Drie vertellingen wordt beschouwd als het hoogtepunt in Flauberts vertelkunst. ‘Een eenvoudig hart’, ‘De legende van de heilige Julianus de gastvrije’ en ‘Herodias’ getuigen stuk voor stuk van de intense verwondering waarmee de schrijver aan het eind van zijn leven nog steeds naar de medemens kijkt. Dat is misschien wel het mooist zichtbaar in ‘Een eenvoudig hart’, al was het maar om de papegaai van Felicité, de hoofdpersoon uit dit verhaal. Zich baserend op zijn eigen jeugdherinnering vertelt Flaubert de geschiedenis van de dienstbode Felicité, aan wie het leven voorbijtrekt zonder dat er grote dingen gebeuren. Bijna zonder middelen schetst hij de atmosfeer rond deze vrouw, die eenvoudig, zonder iets van het leven te verlangen, haar plichten vervult.

GUSTAVE FLAUBERT

Drie vertellingen

Vertaling Hans van Pinxteren

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

©1988, 2008 Uitgeverij L.J. Veen en Hans van Pinxteren

Oorspronkelijke titel Trois contes

Omslagontwerp Marry van Baar

Omslagbeeld © Polkadot/Imagestore

ISBN 978 90 204 1474 5

NUR 304

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 2e druk, 2008, ISBN 978 90 204 1223 9

Een eenvoudig hart

I

Gedurende een halve eeuw benijdden de dames van Pont-l’Évêque mevrouw Aubain om haar dienstbode Félicité.

Voor honderd frank per jaar deed zij het huishouden, kookte, naaide, waste, streek; zij kon een paard tomen, hoenders mesten, boter karnen, en bleef trouw aan haar meesteres, – die toch geen aangenaam persoon was.

Deze had een mooie jongen zonder geld gehuwd, die begin 1809 stierf en haar achterliet met twee kleine kinderen en veel schulden. Daarop verkocht zij haar onroerende goederen, op de hoeven van Toucques en Geffosses na, die hooguit vijfduizend frank per jaar opbrachten, verliet haar huis in Saint-Melaine en betrok een minder kostbaar pand achter de markthallen, dat van oudsher had toebehoord aan haar familie.

Dit huis met leistenen dak bevond zich tussen een straatweg en een steeg die naar het riviertje liep. Binnen lagen de vloeren op ongelijke hoogte, zodat men er licht struikelde. Een nauwe vestibule scheidde de keuken van de woonkamer, waar mevrouw Aubain de hele dag in een rieten fauteuil bij het kruisraam zat. Tegen de wit geverfde lambrizering stonden acht mahoniehouten stoelen naast elkaar. Op een oude piano, waarboven een barometer hing, waren mappen en dozen hoog opgetast. Twee met gobelin beklede bergères stonden aan weerszijden van een geelmarmeren schoorsteen in Louis xv-stijl. De pendule, in het midden, stelde een tempel van Vesta voor; en omdat de vloer lager dan de tuin lag, rook het hele vertrek een beetje muf.

Vooraan op de eerste verdieping bevond zich de kamer van ‘mevrouw’, die heel groot was, met flets bloemetjesbehang en het portret van ‘mijnheer’ in zwierige kledij. Hieraan grensde een kleinere kamer, met twee kinderbedden zonder matras. Daarna kwam de salon, die altijd was afgesloten en vol stond met meubelen die waren afgedekt met een laken. Vervolgens leidde een gang naar een studeervertrek; boeken en paperassen vulden de vakken van een boekenkast, die met zijn drie delen een breed zwarthouten bureau insloot. De twee zijpanelen gingen schuil onder pentekeningen, gouaches met landschapjes, gravures van Audran*, herinneringen aan betere tijden, aan de weelde die niet meer bestond. Door een dakraampje op de tweede verdieping viel licht in de kamer van Félicité, die uitzag op de weiden.

Zij stond op voor dag en dauw om de mis niet te verzuimen, en zonder onderbreking werkte zij door tot de avond viel; na het eten, als de vaat gedaan en de deur vergrendeld was, dekte zij met as het houtvuur af, en met haar rozenkrans in de hand sliep zij in voor de schouw. Bij het afdingen was niemand zo vasthoudend als Félicité. Zij was zo proper dat haar blank geschuurde pannen de andere dienstboden tot wanhoop brachten. Zuinig van aard at zij langzaam, en met haar vinger vergaarde zij op de tafel de kruimels van haar brood, – een speciaal voor haar gebakken brood van twaalf pond, waar zij twintig dagen mee deed.

Het hele jaar door droeg zij een op haar rug vastgespelde sitsen halsdoek, een muts die haar haren bedekte, grijze kousen, een rode onderrok, en over haar jakje een bandschort, als een verpleegster in het ziekenhuis.

Zij had een mager gezicht en een schelle stem. Toen zij vijfentwintig jaar was, gaf men haar veertig. Na haar vijftigste scheen zij niet ouder meer te worden; – en zwijgzaam van aard, met rechte rug en afgemeten gebaren, leek zij net een ledenpop die zich automatisch voortbewoog.

* zie voor noten

II

Zij had, als ieder ander, haar liefdesgeschiedenis gehad.

Haar vader, een metselaar, had een dodelijke val van een steiger gemaakt. Daarna stierf haar moeder, haar zusters trokken weg, een pachter ontfermde zich over haar en liet haar als klein kind de koeien weiden. In haar lompen rilde zij van de kou, zij dronk plat voorover liggend het water uit de poelen, kreeg slaag voor niemendal, en werd tenslotte weggejaagd om een diefstal van dertig stuiver die zij niet had gepleegd. Zij kwam op een andere boerderij, werd er meid van de hoenderhof, en daar zij in de smaak viel bij haar meesters, waren haar vriendinnen jaloers.

Op een avond in augustus (zij was toen achttien jaar) namen ze haar mee naar de kermis in Colleville. Daar raakte zij meteen van slag, zozeer verbijsterden haar het lawaai van de dorpsmuzikanten, de lichtjes in de bomen, de bonte kostuums, de kanten kragen, de gouden kruisen, heel die hossende menigte. Schroomvallig hield zij zich afzijdig, totdat een kennelijk welvarende jonge man, die een pijpje rookte met beide ellebogen leunend op de dissel van een huifkar, haar ten dans kwam vragen. Hij kocht cider voor haar, koffie met koek, een sjaal; en in de mening dat zij hem wel begreep, bood hij haar aan haar naar huis te brengen. Aan de rand van een haverveld wierp hij haar ruw op de grond. Zij werd bang en begon te schreeuwen. Hij liep weg.

Een andere avond wilde zij, op de weg naar Beaumont, een grote, traag rijdende hooiwagen voorbijgaan; toen zij vlak langs de wielen liep, herkende zij Théodore.

Hij sprak haar heel bedaard aan en zei dat ze hem alles maar vergeven moest, want het was ‘de schuld van de drank geweest’.

Zij wist niet wat ze moest zeggen en was het liefst weggerend. Hij begon direct over de oogst te praten en over de notabelen van het dorp, want zijn vader was verhuisd van Colleville naar de hoeve Les Écots, zodat zij nu buren waren.

‘O!’ zei ze.

Hij voegde er aan toe dat zijn ouders een goede partij voor hem zochten. Maar hij had geen haast en zag uit naar een vrouw die hem aanstond. Zij boog haar hoofd. Daarop vroeg hij haar of zij erover dacht te trouwen. Ze antwoordde met een glimlach dat het niet aardig was haar voor de mal te houden.

‘Dat doe ik niet, ik zweer het!’

En hij legde zijn linkerarm om haar middel; zo liep zij verder, in de stevige greep van zijn arm; zij vertraagden hun pas. De wind was zoel, de sterren schitterden; de enorme vracht hooi schommelde voor hen uit; de vier paarden sukkelden voort en wierpen met hun hoeven wolkjes stof op. Even later sloegen ze uit zichzelf rechtsaf. Hij omhelsde haar nogmaals. Zij verdween in het duister.

Een week daarop lukte het Théodore afspraakjes met haar te maken.

Zij troffen elkaar achter op een erf, bij een muur, onder een eenzame boom. Zij was niet zo onnozel als een stadsjuffrouw – zij had het bij de dieren gezien –, maar dankzij haar gezond verstand en haar gevoel voor eerbaarheid bezweek zij niet voor hem. Deze weerstand wakkerde Théodore’s liefde nog aan, zodat hij om aan zijn verlangen te voldoen (of wellicht uit naïveteit) haar voorstelde om met hem te trouwen. Zij wist niet of zij hem wel geloven moest. Hij zwoer dure eden.

Al gauw moest hij haar iets vervelends bekennen: zijn ouders hadden het jaar daarvoor wel een remplaçant* voor hem gehuurd, maar hij kon toch van de ene dag op de andere worden opgeroepen; het idee om onder de wapenen te moeten schrikte hem af. Deze laffe houding legde Félicité uit als een bewijs van liefde; de hare werd er nog groter om. Zij verliet ’s nachts het huis, en bij hun ontmoetingen bestookte Théodore haar met zijn zorgen en zijn dringende beden.

Tenslotte kondigde hij aan dat hij bij de prefectuur persoonlijk ging vragen om inlichtingen, en dat hij haar de zondag daarop tussen elf uur en middernacht verslag zou doen.

Toen het zover was, haastte zij zich naar haar geliefde. In zijn plaats trof zij een van zijn vrienden aan.

Hij liet haar weten dat zij Théodore niet meer terug zou zien. Om niet in dienst te hoeven, was hij getrouwd met een oudere vrouw die steenrijk was: mevrouw Lehoussais uit Toucques.

Zij was uitzinnig van verdriet. Zij wierp zich op de grond, slaakte kreten, riep de goede God aan en bleef heel alleen tot zonsopgang in het veld liggen kermen. Toen ging zij terug naar de boerderij, kondigde aan dat zij weg wilde, inde haar loon aan het eind van de maand, knoopte haar handbagage in een doek en vertrok naar Pont-l’Évêque.

Voor de herberg wendde zij zich tot een dame met een weduwsluier, die juist een keukenmeid zocht. Het meisje kon niet veel, maar blaakte van goede wil en stelde zo weinig eisen dat mevrouw Aubain tenslotte zei:

‘Goed, je bent aangenomen!’

Een kwartier later was Félicité bij haar geïnstalleerd.

Aanvankelijk leefde zij in angst en beven, vanwege ‘de regels van het huis’ en de herinnering aan ‘mijnheer’ die om alles zweefde! Paul en Virginie, de een zeven, de ander nauwelijks vier, leken haar gemaakt van een fijnere materie; zij liet hen paardje rijden op haar rug, en mevrouw Aubain verbood haar om hen elk moment te kussen, wat haar trof als een slag in haar gezicht. Toch voelde zij zich gelukkig. De milde sfeer waarin zij werkte, had haar smart gelenigd.

Iedere donderdag kwamen huisvrienden een partijtje boston spelen. Vooraf legde Félicité de kaarten klaar en deed vuur in de stoven. Klokslag acht kwamen ze binnen, en ze vertrokken weer vóór het elf uur sloeg.

Elke maandagmorgen stalde de uitdrager die in de steeg woonde zijn oude metalen uit op de grond. Wat later gonsde de stad van de stemmen, en het gehinnik van paarden, het geblaat van lammeren en het geknor van varkens vermengde zich met het geratel van de boerenkarren op straat. Tegen twaalven, op het drukste uur van de markt, verscheen in de deuropening een rijzige oude boer, met een kromme neus en zijn pet achter op zijn hoofd. Dat was Robelin, de pachter van Geffosses. Vlak daarna kwam Liébard, de pachter van Toucques, een kleine dikke man met rode wangen, die een grijs jasje droeg en kaplaarzen met sporen.

Ze boden allebei kippen of kazen aan de eigenares van hun land aan. Félicité liet zich nooit door hen bedotten; en vol respect voor haar vertrokken ze weer.

Op ongeregelde tijden kreeg mevrouw Aubain bezoek van markies de Gremanville, een oom van haar, die na een leven vol uitspattingen berooid was en op zijn laatste lapje grond in Falaise woonde. Hij kwam altijd tegen etenstijd, vergezeld van een afschuwelijke poedel, die met zijn poten alle meubels vuil maakte. Hoewel hij probeerde zich als een heer te gedragen en zelfs zijn hoed oplichtte als hij ‘Wijlen mijn vader’ zei, schonk hij zich uit macht der gewoonte glas na glas in en vertelde schuine moppen. Félicité zette hem beleefd de deur uit:

‘U hebt genoeg gehad, mijnheer de Gremanville! Tot de volgende keer!’

En zij sloot de deur.

Zij opende die met genoegen voor mijnheer Bourais, de oud-procureur. Zijn witte das en zijn kale hoofd, het jabot van zijn overhemd, zijn wijde bruine pandjesjas, de wijze waarop hij zijn arm boog als hij een snuifje nam, heel zijn voorkomen bracht in haar het gevoel van onzekerheid teweeg dat de aanblik van uitzonderlijke mensen ons bezorgt.

Daar hij de bezittingen van ‘mevrouw’ beheerde, sloot hij zich urenlang met haar op in de kamer van ‘mijnheer’; hij was altijd bang om zich in opspraak te brengen, had een grenzeloos ontzag voor de rechterlijke macht en ging er prat op Latijn te kennen.

Om de kinderen spelenderwijs te laten leren, schonk hij hun een aardrijkskundig prentenboek. Er stonden voorstellingen uit de hele wereld in, menseneters getooid met veren, een aap die een meisje ontvoerde, bedoeïenen in de woestijn, een walvis die geharpoeneerd werd, enz.

Paul gaf Félicité uitleg bij deze platen. Dit nu was alle geletterde opvoeding die zij kreeg.

Het onderwijs van de kinderen berustte bij de stadhuisklerk Guyot, een arme drommel die bekend stond om zijn fraaie handschrift, en die zijn pennemes wette op zijn laars.

Als het mooi weer was, gingen ze al vroeg naar de boerderij van Geffosses.

Het erf helt af, het huis staat in het midden; en ver weg doemt de zee, als een grijze vlek.

Félicité haalde plakken koud vlees uit haar mand, en ze aten in een vertrek dat grensde aan de melkerij. Dit was al wat restte van een buitenhuis dat hier had gestaan. Het behang hing aan flarden langs de muren en trilde in de tocht. Overstelpt door herinneringen boog mevrouw Aubain haar hoofd; de kinderen durfden niet meer te praten.

‘Ga toch spelen,’ zei ze.

Zij maakten dat ze wegkwamen.

Paul ging boven in de graanschuur vogels vangen, keilde met kiezels over de poel, of sloeg met een stok op de grote fusten, die galmden als een trom.

Virginie ging de konijnen voeren, rende weg om korenbloemen te plukken, en haar beentjes maalden zo snel dat haar geborduurde broek zichtbaar werd.

Eens, op een herfstavond, keerden ze terug door de weilanden.

De maan in haar eerste kwartier verlichtte een stuk van de hemel, en de nevel sliertte als een sjerp over de windingen van de Toucques. Koeien lagen languit in het gras en staarden vreedzaam naar de vier voorbijgangers. In de derde wei kwamen er een paar overeind en stelden zich in een kring voor hen op.

‘Niet bang zijn!’ zei Félicité.

Zij prevelde iets als een klacht en streek de dichtstbijstaande koe over de rug; het dier draaide zich om en de andere volgden dit voorbeeld. Maar toen ze het volgende veld overstaken, steeg er een enorm geloei op. Dat was een door de mist verhuld gebleven stier. Hij liep naar de twee vrouwen toe. Mevrouw Aubain wilde gaan hollen.

‘Nee! Nee! Niet zo hard!’

Toch stapten ze vlugger door, en achter zich hoorden zij een gesnuif dat dichterbij kwam. Zijn hoeven sloegen als mokers over het gras van de wei; en daar draafde hij al! Félicité draaide zich om, trok met beide handen kluiten aarde los en gooide ze in zijn ogen. Hij bracht zijn kop omlaag, schudde met zijn horens, sidderde van woede en bulkte angstaanjagend. Aan het eind van het weiland zocht mevrouw Aubain met haar twee kinderen wanhopig naar een mogelijkheid om over de hoge wal te klimmen. Félicité liep al maar achteruit, en terwijl zij voortdurend graspollen naar de stier wierp om hem te verblinden, riep zij:

‘Schiet op! Schiet op!’

Mevrouw Aubain stapte in de greppel, duwde Virginie en daarna Paul omhoog, viel toen zij zelf tegen de berm opklauterde een paar keer terug, maar kwam tenslotte, door moedig volhouden, boven.

De stier had Félicité tegen een hek gedreven; het schuim om zijn bek spatte in haar gezicht, nog één moment en hij zou haar op de horens nemen. Zij kon nog net op tijd tussen twee spijlen doorglippen, en de kolos bleef stomverbaasd staan.

Dit voorval was jarenlang een onderwerp van gesprek in Pont-l‘Évêque. Félicité beroemde zich er helemaal niet op, zij was zich zelfs niet bewust dat zij iets heldhaftigs had gedaan.

Al haar aandacht ging uit naar Virginie; – want die had van de schrik een zenuwaandoening gekregen, en dokter Poupart raadde aan zeebaden te nemen in Trouville.

In die tijd was het daar niet druk. Mevrouw Aubain won inlichtingen in, raadpleegde Bourais en trof voorbereidingen als voor een lange reis.

Haar koffers werden daags tevoren weggebracht op de kar van Liébard. De volgende dag kwam hij met twee paarden; het ene had een dameszadel met een fluwelen rugsteun, en achterop het andere lag een opgerolde mantel, bij wijze van zetel. Mevrouw Aubain steeg bij Liébard achterop. Félicité nam Virginie onder haar hoede, en Paul ging schrijlings zitten op de ezel die ze van mijnheer Lechaptois mochten lenen, als ze er maar goed voor zorgden.

De weg was zo slecht dat ze over de acht kilometer twee uur deden. De paarden zakten tot hun enkels in de modder en schokten heftig met hun heupen om weer los te komen, of ze struikelden in de karresporen; soms moesten ze een sprong maken. Op sommige plaatsen bleef de merrie van Liébard plotseling staan. Hij wachtte geduldig tot ze weer verder ging, sprak over eigenaren van de boerderijen langs de weg en knoopte aan hun levensverhaal morele beschouwingen vast. Toen ze in Toucques onder met ranken van klimop omgroeide vensters doorreden, zei hij met een schouderophalen:

‘Hier woont een zekere mevrouw Lehoussais, die in plaats van een jonge man te nemen…’

Félicité kon de rest niet verstaan; de paarden draafden, de ezel liep in galop; ze sloegen de een na de ander een pad in, een slagboom draaide open, er verschenen twee knechten, en zij stapten af voor de gierbak, vlak bij de deur.

Toen vrouw Liébard haar bazin ontwaarde, putte zij zich uit in vreugdebetuigingen. Zij serveerde haar een middagmaal bestaande uit lendestuk, rolpens, bloedworst, kipperagoût, mousserende cider, vruchtentaart en pruimen op brandewijn; dit alles doorspekte ze met complimentjes aan mevrouw, die er ‘zo gezond’ uitzag, aan de jongejuffrouw, die ‘allerliefst’ was geworden, aan Paul, die zo ‘flink uit de kluiten was gegroeid’, en daarbij vergat zij niet hun grootouders zaliger, die de Liébards hadden gekend, want ze werkten al generaties lang voor de familie. De boerderij vertoonde al net als zij tekenen van een lange staat van dienst. De balken van de zoldering waren vermolmd, de muren zagen zwart van de rook, de ruiten grijs van het stof. Op een eiken buffet bevond zich allerlei gerei: kannen, borden, tinnen kommen, wolfsklemmen, schapescharen; een geweldige klisteerspuit wekte de lachlust van de kinderen. Geen boom in de drie hoven, of aan zijn voet groeiden wel paddestoelen en van de takken hingen baarden mistel af. Verscheidene lagen er op de grond, door de wind geveld. Ze waren in het midden weer uitgelopen; en stuk voor stuk bogen ze door onder het gewicht van hun appels. De rieten daken, van ongelijke dikte, leken wel van bruin fluweel en waren bestand tegen de hardste rukwinden. Maar de wagenschuur werd bouwvallig. Mevrouw Aubain zei dat ze eraan denken zou en gaf bevel de dieren weer te zadelen.

Het duurde nog een half uur voordat ze Trouville bereikten. De kleine karavaan steeg af en ging te voet over de Écores; dit was een steile rots waar schepen onderlangs voeren; en drie minuten later, aan het eind van de kade, betraden ze de hof van l’Agneau d’or, bij vrouw David.

Vanwege de verandering van lucht en de baden in zee voelde Virginie zich na een paar dagen al minder slap. Omdat zij geen badpak had, ging zij te water in haar hemd; en het dienstmeisje kleedde haar weer aan in een klein tolhuis dat de baders mochten gebruiken.

’s Middags trokken ze met de ezel de Zwarte Rotsen over, richting Hennequeville. Het pad liep eerst omhoog, tussen landerijen die golfden als een grasveld in een park, en bereikte vervolgens een vlakte waar weiden en akkers elkaar afwisselden. Langs de weg rezen uit een wirwar van bramen hulstboompjes op; hier en daar staken de takken van een grote dode boom zigzaggend af tegen de blauwe lucht.

Bijna altijd rustten ze uit in een weiland, met Deauville links, Le Havre rechts, en met uitzicht op de volle zee. Deze blonk in de zon, glad als een spiegel, en zo kalm dat het ruisen nauwelijks hoorbaar was; verscholen in het gras tsjilpten de mussen, en weids boven dit alles spande het hemelgewelf. Mevrouw Aubain naaide; Virginie zat naast haar biezen te vlechten; Félicité sorteerde lavendelbloemen; Paul verveelde zich en wilde terug.