Dode zielen is het groteske relaas over de zelfingenomen klaploper Tsjitsjikov, die in een caleidoscopische zwerftocht over het Russische platteland zoveel mogelijk ‘dode zielen’ (overleden lijfeigenen) probeert op te kopen, om als onderpand te dienen voor de luxe levensstijl waarvan hij droomt. Gogol schildert met ironie en bizarre details een onvergetelijke portrettengalerij van het bonte allegaartje Russische landeigenaren die onze ‘held’ op zijn weg vindt. Een van de indrukwekkendste werken uit de wereldliteratuur is daarmee ook een van de vermakelijkste.

Behalve Dode zielen publiceerde Nikolaj Gogol (1809-1852) ook Dagboek van een krankzinnige, De neus en het toneelstuk De revisor.

Arthur Langeveld vertaalde onder meer Oblomov van Gontsjarov en De gebroeders Karamazov van Dostojevski. Zijn werk werd bekroond met de prestigieuze Martinus Nijhoff Prijs.

‘Er zijn in de loop der eeuwen heel wat avonturenromans geschreven. Maar slechts enkele hebben de tand des tijds doorstaan en worden nog steeds gelezen: de Odyssee, Don Quichotte, Huckleberry Finn en Dode zielen’ -- Karel van het Reve

NIKOLAJ GOGOL

Dode Zielen

Vertaling en nawoord
Arthur Langeveld

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam | Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 1991, 2007 Uitgeverij L.J. Veen
Alle rechten voorbehouden
Oorspronkelijke titel Mjortvye doesji
Omslagontwerp Marry van Baar
Omslagbeeld Alexei Volter, Landarbeider (1936), Bridgeman Art Library
E-book Konvertus B.V.

ISBN 978 90 204 1476 9
NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook www.facebook.com/ljveenklassiek/

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 5e druk, 2007, ISBN 978 90 204 0673 3

EERSTE DEEL

HOOFDSTUK EEN

Door de poort van een hotel in de gouvernementsstad N reed een vrij mooi, klein rijtuig met vering van het type waarin vrijgezellen reizen: oversten b.d., stafkapiteins, landeigenaren met ongeveer honderd boeren. Kortom, zij die als heren van kleine stand bekend staan. In het rijtuig zat een heer, niet zo knap, maar ook niet lelijk, niet te dik en niet te dun; hij was niet oud, maar jong kon je hem ook niet noemen. Zijn aankomst liet de stad volkomen onberoerd en niemand schonk er enige aandacht aan; alleen twee Russische boeren, die voor de deur van de kroeg tegenover het hotel stonden, maakten enige opmerkingen die overigens eerder de equipage dan de inzittende betroffen.

‘Zeg,' zei de een tegen de ander, 'zie je dat wiel! Wat denk je, zou je daar Moskou nog mee halen of niet?’

‘Moskou wel,' antwoordde de ander.

‘Maar Kazanj toch niet, hè?’

‘Nee, Kazanj haalt-ie niet,' zei de ander.

Dat was alles. En verder kruiste het rijtuig vlak voor het hotel nog het pad van een jongeman die een witte, diemiten, buitengewoon strakke, korte pantalon droeg en een jas met zwaluwstaarten in een poging modieus te zijn, met daaronder een frontje waarop een speld uit Toela prijkte met een bronzen pistooltje. De jongeman draaide zich om, keek naar het rijtuig, greep zijn pet vast die bijna afwoei, en ging zijns weegs.

Nadat het rijtuig de binnenplaats was opgereden werd de heer verwelkomd door de hotelbediende, of kelner, zoals hij in Russische logementen wordt genoemd. Een man, zo levendig en beweeglijk, dat het onmogelijk was om zijn gezicht te bekijken. Hij vloog de gast tegemoet met een servet in de hand-een lange vent in een lange, geklede demi-cotton jas waarvan het rugpand bijna tot zijn kruin doorliep, en leidde de heer vliegensvlug met wapperende haren de trap op, de hele houten galerij over om hem de door God gezonden kamer te laten zien. Het vertrek was van het bekende soort, want het hotel was ook van het bekende soort, dat wil zeggen precies als alle andere hotels in gouvernementssteden, waar de reiziger voor twee roebel per etmaal een rustige kamer krijgt inclusief kakkerlakken als gedroogde pruimen die uit alle hoeken en gaten kruipen, en een commode voor de deur naar het belendende vertrek, waar een zwijgzame, rustige man zijn intrek heeft genomen die uitermate nieuwsgierig is en letterlijk alles over de reiziger wil weten. De voorgevel van het hotel was in overeenstemming met de binnenkant: zeer lang met één verdieping; de begane grond, die niet was gestuct, was opgetrokken uit donkerrode baksteen, die onder invloed van de elementen nog donkerder was geworden en van zichzelf al behoorlijk smerig was; de bovenverdieping was geschilderd in dat eeuwige geel; beneden waren er kraampjes met paardetuig, touw en krakelingen. In het kraampje, of beter gezegd in het raam, op de hoek zat een verkoper van mede met een roodkoperen samovar en met een gezicht dat even rood was als zijn samovar, zodat het uit de verte had kunnen lijken of er twee samovars in het raam stonden, als de ene geen pikzwarte baard had gehad.

Terwijl de net gearriveerde heer zijn kamer in ogenschouw nam, werd zijn bagage binnengebracht: allereerst een witleren koffer die wat slijtplekken vertoonde: dit was kennelijk niet zijn eerste reis. De koffer werd gedragen door de koetsier Selifan, een gedrongen man in een schapepels, en door de lakei Petroesjka, een klein mannetje van een jaar of dertig in een te wijde, versleten geklede jas, zo te zien een afdankertje van meneer. Hij leek op het eerste gezicht een beetje nors met heel dikke lippen en een grote neus. Na de koffer volgden een klein mahoniehouten kist je ingelegd met Karelisch berken, schoenleesten en een in blauw papier gewikkelde gebraden kip. Toen dit alles was binnengebracht ging de koetsier Selifan naar de paardestal om de paarden te verzorgen, en de lakei Petroesjka installeerde zich in het kleine voorkamertje, een zeer donker hok waar hij zijn jas al naartoe had gesleept en daarmee zijn eigen luchtje, dat ook werd uitgewasemd door zijn even later binnengebrachte zak met toiletgerei. In dit hokje zette hij tegen de wand een smal ledikant op drie poten en daarop legde hij iets dat op een klein matrasje leek en dat hij van een hoteleigenaar had losgepeuterd - een ding dat veel had geleden, plat was als een pannekoek en mogelijk ook net zo vet.

Terwijl de bedienden bezig waren zich in te richten, begaf de heer zich naar de gelagkamer. Hoe die gelagkamers eruitzien weet elke reiziger maar al te goed: altijd diezelfde met olieverf geschilderde muren, bovenaan zwart door de rook van de pijpen en onderaan glimmend door de ruggen van de diverse reizigers, en vooral van die van de plaatselijke kooplieden, van wie er op marktdagen altijd wel een stuk of zes, zeven hier hun spreekwoordelijke twee glazen thee kwamen drinken; altijd datzelfde beroete plafond; diezelfde berookte kroonluchter met zijn ontelbare glazen hangertjes die opspringen en rinkelen elke keer dat de kelner over het versleten zeildoek rent, zwierig zwaaiend met zijn dienblad waarop zoveel theekopjes staan als er vogels zijn aan het strand; diezelfde olieverfschilderijen die de hele wand in beslag nemen, kortom alles precies hetzelfde als overal; het enige verschil was dat op een van de schilderijen een nimf was afgebeeld met zulke grote borsten als de lezer waarschijnlijk nog nooit heeft gezien. Een dergelijke speling van de natuur treft men trouwens wel meer aan op schilderijen in het historische genre, waarvan niemand weet wanneer, vanwaar en hoe ze bij ons in Rusland terecht zijn gekomen. Soms zijn ze door onze eigen edellieden meegebracht, die kunstliefhebbers die ze in Italië in het groot inkochten op aanraden van de koeriers die ermee lopen te leuren. De heer gooide zijn pet in een hoek en ontdeed zich van de fleurige wollen sjaal om zijn hals, zo'n eigengebreide die getrouwde mannen van hun echtgenote krijgen onder stichtelijke vermaningen hoe ze omgeknoopt moeten worden en die vrijgezellen - ik kan eigenlijk niet zeggen hoe die eraan komen, God mag het weten, ik heb die dingen nooit gedragen. Na zich van deze sjaal te hebben ontdaan bestelde de heer een maaltijd. Terwijl het standaard hotelmenu werd opgediend, schotels als koolsoep met een speciaal voor de reizigers enkele weken bewaarde pastei van bladerdeeg, hersenen met doperwtjes, worstjes met kool, een gebraden poularde, zoute augurken en dat eeuwige zoete feuilletéegebak dat altijd voor u klaar staat; terwijl dit alles werd opgediend, opgewarmd of gewoon koud, hield de reiziger de bediende, of kelner, stevig aan de praat; hij informeerde wie vroeger de eigenaar van het hotel was geweest en wie dat nu was, of het nogal liep en of de baas een grote schoft was; hierop antwoordde de kelner naar gewoonte; 'O ja, u edele, een vreselijke afzetter.' In het verlichte Rusland zijn er, net als in het verlichte Europa, tegenwoordig zeer veel respectabele mensen die het niet kunnen laten om tijdens het eten in een hotel met de bediende te converseren en af en toe zelfs olijk met hem te schertsen. De gast stelde trouwens niet alleen vragen voor de lol; hij wilde uitvoerig weten wie de gouverneur was in de stad, wie de president van het gerechtshof, wie de procureur, kortom niet één ambtsdrager van enig aanzien werd overgeslagen; met nog meer belangstelling, bijna alsof hij er emotioneel bij was betrokken, informeerde hij naar alle belangrijke landeigenaren: hoeveel boeren ze hadden, hoever ze van de stad woonden, zelfs wat voor karakter ze hadden en hoe vaak ze naar de stad kwamen; hij informeerde ook uitvoerig naar de situatie in de streek: of er geen ziektes in het gouvernement waren geweest - koortsepidemieën, dodelijke infecties, pokken en dergelijke, en dit deed hij buitengewoon omstandig en met een grondigheid die verried dat er meer achter zat dan gewone nieuwsgierigheid. De heer maakte een degelijke indruk en hij snoot zijn neus buitengewoon luid. Hoe hij het deed mag Joost weten, maar zijn neus klonk als een trompet. Deze schijnbaar zo onschuldige kwaliteit leverde hem echter veel respect op van de hotelbediende die elke keer wanneer hij dit geluid hoorde zijn haardos schudde, zijn rug eerbiedig rechtte, zijn hoofd diep boog en vroeg: 'Kan ik u van dienst zijn?' Na het eten genoot de heer van een kopje koffie en ging op de divan zitten met een kussen in zijn rug, dat in Russische logementen niet met zacht verende wol is gevuld maar met iets dat bijzonder veel lijkt op bakstenen en kasseien. Toen begon hij te geeuwen en liet hij zich naar zijn kamer brengen waar hij op bed ging liggen en twee uur een dutje deed. Aldus verkwikt schreefhij op verzoek van de bediendé zijn rang, voor- en achternaam op een stukje papier ten behoeve van de bevoegde instantie, de politie. De trap aflopend spelde de bediende moeizaam: 'Collegeraad1 Pavel Ivanovitsj Tsjitsjikov, landeigenaar, voor privé-zaken.' Terwijl de kelner nog bezig was het briefje te ontcijferen, was Pavel Ivanovitsj Tsjitsjikov een wandeling gaan maken door de stad, die hem niet teleurstelde, daar hij bevond dat deze in niets onderdeed voor andere gouvernementssteden: op de stenen huizen was de gele verf geler dan ooit en de houten huizen waren van een bescheiden grijs. De huizen waren één, twee of anderhalve verdieping hoog, met die eeuwige entresol die de gouvernementsarchitecten zo fraai vinden. Op sommige plaatsen vielen die huizen in het niet bij de straten die zo breed waren als een korenveld en bij de eindeloze houten schuttingen; op andere stonden ze dicht opeen en daar was het aanzienlijk drukker en levendiger. Door de regen half uitgewiste uithangborden met krakelingen en laarzen, hier en daar een bord met een blauwe broek erop met het onderschrift van een of andere Arschauwse kleermaker; elders een winkel met hoeden en petten en het opschrift: 'Vasili Fjodorov, buitenlander'; ook was er ergens een bord met een biljart erop en twee spelers in rokkostuums zoals bij ons in het theater de gasten dragen die in de laatste akte opkomen. De biljarters hielden hun keu in de aanslag, hun ellebogen waren wat naar buiten gedraaid en ze stonden nog met doorgezakte knieën van de kuitenflikker die ze net hadden geslagen. Onder dit alles stond: 'Wat een café!' Hier en daar waren gewoon op straat tafels neergezet met noten, zeep en kruidkoeken die op zeep leken; en dan een gaarkeuken met een uithangbord waarop een dikke vis stond met twee vorken erin gestoken. Maar het opvallendst waren de zwart geworden tweekoppige rijksadelaars, die tegenwoordig al vervangen zijn door het laconieke opschrift: 'Drinkgelegenheid'. De bestrating was over het algemeen niet zo best. Hij wierp ook een blik in het stadspark, dat bestond uit dunne boompjes die niet echt waren aangeslagen en van onderen werden gestut door een driehoekige steun die met olieverf heel mooi groen was geschilderd. Hoewel deze boompjes niet hoger waren dan een wandelstok was in de kranten bij de beschrijving van de illuminatie gezegd dat 'onze stad dank zij de goede zorgen van het burgerbestuur is verrijkt met een tuin, bestaande uit lommerrijke bomen die op hete dagen schaduw en verkoeling bieden', en dat het daarom 'buitengemeen ontroerend was te aanschouwen hoe de harten der burgers opsprongen, overvloeiend van dankbaarheid, en hoe de tranen van erkentelijkheid jegens de burgervader rijkelijk stroomden'. Na bij een diender uitgebreid te hebben geïnformeerd hoe hij zo nodig het snelst de kathedraal, de belangrijkste instanties en de gouverneur kon bereiken, ging hij de rivier bezichtigen die midden door de stad stroomde, scheurde onderweg een affiche van een paal om die thuis eens op zijn gemak door te lezen, bekeek aandachtig een niet onknappe dame die gevolgd door een jongetje in militaire livrei met een bundeltje in zijn hand over het houten trottoir passeerde, en liep na alles nog eens goed in zich te hebben opgenomen alsof hij de topografie van dit oord in zijn geheugen wilde prenten, terug naar zijn hotel waar hij, op de trap lichtjes ondersteund door de hotelbediende, meteen doorliep naar zijn kamer. Toen hij thee had gedronken ging hij aan tafel zitten, liet zich een kaars brengen, haalde de affiche uit zijn zak, hield die bij het kaarslicht en begon te lezen, waarbij hij zijn rechteroog een beetje dichtkneep. De affiche was overigens niet erg interessant: er werd een drama van Kotzebue2 opgevoerd waarin Rolla gespeeld werd door dhr. Popljovin, Cora door mej. Zjablova, de overige personen waren nog minder interessant; maar hij las alles helemaal door tot en met de prijs voor een parterreplaats en kwam ook te weten dat de affiche gedrukt was in de gouvernementsdrukkerij, vervolgens bekeek hij de andere kant om te zien of daar nog wat stond, en toen hij niets vond, wreef hij zijn ogen uit, vouwde de affiche netjes op en deed hem in het kistje waarin hij alles placht te bewaren wat hij zoal tegenkwam. Ik geloof dat de dag is besloten met een portie koud kalfsvlees, een fles kwast en een diepe slaap begeleid door een zagerij, zoals dat op sommige plaatsen in het reusachtige Russische rijk heet.

De volgende dag was helemaal gewijd aan visites; de reiziger maakte zijn opwachting bij alle notabelen van de stad. Eerst bezocht hij de gouverneur die net als Tsjitsjikov niet te dik en niet te dun bleek te zijn, een Anna3 om de hals had, en van wie zelfs werd gezegd dat hij was voorgedragen voor een ster; verder was hij een brave goedzak die graag een borduurwerkje op gaas ter hand nam. Daarna begaf hij zich naar de vice-gouverneur, vervolgens naar de procureur, de president van het gerechtshof, de commissaris van politie, de belastingpachter, de directeur der staatsfabrieken ... jammer, dat het een beetje moeilijk is om alle machtigen dezer aarde op te noemen; hier moge worden volstaan met de vermelding dat de reiziger op het gebied van visites buitengewoon actief was: zelfs de inspecteur van het gasthuis en de stadsarchitect vereerde hij met een bezoek. En hierna zat hij nog lang in zijn rijtuig na te denken bij wie hij nog meer een visite af kon leggen, maar verder waren er in de stad geen notabelen meer. Hij wist in de conversatie met deze hoogwaardigheidsbekleders hun ijdelheid zeer handig te strelen. Bij de gouverneur liet hij zich terloops ontvallen dat wie zijn gouvernement binnenreed meende in het paradijs terecht te zijn gekomen, de wegen waren overal van fluweel, en dat regeringen die op hoge posten wijze mannen benoemen veel lof verdienen. Tegen de commissaris van politie zei hij iets heel vleiends over de gemeentelijke dienders; en in de gesprekken met de vice-gouverneur en de president van het gerechtshof, die nog maar staatsraad4 waren, zei hij per ongeluk zelfs tweemaal 'uwe excellentie', wat erg bij hen in de smaak viel. Het gevolg hiervan was dat de gouverneur hem uitnodigde voor een partijtje diezelfde avond en de overige notabelen hem van hun kant voor een maaltijd, een spelletje boston, en een kopje thee inviteerden.

Over zichzelf leek de reiziger echter weinig mededeelzaam; als hij al iets zei, dan waren het gemeenplaatsen van een opmerkelijke bescheidenheid en zijn conversatie kreeg op die momenten een nogal verheven klank: dat hij een onbeduidende worm dezer aarde was en onwaardig dat men zich om hem bekommerde, dat hij in zijn leven veel had doorgemaakt, als ambtenaar veel geleden had terwille van de waarheid, dat hij veel vijanden had die het zelfs op zijn leven hadden gemunt, en dat hij nu in zijn wens tot rust te komen een plekje zocht om zich te vestigen en dat hij het, hier aangekomen, zijn dure plicht achtte om bij de eerste notabelen van de stad zijn opwachting te maken. Dat was alles wat men in de stad te weten kwam over deze onbekende die de gelegenheid om zich reeds diezelfde avond bij de gouverneur te vertonen met beide handen aangreep. De voorbereidselen tot dit avondje namen ruim twee uur in beslag want de reiziger besteedde aan zijn toilet een aandacht die men niet dagelijks tegenkomt. Na het middagmaal deed hij een kort dutje, vervolgens liet hij water brengen om zich te wassen. Hij zeepte beide wangen zeer langdurig in, waarbij hij ze van binnenuit met zijn tong uitstulpte; daarop nam hij de handdoek van de schouder van de logementsbediende en droogde zijn volle gezicht aan alle kanten af, te beginnen achter de oren, maar pas na de logementsbediende een paar maal recht in het gezicht te hebben geproest. Toen deed hij voor de spiegel zijn frontje om, trok twee neusharen uit en had in een mum van tijd zijn changeant frambozenrode rok aan.

Aldus gekleed reed hij in zijn eigen rij tuig door de eindeloos brede straten waarop karig licht viel vanuit een enkel voorbijflitsend venster. Het huis van de gouverneur was trouwens verlicht als voor een bal; rijtuigen met lantaarns, voor de ingang twee gendarmes, in de verte geschreeuw van koetsiers, kortom precies zoals het hoort. Toen hij de zaal binnenkwam, moest Tsjitsjikov zijn ogen even dichtknijpen, want de schittering van kaarsen, lampen en damestoiletten was vreselijk. Alles baadde in het licht. Zwarte rokkostuums flitsten voorbij, alleen of in groepjes, zoals op een hete julidag vliegen afkomen op een stralend wit brok suiker dat de oude keukenmeid voor het open raam in glanzende stukjes hakt en breekt; de kinderen staan er allemaal omheen en volgen nieuwsgierig de bewegingen van haar ruwe handen die de hamer opheffen, en opgetild door de ijle lucht zwermen de luchteskadrons der vliegen dapper naar binnen alsof ze het hier voor het zeggen hebben, en gebruikmakend van de bijziendheid van de oude vrouw en van de zon die haar ogen verblindt, strijken zij neer op de zoete brokken, die op sommige plaatsen al verpulverd zijn en elders nog één stuk vormen. Verzadigd door de rijke zomer die hen toch al voortdurend van lekkere hapjes voorziet, komen zij geenszins met de bedoeling om te eten, maar alleen om zich te laten zien, om over de hoop suiker heen en weer te lopen, hun voor- of achterpootjes tegen elkaar te strijken, zich onder de vleugeltjes te krabben, of zich met beide gestrekte voorpootjes over het kopje te wrijven, zich om te draaien en weer weg te vliegen, en weer terug te keren in nieuwe tergende eskadrons. Voordat Tsjitsjikov de kans had gekregen rustig om zich heen te kijken werd hij al bij de arm gevat door de gouverneur en onmiddellijk aan diens vrouw voorgesteld. De gast gaf ook hier geen krimp: hij maakte een complimentje dat volkomen gepast was voor een man van middelbare leeftijd van een niet te hoge en niet te lage rang. Toen de inmiddels gevormde dansparen iedereen tegen de muur drongen, keek hij met de handen op de rug een minuut of twee zeer aandachtig toe. Vele dames waren goed en zelfs modieus gekleed, anderen droegen alles wat een godvergeten gouvernementsstad maar te bieden heeft. Mannen had je hier, net als overal, in twee soorten: de dunnen, die voortdurend om de dames heen zwermden; sommigen van hen waren zelfs nauwelijks van Petersburgers te onderscheiden, ze hadden net zulke uiterst weloverwogen en met smaak gekamde bakkebaarden of net zulke keurige, buitengewoon glad geschoren ovale gezichten, ze namen net zo nonchalant naast de dames plaats, spraken net zo goed Frans en amuseerden de dames net zo als in Petersburg. De andere soort mannen bestond uit de dikken of degenen die net als Tsjitsjikov waren, dat wil zeggen niet al te dik, maar ook niet al te dun. In tegenstelling tot de eersten hielden zij zich op een veilige afstand van de dames en keken slechts rond om te zien of de bediende van de gouverneur de groene whisttafel nog niet klaar had gezet. Hun gezichten waren vol en rond, sommigen hadden zelfs wratten, een enkeling was pokdalig, de haren waren gefriseerd noch gekruld, noch ook gekapt 'au Diable' zoals de Fransen zeggen, - nee, de haren waren hetzij kortgeknipt, hetzij over de schedel geplakt, en de gelaatstrekken waren bol en stevig. Dit waren de eerbiedwaardige ambtenaren van de stad. Helaas! De dikken hebben in deze wereld hun zaken beter voor elkaar dan de dunnen. De dunnen voeren op hun werk voornamelijk bijzondere opdrachten uit of staan alleen maar op de loonlijst en hangen maar wat rond; hun bestaan is als het ware te licht, te luchtig, te weinig solide. De dikken daarentegen nemen nooit een bescheiden plaats in, maar bekleden altijd een prominente positie en als ze ergens gaan zitten, dan zitten ze ook goed en stevig, en hun stoel mag kraken en doorbuigen, je krijgt hen niet meer weg. Ze houden niet van uiterlijke schittering; hun rokkostuum is niet zo elegant gesneden als dat van de dunnen, maar in hun geldkistjes bevindt zich Gods zegen. De dunne heeft na drie jaar geen lijfeigene meer over die niet bij de lommerd is verpand; de dikke is voor je er erg in hebt een huis rijker, ergens aan de rand van de stad, op naam van zijn vrouw, en dan heeft hij aan de andere kant van de stad ineens nog een ander huis, en dan vlak bij de stad een klein dorpje, en dan een groter dorp met uitgestrekte landerijen. Wanneer de dikke aldus God en de tsaar heeft gediend en ieders achting verworven, dan verlaat hij de dienst, verhuist en wordt landheer, zo'n voortreffelijke, gastvrije Russische edelman, en verder leeft hij in welstand. En na hem jagen zijn dunne erfgenamen naar goed Russisch gebruik het hele vermogen van hun vader er weer in de kortste keren doorheen. Wij willen niet verhelen dat het overwegingen van dergelijke aard waren die Tsjitsjikov bezighielden terwijl hij het gezelschap in ogenschouw nam, en het gevolg hiervan was dat hij zich ten slotte bij de dikken voegde, waar hij bijna alleen maar bekende gezichten tegenkwam: de procureur, een man met buitengewoon zware zwarte wenkbrauwen en een enigszins trekkend linkeroog, alsof hij wilde zeggen 'Kom even mee naar de andere kamer, jongen, ik moet je wat zeggen,' een ernstig en zwijgzaam man, trouwens; de directeur van het postkantoor, een klein mannetje, maar een woordkunstenaar en filosoof; de president van het gerechtshof, een buitengewoon bedachtzaam en beminnelijk man, - allemaal begroetten zij hem als een oude kennis, en telkens maakte Tsjitsjikov een kleine buiging met het hoofd enigszins afgewend, maar overigens heel beleefd. Tevens maakt hij kennis met de bijzonder vormelijke en hoffelijke landheer Manilov en de op het eerste gezicht wat onbehouwen Sobakevitsj die hem al meteen op zijn tenen trapte en 'Neemt u mij niet kwalijk' zei. Hij kreeg meteen whistkaarten in de handen gedrukt, die hij met hetzelfde beleefde buiginkje aannam. Men nam plaats aan de groene tafel om daar vóór het souper niet meer achter vandaan te komen. De gesprekken stokten, zoals altijd het geval is wanneer men zich eindelijk aan zaken kan wijden. Zelfs de directeur van het postkantoor, die toch uitermate spraakzaam was, zette zodra hij de kaarten in handen had zijn peinzende gezicht op, hij trok zijn onderlip over zijn bovenlip en zat zo het hele spel uit. Als hij met een plaatje uitkwam, sloeg hij hard op de tafel en riep als het een dame was: 'Vooruit, oud wijf!,' en als het een heer was: 'Vooruit, boerenkinkel!' De president riep voortdurend: 'Die blafik! Die blafik!' Soms, als er een kaart op tafel werd gesmeten, klonken er kreten als: 'Kan me niet bommen, dan maar ruiten!' Of gewoon uitroepen als: 'Harten, mijn hartje mijn smartje!' of: 'Schoppentuig! schopperdepop! pop van een schop!' en zelfs gewoon 'Schoppoppeke!', met dergelijke troetelnaampjes duidden ze onder elkaar hun kaarten aan. Na afloop van het spel begonnen ze zoals dat gaat flink te bakkeleien. Onze gast nam ook aan het gekibbel deel, maar zo uitermate delicaat, dat iedereen zag dat hij ruzie maakte, maar wel op zeer aangename wijze. Nooit zei hij: 'U had mee moeten gaan', maar: 'U had zo goed moeten zijn mee te gaan', 'Ik had de eer uw twee te dekken' en dergelijke. Om zijn tegenspelers nog meer te behagen hield hij hun voortdurend zijn met email ingelegde zilveren tabaksdoos voor, op de bodem waarvan twee viooltjes waren te zien, daar neergelegd om hun geur. De aandacht van de gast richtte zich vooral op de landheren Manilov en Sobakevitsj, die al eerder zijn vermeld. Hij won ogenblikkelijk inlichtingen in over hen, voor welk doel hij de president en de directeur van het-postkantoor even terzijde nam. De paar vragen die hij stelde, verrieden dat ook de nieuwsgierigheid van de gast iets solides had, want allereerst vroeg hij hoeveel lijfeigen boeren ze hadden en in welke toestand hun landgoed verkeerde en pas daarna informeerde hij naar hun voor- en vadersnaam. In korte tijd wist hij hen volledig in te palmen. De landheer Manilov, een nog tamelijk jonge man met suikerzoete ogen die hij elke keer wanneer hij lachte dichtkneep, was weg van hem. Hij drukte hem zeer langdurig de hand en verzocht hem met klem zijn landgoed dat, naar hij zei, slechts vijftien werst van de stadspoorten was verwijderd, met een bezoek te vereren. Waarop Tsjitsjikov met een uitermate beleefd knikje van het hoofd en een oprechte handdruk te kennen gaf dat hij niet alleen met het allergrootste genoegen aan dit verzoek gehoor wilde geven, maar dat hij dit zelfs als zijn allerheiligste plicht beschouwde. Ook Sobakevitsj zei nogal laconiek: 'Kom ook eens bij mij aan,' waarbij hij over de grond schraapte met zijn voet, die gestoken was in een laars van zulke reusachtige afmetingen, dat een voet die daarin past nauwelijks zal zijn te vinden, vooral in deze tijd waarin in Rusland de reuzen bijna zijn uitgestorven.

De volgende dag gebruikte Tsjitsjikov het middagmaal bij de commissaris van politie, waar na het eten, om een uur of drie, de kaarten op tafel kwamen en tot twee uur 's nachts whist werd gespeeld. Daar maakte hij ook nog kennis met de landheer Nozdrjov, een man van een jaar of dertig en een beetje een patsertje, die hem na drie of vier woorden al begon te tutoyeren. Ook tegen de commissaris en de procureur zei Nozdrjov 'je' en 'jij' en ging zeer familiaar met hen om; maar toen het ernst werd met het spel, bekeken de commissaris en de procureur zijn slagen buitengewoon nauwkeurig en ze volgden elke kaart waarmee hij uitkwam met argusogen. De volgende dag bracht Tsjitsjikov de avond door bij de president van het gerechtshof, die zijn gasten, onder wie twee dames, ontving in een wat vettige kamerjas. Daarna was hij een avond bij de vice-gouverneur; op een groot diner bij de belastingpachter; op een klein dinertje dat overigens wel voor een groot diner kon doorgaan, bij de procureur; op een door de burgemeester na de mis gegeven koud buffet, dat eveneens voor een diner kon doorgaan. Kortom hij hoefde geen ogenblik thuis te blijven en in zijn hotel kwam hij alleen maar om te slapen. De gast wist zich overal te bewegen en toonde zich een echte man van de wereld. Waar de conversatie ook over ging, hij wist haar altijd gaande te houden: als het ging over paarden fokken, dan sprak hij over paarden fokken; had men het over goede honden, dan wist hij ook hierover iets zeer ter zake op te merken; besprak men gerechtelijke onderzoeken, dan toonde hij ook met juridische procedures niet onbekend te zijn; ging het gesprek over biljart, dan sloeg hij ook hier de bal niet mis; sprak men over de deugd, dan bracht hij ook over de deugd heel verstandige dingen te berde, zelfs met tranen in de ogen; over het bereiden van warme wijn stond hij eveneens zijn mannetje; ook over de douaneopzichters en -ambtenaren sprak hij alsof hij zelf douaneambtenaar en -opzichter was geweest. Opmerkelijk hierbij was dat hij dit alles met mate doseerde en steeds de juiste toon wist te treffen. Hij sprak hard noch zacht, maar precies zoals het hoort. Kortom, een keurige man, in alle opzichten. Alle ambtenaren waren ingenomen met de komst van de nieuweling. De gouverneur zei over hem dat hij een hoogstaand man was; de procureur dat hij een zakelijk man was; de kolonel van de gendarmerie zei dat hij een geleerd man was; de president van het gerechtshof dat hij een erudiet en respectabel man was; de commissaris van politie dat hij een achtenswaardig en beminnelijk man was; de vrouw van de commissaris van politie dat hij een allerbeminnelijkst en allervoorkomendst man was. Zelfs Sobakevitsj, die zich zelden gunstig over iemand uitliet, zei, nadat hij tamelijk laat was thuisgekomen, zich al geheel had ontkleed en naast zijn magere vrouw in bed was gestapt: 'Ik ben op een avondje bij de gouverneur geweest, liefje, en ik heb vanmiddag bij de commissaris van politie gegeten en kennisgemaakt met collegeraad Pavel Ivanovitsj Tsjitsjikov: een beste kerel!' Waarop zijn vrouw 'Hm' zei en hem een trap gaf.

Dit was de buitengewoon vleiende mening die zich in de stad over de gast had gevormd, en deze bleef zo totdat een vreemde eigenschap van hem aan het licht kwam en een affaire, of historie zoals ze in de provincie zeggen, waarover de lezer spoedig meer zal horen, bijna de gehele stad met stomheid zou slaan.

HOOFDSTUK TWEE

Al meer dan een week logeerde de reiziger nu in de stad, ging naar soirees en diners en bracht zo zijn tijd, zoals dat heet, zeer aangenaam door. Ten slotte besloot hij zijn visites naar buiten de stad te verleggen en de landheren Manilov en Sobakevitsj te bezoeken, zoals hij had beloofd. Misschien had hij hier nog een andere reden voor, één die dieper zat, een zaak van meer gewicht die hem na aan het hart lag … Maar hierover komt de lezer langzamerhand en te zijner tijd meer te weten als hij tenminste het geduld heeft om dit verhaal, dat zeer lang is en zich steeds wijder en breder vertakt naarmate het dichter komt bij het einde dat de kroon op het werk zal zijn, verder te lezen. De koetsier Selifan kreeg opdracht 's morgens vroeg de paarden voor het bekende rijtuig te spannen; Petroesjka's taak was thuis te blijven en op de kamer en koffer te passen. Het kan voor de lezer wellicht geen kwaad om kennis te maken met de twee lijfeigenen van onze held. Ook al zijn zij betrekkelijk onbeduidende personen die slechts een rol op het tweede of zelfs derde plan spelen, ook al draait het raderwerk van dit epos niet om hen, maar raakt het hen slechts even aan of pakt het hen slechts even op - de auteur houdt er toch van om in alles zo omstandig mogelijk te zijn, ook hier, en hij wil, hoewel hij zelf een Rus is, accuraat zijn als een Duitser. Dit zal overigens niet veel tijd en plaats nemen, want er valt niet veel toe te voegen aan wat de lezer al weet, namelijk dat Petroesjka rondliep in een iets te wijde, bruine geklede jas, een afdankertje van zijn meester, en zoals gebruikelijk bij mensen van zijn stand een grote neus en dikke lippen had. Zijn aard was eerder zwijgzaam dan spraakzaam; hij had zelfs een nobele hang naar ontwikkeling, dat wil zeggen naar het lezen van boeken, over de inhoud waarvan hij niet moeilijk deed: het kon hem niets schelen of hij de lotgevallen van een verliefde held onder ogen had, het ABC of een gebedenboek, hij las alles even aandachtig; ook een scheikundeleerboek zou hij niet hebben afgewezen. Het ging hem niet om wat hij las, maar meer om het lezen zelf, of beter gezegd om het proces van het lezen, dat er altijd uit al die letters vanzelf een woord ontstaat, dat soms God weet wat betekent. Dit lezen deed hij meestal liggend in het voorkamertje op zijn bed en op zijn matrasje, dat hierdoor plat en dun als een pannekoek was geworden. Afgezien van zijn hartstocht tot lezen had hij nog twee andere gewoontes die zijn karakter bepaalden: hij sliep zonder zich uit te kleden, met al zijn kleren aan, de geklede jas incluis, en hij had altijd een bepaald luchtje bij zich, een eigen geur, die aan een bedompt vertrek deed denken, zodat hij maar ergens zijn bed hoefde neer te zetten, zelfs in een tot dat moment onbewoonde kamer, er zijn jas en bezittingen hoefde neer te leggen en het leek of er al tien jaar mensen woonden. Tsjitsjikov, die een uiterst fijngevoelig en in bepaalde gevallen zelfs delicaat man was, fronste enkel zijn wenkbrauwen en schudde zijn hoofd als hij 's morgens die lucht op z'n nuchtere maag naar binnen kreeg, en zei dan: 'Wat is dat verdorie toch, jongen, zweet je soms zo? Ga toch 'snaar het badhuis.' Petroesjka gaf hierop geen antwoord en deed net of hij druk bezig was; hij liep met een borstel naar het pak van zijn meester of begon iets op te ruimen. Wat dacht hij op zulke ogenblikken, wanneer hij zo zweeg? Misschien zei hij wel bij zichzelf: 'Jij bent me d'r een, krijg je er nou nooit genoeg van veertig maal hetzelfde te zeggen.' God mag het weten, het is moeilijk om erachter te komen wat een lijfeigen bediende denkt wanneer zijn heer hem berispt. Dat is dus alles wat er voorlopig over Petroesjka te zeggen valt. De koetsier Selifan was heel anders … Maar de auteur wil het zijn lezers niet aandoen zoveel tijd te besteden aan mensen van de laagste stand, omdat hij uit ervaring weet hoe ongaarne zij met deze standen in aanraking komen. Zo is de Rus nu eenmaal: een sterke hartstocht om kennis te maken met ieder die ook maar één rang hoger is, en een graaf of vorst die hij op straat kan groeten, vindt hij belangrijker dan allerlei intieme vrienden. De auteur vreest zelfs voor zijn held, die slechts collegeraad is. Een hofraad1 zal misschien nog kennis met hem maken, maar wie al tot de generaalsrangen is doorgedrongen, zal, God weet, hoogstens een minachtende blik op hem werpen, een blik zoals de trotse mens werpt op al Wat aan zijn voeten kruipt, of wat nog erger is, hij kan hem voorbijlopen met een voor de auteur dodelijk gebrek aan interesse. Hoe intreurig het een zowel als het ander ook is, wij zullen toch terug moeten keren naar onze held. Dus, de avond tevoren had hij al de nodige bevelen uitgedeeld en hij ontwaakte 's morgens heel vroeg, waste zich, sponsde zich van voeten tot hoofd af, wat hij slechts op zondag deed, en die dag was het toevallig zondag, schoor zich zo dat zijn wangen wat betreft gladheid en glans de vergelijking met satijn konden doorstaan, trok zijn changeant frambozerode rokkostuum aan en daaroverheen zijn met beer gevoerde overjas, liep de trap af, waarbij hij nu eens aan de ene, dan weer aan de andere kant werd ondersteund door de hotelbediende, en nam plaats in zijn rijtuig. Ratelend reed het rijtuig de hotelpoort door en de straat op. Een passerende pope nam zijn hoed af, een paar jongetjes in besmeurde hemden hielden hun hand op en riepen: 'Meneer, een aalmoes voor een wees!' De koetsier gaf een van hen, die het leuk vond om achter op het rijtuig te springen, een haal met de zweep en het rijtuig sprong weg over de stenen. Niet zonder vreugde kreeg men in de verte de gestreepte slagboom in zicht die aangaf dat aan het plaveisel, net als aan allerlei ander leed, spoedig een einde zou komen; en nadat Tsjitsjikov zich nog enkele keren stevig met zijn hoofd tegen de kap had gestoten, reed hij ten slotte over de onverharde weg verder. Nauwelijks had de stad zich teruggetrokken of aan weerskanten van de weg werd het, zoals bij ons gebruikelijk, een enorme rotzooi: aardkluiten, een sparrenbosje, lage armetierige jonge denneboompjes, verbrande stronken van oude dennen, wilde hei en meer van die onzin. Ze kwamen door eindeloze lintdorpen waarvan de bouwsels leken op oude stapels brandhout met grijze daken, versierd met houtsnijwerk dat leek op opgehangen droogdoeken met een ajourwerkje. Sommige boeren zaten zoals altijd op bankjes voor de poort gehuld in hun schapepels te gapen. Vrouwen met bolle gezichten en opgebonden borsten keken uit de ramen van de bovenverdiepingen; door de benedenramen keek een kalf of stak een varken zijn blinde snuit naar buiten. Het bekende panorama dus. Na vijftien werst bedacht hij dat hier het dorpje moest zijn dat Manilov als zijn eigendom had betiteld, maar ook de zestiende werst schoot voorbij en het dorp was nog steeds niet te bekennen, en als ze niet twee boeren waren tegengekomen dan hadden ze hun doel waarschijnlijk nooit bereikt. Op de vraag of het dorp Zamanilovka nog ver was, namen de mannen hun mutsen af en een van hen, die wat slimmer was en een puntbaard had, antwoordde:

‘Manilovka misschien en niet Zamanilovka?’

‘Voor mijn part Manilovka.’

‘Manilovka! Dan moet je nog één werst verder en daar heb je 't al, dan moet je gelijk naar rechts.’

‘Naar rechts?' vroeg de koetsier.

‘Naar rechts,' zei de boer. 'Dan heb je de weg naar Manilovka; en Zamanilovka bestaat helemaal niet. Het heet Manilovka want zo heet het, en Zamanilovka is hier helemaal niet. Daar zie je op een berg een stenen huis van twee verdiepingen, het herenhuis, want daar woont meneer zelf. En daar heb je dan Manilovka, maar Zamanilovka hebben we hier helemaal nooit gehad en is er ook niet.’

Ze gingen op zoek naar Manilovka. Na twee werst kwamen ze bij een afslag, ze reden zo'n twee, drie, vier werst over een karrespoor maar het stenen huis van twee verdiepingen was nog steeds niet te zien. Toen bedacht Tsjitsjikov dat als een vriend je uitnodigt naar zijn landgoed en zegt dat het vijftien werst is, dit betekent dat het er zeker dertig zijn. De ligging van Manilovka kon slechts weinigen bekoren. Het herenhuis lag in z'n eentje op een heuvel, blootgesteld aan alle winden die er maar wilden waaien; de hellingen van deze heuvel waren bedekt met kortgeknipte graszoden. Op zijn Engels waren daar twee of drie bloembedden met seringestruiken en gele acacia's over uitgestrooid; in kleine groepjes verhieven hier en daar vijf of zes berken hun armetierige kruinen met petieterige blaadjes. Onder twee ervan was een prieeltje te zien met een platte groene koepel, blauwe houten pilaren en het opschrift: 'Tempel voor eenzame overpeinzing', iets naar beneden was een met kroos bedekte vijver, wat je trouwens wel meer ziet in de Engelse tuinen van Russische landheren. Aan de voet van deze heuvel en deels ook op de hellingen, lagen links en rechts grauwe houten hutjes die onze held om duistere redenen direct begon te tellen, waarbij hij tot over de tweehonderd kwam; daartussen was nergens een boompje of enig ander groen te bekennen; rondom niets anders dan balken. Het panorama werd verlevendigd door twee vrouwen die met schilderachtig opgestroopte en opgeschorte jurken tot hun knieën in de vijver waadden en aan twee houten staken een gescheurd net achter zich aan trokken, waarin twee verstrikte kreeften zaten en een glinsterende voorn; de vrouwen schenen ruzie met elkaar te hebben en waren over en weer aan het schelden. In de verte schemerde aan één kant een saai donkerblauw dennenbos. Zelfs het weer had zich volkomen terecht aan de omstandigheden aangepast: het was niet helder, en niet somber, maar een beetje lichtgrijs, een kleur die je verder alleen nog tegenkomt in de oude uniformen van garnizoenssoldaten, die op zondagen gedeeltelijk beschonken, maar overigens vreedzame strijdkrachten. Om het beeld te vervolmaken ontbrak ook de haan niet, de verkondiger van veranderlijk weer, wiens kop bij het hofmaken door de snavels van andere hanen tot op de hersenen doorkliefd was, wat hem niet verhinderde zeer luid te schreeuwen en zelfs met zijn vleugels die aan flarden hingen als oude bastmatten, te klapperen. Terwijl hij het hoofdgebouw naderde, ontwaarde Tsjitsjikov op het bordes de heer des huizes die een groene wollen jas droeg en bij wijze van zonnescherm zijn hand boven zijn ogen hield om de naderende equipage beter te kunnen bekijken. Hoe dichter het rijtuig bij het bordes kwam, hoe vrolijker zijn ogen werden en hoe breder zijn glimlach.

‘Pavel Ivanovitsj!' riep hij ten slotte uit, toen Tsjitsjikov uit zijn rijtuig stapte. 'We dachten al dat u ons vergeten was!’

De twee vrienden omarmden elkaar stevig, waarop Manilov de gast naar de salon leidde. Hoewel de tijd waarin zij door de hal, de vestibule en de eetkamer lopen nogal kort is, willen wij toch proberen deze nuttig te besteden en het een en ander over de heer des huizes zeggen. Maar al meteen moet de auteur bekennen dat dit bijzonder moeilijk is. Het is veel gemakkelijker karakters van groot formaat neer te zetten; dan kun je de verf uit de losse pols op het doek smijten: borende zwarte ogen, borstelige wenkbrauwen, een doorgroefd voorhoofd, een zwarte of vuurrode mantel losjes over de schouder geworpen, en het portret is af; maar al die heren van wie er zoveel op aarde zijn en die op het eerste gezicht allemaal op elkaar lijken, maar in wie je bij nadere beschouwing een groot aantal zeer ongrijpbare eigenaardigheden ontdekt, die zijn een ramp voor de portrettist. Hier is uiterste concentratie vereist, want je moet alle subtiele, bijna onzichtbare karaktertrekken dwingen te voorschijn te komen en je in de wetenschap der observatie reeds gescherpte blik nog dieper laten graven.

Alleen God weet misschien wat voor karakter Manilov had. Er zijn van die mensen die niets bijzonders hebben, tot de grijze middelmaat behoren, geen vlees en geen vis zijn, geen hom en geen kuit, zoals het gezegde luidt. Misschien moet ook Manilov tot hen gerekend worden. Op het eerste gezicht was hij een statige verschijning; zijn gelaatstrekken waren niet onaangenaam, maar bij dat aangename leek wel een beetje erg veel suiker gedaan; uit zijn manieren en gebaren sprak een hang naar genegenheid en contact. Hij glimlachte innemend, had blond haar en blauwe ogen. Na de eerste minuut van een gesprek met hem zeg je onwillekeurig: 'Wat een aardig en goed mens!' De daarop volgende minuut zeg je niets, en na afloop van de derde minuut zeg je: 'God mag weten wat dat voor iemand is!' en je gaat een eindje bij hem uit de buurt; als je dat niet doet voel je een dodelijke verveling. Van hem hoef je geen enkele oorspronkelijke of zelfs maar hooghartige opmerking te verwachten, zoals bijna iedereen maakt als je over een onderwerp spreekt dat hem ter harte gaat. Iedereen heeft zo zijn hartstocht: bij de één richt die zich op hazewindhonden; een tweede meent een groot muziekliefhebber te zijn die alle diepzinnige passages wonderlijk diep doorvoelt; een derde is een meester in het copieus dineren; een vierde speelt met verve de rol van iemand die een klein treetje hoger staat dan zijn rang hem in werkelijkheid toestaat; een vijfde, wiens wensen wat bescheidener zijn, droomt ervan nog eens een wandeling met een vleugeladjudant te maken, ten aanschouwe van vrienden, bekenden en zelfs onbekenden; een zesde is begiftigd met een hand die een bovennatuurlijk verlangen kent met een ruitenaas of twee de bank te laten springen, terwijl de hand van de zevende meer het verlangen heeft ergens orde te scheppen en zich op de persoon van een postmeester of koetsier uit te leven, kortom, iedereen heeft wel iets, maar Manilov had niets. Thuis sprak hij zeer weinig en meestal zat hij te peinzen en te denken, maar waarover hij dacht, ook dat weet waarschijnlijk alleen God. Je kunt niet zeggen dat hij zich met zijn landgoed bezighield, hij ging zelfs nooit de velden in en liet de zaken op hun beloop. Wanneer de rentmeester zei: 'We zouden eigenlijk dit of dat moeten doen, meneer,' dan antwoordde hij gewoonlijk met 'Ja, niet gek,' waarbij hij zijn pijp rookte, een gewoonte die hij zich had aangewend toen hij nog in het leger diende, waar hij doorging voor een uiterst bescheiden, buitengewoon delicaat en hoogst ontwikkeld officier. 'Ja, bepaald niet gek,' herhaalde hij. Wanneer er een boer bij hem kwam die hem, zich op zijn achterhoofd krabbend, vroeg: 'Staat u mij toe, meneer, een dag vrij te nemen, ik moet mijn belasting gaan verdienen,' dan zei hij al pijprokend: 'Ga maar,' en het kwam geen moment in hem op dat die boer het op een zuipen ging zetten. Soms, wanneer hij vanaf het bordes naar het erf en de vijver keek, bedacht hij hoe mooi het zou zijn om vanuit het huis een onderaardse gang aan te leggen of over de vijver een stenen brug te bouwen met aan weerskanten kraampjes waarin dan kooplieden zouden zitten die allerlei kleingoed zouden verkopen dat de boeren nodig hadden. Hierbij werden zijn ogen honingzoet en op zijn gezicht verscheen een zeer tevreden uitdrukking. Al die projecten kwamen trouwens nooit verder dan woorden. In zijn studeerkamer lag altijd een boekje met een bladwijzer op bladzijde veertien waarin hij al twee jaar voortdurend aan het lezen was. In zijn huis was altijd wel iets niet in orde: in de huiskamer stond schitterend meubilair, bekleed met zeer chique zijden stof die verre van goedkoop moet zijn geweest; maar er was niet genoeg geweest voor alle stoelen en daarom hadden er twee gewoon rieten zittingen; al enkele jaren lang waarschuwde de heer des huizes zijn gasten trouwens met de woorden: 'Gaat u niet op die stoelen zitten, die zijn nog niet klaar.' In een andere kamer stonden helemaal geen meubelen, hoewel ze vlak na hun huwelijk al hadden gezegd: 'We moeten morgen toch eens wat aan die kamer doen, schatje, desnoods zetten we er tijdelijk wat meubels neer.' 's Avonds kwam er een zeer chique kandelaar van donker brons op tafel, versierd met drie gratiën uit de oudheid en een fraai parelmoeren lichtscherm, maar daarnaast stond dan een doodgewone manke koperen invalide, die naar één kant overhelde en onder het kaarsvet zat, iets wat de heer noch de vrouw des huizes, noch de bedienden opviel. Zijn vrouw … ach, ze waren volmaakt gelukkig met elkaar. Hoewel ze al acht jaar gehuwd waren, brachten ze elkaar nog steeds een stukje appel, een snoepje, of een nootje en dan zeiden ze met ontroerende tederheid in de stem die de volmaakte liefde uitdrukte: 'Doe je mondje eens open, schatje, dan krijg je van mij iets lekkers.' Het spreekt vanzelf dat het mondje in zo'n geval zeer gracieus openging. Met de verjaardagen werden er kleine presentjes gemaakt: bijvoorbeeld een kralen hoesje voor een tandenborstel. En bijzonder vaak, wanneer ze op de divan zaten, nam hij om duistere redenen opeens zijn pijp uit de mond en liet zij het werkje, mocht zij dat in handen hebben, rusten, en dan drukten ze elkaar een innige kus op de mond die zo lang duurde dat men ondertussen gerust een klein strosigaartje kon roken. Ze waren dus wat je noemt gelukkig. Natuurlijk zou men kunnen opmerken dat men zich in huis nog met andere dingen kan bezighouden dan met langdurige kussen en kleine presentjes, en dat er heel wat te vragen overbleef. Waarom bijvoorbeeld wordt er in de keuken zo dom en onpraktisch gekookt? Waarom is de voorraadkamer zo leeg? Waarom steelt de huishoudster? Waarom zijn de bedienden vies en altijd dronken? Waarom ligt het hele huispersoneel zo ongenadig lang te pitten en lummelt het de rest van de tijd maar wat rond? Maar dit zijn allemaal laagbij-de-grondse onderwerpen, en mevrouw Manilov was welopgevoed. Een goede opvoeding krijgt men zoals bekend op een pensionaat. En op pensionaten leggen zoals bekend drie hoofdvakken de grondslag van de menselijke deugden: Frans, onontbeerlijk voor het huiselijk geluk; piano, om de echtgenoot aangename ogenblikken te bezorgen; en ten slotte het eigenlijke huishoudelijke deel: het breien van beursjes en andere presentjes. De methoden worden overigens telkens vervolmaakt en veranderd, vooral de laatste tijd; dit alles hangt min of meer af van de opvattingen en bekwaamheden van de directrices. In sommige pensionaten komt het pianospelen op de eerste plaats, dan Frans, en dan pas het huishoudelijke deel. En soms is het zo, dat allereerst de huishoudelijke vakken komen, dat wil zeggen het breien van presentjes, dan het Frans en dan pas de piano. Ieder heeft zijn eigen methoden. Het kan geen kwaad nog op te merken dat mevrouw Manilov … maar ik moet bekennen dat ik niet graag over dames spreek, en bovendien is het tijd terug te keren naar onze helden, die al enkele minuten voor de deur van de salon elkaar stonden vóór te laten gaan.

‘Weest u zo goed, doet u geen moeite, gaat u voor,' zei Tsjitsjikov.

‘Nee, Pavel Ivanovitsj, nee, u bent de gast,' zei Manilov en wees met zijn hand naar de deur.

‘Doet u geen moeite, alstublieft, doet u vooral geen moeite. Gaat u alstublieft voor,' zei Tsjitsjikov.

‘Maar neemt u mij niet kwalijk, onder geen beding wil ik dat een zo aangename, erudiete gast als u na mij komt.’

‘Ach, erudiet… Gaat u voor, alstublieft.’

‘Nee, weest u zo goed voor te gaan.’

‘Maar waarom?’

‘Wel, daarom!' zei Manilov met een prettige glimlach.

Ten slotte gingen de beide vrienden zijdelings door de deuropening, waarbij ze allebei een beetje in de verdrukking kwamen.

‘Mag ik u mijn vrouw voorstellen,' zei Manilov. 'Schatje! Hier is Pavel Ivanovitsj!’

Nu pas zag Tsjitsjikov een dame die hij helemaal niet opgemerkt had toen hij in de deuropening met Manilov plichtplegingen stond uit te wisselen. Zij was tamelijk knap; met smaak gekleed. Zij droeg een huisjapon van bleke zijde die haar heel goed stond; haar kleine, frêle handje wierp snel iets op tafel en omklemde een batisten zakdoekje met geborduurde hoekjes. Ze stond op van de divan waarop ze zat; Tsjitsjikov liep vergenoegd op haar handje toe. Mevrouw Manilov zei, licht brouwend, dat zijn komst hun erg veel genoegen deed en dat er geen dag was voorbijgegaan of haar man had zijn naam genoemd.

‘Ja,' voegde Manilov hieraan toe, 'en zij vroeg maar steeds: "Wanneer komt die vriend van je nu eindelijk?" "Wacht maar, schatje, die komt heus wel." En nu hebt u ons dan eindelijk de eer van een bezoek waardig gekeurd. En welk een uitzonderlijk genot hebt u ons hiermee verschaft … een meidag … de naamdag van het hart …’

Toen Tsjitsjikov hoorde dat er al sprake was van de naamdag van het hart werd hij toch een beetje verlegen en antwoordde hij bescheiden, dat hij geen grote naam had en ook geen aanzienlijke rang.

‘U hebt alles,' onderbrak Manilov hem met dezelfde prettige glimlach, 'u hebt alles, en zelfs meer dan dat.’

‘Hoe vond u onze stad?' vroeg zijn vrouw. 'Hebt u een aangenaam verblijf gehad?’

‘Een heel mooie stad, een prachtige stad,' antwoordde Tsjitsjikov, 'ik heb een heel prettige tijd gehad: bijzonder aardige mensen.’

‘En hoe vond u onze gouverneur?' vroeg mevrouw Manilov.

‘Vindt u niet dat hij een zeer achtenswaardig en beminnelijk man is?' vulde Manilov haar woorden aan.

‘Inderdaad,' zei Tsjitsjikov, 'een zeer achtenswaardig man. En hij gaat zo op in zijn ambt, hij heeft zoveel kennis van zaken! Er zouden meer van dergelijke mensen moeten zijn.’

‘Ja, hij weet met iedereen even goed om te gaan, hij is zo delicaat in zijn optreden,' stemde Manilov in met een glimlach en van genoegen kneep hij zijn ogen bijna helemaal dicht, als een kater die even achter z'n oren wordt gekrauwd.

‘Een zeer beminnelijk en prettig man,' vervolgde Tsjitsjikov, 'en zo artistiek! Dat had ik nooit gedacht. Zo prachtig als hij allerlei patronen borduurt. Hij heeft me een beursje laten zien dat hij zelf gemaakt had: menig dame zou er wat voor geven zo fijn te kunnen borduren.’

‘De vice-gouverneur is ook heel geschikt, nietwaar?' zei Manilov, zijn ogen weer een beetje dichtknijpend.

‘Een zeer respectabel man,' antwoordde Tsjitsjikov.

‘En de commissaris van politie, wat voor indruk heeft die op u gemaakt? Een heel sympathieke man, nietwaar?’

‘Buitengewoon sympathiek, en zo intelligent en belezen! We hebben samen met de procureur en de president van het gerechtshof tot in de kleine uurtjes bij hem zitten whisten; een heel respectabel man.’

‘En wat vindt u van de vrouw van de commissaris?' vroeg mevrouw Manilov weer. 'Een allercharmantste vrouw, nietwaar?’

‘O, een van de meest respectabele vrouwen die ik ken,' antwoordde Tsjitsjikov.

De president van het gerechtshof en de directeur van het postkantoor werden evenmin overgeslagen en zo lieten ze bijna alle ambtenaren van de stad de revue passeren; zonder uitzondering bleken het zeer respectabele lieden te zijn.

‘Woont u altijd buiten?' stelde ten slotte Tsjitsjikov op zijn beurt een vraag.

‘Meestal wel,' antwoordde Manilov. 'Een enkele keer gaan we wel eens naar de stad om ontwikkelde mensen te zien. Je verwildert, weet u, als je zo geïsoleerd woont.’

‘Inderdaad,' zei Tsjitsjikov.

‘Natuurlijk,' vervolgde Manilov, 'als we hier beschaafde buren zouden hebben, dan zou het wat anders zijn, als er hier bijvoorbeeld iemand zou zijn met wie je als het ware over wellevendheid, over goede omgangsvormen zou kunnen praten, met wie je, eh, een of andere wetenschap zou kunnen volgen, iets eh, dat het hart beroert, zodat de geest, wat zal ik zeggen, eh, boven zichzelf uitstijgt …' Hij wilde nog iets zeggen, maar merkte dat hij er niet meer uitkwam, maakte daarom een doelloos gebaar in de lucht en vervolgde, 'dan zouden ook het platteland en de eenzaamheid zeer aangenaam kunnen zijn. Maar hier is absoluut niemand … Alleen de Zoon des Vaderlands2 lees je zo af en toe.’

Tsjitsjikov was het hier roerend mee eens en hij voegde eraan toe dat niets aangenamer is dan in eenzaamheid te wonen, te genieten van de schoonheid der natuur en af en toe een boek te lezen …

‘Maar weet u,' voegde Manilov daaraan toe, 'als je geen vriend hebt die je begrijpt …’

‘O, natuurlijk, u hebt volkomen gelijk!' onderbrak Tsjitsjikov hem. 'Wat betekenen alle schatten ter wereld dan! Een wijs man heeft eens gezegd: "Niet geld brengt geluk, maar de omgang met beschaafde mensen!"’

‘En weet u, Pavel Ivanovitsj!' zei Manilov met op zijn gezicht een uitdrukking die niet gewoon zoetelijk was maar mierzoet als een hoestdrankje waarboven een handige, mondaine dokter onbarmhartig de suikerpot heeft omgekeerd in de mening hiermee zijn patiënt te gerieven. 'Dan ervaart men als het ware een geestelijk genot … Nu bijvoorbeeld, op dit moment, dat mij door een gelukkig toeval het voorrecht ten deel is gevallen, een buitengewoon voorrecht mag ik wel zeggen, met u van gedachten te wisselen en te genieten van uw hoogstaande conversatie …’

‘Nou nou, hoogstaande conversatie … Ik ben een nietswaardig mens en verder niets,' antwoordde Tsjitsjikov.

‘O! Pavel Ivanovitsj, staat u mij toe openhartig te zijn: ik zou met vreugde de helft van mijn vermogen geven om slechts een deel van uw kwaliteiten te bezitten!’

‘Integendeel, ik van mijn kant zou met het allergrootste …’

En zo zouden de beide vrienden nog wel even door hebben kunnen gaan met het betuigen van hun warme sympathie voor elkaar, ware het niet dat er een bediende binnenkwam die aankondigde dat het eten klaar was.

‘Mag ik u nederig verzoeken,' zei Manilov. 'Wilt u mij verschonen, dat de maaltijd bij ons niet is wat men in de salons en de hoofdsteden gewend is. Wij hebben een eenvoudige koolsoep, naar goed Russisch gebruik, eenvoudig maar uit een goed hart. Mag ik u nederig verzoeken.’

Hier volgde nog enig geredetwist over wie het eerst naar binnen zou gaan, en ten slotte betrad Tsjitsjikov de eetkamer zijdelings.

In de eetkamer stonden al twee jongetjes, de zoons van Manilov, die de leeftijd hadden waarop kinderen al wel aan tafel mogen zitten, maar nog op hoge stoelen. Naast hen stond hun onderwijzer die glimlachend een beleefde buiging maakte. De vrouw des huizes ging achter haar soepterrine zitten; de gast mocht plaatsnemen tussen de heer en de vrouw des huizes in, de bediende bond de kinderen een servet voor.

‘Wat een schattige kinderen,' zei Tsjitsjikov, na een blik op hen, 'en hoe oud zijn ze?’

‘De oudste is acht, en de jongste is gisteren net zes geworden,' zei mevrouw Manilov.

‘Themistoclus!' zei Manilov tot de oudste die zijn kin probeerde te bevrijden van het servet dat de lakei hem zojuist had omgebonden.

Tsjitsjikov trok even de wenkbrauwen op toen hij deze gedeeltelijk Griekse naam hoorde, die Manilov om duistere redenen de uitgang -us had gegeven, maar hij probeerde zijn gezicht ogenblikkelijk weer in de plooi te krijgen.

‘Zeg eens, Themistoclus, wat is de mooiste stad van Frankrijk?’

De onderwijzer richtte al zijn aandacht op Themistoclus, hij leek hem wel met zijn ogen te willen verslinden, maar hij haalde opgelucht adem en knikte goedkeurend toen Themistoclus 'Parijs' zei.

‘En wat is de mooiste stad bij ons?' vroeg Manilov.

De onderwijzer was weer een en al aandacht.

‘Petersburg,' antwoordde Themistoclus.

‘En welke nog meer?’

‘Moskou,' antwoordde Themistoclus.

‘O, wat een knappe jongen,' zei Tsjitsjikov. 'Maar zegt u eens …' vervolgde hij, zich tot de Manilovs wendend met een blik die verbazing moest uitdrukken, 'zo jong nog en dan al zo knap! Ik moet u zeggen dat dit kind een grote toekomst voor zich heeft.’

‘O, u kent hem nog niet,' antwoordde Manilov, 'hij heeft een buitengewoon scherp verstand. Alcide, de jongste, die is niet zo snel, maar de ander, als die een torretje of een kevertje ziet lopen dan gaan zijn oogjes twinkelen; hij rent erachter aan en is direct één en al aandacht. Ik heb hem voor de diplomatieke dienst voorbestemd. Themistoclus,' vervolgde hij, weer tegen het kind, 'wil je gezant worden?’

‘Ja pa,' antwoordde Themistoclus, op een stuk brood kauwend en zijn hoofd heen en weer slingerend.

Op dat moment veegde de achter hem staande lakei de neus van de gezant af, en daar deed hij goed aan, anders was de soep verrijkt met een flinke druppel. Aan tafel ontspon zich een gesprek over de genoegens van een rustig leven, dat af en toe werd onderbroken door opmerkingen van mevrouw Manilov over het stedelijk theater en acteurs. De onderwijzer keek zeer aandachtig naar iedereen en zodra hij zag dat er een lachje om hun lippen verscheen, deed hij ogenblikkelijk zijn mond open en lachte uit volle borst. Waarschijnlijk was hij een dankbare ziel en wilde hij op die manier zijn werkgever belonen voor de goede behandeling. Eenmaal versomberde zijn gezicht en klopte hij streng op tafel terwijl zijn ogen gericht waren op de kinderen die tegenover hem zaten. En met reden, want Themistoclus had Alcide in zijn oor gebeten en Alcide, die zijn ogen had dichtgeknepen en zijn mond geopend, stond op het punt onbedaarlijk te gaan huilen, maar omdat hij wel aanvoelde dat hierdoor makkelijk een gerecht zijn neus voorbij zou kunnen gaan, bracht hij zijn mond weer in de vroegere stand terug en begon met tranen in de ogen aan een schapebout te kluiven, waardoor allebei zijn wangen glommen van het vet. De gastvrouw richtte zich herhaaldelijk tot Tsjitsjikov met de woorden: 'U eet helemaal niets, u neemt zo weinig,' waarop Tsjitsjikov telkens antwoordde: 'Ik dank u beleefd, ik heb meer dan genoeg, een goed gesprek is beter dan het lekkerste gerecht.’

Ze waren al opgestaan van tafel. Manilov was buitengewoon tevreden; hij had zijn hand op de rug van zijn gast gelegd en wilde hem op die manier juist naar de salon begeleiden, toen deze opeens met een bijzonder gewichtig gezicht verklaarde dat hij met hem over een heel belangrijke zaak wilde spreken.

‘Staat u mij in dat geval toe u in mijn studeerkamer uit te nodigen,' zei Manilov en ging hem voor naar een kleine kamer die uitkeek op het blauwe bos. 'Dit is mijn hoekje,' zei Manilov.

‘Een gezellig kamertje,' zei Tsjitsjikov, rondkijkend.

Het kamertje was inderdaad niet ongezellig: de muren waren lichtblauw geschilderd, dat neigde naar lichtgrijs, vier stoelen, een fauteuil, een tafel waarop het boekje met de bladwijzer lag dat wij al eerder hebben vermeld, enkele volgeschreven vellen papier, maar vooral was er tabak. In verschillende vormen: in zakjes, in een tabakspot, en ten slotte gewoon in een bergje op tafel gestort. Ook op de beide vensterbanken lagen hoopjes uit een pijp geklopte as die zorgvuldig in fraaie rijtjes waren gerangschikt. Je kon zien dat dit de manier was waarop de gastheer soms zijn tijd passeerde.

‘Staat u mij toe u te verzoeken in deze fauteuil plaats te nemen,' zei Manilov. 'Hier zit u gemakkelijker.’

‘Staat u mij toe op een rechte stoel plaats te nemen.’

‘Staat u mij toe dit niet toe te staan,' zei Manilov glimlachend. 'Deze fauteuil is nu eenmaal voor mijn gasten bestemd: of u wilt of niet, u zult erin plaats moeten nemen …’

Tsjitsjikov nam plaats.

‘Staat u mij toe u een pijpje te offreren?’

‘Nee, ik rook niet,' antwoordde Tsjitsjikov vriendelijk en alsof het hem speet.

‘Waarom niet?' vroeg Manilov even vriendelijk en ook alsof het hem speet.

‘Ik ben het niet gewend, vrees ik; men zegt dat je van pijp roken een droge keel krijgt.’

‘Staat u mij toe op te merken dat dit een vooroordeel is. Ik vind pijp roken zelfs veel gezonder dan tabak snuiven. Bij ons in het regiment was een eerste luitenant, een voortreffelijk en zeer ontwikkeld man, die niet alleen aan tafel, maar met permissie ook op bepaalde andere plaatsen zijn pijp geen moment uit zijn mond nam. En nu is hij al over de veertig en, godzijdank, nog steeds zo gezond als een vis.’

Tsjitsjikov merkte op, dat zoiets natuurlijk voorkwam en dat de natuur veel zaken kent die zelfs de allerruimste geest niet kan verklaren.

‘Maar staat u mij eerst een verzoek toe …' vervolgde hij met een vreemde of bijna vreemde klank in zijn stem en meteen hierop keek hij zonder duidelijke reden om. Manilov keek ook zonder duidelijke reden om. 'Is het al lang geleden dat u voor het laatst de revisielijsten3 hebt ingediend?’

‘Ja, al heel lang geleden; of beter gezegd, ik weet het niet meer.’

‘En zijn er sindsdien bij u veel boeren gestorven?’

‘Ik zou het niet weten, dat zou ik de rentmeester moeten vragen. Hé, jij, roep de rentmeester eens, die moet er vandaag zijn.’

De rentmeester verscheen. Het was een man van een jaar of veertig zonder baard en in een geklede jas, die zo te zien een lui leven leidde, want hij had een mollig vollemaansgezicht en de gelige kleur van zijn huid en zijn kleine ogen wezen erop dat hij maar al te goed wist wat dons en veren waren. Je kon meteen zien dat hij carrière gemaakt had als alle andere rentmeesters: eerst gewoon in huis als jongetje dat kon lezen en schrijven, daarna getrouwd met Agasjka de huishoudster, de lieveling van mevrouw, vervolgens was hem de zorg over het andere personeel toevertrouwd en daarna was hij tot rentmeester bevorderd. En toen hij dat eenmaal was, deed hij natuurlijk als alle andere rentmeesters: met de rijksten in het dorp was hij de beste maatjes, voor de armsten verzwaarde hij de lasten, hij werd nooit voor acht uur 's morgens wakker, wachtte tot de samovar warm was en dronk thee.

‘Luister eens, m'n beste! Hoeveel boeren zijn er bij ons gestorven sinds de revisielijsten zijn ingediend?’

‘Tja, hoeveel? Heel wat,' zei de rentmeester en hikte, waarbij hij zijn hand als scherm voor zijn mond hield.

‘Ja, dat had ik eigenlijk wel gedacht,' onderbrak Manilov hem, 'er zijn er heel wat gestorven!' Hier richtte hij zich tot Tsjitsjikov en voegde eraan toe: 'Precies, heel veel.’

‘En hoeveel precies?' vroeg Tsjitsjikov.

‘Juist, hoeveel precies?' viel Manilov in.

‘Tja, hoeveel precies, dat is moeilijk te zeggen. Niemand weet precies hoeveel er zijn doodgegaan, niemand heeft ze geteld.’

‘Juist ja,' zei Manilov tot Tsjitsjikov, 'dat veronderstelde ik al, een hoge sterfte; niemand weet hoeveel.’

‘Ga dat dan na, alsjeblieft,' zei Tsjitsjikov, 'en maak een uitgebreide lijst van ze, met naam en toenaam.’

‘Juist ja, met naam en toenaam,' zei Manilov.

De rentmeester zei: 'Tot uw dienst!' en ging weg.

‘Voor welk doel heeft u dit nodig?' vroeg Manilov toen de rentmeester verdwenen was.

Deze vraag scheen de gast in verlegenheid te brengen, op zijn gezicht kwam een gespannen uitdrukking, waardoor hij zelfs moest blozen - de spanning om iets te zeggen dat moeilijk onder woorden te brengen is. En inderdaad vernam Manilov uiteindelijk zulke vreemde en ongewone dingen, als geen menselijk oor nog ooit had gehoord.

‘U vraagt met welk doel? Met het volgende doel: ik zou boeren willen kopen …' zei Tsjitsjikov, begon te stotteren en maakte zijn zin niet af.

‘Maar staat u mij toe te vragen,' zei Manilov, 'hoe wilt u die boeren kopen: met grond, of gewoon om ze te verplaatsen, dus zonder grond?’

‘Nee, eigenlijk niet zozeer boeren,' zei Tsjitsjikov, 'ik wil de doden hebben …’

‘Wat? Neemt u mij niet kwalijk, ik ben een beetje doof aan één oor, ik dacht iets heel vreemds te horen …’

‘Mijn bedoeling is dode boeren te kopen, die echter volgens de revisielijsten nog leven,' zei Tsjitsjikov.

Manilov liet zijn pijp op de grond vallen, sperde zijn mond open en zó, met wijdopen mond, bleef hij enige minuten zitten. De beide vrienden, die zojuist nog de geneugten van een leven in vriendschap hadden besproken, bleven elkaar onbeweeglijk aanstaren, zoals portretten die vroeger tegenover elkaar aan weerszijden van de spiegel hingen. Ten slotte raapte Manilov zijn pijp op en keek van onderaf naar Tsjitsjikovs gezicht, om erachter te komen of er niet een spottend lachje om diens lippen lag, of hij niet een grapje maakte; maar er was niets te zien, integendeel, zijn gezicht leek nog serieuzer dan gewoonlijk; toen bedacht hij dat zijn gast wellicht plotseling krankjorum was geworden en hij keek hem nog eens angstig maar aandachtig aan; de ogen van de gast stonden echter volkomen helder, ze hadden niet dat wilde, rusteloze vuur dat in de ogen van een krankzinnige schittert, alles was netjes in orde. Hoe Manilov ook peinsde over wat hij nu het beste kon doen, er schoot hem niets beters te binnen dan de rook die hij al die tijd in zijn mond had gehouden in een dun sliertje uit te blazen.

‘Ik zou dus graag willen weten of u mij deze boeren, die in werkelijkheid niet meer leven, maar in de zin der wet nog wel, zoudt willen afstaan, op mijn naam overschrijven of wat u maar het beste dunkt?’

Manilov was echter totaal van streek en keek alleen maar naar hem.

‘Is er iets?' vroeg Tsjitsjikov.

‘Oh, eh … nee, niets,' zei Manilov, 'maar ik begrijp het niet … u moet het mij niet kwalijk nemen, ik heb natuurlijk niet zo'n schitterende opleiding genoten als bij u om zo te zeggen uit uw hele houding spreekt; ik bezit niet de gave des woords … Misschien steekt er eh, in de zojuist door u gedane mededeling iets meer … Misschien wilde u zich vanwege de fraaie stijl zo uitdrukken?’

‘Nee,' onderbrak Tsjitsjikov hem, 'nee, ik bedoel het precies zoals ik het zei, dat wil zeggen die zielen die al gestorven zijn.’

Manilov was nu volkomen de kluts kwijt. Hij voelde dat hij iets moest doen, een vraag moest stellen, maar welke vraag, verdorie. Ten slotte blies hij maar weer wat rook uit, ditmaal niet door zijn mond, maar door zijn neusgaten.

‘Dus als er geen beletselen zijn, dan kunnen we met Gods hulp overgaan tot het opstellen van de koopakte,' zei Tsjitsjikov.

‘Wat, een koopakte voor dode zielen?’

‘O, nee!' zei Tsjitsjikov. 'Wij schrijven daarin dat ze nog leven, net zoals het in de revisielijst staat. Ik ben gewend mij strikt aan de wet te houden, hoewel ik op mijn werk daardoor veel geleden heb, maar u begrijpt: de plicht is mij heilig, de wet … voor de wet zwijg ik stom.’

Deze woorden vielen bij Manilov in de smaak, maar het fijne van de zaak begreep hij nog steeds niet en in plaats van te antwoorden begon hij zo hard aan zijn pijp te zuigen dat deze op het laatst begon te reutelen als een fagot. Het was of hij er een mening uit wilde zuigen over deze ongehoorde toestand; maar de pijp reutelde en verder niets.

‘Wellicht hebt u nog bedenkingen?’

‘O! mijn hemel, geenszins. Niet dat ik kritiek zou durven oefenen of eh, iets laakbaars in uw voorstel zie. Maar staat u mij toe het volgende aan u voor te leggen: is deze onderneming, of misschien dat het woord, eh, laten we zeggen negotie hier beter op zijn plaats is, dus is deze negotie niet in strijd met de burgerlijke verordeningen en overige paspoortbepalingen van Rusland?' Hierbij maakte Manilov een beweging met zijn hoofd en keek Tsjitsjikov zeer gewichtig aan, waarbij uit al zijn gelaatstrekken en zijn samengeknepen lippen zo'n diepzinnigheid sprak als wellicht nog nooit op enig menselijk gelaat is aanschouwd, hoogstens op dat van een te knappe minister, en dan nog alleen bij een zaak die zeer veel hoofdbrekens vergde.

Maar Tsjitsjikov zei eenvoudig dat een dergelijke onderneming of negotie geenszins in strijd was met de burgerlijke verordeningen en overige paspoortbepalingen van Rusland, en na een ogenblik voegde hij hieraan toe, dat de staatskas er zelfs voordeel van zou hebben, daar deze de verschuldigde leges incasseerde.

‘Dus u meent …’

‘Ik meen dat het goed is.’

‘O, als het goed is dan is het wat anders, dan heb ik er niets tegen,' zei Manilov volkomen gerustgesteld.

‘Nu moeten we het nog eens worden over de prijs.’

‘Wat, de prijs?' zei Manilov weer en zweeg even. 'Meent u werkelijk dat ik geld aanneem voor zielen aan wier bestaan als het ware al een eind is gekomen? U heeft nu eenmaal dit, om zo te zeggen, fantastische verlangen, dan wil ik van mijn kant ze belangeloos aan u afstaan en ook de kosten van de koopakte neem ik op mij.’

De chroniqueur van de hier beschreven gebeurtenissen zou ernstig te kort schieten indien hij naliet te vermelden dat de gast na deze woorden van Manilov straalde van tevredenheid. Hoe bezadigd en verstandig hij ook was, hier kon hij zich toch bijna niet bedwingen om een bokkesprongetje te maken, iets wat, zoals bekend, alleen gebeurt bij zeer sterke opwellingen van blijdschap. Hij bewoog zo heftig in zijn fauteuil dat de wollen stof waarmee het kussen overtrokken was, scheurde; Manilov keek hem enigszins bevreemd aan. Tsjitsjikov was hem zo erkentelijk en stortte zoveel dankbaarheid over hem uit, dat hij er verlegen van werd, begon te blozen, met zijn hoofd afwerende bewegingen maakte en ten slotte uitbracht dat het werkelijk minder dan niets was, dat hij alleen maar zijn diepe sympathie wilde bewijzen, het magnetisme van de ziel, en dat die dode zielen als het ware allemaal flauwekul waren.

‘Helemaal geen flauwekul,' zei Tsjitsjikov en drukte hem de hand. Hierbij werd een diepe zucht geslaakt. Hij leek nu in de stemming om zijn hart uit te storten; niet zonder gevoel en emotie sprak hij ten slotte de volgende woorden: 'Indien u wist welk een dienst u een man die kind noch kraai heeft met die flauwekul heeft bewezen! Gelooft u mij, wat ik heb doorgemaakt! Als een hulkje te midden van de woelige baren … Opgejaagd en vervolgd ben ik, bitter leed heb ik geproefd, en waarom? Alleen maar omdat de waarheid voor mij het hoogste goed was, omdat mijn geweten zuiver was, omdat ik de hulpeloze weduwe en de nooddruftige wees de hand heb gereikt!' Hij pinkte met zijn zakdoek zelfs een opwellende traan weg.

Manilov was diep ontroerd. De beide vrienden drukten elkaar langdurig de hand en keken elkaar zwijgend langdurig in de ogen, waarin tranen blonken. Manilov wilde de hand van onze held onder geen beding loslaten en bleef deze zo hartstochtelijk drukken dat de laatste niet wist hoe hij zich moest bevrijden. Toen hij zijn hand ten slotte voorzichtig had losgetrokken, zei hij dat de koop maar het beste zo snel mogelijk gesloten kon worden en dat het goed zou zijn wanneer hij daarvoor zelf een keer naar de stad kwam. Toen nam hij zijn hoed en begon afscheid te nemen.

‘Wat? Gaat u al weg?' zei Manilov, die ineens tot zichzelf kwam, opschrikkend.

Op dat moment kwam zijn vrouw de studeerkamer binnen.

‘Lizanka,' zei Manilov op enigszins klaaglijke toon, 'Pavel Ivanovitsj gaat ons verlaten!’

‘Wij vervelen Pavel Ivanovitsj zeker,' antwoordde mevrouw Manilov.

‘Mevrouw! Hier,'zei Tsjitsjikov, 'hier, hier op deze plaats,' en hij legde zijn hand op zijn hart, 'ja, hier zal ik de herinnering bewaren aan de gelukkige ogenblikken die ik bij u heb doorgebracht! En gelooft u me, niets zou zaliger zijn dan om hier met u, zo niet in één huis, dan toch in ieder geval in de naaste omgeving te wonen.’

‘Weet u, Pavel Ivanovitsj,' zei Manilov, wie dit idee wel aansprak, 'het zou inderdaad mooi zijn als we zo samen onder één dak zouden wonen, of in de schaduw van een olm wat konden filosoferen of wat peinzen …!’

‘O! Dat zou een paradijselijk leven zijn!' zei Tsjitsjikov met een zucht. 'Vaarwel, mevrouw!' vervolgde hij en kuste het handje van mevrouw Manilov. 'Vaarwel, waarde vriend! En vergeet mijn verzoek niet!’

‘O, weest u gerust!' antwoordde Manilov. 'Over twee dagen zien wij elkaar beslist weer.’

Allen gingen naar de eetkamer.

‘Vaarwel, lieve kleintjes!' zei Tsjitsjikov toen hij Alcide en Themistoclus zag, die met een houten huzaar met maar één arm en zonder neus aan het spelen waren. 'Vaarwel, mijn hummeltjes. Vergeef mij dat ik geen snoepjes voor jullie heb meegebracht, maar om de waarheid te zeggen, wist ik niet dat jullie bestonden; maar de volgende keer, als ik weer kom, zal ik zeker iets meebrengen. Jij krijgt een sabel, wil je een sabel?’

‘Ja, meneer,' zei Themistoclus.

‘En jij een trommel; niet waar, een mooie trommel?' ging hij verder terwijl hij zich naar Alcide boog.

‘Tommel,' fluisterde Alcide en keek naar de vloer.

‘Goed, dus voor jou breng ik een trommel mee. Een hele mooie, die doet van pompompom tomtomtom rombombom … Vaarwel, schatje, vaarwel!' Hij drukte hem een kus op het hoofd en richtte zich weer tot Manilov en diens echtgenote met zo'n lachje waarmee men gewoonlijk de ouders te kennen geeft hoe onschuldig de wensen van hun kinderen zijn.

‘Blijft u toch hier, Pavel Ivanovitsj!' zei Manilov, toen iedereen op het bordes stond: 'Kijkt u eens wat een wolken.’

‘Het zijn kleine wolkjes,' antwoordde Tsjitsjikov.

‘Weet u de weg naar Sobakevitsj wel?’

‘Die wilde ik juist aan u vragen.’

‘Ik zal het als u mij toestaat terstond uw koetsier vertellen.' En Manilov legde even beminnelijk als altijd de koetsier uit hoe hij moest rijden en zei zelfs een keer 'u' tegen hem.

Toen de koetsier hoorde dat hij twee zijwegen voorbij moest rijden en de derde moest nemen, zei hij: 'We vinden het wel, u edele,' en Tsjitsjikov vertrok; onder langdurig gewuif en zakdoekgezwaai van de op hun tenen staande vrouw en heer des huizes.

Nog lang daarna stond Manilov op het bordes het wegrijdende rijtuig na te kijken, en toen dit al geheel uit het zicht verdwenen was, stond hij daar nog steeds zijn pijp te roken. Ten slotte liep hij de kamer in, ging op een stoel zitten en verzonk in diep gepeins, dolblij dat hij zijn gast een klein genoegen had kunnen doen. Daarna gingen zijn gedachten ongemerkt over op andere onderwerpen om ten slotte God weet waar uit te komen. Hij mijmerde over de zegeningen van een leven in vriendschap, hoe mooi het zou zijn met een vriend aan de oever van een riviertje te wonen, vervolgens werd er over dat riviertje een brug gebouwd, daarna een gigantisch huis met zo'n hoge belvédère, vanwaar zelfs Moskou was te zien en waar ze 's avonds onder aangename kout thee zouden drinken in de open lucht. Vervolgens hoe hij samen met Tsjitsjikov in fraaie karossen bij een gala zou aankomen waar ze iedereen in verrukking zouden brengen door hun aangename omgangsvormen, en hoe de tsaar van hun grote vriendschap zou vernemen en hun de generaalsrang zou verlenen en verder nog God weet wat, waar hij zelf geen wijs meer uit kon. Zijn dromen werden opeens afgebroken door de gedachte aan het vreemde verzoek van Tsjitsjikov. Hier kon hij niets van maken: hoe hij er ook over nadacht, hij kon er geen enkele verklaring voor vinden en zo zat hij maar en rookte zijn pijp, totdat het tijd was voor het souper.

HOOFDSTUK DRIE

Ondertussen zat Tsjitsjikov zeer tevreden in zijn rijtuig, dat al weer geruime tijd over de grote weg rolde. Uit het voorgaande hoofdstuk is al duidelijk geworden waar zijn smaak en voorkeur het meest naar uitgingen, en het is daarom niet verwonderlijk dat hij daarin al spoedig met hart en ziel opging. De overwegingen, berekeningen en afwegingen die door zijn hoofd gingen waren kennelijk aangenaam van aard, want zij lieten voortdurend sporen van een vergenoegd lachje achter. Hierdoor in beslag genomen besteedde hij geen enkele aandacht aan zijn koetsier die, tevreden over het onthaal door Manilovs personeel, zeer rake opmerkingen maakte tegen het vandehandse appelgrauwe paard, dat aan de rechterkant was ingespannen. Dit appelgrauwe paard was vreselijk uitgekookt en deed alleen maar alsof het de wagen trok, terwijl de vos aan de dissel en het bijdehandse rossige paard dat Assessor genoemd werd, omdat het van een assessor was gekocht, geweldig hun best deden, zodat aan hun ogen was te zien hoeveel genoegen dit hun deed. 'Ja lach jij maar! We zullen eens zien wie er het laatst lacht!' zei Selifan en stond half op om de luiwammes met de zweep te geven. 'Werken, jij, Duits onderkruipsel! De bruine, da's een braaf paard, die doet z'n plicht, die geef ik graag een dubbele portie want da's een braaf paard, en Assessor is ook een best paard … Vort! met je oren schudden, hè! Wel luisteren, hè, stomkop, als ik het tegen jou heb, daar kan je nog 's wat van leren, rund. Wat een slakkegang!' Hier gaf hij het dier weer met de zweep en voegde eraan toe: 'Vooruit barbaar! Verrekte Bonaparte!' Toen riep hij naar alle drie: 'Vooruit waarde vrienden!' en gaf ze nu alle drie tegelijk met de zweep, niet voor straf, maar om te laten zien hoe tevreden hij was. Na hun dit genoegen te hebben verschaft richtte hij zich weer tot het appelgrauwe paard: 'Jij denkt zeker dat ik niks in de gaten heb, hè? Nou, je moet je wel een beetje gedragen als je wil dat we respect voor je hebben. Dat landgoed, waar we net vandaan komen, dat waren goede mensen. Met een goed mens da's goed praten; goede mensen, daar ben ik altijd goede vrienden mee, de beste maatjes: theedrinken, een hapje eten, hartstikke goed, als het maar een goed mens is. Een goed mens, daar heeft iedereen respect voor. Meneer ook, die is bij iedereen geacht, die is in staatsdienst geweest, die is collectieraad …’

Aldus redenerend verloor Selifan zich ten slotte in de meest abstracte vaagheden. Als Tsjitsjikov naar hem had geluisterd dan was hij veel bijzonderheden met betrekking tot zijn persoon te weten gekomen, maar hij werd zo in beslag genomen door zijn eigen gedachten dat pas een harde donderslag hem tot de werkelijkheid terugbracht en hem om zich heen deed kijken: de hemel was geheel bedekt met donkere wolken, en op de stoffige postweg spatten regendruppels. Ten slotte klonk er luider en dichterbij een tweede donderslag en het begon te stortregenen. Eerst viel de regen schuin en geselde de kap van het rijtuig aan de ene kant, daarna aan de andere kant en toen veranderde hij van tactiek: hij viel nu loodrecht naar beneden en trommelde öp het dak van de koets; ten slotte kreeg Tsjitsjikov de spatten in zijn gezicht. Dit noopte hem de leren gordijntjes waarin twee ronde raampjes zaten, bedoeld om onderweg het uitzicht te bewonderen, stevig dicht te trekken en Selifan opdracht te geven sneller te rijden. Selifan, ook midden in zijn woordenstroom onderbroken, snapte dat hij voort moest maken, haalde meteen een grauw lakens vod van onder de bok, stak daar zijn armen in, pakte de teugels op en begon naar zijn driespan te schreeuwen, dat nauwelijks nog één voet voor de andere zette, daar ze onder de stichtelijke preken een aangename loomheid voelden. Selifan kon zich echter met geen mogelijkheid meer herinneren of hij twee of drie zijwegen voorbij was. Toen hij eens bedacht hoe ze gereden waren, kreeg hij het idee dat er al heel wat zijwegen waren geweest die hij allemaal voorbij was gegaan. Aangezien de Rus op beslissende ogenblikken geen twijfel kent, sloeg hij bij het eerstvolgende kruispunt rechtsaf, schreeuwde 'Vooruit, waarde vrienden!' en zette de paarden in galop, zonder zich erom te bekommeren waar die weg heen leidde.

De regen leek inmiddels niet van ophouden te weten. Het stof op de weg veranderde al snel in modder en de paarden hadden steeds meer moeite de wagen vooruit te krijgen. Tsjitsjikov begon zich behoorlijk ongerust te maken, omdat het landgoed van Sobakevitsj maar steeds niet in zicht kwam. Volgens zijn berekening hadden ze er allang moeten zijn. Hij keek naar links en naar rechts, maar het was zo donker dat hij geen hand voor ogen zag.

‘Selifan,' zei hij uiteindelijk, zijn hoofd uit het rijtuig stekend.

‘Wat is er, meneer?' antwoordde Selifan.

‘Kijk 'ns of dat dorp nog niet te zien is.’

‘Nee, meneer, nog niks te zien!' Hierna zwaaide Selifan met zijn zweep en zette iets in dat in de verte op een lied leek en zo lang was dat er geen eind aan leek te komen. Dit lied omvatte alles: alle bemoedigende en opwekkende kreten waarmee in heel Rusland van oost naar west de paarden worden aangespoord; allerlei soorten bijvoeglijke naamwoorden kriskras door elkaar zoals het hem maar voor de mond kwam. Ten slotte ging hij zelfs zo ver de dieren zijn secretarissen te noemen.

Ondertussen begon het Tsjitsjikov op te vallen dat de koets naar alle kanten heen en weer schudde en hem flinke stompen uitdeelde; hij kreeg het gevoel dat ze van de weg af waren geraakt en waarschijnlijk over net geëgd land reden. Selifan scheen dat ook door te hebben, maar deed er het zwijgen toe.

‘Hé jij, schurk, wat is dat voor een weg?' vroeg Tsjitsjikov.

‘Tja, meneer, wat doe je d'r aan, het is me het weertje wel; je ziet je eigen zweep niet eens, het is stikdonker!' Na deze woorden liet hij de koets zo scheef gaan dat Tsjitsjikov zich met beide handen vast moest houden. Nu pas ontdekte hij dat Selifan hem behoorlijk om had.

‘Pas op, pas op, we slaan om!' riep hij hem toe.

‘Nee, meneer, hoe kunnen we nou omslaan,' zei Selifan. 'Da's helemaal niet goed, omslaan, dat weet ik zelf ook wel; ik sla heus niet om.' Toen stuurde hij het rijtuig een beetje bij, nog een beetje en nog een beetje en ten slotte had hij het rijtuig op zijn kant gestuurd. Tsjitsjikov plofte op handen en voeten in de modder. Selifan had de paarden echter al halt laten houden, en anders waren ze trouwens vanzelf wel stil blijven staan, want ze konden niet meer. Deze onvoorziene gebeurtenis bracht hem geheel van zijn stuk. Hij klom van de bok en ging met beide handen in de zij voor het rijtuig staan, terwijl zijn meester ondertussen in een poging overeind te komen in de modder spartelde, en zei na enig nadenken: 'Potverdrie, nou is-t-ie toch omgeslagen!’

‘Je bent stomdronken!' zei Tsjitsjikov.

‘Nee, meneer, ik dronken, hoe kan dat nou! Ik weet toch dat het niet goed is om dronken te zijn. Ik heb met een vriend zitten praten, met een goed mens kan je praten, daar steekt toch geen kwaad in; en we hebben een hapje gegeten samen. Een hapje eten kan toch geen kwaad; met een goed mens mag je toch wel een hapje eten.’

‘En wat heb ik je de vorige keer gezegd, toen je ook zo dronken was? Hè? Ben je dat vergeten?' vroeg Tsjitsjikov.

‘Nee, u edele, hoe kan ik dat nou vergeten. Ik weet toch wat ik doe. Ik weet toch dat het niet goed is om dronken te zijn. Ik heb met een goed mens zitten praten, want …’

‘Ik zal je een pak ransel geven, dat zal je leren met een goed mens te praten!’

‘Zoals uwe genade het maar wenst,' antwoordde Selifan die alles goed vond, 'als ik een pak ransel moet hebben, dan maar een pak ransel; daar heb ik niks tegen. Waarom ook niet, als ik het verdien, als dat de wil is van meneer. Een pak ransel, dat is nodig als je het ernaar gemaakt hebt, orde moet er zijn. Als ik het verdien, dan moet ik maar een pak ransel hebben, waarom ook niet?’

Van dit betoog had meneer niet terug. Maar op dat moment leek het lot zich over hen te willen ontfermen. In de verte klonk hondegeblaf. Verheugd gaf Tsjitsjikov bevel de paarden aan te zetten. De Russische koetsier heeft in plaats van ogen een zesde zintuig en daardoor is hij soms in staat om met de ogen dicht in volle vaart voort te galopperen en altijd nog ergens aan te komen ook. Hoewel Selifan geen hand voor ogen zag, wist hij de paarden feilloos naar het dorp te sturen, zodat ze pas tot stilstand kwamen toen de disselbomen van het rijtuig tegen een hek stootten en ze echt niet meer verder konden. Tsjitsjikov onderscheidde door het dichte gordijn van de stortregen slechts iets dat op een dak leek. Hij stuurde Selifan erop uit om de poort te vinden, wat ongetwijfeld heel lang zou hebben geduurd indien in Rusland in plaats van portiers geen waakhonden waren, die zijn komst zo luid aankondigden dat hij zijn vingers in zijn oren stopte. Achter een raampje flikkerde licht en dit wazige lichtstraaltje bereikte het hek en wees de reizigers de poort. Selifan begon te kloppen, even later ging het hekje open, een figuur in een cape stak het hoofd naar buiten en heer en knecht hoorden een schorre vrouwenstem:

‘Wie klopt daar? Zijn jullie helemaal dol geworden?’

‘Wij zijn reizigers, mevrouw, mogen we hier overnachten?' sprak Tsjitsjikov.

‘Nou, jullie durven wel,' zei het oudje, 'op dit uur aan te kloppen! Het is hier geen herberg: dit is het landgoed van mevrouw.’

‘Wij kunnen er niets aan doen, mevrouwtje: ziet u, we zijn verdwaald. We kunnen met dit weer toch niet in de steppe overnachten?’

‘Ja, het is donker, het is rotweer,' voegde Selifan eraan toe.

‘Hou jij je mond, stomkop,' zei Tsjitsjikov.

‘Wie bent u eigenlijk?' vroeg het oudje.

‘Een edelman, mevrouwtje.’

Het woord 'edelman' leek enige indruk op het oudje te maken.

‘Wacht even, ik zal het mevrouw zeggen,' sprak ze en na een minuut of twee kwam ze al terug met een lantaarn in de hand.

De poort ging open. Ook in een ander venster verscheen een lichtje. Het rijtuig reed het erf op en kwam tot stilstand voor een klein huisje dat in het donker bijna niet was te zien. Het werd door het schijnsel uit de ramen slechts voor de helft verlicht; voor het huis was nog een plas zichtbaar waar dit licht recht inviel. De regen kletterde luidruchtig op het houten dak en stroomde in ruisende beekjes in de regenton. Ondertussen was er een veelstemmig hondenkoor losgebarsten: één had de kop in de nek geworpen en haalde uit met een inzet of hij er God weet wat voor betaald kreeg; een tweede viel hem meteen bij, als was hij een koster; als de bel van een postkoets klonk daartussen een onvermoeibare discant, waarschijnlijk van een jonge puppie, en dit alles werd ten slotte bekroond door een bas, misschien een oudere die was begiftigd met een robuuste hondenatuur, want hij bromde zoals een tweede baszanger bromt wanneer het concert in volle gang is: de tenoren staan op hun tenen en hebben maar één wens: die hoge noot te halen, alles om hem heen streeft met het hoofd in de nek omhoog, en alleen hij zit met zijn das over zijn ongeschoren kin voorovergebogen zodat zijn hoofd bijna op de grond hangt en produceert zo zijn noot die de ruiten doet rinkelen en trillen. Uit dit hondegeblaf, voortgebracht door zulke muzikanten, viel op te maken dat het een behoorlijk dorp was; maar onze doornatte en verkleumde held dacht maar aan één ding, aan een bed. Nog voor zijn rijtuig goed en wel stilstond, sprong hij al op het bordes waarbij hij bijna zijn evenwicht verloor. Op het bordes stond weer een vrouw, wat jonger dan de vorige, maar ze leek sprekend op haar. Deze ging hem voor naar de kamer. Tsjitsjikov wierp vluchtig enige blikken om zich heen: op de muren nogal oud streepjesbehang; schilderijen met vogels; tussen de ramen ouderwetse kleine spiegeltjes met donkere lijsten in de vorm van opkrullende bladeren; achter elke spiegel zat een brief geklemd, een oud pak kaarten of een kous; een klok met bloemen op de wijzerplaat geschilderd … hij was niet in staat verder nog iets op te merken. Hij had het gevoel dat zijn oogleden met honing aan elkaar waren geplakt. Een ogenblik later kwam de vrouw des huizes binnen, een oudere vrouw met een slaapmuts en een inderhaast omgeslagen flanellen doek, een van die vrouwtjes, eigenaressen van een klein landgoed, die altijd jammeren over misoogsten en verliezen en het hoofd enigszins schuin houden, maar ondertussen stukje bij beetje een klein vermogen vergaren in boerenbonte zakjes die verspreid over de laden van de linnenkast verborgen liggen. In één zakje worden de goudstukken bewaard, in het tweede de zilverstukken en in het derde de koperstukken, hoewel het op het eerste gezicht lijkt of er in de linnenkast alleen maar ondergoed ligt, of nachthemden, of klosjes garen, of een losgetornde overgooier die bestemd is om weer een jurk van te maken, als in de oude een gat gebrand wordt tijdens het bakken van flensjes en pasteitjes op feestdagen of als hij vanzelf versleten raakt. Maar die jurk krijgt geen brandgat en raakt ook niet vanzelf versleten; het oudje is zuinig en de overgooier is gedoemd om nog lange tijd losgetornd in de la te blijven liggen, tot hij bij testamentaire beschikking samen met allerlei andere rommel aan de nicht van een achternicht wordt vermaakt.

Tsjitsjikov verontschuldigde zich voor het ongerief dat zijn onverwachte komst veroorzaakte. 'Dat geeft niets,' zei de vrouw. 'In wat voor weer heeft God u hier gebracht! Wat een vreselijk weer, wat een storm … Na zo'n reis zou een hapje er wel ingaan, maar het is nacht, ik kan nu niets klaarmaken.’