Niet voor niets bestaat er zoiets als ‘het tsjechoviaanse verhaal’: Anton Tsjechov was dé grote vernieuwer van het moderne korte verhaal. Het open einde, de stream-of-consciousnesstechniek, de minimalistische stijl, de ogenschijnlijk onbelangrijke details. De veertien verhalen in deze bundel ademen de melancholieke sfeer en het menselijk gevoel die zo typerend zijn voor zijn latere werk.

In het titelverhaal ‘De dame met het hondje’ beginnen een man en een vrouw uit verveling een buitenechtelijke affaire, die uitloopt in een grote, onmogelijke liefde, vol schuldgevoelens en schrijnend verlangen. En in het destijds gecensureerde ‘Grote Volodja en kleine Volodja’ maken we kennis met een typisch tsjechoviaanse hoofdpersoon: een frivole, oppervlakkige, ontevreden vrouw die geen kans ziet zich te ontworstelen aan het lege bestaan dat ze leidt.

Anton Tsjechov werd geboren in Taganrog in 1860. Hij studeerde medicijnen maar hield zich al voor het afronden van zijn studie bezig met schrijven. Tsjechov was een gevierd toneelschrijver – zijn stukken Oom Wanja, Drie zusters en De kersentuin worden nog steeds overal ter wereld opgevoerd – en geldt als de uitvinder van het moderne korte verhaal. Tsjechov overleed in 1904 aan de gevolgen van tuberculose.

‘Als ik een boek mocht kiezen waar ik de rest van mijn leven mee zou moeten doen, dan waren het deze verhalen.’
– Maartje Wortel

‘Verveling, dronkenschap, armoede, lelijkheid en provincialisme – Tsjechovs onderwerpen zijn zwaar en somber. Maar hij slaagt erin om alles met lichtheid en humor te beschrijven.’
– Pieter Steinz

ANTON TSJECHOV

De dame met het hondje

en andere verhalen

Vertaald, geselecteerd en ingeleid door

Marja Wiebes en Yolanda Bloemen

Met een nawoord van Maartje Wortel

L.J. Veen Klassiek

Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 1993 samenstelling, Nederlandse vertaling en inleiding Marja Wiebes en Yolanda Bloemen

© 2016 nawoord Maartje Wortel

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Bridgeman Images

E-book Wim ten Brinke

ISBN 978 90 204 1478 3

D/2016/0108/703

NUR 304

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2016, ISBN 978 90 204 1515 5

INLEIDING VAN DE VERTALERS

Anton Pavlovitsj Tsjechov werd in 1860 geboren in de stad Taganrog aan de Zee van Azov. Zijn grootvader was een lijfeigene die in de handel genoeg geld had verdiend om de hele familie vrij te kopen. Antons vader, een patriarchale en wat bekrompen man, dreef een kruidenierswinkeltje waarin de zes kinderen Tsjechov na schooltijd allemaal moesten helpen. Geldgebrek was een voortdurend probleem, wat ten slotte leidde tot het faillissement van vader Pavel Tsjechov, die om aan zijn schuldeisers te ontkomen in 1876 met zijn gezin de wijk nam naar Moskou. Alleen Anton bleef in Taganrog om zijn gymnasiumopleiding af te maken; in ruil voor bijlessen aan het zoontje van de nieuwe bewoners mocht hij in het voormalig ouderlijk huis blijven wonen. In die tijd werd in Taganrog een openbare bibliotheek geopend, en Anton bleek een gretige lezer, die nu en dan zelf de pen ter hand nam voor stukken in de schoolkrant of in een plaatselijk blad. Na zijn eindexamen vertrok ook hij naar Moskou, waar hij bij het in een kelderwoning gehuisveste gezin introk. Zijn vader had een slecht betaald klerkenbaantje, maar dankzij een beurs van de stad Taganrog kon Anton medicijnen gaan studeren. Om het gezin financieel bij te staan begon hij in die tijd humoristische teksten te schrijven. Zijn eerste publicatie, Brief aan een geleerde buurman, verscheen in 1880 in de Petersburgse Libelle, en van dat moment af zou hij onder vele pseudoniemen regelmatig bijdragen leveren. Een van zijn pseudoniemen werd zeer bekend: A. Tsjechonte. Tussen 1880 en 1884 verschenen er enige honderden stukken van zijn hand, waaronder een feuilleton in negen afleveringen in het weekblad De wekker. Zijn uitgangspunt hierbij was de lezer te amuseren, en daar slaagde hij zeer goed in. Er speelden altijd ideeën voor grappige verhalen door zijn hoofd, en nu hij in de grote stad woonde, namen de onderwerpen alleen nog maar in aantal toe. Gaandeweg werd het satirische, maatschappijkritische element in zijn verhaaltjes groter. Een aantal van zijn stukken werd niet goedgekeurd door de censuur. Zo was er veel te doen om zijn verhaal ‘Een jongeman’, waarin nogal onverbloemd sprake was van het kelderen van de roebel en de corruptie van hooggeplaatste ambtenaren.

Tsjechov was graag onder de mensen. In het armoedige appartement waar het gezin Tsjechov woonde, waren altijd veel gasten. Behalve studenten kwamen er ook kunstenaars over de vloer uit de kring van Antons broer Nikolaj, die schilder was. Anton zelf raakte bevriend met een groep toneelspelers en had in die tijd een affaire met een jonge danseres. Hij leidde een druk leven: overdag studeren, ’s avonds uitgaan en ’s nachts schrijven.

In 1884 behaalde hij zijn artsdiploma en ving aan met zijn werk als dokter. Hij had privépatiënten en werkte in een ziekenhuis, maar in feite kostte zijn medische praktijk altijd meer dan hij opbracht. Hoe meer hij met zijn literaire werk verdiende, hoe meer patiënten hij behandelde zonder er geld voor te vragen. Aan het eind van dat jaar gaf hij voor het eerst bloed op, waarschijnlijk had hij toen al longtuberculose.

Langzaamaan verbeterden de omstandigheden waaronder het gezin Tsjechov leefde: er werd een huis betrokken waar Anton voor het eerst een eigen studeerkamer had. Zijn vader kon zijn baantje als klerk opgeven. Er verscheen een verzamelbundel van zijn werk onder de titel Bonte verhalen.

In maart 1886 ontving hij een brief van de in die tijd zeer gevierde schrijver Dmitri Grigorovitsj, die hem complimenteerde met zijn talent, dat hem deed uitsteken boven de andere literatoren, maar die hem tegelijk maande zuinig te zijn op zijn talent en het niet te verspillen aan haastwerk. ‘Onverwacht, plotseling, als een deus ex machina,’ schreef Tsjechov aan een vriend, ‘ontving ik een brief van Grigorovitsj… Hij is ervan overtuigd dat ik echt talent heb…’ Uit Tsjechovs antwoordbrief aan Grigorovitsj sprak zowel consternatie als vreugde: ‘Uw brief, mijn warm bewonderde brenger van goede tijdingen, heeft me getroffen als een donderslag… Het is alsof ik vergiftigd ben van vreugde… In de vijf jaar dat ik met de pers te maken heb gehad, heb ik me bij de publieke opinie over mijn werk neergelegd… Tot nu toe heb ik mijn literaire werk frivool, nonchalant en zonder bedachtzaamheid gedaan… En nu, geheel onverwacht, komt uw brief…’

Grigorovitsj bracht het werk van Tsjechov onder de aandacht van uitgever Soevorin, eigenaar van het conservatieve dagblad De nieuwe tijd, die Tsjechov eveneens aanmaande zijn talent niet aan gemakkelijke krantenstukjes te verspillen. Hij bood Tsjechov de mogelijkheid tot publiceren en in 1886 verscheen zijn eerste verhaal in De nieuwe tijd, nu ondertekend met Anton Tsjechov in plaats van het gebruikelijke A. Tsjechonte.

In 1887 reisde Tsjechov naar zijn geboortestad, en hij keerde terug door de steppe van Zuidwest-Rusland. Deze reis had een belangrijke uitwerking op zijn schrijverscarrière, want hij vormde de aanleiding tot zijn eerste bijdrage aan een serieus tijdschrift. In De noordelijke bode verscheen zijn lange verhaal ‘De steppe’. Tsjechovs manier van schrijven evolueerde ingrijpend. De in hoog tempo en nonchalant geschreven verhaaltjes maakten plaats voor een zorgvuldiger en serieuzer genre. De verhalen die hij van nu af aan schreef waren aanmerkelijk langer en breder van opzet. Onverdeeld grappig waren ze zelden of nooit meer, de situaties werden ingewikkelder en tragischer. De meeste verhalen droegen nu die typerende, droefgeestige, melancholieke Tsjechov-stemming. Er kwam een tweede verzamelbundel uit, getiteld: In de schemering, waarvoor hij de Poesjkin-prijs van de Russische Academie ontving.

Na de aanvankelijke euforie over de erkenning van zijn schrijverschap begon Tsjechov aan zijn eigen kunnen te twijfelen. Hij maakte een periode van diepe depressie door. In een brief uit 1889 aan de hoofdredacteur van De noordelijke bode bekende hij: ‘Ik ben een lafaard en nerveus; ik ben bang me te overhaasten en in het algemeen bang om te publiceren. Ik heb steeds het idee dat ik vervelend word en waardeloze rommel lever. Net als Jazinski, Mamin, Bazjin en anderen zal ik straks ook iemand zijn van wie veel werd verwacht. Dit is een gegronde angst, ik heb honderdtachtig pond verhalen gepubliceerd, maar ik weet nog steeds niet waar mijn kracht en waar mijn zwakte ligt.’ En in datzelfde jaar schreef hij aan Soevorin: ‘Ik moet studeren, alles van voren af aan leren, want als schrijver ben ik een volslagen onbenul.’

Er volgden jaren waarin Tsjechov zoekende was. Hij verdiepte zich in filosofische vraagstukken en raakte onder meer gefascineerd door de persoon en de leer van Tolstoj. Lev Tolstoj maakte in een bepaalde fase van zijn leven een diepe crisis door en kwam tot de conclusie dat het ware leven bestond in ‘afstand doen van alle genietingen des levens, hard werken, deemoedig, duldzaam en barmhartig zijn’, waarnaar hij zijn leven streng was gaan inrichten. Tsjechov werd in het bijzonder geboeid door Tolstojs doctrine over de noodzaak van geweldloosheid.

De onvrede met zijn eigen leven en met zijn literaire werk was in die tijd groot. In december 1889 maakte hij de volgende aantekening: ‘Sketches en feuilletons, malle stukjes, vaudevilles, vervelende verhalen, een heleboel fouten en nonsens, kilo’s manuscriptpapier, een prijs van de academie, een biografie van Potjomkin – en tussen dat alles is geen enkele regel die ik van enige literaire waarde acht. Een heleboel opgelegd werk, maar geen enkel moment van serieuze inspanning. Ik verlang ernaar me ergens vijf jaar achter te verschuilen en me bezig te houden met hard en serieus werk.’

Hij besloot een reis naar het eiland Sachalin te maken waar grote strafkolonies voor bannelingen en dwangarbeiders waren en waar hij de hygiënische en sanitaire omstandigheden van de gevangenen wilde onderzoeken. Echt tegenwerking van de autoriteiten kreeg hij niet bij deze door velen als dwaas veroordeelde onderneming. Wel werd getracht te voorkomen dat hij de politieke gevangenen te zien kreeg. Wat hij aan verschrikkingen zag en van de gevangenen hoorde in dit ‘oord van ondraaglijk lijden’ was enorm. Het klimaat was moordend. ‘Aan het eind waren mijn zenuwen aan flarden.’ Maar hij had genoeg materiaal verzameld voor ‘ten minste drie dissertaties’. Hij keerde via Hongkong, Singapore, Ceylon, Constantinopel en Odessa na vier maanden in Moskou terug. Het verslag van zijn verblijf op Sachalin verscheen in een serie wetenschappelijke verhandelingen in de Russische gedachte, en kwam in 1893 in boekvorm uit.

De Sachalin-ervaring veranderde Tsjechovs houding tegenover de ideeën van Tolstoj. Verzet tegen onrecht en geweld van een totalitaire overheid leek hem niet langer afkeurenswaardig. In 1894 schreef hij: ‘De filosofie van Tolstoj heeft me zes, zeven jaar beheerst, en wat het meeste invloed op me had waren niet de beginselen ervan, want die waren me al eerder bekend, maar Tolstojs manier van uitdrukken, zijn redelijkheid en, denk ik, een soort hypnose. Nu is er iets in mij wat protesteert: op de keper beschouwd is er meer menslievendheid in stoom en elektriciteit dan in kuisheid en geen-vlees-eten, oorlog is een kwaad en rechtbanken zijn een kwaad, maar dat wil nog niet zeggen dat ik bastschoenen moet gaan dragen en op de kachel moet gaan slapen met de boer en zijn vrouw, enz. enz.’ Hoewel Tsjechov vraagtekens plaatste bij de morele uitgangspunten van Tolstoj bleef hij zich onverminderd inzetten voor de noodlijdenden. Ten tijde van de hongersnood van 1891 en de grote cholera-epidemie meldde hij zich als arts, hij zamelde geld in voor de hongerenden, hielp bij het opzetten van een kolonie voor alcoholisten en hield ook nog jaren dagelijks gratis spreekuur voor arme boeren.

Tsjechov was nu op het hoogtepunt van zijn creatieve kunnen. Hij schreef zijn mooiste, meest indringende verhalen en ook in zijn toneelstukken kwam hij tot zijn grootste prestaties: De meeuw, Oom Vanja, De drie zusters.

De symptomen van de ziekte waaraan hij waarschijnlijk sinds zijn studententijd leed, werden duidelijker. Tijdens een diner met Soevorin in maart 1897 werd hij getroffen door een longbloeding. Sinds die tijd was Tsjechov genoodzaakt vanwege het klimaat op de Krim te wonen of in Duitse en Franse kuuroorden. Afgezien van enkele korte perioden kon hij niet meer in zijn dierbare steden Moskou en Petersburg verblijven. Ook van zijn vrouw, de actrice Olga Knipper, met wie hij in 1901 trouwde, was hij vele maanden gescheiden.

In 1903 begon hij aan De kersentuin, dat in januari 1904 in première ging. Het was toen zo slecht met zijn gezondheid gesteld dat hij met Olga naar Berlijn vertrok om daar een specialist te raadplegen. In juni van dat jaar vestigden ze zich in Badenweiler, waar Tsjechov op 2 juli overleed. Op 10 juli werd hij op de Novodevitsje-begraafplaats in Moskou begraven.

Over de bundel

Bij het samenstellen van deze bundel hebben wij gekozen voor de verhalen uit Tsjechovs ‘rijpere’ periode; van zijn jeugdwerk, de korte humoristische schetsen, hebben we niets opgenomen.

‘Het verhaal van mevrouw NN’ (Rasskaz gospozji NN) verscheen in 1887, en is een van de eerste verhalen uit de periode dat Tsjechov met zijn schrijven nieuwe wegen insloeg. Het is nog vrij kort, maar heeft al alle kenmerken van zijn latere werk.

In ‘Een zenuwinzinking’ (Pripadok) uit 1888 komt de student in conflict met zijn banale, materialistische omgeving en gaat daaraan ten onder. Tsjechov schreef dit verhaal naar aanleiding van de zelfmoord van Vsevolod Garsjin, een jonge schrijver die hij zeer bewonderde.

Het thema van de geïsoleerde enkeling vinden we ook terug in ‘Zaal 6’ (Palata N° 6, 1892) en in ‘De zwarte monnik’ (Tsjornyj manach, 1893) waar respectievelijk de patiënt Gromov, de dokter Ragin en de geleerde Kovrin de banaliteit om zich heen niet kunnen aanvaarden en ten onder gaan. Over ‘De zwarte monnik’ schreef Tsjechov in antwoord op Soevorins bewering dat hij zijn eigen geestelijke toestand in het verhaal had weergegeven: ‘Als een auteur iemand beschrijft die geestelijk ziek is, wil dat niet zeggen dat hijzelf ziek is. Ik schreef “De zwarte monnik” zonder melancholische gedachten, in koele bespiegeling. Ik voelde eenvoudig de behoefte megalomanie te beschrijven. Ik droomde over de monnik die over het veld zweefde, en toen ik wakker werd schreef ik Misja [Tsjechovs broer] over hem.’

‘Grote Volodja en kleine Volodja’ (Volodja bolsjoj i Volodja malenkij) verscheen in 1893 en was tot Tsjechovs grote woede streng gecensureerd. In een brief aan de censors beschuldigde hij hen van ‘werkelijk infantiele preutsheid’ en van ‘verbazingwekkende lafheid’. De gewraakte passages zijn ook in latere edities niet ingevoegd. Hoofdpersoon van het verhaal is een typisch tsjechoviaanse vrouw, frivool, oppervlakkig, ontevreden. Ze ziet de leegheid van haar bestaan in en begint na te denken over de betekenis van het leven, maar ziet geen kans zich te ontworstelen aan het bestaan dat ze leidt en is veroordeeld tot een leven in geestelijke en seksuele frustratie met de oudere echtgenoot die ze heeft getrouwd om zijn geld.

In ‘De vlinder’ (Poprygoenja) uit 1891 zien we een frivole oppervlakkige vrouw, die geen oog heeft voor haar echtgenoot en pas als het te laat is tot bezinning komt.

Het jonge meisje van arme familie in ‘Anna om de hals’ (Anna na sjeje) uit 1895 verandert na haar huwelijk met een pompeuze, oudere ambtenaar in een hardvochtige, berekenende, frivole vrouw.

‘Rothschilds viool’ (Skripka Rotsjilda, 1894), een van de verhalen over kleine handelslui, vertelt de geschiedenis van een gevoelloze doodkistenmaker die zich op het eind van zijn leven bekeert.

‘De man in het etui’ (Tsjelovek v foetljare), ‘Kruisbessen’ (Kryzjovnik) en ‘Over de liefde’ (O ljoebvi), alle uit 1898, vormen een trilogie waarin de vertellers de bindende factoren zijn.

Tsjechovs bekendste verhaal ‘De dame met het hondje’ (Dama s sobatsjkoj) uit 1899 schetst de onmogelijke liefde tussen twee mensen die buiten hun huwelijk het geluk bij elkaar proberen te vinden.

In 1902 verschijnt ‘De bisschop’ (Archijerej), waarin de hoofdpersoon vlak voor de dood terugblikt op zijn leven.

Het laatste verhaal dat Tsjechov schreef, ‘De bruid’ (Nevesta, 1903), verscheen zeven maanden voor zijn dood in het Tijdschrift voor iedereen. Het is doordrongen van de melancholiek optimistische toon die ook in andere late werken, zoals in De kersentuin, te bespeuren is. De vrouwelijke hoofdpersoon, Nadja, raakt door een reeks gebeurtenissen en door haar vriendschap met de kunstenaar Sasja overtuigd van de leegheid van haar leven. In tegenstelling tot wat in eerdere verhalen van Tsjechov gebeurt, waar het bij een droevig besef van die leegheid gebleven zou zijn, zet Nadja daadwerkelijk de stap het banale milieu van haar jeugd te verlaten, en gaat zij vol vertrouwen het nieuwe leven tegemoet.

Het verhaal van mevrouw NN

Een jaar of negen geleden, in de hooitijd, reed ik tegen de avond met Pjotr Sergejitsj, die de functie van rechter-commissaris bekleedde, naar het station om de post op te halen.

Het was prachtig weer, maar op de terugweg hoorden we de donder rommelen en zagen we een onheilspellende zwarte wolk die recht op ons afkwam. De wolk kwam ons tegemoet en wij de wolk.

Tegen die donkere achtergrond lichtten ons huis en de kerk wit op, leken de hoge populieren wel van zilver. Het rook naar regen en pasgemaaid hooi. Mijn metgezel had het erg naar zijn zin. Hij lachte en kraamde allerlei onzin uit. Hij zei dat het leuk zou zijn als we ineens zouden stuiten op een middeleeuws kasteel met kantelen en torens, met mos en uilen, waar we konden schuilen tegen de regen en waar we ten slotte door de bliksem zouden worden getroffen…

Door de rogge- en havervelden ging al een eerste golving, een windstoot deed het stof omhoogwarrelen. Pjotr Sergejitsj begon te lachen en gaf zijn paard de sporen.

‘Heerlijk!’ zuchtte hij. ‘Wat heerlijk!’

Aangestoken door zijn vrolijkheid en bij de gedachte dat ik dadelijk tot op het bot nat zou zijn en door de bliksem getroffen zou kunnen worden, begon ook ik te lachen.

Een wervelwind als deze en zo’n snelle rit, wanneer de wind je de adem beneemt en je je voelt als een vogel, maken je op-gewonden en prikkelen het gemoed. Toen wij ons erf opreden was de wind alweer gaan liggen en er vielen grote regendruppels op het gras en de daken. In de buurt van de paardenstal was geen mens te bekennen.

Pjotr Sergejitsj toomde zelf de paarden af en bracht ze naar de boxen. Ik bleef in de deuropening wachten tot hij klaar was en keek naar de schuine regenstrepen; de weezoete, opwindende geur van het hooi was hier nog sterker dan op het veld; het was schemerduister door de wolken en de regen.

‘Wat een klap!’ zei Pjotr Sergejitsj, die naar mij toekwam na een heel harde, dreunende donderslag die de hemel leek te splijten. ‘Nee maar!’

Hij stond naast me in de deuropening en keek naar me, terwijl hij nog steeds zwaar hijgde van de snelle rit. Ik merkte dat hij me vol bewondering opnam.

‘Natalja Vladimirovna,’ zei hij, ‘ik zou alles willen geven alleen om langer naar je te mogen blijven kijken. Je bent zo mooi vandaag.’

Er lag verrukking in zijn ogen en een smeekbede, zijn gezicht was bleek, in zijn baard en zijn snor glinsterden regendruppels, die ook vol liefde naar mij leken te kijken.

‘Ik hou van je,’ zei hij. ‘Ik hou van je en ik ben gelukkig dat ik je zie. Ik weet dat je mijn vrouw niet kunt worden, maar ik wil niets, ik heb niets nodig, je moet alleen weten dat ik van je hou. Zeg niets, geef me geen antwoord, let niet op mij, maar weet dat je me dierbaar bent, en sta me toe naar je te kijken.’

Zijn verrukking sloeg op mij over. Ik keek naar zijn bezielde gezicht, ik luisterde naar zijn stem, die zich mengde met het geluid van de regen, en ik kon me niet verroeren, alsof ik betoverd was.

Ik had eindeloos naar die schitterende ogen willen kijken en naar die stem willen luisteren.

‘Je zegt niets, dat is goed!’ zei Pjotr Sergejitsj. ‘Dat moet je blijven doen.’

Ik voelde me heerlijk. Ik begon te lachen van vreugde en ik rende in de stromende regen naar het huis; hij begon ook te lachen en rende met een paar sprongen achter me aan.

Rumoerig als kinderen, doornat en buiten adem vlogen we luid stommelend de trappen op en de kamers binnen. Mijn vader en mijn broer, die niet gewend waren mij zo uitgelaten en vrolijk te zien, keken verbaasd naar me en begonnen ook te lachen.

De onweerswolken trokken over, de donder stierf weg, en er glinsterden nog steeds regendruppels in de baard van Pjotr Sergejitsj. De hele avond tot aan het souper zong en floot hij, hij stoeide met de hond, die hij door alle kamers achternazat, waardoor hij bijna de bediende met de samowar omverliep. Hij at veel tijdens het souper, kraamde onzin uit en beweerde dat als je ’s winters verse komkommers at, je de geur van de lente in je mond kreeg.

Toen ik naar bed ging stak ik een kaars aan en zette mijn raam wagenwijd open, en een onbestemd gevoel maakte zich meester van mijn ziel. Ik bedacht dat ik vrij was, gezond, respectabel en rijk, dat ik bemind werd, maar voornamelijk dat ik respectabel was en rijk – respectabel en rijk, mijn God, wat was dat heerlijk! En toen ik eenmaal in bed lag, huiverend van de lichte vochtige kou die uit de tuin mijn kamer binnendrong, probeerde ik uit te maken of ik wel of niet van Pjotr Sergejitsj hield… En zonder tot een conclusie te zijn gekomen, viel ik in slaap.

En toen ik ’s ochtends de trillende vlekken zonlicht en de schaduwen van de lindentwijgen op mijn bed zag, stond alles wat er de vorige dag was gebeurd me weer levendig voor de geest. Het leven leek me rijk, afwisselend, vol schoonheid. Neuriënd kleedde ik me vlug aan en snelde de tuin in…

En wat gebeurde er verder? Verder… niets. Toen wij ’s winters in de stad woonden, kwam Pjotr Sergejitsj af en toe bij ons op bezoek. Onze dorpskennissen zijn alleen ’s zomers als we daar zijn interessant, ’s winters, in de stad, zijn ze niet half zo aantrekkelijk. Wanneer je in de stad met hen theedrinkt, dan is het net of ze een jas van iemand anders aan hebben en of ze te lang met hun lepeltje in hun thee roeren. Ook in de stad had Pjotr Sergejitsj het wel eens over zijn liefde, maar het klonk heel anders dan op het land. In de stad voelden wij de muur die tussen ons stond veel sterker: ik was respectabel en rijk, en hij was arm, hij was niet eens van adel, een diakenzoon, hij bekleedde de functie van rechter-commissaris, en verder niets; we vonden allebei – ik op grond van mijn jeugd en hij om god weet welke reden – die muur erg hoog en dik, en als hij in de stad bij ons was glimlachte hij ongemakkelijk en bekritiseerde de grote wereld, en wanneer er nog iemand in de salon zat, bewaarde hij een somber stilzwijgen. Er bestaat geen muur die niet geslecht kan worden, maar de helden van hedendaagse romances zijn, voor zover ik hen ken, te verlegen, te laks, te lui en te voorzichtig en verzoenen zich te gauw met de gedachte dat ze mislukkelingen zijn, dat het leven hen heeft bedrogen; in plaats van te vechten, hebben ze alleen maar kritiek, waarbij ze de wereld banaal noemen en vergeten dat juist hun kritiek allengs omslaat in banaliteit.

Ik werd bemind, het geluk lag als het ware voor het grijpen; ik leidde een onbezorgd leven zonder een poging te doen mezelf te begrijpen, zonder te weten waarop ik wachtte en wat ik van het leven wilde, en de tijd verstreek… Mensen gingen met hun liefde aan mij voorbij, heldere dagen en warme nachten volgden elkaar op, nachtegalen zongen, het rook naar hooi – en al dat dierbare, dat mij, net als iedereen, in de herinnering zo heerlijk lijkt, ging snel en spoorloos voorbij, zonder naar waarde te zijn geschat, en verdween als mist… Waar is het gebleven?

Mijn vader stierf, ik werd ouder; alles wat eens zo prettig was, wat troost bracht en hoop gaf – het geruis van de regen, het rommelen van de donder, de gedachten aan geluk, de gesprekken over liefde – was herinnering geworden, en voor mij zie ik slechts een vlakke lege verte: in die vlakte is geen levende ziel te bekennen, en daar, aan de horizon is het donker, angstaanjagend…

Er wordt gebeld… Het is Pjotr Sergejitsj. Wanneer ik ’s winters naar de bomen kijk en mij herinner hoe groen ze in de zomer waren, fluister ik: ‘O, mijn lievelingen!’

En wanneer ik mensen zie met wie ik mijn lente heb doorgebracht, word ik droevig en warm vanbinnen, en ik fluister steeds hetzelfde.

Hij is op voorspraak van mijn vader allang naar de stad overgeplaatst. Hij is wat ouder en magerder geworden. Hij doet me allang geen liefdesverklaringen meer, hij kraamt geen onzin meer uit, hij houdt niet van zijn werk, heeft een of andere ziekte, is ergens door ontgoocheld, heeft geen aardigheid in zijn leven en leeft onverschillig verder. Nu is hij bij de haard gaan zitten en staart zwijgend in het vuur… Omdat ik niet weet wat ik moet zeggen vraag ik: ‘En, hoe gaat het?’

‘Zijn gangetje,’ antwoordt hij.

Dan valt er weer een stilte. Het rode licht van het vuur glijdt over zijn droevige gezicht.

Ik moest aan het verleden denken, en ineens begonnen mijn schouders te schokken, mijn hoofd zakte voorover en ik begon bitter te wenen. Ik kreeg zo’n medelijden met mezelf en met die man, en ik verlangde zo hartstochtelijk naar dat wat geweest was en wat het leven ons nu onthield. En nu dacht ik er niet meer aan dat ik respectabel was en rijk.

Ik snikte luid, drukte mijn handen tegen mijn slapen en mompelde: ‘God, o mijn God, mijn leven is mislukt…’

En hij zat daar maar te zwijgen en zei niet: ‘Huil maar niet.’ Hij begreep dat ik moest huilen en dat de tijd daarvoor was aangebroken. Ik zag in zijn ogen dat hij medelijden met me had; en ook ik voelde medelijden met hem en tegelijk iets van ergernis over die bedeesde mislukkeling die er niet in geslaagd was iets van mijn leven of van het zijne te maken.

Toen ik hem uitliet, treuzelde hij in de hal naar het me voorkwam opzettelijk lang met het aantrekken van zijn pelsjas. Hij kuste een paar keer zwijgend mijn hand en keek lang naar mijn behuilde gezicht. Ik denk dat hij op dat moment aan dat onweer dacht, aan de regenvlagen, aan ons gelach en mijn gezicht van toen. Hij wilde me iets zeggen, en dat zou hem goed hebben gedaan, maar hij zei niets, hij schudde alleen het hoofd en drukte me stevig de hand. Ach, wat zou het ook!

Nadat ik hem had uitgelaten, keerde ik naar mijn kamer terug, ik ging op het kleed voor de haard zitten. De gloeiende kolen raakten met as bedekt en begonnen te doven. De vrieskou sloeg nog woedender tegen het raam, en de wind zong zijn lied in de schoorsteen.

Het dienstmeisje kwam binnen, ze dacht dat ik in slaap was gevallen en riep me…

1887

Een zenuwinzinking

I

Op een avond gingen Meier, een student in de medicijnen, en Rybnikov, een leerling van de Moskouse Academie van Beeldende Kunsten, langs bij hun vriend Vasiljev, een rechtenstudent, en stelden hem voor met hen mee te gaan naar de S-vsteeg. Vasiljev moest er eerst even over nadenken, maar trok toen zijn jas aan en ging met hen mee.

Gevallen vrouwen kende hij alleen van horen zeggen en uit de boeken, en in de huizen waar ze wonen was hij nog nooit van zijn leven geweest. Hij wist dat er zedeloze vrouwen waren die onder de druk van noodlottige omstandigheden – milieu, een slechte opleiding, armoede, enzovoort – gedwongen waren hun eer voor geld te verkopen. Zij kennen de reine liefde niet, ze hebben geen kinderen, ze zijn niet rechtsbevoegd; hun moeders en zusters rouwen om hen als waren ze dood, de wetenschap behandelt hen als een kwaad, en de mannen spreken hen aan met ‘jij’. Maar ondanks dat alles hebben zij het beeld en de gelijkenis Gods niet verloren. Ze zijn zich hun zonden bewust en hopen op redding. Over middelen die tot hun redding leiden, kunnen ze in de ruimste mate beschikken. Het is wel zo dat de maatschappij de mensen hun verleden niet vergeeft, maar voor God is de heilige Maria Magdalena niet minder dan de andere heiligen. Wanneer Vasiljev op straat een vrouw van lichte zeden herkende aan haar kleding of aan haar manier van lopen, of er eentje zag afgebeeld in een humoristisch tijdschrift, moest hij iedere keer denken aan een verhaal dat hij eens ergens had gelezen: een onbedorven, onbaatzuchtige jonge man wordt verliefd op een vrouw van lichte zeden en vraagt haar ten huwelijk, maar zij denkt dat ze een dergelijk geluk niet waardig is, en neemt vergif in.

Vasiljev woonde in een van de stegen die op de Tverboulevard uitkomen. Toen hij met zijn vrienden zijn huis verliet, was het ongeveer elf uur. De eerste sneeuw was net gevallen en alles in de natuur was gevangen in die verse sneeuw. Het rook buiten naar sneeuw, zacht kraakte de sneeuw onder de voeten, de aarde, de daken, de bomen, de banken op de boulevards – alles was zacht, wit, nieuw, en daardoor zagen de huizen er anders uit dan de vorige dag, de lantaarns brandden helderder, de lucht was doorzichtiger, het geratel van de rijtuigen klonk doffer, en samen met de lichte, frisse vrieslucht diende zich in zijn ziel een gevoel aan dat op die witte, verse, donzige sneeuw leek.

‘Bevangen door een onbekende kracht,’ zong de medische student met een aangename tenor, ‘word ik naar gindse droeve kust gedreven…’

‘Daar is de molen al…’ viel de schilder in. ‘Verbrokkeld en vervallen…’

‘Daar is de molen al… Verbrokkeld en vervallen…’ herhaalde de medische student met opgetrokken wenkbrauwen en hij schudde droevig zijn hoofd.

Hij zweeg even, streek met zijn hand over zijn voorhoofd terwijl hij zich de woorden te binnen bracht, en zong zo luid en zo mooi dat de voorbijgangers naar hem omkeken: ‘Eens heb ik als vrij man de vrije liefde hier gekend…’

Ze gingen met z’n drieën een restaurant binnen, dronken zonder hun jas uit te doen aan de bar twee glaasjes wodka. Toen hij aan zijn tweede glas wilde beginnen, zag Vasiljev dat er een stukje kurk in zijn wodka dreef, hij bracht het glaasje naar zijn ogen en keek er een hele tijd met een bijziende frons naar. De student in de medicijnen begreep zijn gelaatsuitdrukking niet en zei: ‘Wat sta je nou te kijken. Geen gefilosofeer alsjeblieft! Wodka is er om gedronken te worden, steur om opgegeten te worden, vrouwen zijn er om bij te vertoeven en sneeuw is om doorheen te lopen. Gedraag je nu eens één avond als een normaal mens!’

‘Niks aan de hand…’ zei Vasiljev lachend. ‘Ik sla het toch niet af.’

De wodka gaf hem een warm gevoel van binnen. Hij keek met vertedering naar zijn vrienden, hij bewonderde en benijdde hen. Wat waren die gezonde, sterke, vrolijke kerels evenwichtig, wat waren hun hart en hun verstand volmaakt in harmonie! Ze zongen, waren verzot op het theater, tekenden, praatten over van alles, dronken zonder de volgende dag hoofdpijn te hebben; ze waren dichterlijk en losbandig, teder en brutaal; ze konden werken en verontwaardigd zijn, schateren om niets en onzin uitslaan; ze waren onstuimig, eerlijk, opofferend, en in geen enkel opzicht de mindere van hem, Vasiljev, die iedere stap en ieder woord woog, die zo angstvallig en voorzichtig was en geneigd van het kleinste kleinigheidje een probleem te maken. En hij wilde dolgraag één avond leven zoals zijn vrienden leefden, en loskomen, zichzelf laten gaan. Moest hij wodka drinken? Hij zou het doen, hoewel hij de volgende dag een barstende koppijn zou hebben. Wilden ze hem meenemen naar een stel vrouwen? Hij zou meegaan. Hij zou lachen, de pias uithangen en opmerkingen van voorbijgangers vrolijk beantwoorden…

Lachend kwam hij het restaurant uit. Hij hield van zijn vrienden — de ene met die verfomfaaide, breedgerande hoed en zijn artistieke pretenties, de andere, met dat mutsje van robbenbont, zeker niet arm, maar die zich erop liet voorstaan te behoren tot de studerende bohème; hij hield van de sneeuw, van het licht van de lantaarns, van de scherpe zwarte sporen die de zolen van de voorbijgangers in de verse sneeuw achterlieten; hij hield van de lucht en vooral van de doorzichtig tere, naïeve, haast maagdelijke tint die je in de natuur maar twee keer per jaar kunt waarnemen: wanneer alles bedekt is met sneeuw, en op heldere dagen of maanovergoten avonden in de lente, wanneer het ijs in de rivier begint te kruien.

‘Bevangen door een onbekende kracht,’ neuriede hij, ‘word ik naar gindse droeve kust gedreven…’

En om de een of andere reden bleef dit wijsje hem en zijn vrienden de hele weg door het hoofd spelen, en ze zongen het alle drie werktuiglijk, niet met elkaar in de maat.

Vasiljev stelde zich voor hoe hij en zijn vrienden over een minuut of tien bij een deur zouden aankloppen en hoe ze via donkere gangetjes en donkere kamers bij de vrouwen zouden binnensluipen, hoe hij, gebruikmakend van de duisternis, een lucifer zou aanstrijken waardoor hij ineens een droevig gezicht met een schuldige glimlach zou belichten en ontwaren. De onbekende blondine of brunette zou waarschijnlijk loshangend haar hebben en een wit nachtjakje dragen; ze zou schrikken van het licht, vreselijk in de war raken en zeggen: ‘Om godswil, wat doet u! Doe dat licht uit!’ Het was allemaal angstaanjagend, maar interessant en nieuw.

II

De vrienden sloegen van het Troebnajaplein de Gratsjovskistraat in en algauw kwamen ze in het steegje dat Vasiljev alleen van horen zeggen kende. Toen hij de twee rijen huizen zag met de helder verlichte ramen en de wijd openstaande deuren en de vrolijke klanken hoorde van piano’s en violen – klanken die uit alle deuren naar buiten dreven en zich vermengden tot een vreemde wirwar van geluid, alsof er ergens in het donker, hoog boven de daken een onzichtbaar orkest aan het stemmen was, zei Vasiljev verbaasd: ‘Wat zijn er veel van die huizen!’

‘Dat is nog niks!’ zei de medische student. ‘In Londen zijn er tienmaal zoveel. Daar wonen wel honderdduizend van die vrouwen.’

De koetsiers zaten even rustig en onverschillig op de bok als in alle andere stegen; langs de trottoirs liepen net zulke mensen als in de andere straten. Niemand had haast, niemand verstopte zijn gezicht in zijn kraag, niemand schudde afkeurend het hoofd… Er was in die onverschilligheid, in die wirwar van piano- en vioolklanken, in de verlichte ramen en openstaande deuren iets vrijmoedigs, iets brutaals, iets gedurfds en onbezorgds voelbaar. Waarschijnlijk ging het er lang geleden op de slavenmarkten even vrolijk en luidruchtig toe, en sprak er toen uit de gezichten en de manier van lopen van de mensen dezelfde onverschilligheid.

‘Laten we bij het begin beginnen,’ zei de schilder.

De vrienden gingen een nauw gangetje in dat verlicht werd door een lamp met een reflector. Toen ze de deur opendeden, kwam in het portaal een man in een zwarte jas, met een onderdanig, ongeschoren gezicht en slaperige ogen met een slome beweging van een gele divan overeind. Het rook er naar een wasserij, en bovendien nog naar azijn. Vanuit het portaal leidde een deur naar een helder verlichte kamer. De medische student en de schilder bleven in de deuropening staan en keken tegelijk reikhalzend de kamer binnen.

‘Bona sera, signori, rigoletto-hugenoti-traviata!’ begon de schilder met een theatrale buiging.

‘Havanna-kakkerlakko-pistoletto!’ zei de student in de medicijnen terwijl hij zijn muts afnam en een diepe buiging maakte.

Vasiljev stond achter hen. Hij had ook graag een buiging willen maken en iets geks willen zeggen, maar hij glimlachte alleen wat, voelde een aan schaamte grenzende verlegenheid en wachtte vol ongeduld op wat er ging gebeuren. In de deuropening verscheen een klein blond meisje van een jaar of zeventien, achttien met kortgeknipt haar, in een korte blauwe jurk met een witte tres op de borst.

‘Wat staan jullie daar nou in de deuropening?’ zei ze. ‘Doe je jas uit en kom in de salon.’

De medische student en de schilder betraden nog steeds Italiaans pratend de salon. Vasiljev kwam aarzelend achter hen aan.

‘Heren, wilt u uw jas uitdoen!’ zei de bediende streng. ‘Zo gaat het niet.’

Behalve het blonde meisje was er in de salon nog een dikke, lange vrouw, met een on-Russisch gezicht en blote armen. Ze zat bij de piano en was bezig op haar schoot een patience te leggen. Zij nam geen notitie van de bezoekers.

‘Waar zijn de andere meisjes?’ vroeg de student.

‘Die zijn thee drinken,’ zei het blonde meisje. ‘Stepan,’ riep ze, ‘ga de meisjes eens zeggen dat er studenten zijn!’

Even later kwam een derde meisje de salon binnen. Ze droeg een felrode jurk met blauwe strepen. Haar gezicht was zwaar en onhandig opgemaakt, een lok haar viel over haar voorhoofd, haar ogen stonden star en verschrikt. Zodra ze binnen was, begon ze met een zware, grove contra-alt een liedje te zingen. Na haar verscheen nog een vierde meisje, daarna nog een vijfde…

Vasiljev kon in dit alles niets nieuws of interessants ontdekken. Hij had het idee dat hij die zaal, die piano, die spiegel in de goedkope vergulde lijst, die tres, die jurk met de blauwe strepen en die afgestompte, onverschillige gezichten al eens eerder ergens had gezien, meer dan eens zelfs. Er viel hier van duisternis, stilte, geheimzinnigheid, schuldige glimlachjes, van al die dingen die hij had verwacht en gevreesd, geen schim of schaduw te bekennen.

Alles was gewoon, prozaïsch en oninteressant. Het enige dat zijn nieuwsgierigheid een klein beetje prikkelde, was de verschrikkelijke, als met opzet bedachte wansmaak die in de kroonlijsten, in de onzinnige prenten, in de jurken en de witte tres tot uiting kwam. Die wansmaak had iets karakteristieks, iets eigens.

Wat armzalig en dwaas allemaal! dacht Vasiljev. Wat in al die troep die ik nu zie, kan een normale man verleiden, wat zet hem aan om een vreselijke zonde te begaan: het kopen van een levend mens voor de prijs van een roebel? Een zonde omwille van schittering, schoonheid, gratie, hartstocht, smaak kan ik begrijpen, maar wat is dit hier? Omwille waarvan wordt hier gezondigd? Nou ja, je kan er maar beter niet over nadenken!

‘Hé baardmans, geef eens een biertje!’ wendde het blondje zich tot hem.

Vasiljev werd opeens verlegen.

‘Met alle plezier…’ zei hij met een beleefde buiging. ‘U moet me alleen niet kwalijk nemen dat ik… ik niet met u meedrink, juffrouw. Ik drink niet.’

Een minuut of vijf later waren ze alweer op weg naar een ander huis.

‘Nou, waarom heb je dat bier besteld?’ zei de student in de medicijnen boos. ‘Miljonair van niks! Zomaar zes roebel weggooien, voor niks!’

‘Als zij dat nou graag wil, waarom zou ik haar dat plezier dan niet doen?’ rechtvaardigde Vasiljev zich.

‘Je hebt haar geen plezier gedaan maar de madam. Ze moeten van hun madam verteringen vragen aan de gasten, en die verdient eraan.’

‘Daar is de molen al,’ zong de schilder, ‘verbrokkeld en vervallen…’

In het volgende huis bleven de vrienden even in het portaal staan, maar ze gingen de salon niet binnen. Net als in het eerste huis kwam ook hier in het portaal een gestalte in een lange jas met een slaperig en onderdanig gezicht van de divan overeind. Toen hij naar die bediende, naar dat gezicht en die afgedragen jas keek, dacht Vasiljev: Hoeveel moet een gewone, eenvoudige Rus doormaken voordat het lot hem hier als bediende doet belanden? Wat was hij vroeger en wat heeft hij gedaan? Wat staat hem te wachten? Is hij getrouwd? Waar is zijn moeder, en weet ze dat hij hier bediende is? En onwillekeurig ging Vasiljevs aandacht in ieder huis waar zij kwamen, eerst uit naar de bediende. In een van de huizen, het vierde, dacht hij, was de bediende een klein, schriel, dor mannetje met een horlogeketting in zijn vest. Hij las Het blaadje en nam geen notitie van de binnengekomenen. Toen Vasiljev naar zijn gezicht keek, dacht hij om de een of andere reden dat een man met zo’n gezicht in staat moest zijn tot roven, moorden en het plegen van meineed. Het was ook echt een interessant gezicht: een hoog voorhoofd, grijze ogen, een plat neusje, kleine, opeengeklemde lippen, en een domme en tegelijk brutale uitdrukking zoals bij een jonge jachthond die een haas achternazit. Vasiljev bedacht dat het aardig zou zijn eens aan het haar van de man te voelen: zou het stug of zacht zijn. Het was vast net zo stug als hondenhaar.

III

De kunstschilder was na twee glazen bier opeens een beetje aangeschoten en hij werd onnatuurlijk vrolijk.

‘Kom mee ergens anders heen!’ commandeerde hij druk gebarend. ‘Ik breng jullie naar het allerbeste huis!’

Toen hij zijn vrienden naar het huis had gebracht dat volgens hem het allerbeste was, wilde hij met alle geweld de quadrille dansen. De student in de medicijnen begon te mopperen dat ze de muzikanten een roebel moesten betalen, maar stemde toch toe zijn vis-à-vis te zijn. Ze begonnen te dansen.

In het allerbeste huis was het even belabberd als in het allerslechtste. Er hingen net zulke spiegels en prenten, en ook de kapsels en jurken waren eender. Toen hij de meubilering en de kleding had bekeken, begreep Vasiljev dat het geen wansmaak was, maar iets wat je de smaak en zelfs de stijl van de S-Vsteeg kon noemen, iets wat je nergens anders kon vinden, wat in al zijn lelijkheid een niet-toevallige maar door de tijd ontwikkelde eenheid vormde. Toen hij acht van die huizen had bezocht, verbaasde hij zich al niet meer over de kleur van de jurken noch over de lange slepen, de bonte linten, de matrozenpakjes of de dikke violetkleurige schmink op de wangen; hij begreep dat het hier allemaal zo moest zijn, dat als ook maar een van de vrouwen op een menswaardige manier gekleed was geweest of er een fatsoenlijke gravure aan de muur had gehangen, de algemene toon van de hele steeg eronder geleden zou hebben.

Wat verkopen ze zichzelf onhandig! dacht hij. Begrijpen ze dan niet dat de zonde alleen dan verleidelijk is wanneer zij mooi en verhuld is, wanneer zij verpakt is als deugd? Eenvoudige zwarte jurken, witte gezichten, droevige glimlachjes en duisternis hebben veel meer effect dan dit smakeloze klatergoud. De dwazen! Als zij dit zelf niet begrijpen, dan zouden de bezoekers het hun toch moeten leren…

Een meisje in een Pools pakje met een witte bontrand kwam op hem af en ging naast hem zitten.

‘Zeg eens, mooie donkere jongen, waarom dans je niet?’ vroeg ze. ‘Waarom kijk je zo verveeld?’

‘Omdat ik me verveel.’

‘Trakteer mij liever op een glas Lafitte. Dan verveel je je niet meer.’ Vasiljev reageerde niet. Hij zweeg even en vroeg: ‘Hoe laat gaan jullie naar bed?’

‘Om een uur of zes.’

‘En hoe laat staan jullie op?’

‘De ene keer om twee, de andere keer om drie uur.’

‘En wat doe je dan als je opgestaan bent?’

‘Koffie drinken, we eten tussen zes en zeven.’

‘En wat eten jullie dan?’

‘Gewoon… Bouillon of koolsoep, biefstuk, en een toetje. Onze madam zorgt goed voor haar meisjes. Waarom vraagt u dat eigenlijk allemaal?’

‘Zomaar, om wat te zeggen…’

Vasiljev had het meisje zoveel willen vragen. Hij wou dolgraag weten waar ze vandaan kwam, of haar ouders nog leefden en of die wisten dat zij hier zat, hoe zij in dit huis was terechtgekomen, of ze blij en tevreden was of verdrietig en terneergeslagen door sombere gedachten, of ze hoopte op een dag uit haar huidige situatie te kunnen ontsnappen… Maar hij kon absoluut niet bedenken hoe hij moest beginnen of hoe hij zijn vraag moest formuleren om niet onbescheiden te lijken. Na lang nadenken vroeg hij: ‘Hoe oud ben je?’

‘Tachtig,’ grapte het meisje terwijl ze lachend keek naar de fratsen die de schilder onder het dansen met zijn armen en benen uithaalde.

Plotseling begon ze ergens om te schateren en maakte zo luid dat iedereen het kon horen een cynische opmerking. Vasiljev was verbijsterd en begon, niet wetend hoe hij moest kijken, geforceerd te glimlachen. Hij was de enige die glimlachte, alle anderen – zijn vrienden, de muzikanten en de vrouwen – keken niet eens naar het meisje naast hem, alsof ze niets gehoord hadden.

‘Trakteer mij nou maar op een glas Lafitte!’ zei het meisje weer.

Vasiljev voelde een afkeer tegen die witte bontrand, tegen die stem en hij liep bij haar weg. Hij vond het heet en benauwd en zijn hart begon langzaam maar krachtig als een moker te slaan: een- twee-drie!

‘Laten we hier weggaan!’ zei hij, terwijl hij de schilder aan zijn mouw trok.

‘Even wachten tot de dans uit is.’

Om maar niet naar de vrouwen te hoeven kijken, bestudeerde Vasiljev, terwijl de schilder en de student de quadrille tot een einde brachten, de muzikanten. Aan de piano zat een keurige grijsaard met een bril die op maarschalk Bazaine leek; een jongeman met een rossig baardje, naar de laatste mode gekleed, speelde viool. De jongeman had beslist geen dom, verlopen gezicht, hij zag er integendeel intelligent en fris uit. Hij was excentriek en met smaak gekleed, en speelde met gevoel. De vraag was: hoe waren hij en deze fatsoenlijke, keurige oude man hier terechtgekomen? Waarom schaamden ze zich niet hier te zitten? Waar dachten ze aan als ze naar de vrouwen keken?

Als het nu nog haveloze, hongerige, sombere, dronken kerels, met domme, verlopen gezichten waren geweest die piano en viool hadden gespeeld, dan zou hun aanwezigheid misschien verklaarbaar zijn geweest. Nu begreep Vasiljev er niets van. Hij moest weer aan die geschiedenis van die vrouw van lichte zeden denken, die hij eens had gelezen, en hij vond dat die menselijke figuur met die schuldige glimlach niets gemeen had met wat hij nu zag. Het kwam hem voor dat hij geen vrouwen van lichte zeden zag, maar een andere, volstrekt eigen wereld, die hem vreemd en onbegrijpelijk was; als hij deze wereld eerder op het toneel had gezien of er in een boek over had gelezen, zou hij er niet in geloofd hebben…

De vrouw met de witte bontrand lachte weer schaterend, en maakte luid een grove opmerking. Een gevoel van walging beving hem, hij kreeg een kleur en liep weg.

‘Wacht even, wij gaan ook!’ riep de schilder hem na.

IV

‘Ik had daarnet onder het dansen een gesprek met mijn dame.’ vertelde de student in de medicijnen. ‘Het ging over haar eerste liefdesavontuur. Hij, haar held, was een boekhouder uit Smolensk, die een vrouw en vijf kinderen had. Zij was zeventien, en woonde bij haar pappie en mammie, die zeep en kaarsen verkochten.’

‘Hoe had hij haar hart dan veroverd?’ vroeg Vasiljev.

‘Hij had voor vijftig roebel ondergoed voor haar gekocht. Joost mag het weten!’

Hij is tenminste achter het verhaal van zijn dame gekomen, dacht Vasiljev over de medicijnenstudent. En ik ben niet in staat…

‘Heren, ik ga naar huis!’ zei hij.

‘Waarom?’

‘Omdat ik me hier niet op mijn gemak voel. Ik vind het vervelend en weerzinwekkend. Wat is hier voor leuks aan? Als het nu mensen waren, maar het zijn barbaren en beesten. Ik ga weg, bekijk het maar.’

‘Kom nou, Grisja, Grigori, beste kerel…’ lamenteerde de schilder terwijl hij zich tegen Vasiljev aandrukte. ‘Vooruit! We gaan er nog naar eentje toe, en de rest kan barsten… Alsjeblieft! Gregorius!’

Ze wisten Vasiljev over te halen en voerden hem een trap op. Het tapijt, de vergulde leuningen, de portier die de deur opendeed, de lambrisering die het portaal versierde, alles ademde de stijl van de S-vsteeg, maar dan vervolmaakt en imponerend.

‘Nee, echt, ik ga naar huis!’ zei Vasiljev terwijl hij zijn jas uittrok.

‘Toe nou, toe nou, beste kerel…’ zei de schilder en hij gaf hem een kus in de hals. ‘Doe niet zo kinderachtig… Gri-Gri, wees nou geen spelbreker. Samen uit, samen thuis. Je bent toch een rund ook.’

‘Ik wacht wel buiten op jullie. Ik vind het echt afschuwelijk hier.’

‘Nou, nou, Grisja… Afschuwelijk, je moet observeren! Begrijp je? Observeren!’

‘Je moet de dingen objectief bekijken,’ zei de student in de medicijnen ernstig.

Vasiljev ging de salon binnen en nam plaats. Behalve hij en zijn vrienden waren er nog een heleboel andere bezoekers: twee infanterieofficieren, een kalende grijze heer met een gouden bril, twee studenten zonder snor van het Geodetisch Instituut en een erg dronken man met het gezicht van een toneelspeler. Alle meisjes waren met die gasten in de weer en namen geen notitie van Vasiljev. Slechts eentje, die als Aida was gekleed, nam hem van terzijde op, glimlachte even en zei geeuwend: ‘Daar hebben we er eentje met bruin haar…’

Vasiljevs hart bonsde, zijn gezicht gloeide. Hij schaamde zich tegenover de andere bezoekers voor zijn aanwezigheid, hij voelde zich vies en ellendig. Hij vond het een vreselijke gedachte dat hij, een fatsoenlijk en beminnelijk iemand (zo had hij zichzelf tot dan toe beschouwd) deze vrouwen haatte en louter afkeer voor hen voelde. Hij had geen medelijden met de vrouwen, de muzikanten of de bedienden.

Dat komt omdat ik niet probeer ze te begrijpen, dacht hij. Ze hebben allemaal meer weg van beesten dan van mensen, maar toch zijn het mensen, ze hebben een ziel. Je moet ze eerst begrijpen en dan pas oordelen…

‘Grisja, niet weggaan, wacht op ons!’ riep de schilder en hij verdween.

Even later was ook de student in de medicijnen verdwenen.

Ja, ik moet proberen ze te begrijpen, zo gaat het niet… vervolgde Vasiljev zijn overpeinzingen.

En hij begon ingespannen de gezichten van de vrouwen te bekijken of hij een schuldige glimlach kon vinden. Maar of hij kon geen gezichten lezen of geen van de vrouwen voelde zich schuldig, hij zag op alle gezichten niets anders dan een botte uitdrukking van alledaagse, banale verveling en genoegzaamheid. Domme ogen, domme glimlachjes, schrille, domme stemmen, brutale gebaren, en verder niets. Kennelijk hadden ze in het verleden stuk voor stuk een affaire met een boekhouder gehad en vijftig roebel aan ondergoed, en hadden ze nu geen andere vreugde in het leven dan koffie, een diner van drie gangen, drank, quadrilles, en uitslapen tot twee uur.

Toen hij geen schuldige glimlach vond, ging Vasiljev op zoek naar een intelligent gezicht. Zijn aandacht werd getrokken door een bleek, wat slaperig, vermoeid gezicht… Het was een niet echt jonge vrouw met donker haar, gekleed in een met lovertjes bezette japon; ze zat in een fauteuil, en keek in gedachten verzonken naar de vloer. Vasiljev liep wat heen en weer in de kamer en ging toen, als bij toeval, naast haar zitten.

Ik moet met iets alledaags beginnen, dacht hij, en dan geleidelijk overgaan op iets serieus…

‘Wat hebt u een aardig japonnetje aan!’ zei hij en hij streek met zijn vinger langs de gouden franje van haar halsdoekje.

‘Kan wezen…’ zei de donkerharige vrouw lusteloos.

‘Uit welk gouvernement komt u?’

‘Ik? Hier ver vandaan… Uit Tsjernigov.’

‘Een mooi gouvernement. Daar is het mooi.’

‘Andermans gras is altijd groener.’

Jammer dat ik niet goed ben in natuurbeschrijvingen, dacht Vasiljev. Anders zou ik haar met een beschrijving van de natuur in Tsjernigov kunnen bereiken. Daar houdt ze vast van, want ze is er immers geboren.

‘Verveelt u zich hier?’ vroeg hij.

‘Natuurlijk verveel ik me.’

‘Maar als u zich verveelt, waarom gaat u hier dan niet weg?’ ‘Waar moet ik dan naartoe? Gaan bedelen of zo?’

‘Bedelen is makkelijker dan hier leven.’

‘Hoe weet u dat? Hebt u het wel eens geprobeerd?’

‘Ik heb gebedeld toen ik mijn studie niet kon betalen. Ook al had ik dat niet gedaan, dan was het toch evident. Een bedelaar is hoe dan ook een vrij mens, maar u bent een slavin.’

De donkerharige vrouw rekte zich uit en volgde met haar slaperige ogen een bediende die met een blad met glazen en mineraalwater rondliep.

‘Trakteer mij maar eens op een biertje,’ zei ze en ze gaapte opnieuw.

Een biertje… dacht Vasiljev. En wat als zo meteen je broer of je moeder hier binnenkomt? Wat zou je dan zeggen? En wat zouden zij zeggen? Dat biertje zou slecht vallen, denk ik zo…

Plotseling klonk er gehuil. Uit de aangrenzende kamer, waar de bediende mineraalwater had gebracht, kwam een blonde man met een rood gezicht en woedende ogen naar buiten gerend. Achter hem aan kwam de lange, dikke madam, die met overslaande stem krijste: ‘Niemand heeft u toestemming gegeven de meisjes een draai om de oren te geven! We hebben cliënten van betere klasse dan u en die slaan er niet op los! Charlatan!’

Er ontstond een tumult. Vasiljev schrok en trok wit weg. In de aangrenzende kamer klonk het luide, oprechte gesnik van iemand die beledigd is. En hij begreep dat hier inderdaad mensen woonden, echte mensen die, zoals overal, beledigd werden, leden, huilden, om hulp vroegen… De diepe haat en het gevoel van afkeer maakten plaats voor een hevig gevoel van medelijden en van woede tegen de belediger. Hij rende de kamer in waar gehuild werd; tussen de rij flessen die op het marmeren tafelblad stonden door ontwaarde hij een gekweld gezicht dat nat was van tranen, hij strekte zijn handen naar het gezicht uit, deed een stap naar de tafel, maar deinsde meteen weer terug. De huilende vrouw was dronken.

Toen hij zich een weg baande door de luidruchtige menigte die zich om de blonde man had verzameld, verloor hij de moed, hij werd bang als een kind en dacht dat de mensen in deze vreemde, hem onbegrijpelijke wereld hem wilden pakken, wilden slaan en onder liederlijke taal wilden bedelven… Hij rukte zijn jas van de kapstok en rende halsoverkop de trap af.

V

Tegen de schutting gedrukt stond hij bij het huis te wachten tot zijn vrienden naar buiten kwamen. De vrolijke, vermetele, brutale en droevige klanken van piano’s en violen vermengden zich in de lucht tot een wirwar van geluid, en deze mengeling van klanken deed net als tevoren denken aan een onzichtbaar orkest dat ergens in het donker hoog boven de daken aan het stemmen was. Als je in het duister omhoogkeek was de hele donkere achtergrond bezaaid met bewegende witte stipjes: het sneeuwde. Als de vlokken in het licht kwamen, dwarrelden ze traag door de lucht, als veertjes, en vielen nog trager op de grond. Sneeuwvlokken dwarrelden in massa’s om Vasiljev heen, hingen in zijn baard, wimpers en wenkbrauwen… Koetsiers, paarden en voorbijgangers waren wit.

Hoe kan er sneeuw vallen in deze steeg! dacht Vasiljev. Weg met die verdomde huizen!

Hij was zo hard de trap afgelopen dat zijn benen trilden van moeheid, hij hijgde of hij net een berg had beklommen, zijn hart bonsde zo luid dat het te horen was. Hij snakte er hevig naar om zo snel mogelijk deze steeg te verlaten en naar huis te gaan, maar hij voelde een nog heviger verlangen om zijn vrienden op te wachten en bij hen zijn bezwaarde gemoed te luchten.

Er was veel wat hij niet begreep van die huizen, de zielen van de gevallen vrouwen waren nog steeds een geheim voor hem, maar het was hem wel duidelijk dat de kwestie veel erger was dan hij had kunnen denken. Als die schuldige vrouw (uit het verhaal) die zich had vergiftigd een vrouw van lichte zeden werd genoemd, dan was het moeilijk een passende benaming te vinden voor al die vrouwen die daar nu onder een wirwar van klanken aan het dansen waren en zulke eindeloze weerzinwekkende opmerkingen maakten. Dat waren geen gevallen vrouwen, dat waren verloren vrouwen.

Er is zonde, dacht hij, maar geen schuldbesef, geen hoop op redding. Ze worden gekocht en verkocht, overstelpt met drank en liederlijkheid, en zij laten het als domme schapen over zich heen komen en begrijpen er niets van. O gottegottegot!

Het was hem ook duidelijk dat alles wat menselijke waardigheid, persoonlijkheid, beeld en gelijkenis Gods wordt genoemd, hier tot op de bodem werd ontwijd, ad fundum zoals dronkaards zeggen, en dat daar niet alleen de steeg maar ook die domme vrouwen de schuld van waren.

Een groep studenten, wit van de sneeuw, passeerde hem, vrolijk lachend en pratend. Een van hen, een lange, magere jongen, bleef staan, keek Vasiljev aan en zei met een dronken stem: ‘Een van ons jaar! Beetje bezopen, jongen? Ha-ha-ha! Kan niet schelen, leve de lol! Weg met de zorgen! Laat je niet kisten, kerel!’

Hij pakte Vasiljev bij zijn schouders en drukte zijn koude, natte snor tegen diens wang, gleed vervolgens uit, wankelde en riep zwaaiend met zijn armen uit: ‘Hou je vast! Niet vallen!’

En hij rende lachend weg om zijn vrienden in te halen.

Boven het lawaai uit klonk de stem van de schilder: ‘Waag het niet een vrouw te slaan! Ik pik het niet, lazer op! Smeerlappen!’

De medische student verscheen in de deuropening. Hij keek om zich heen en zei, toen hij Vasiljev in de gaten kreeg, ongerust: ‘Ben je hier? Luister, je kunt met die Jegor beslist nergens heen gaan! Wat dat voor een kerel is, begrijp ik niet! Hij heeft weer eens herrie geschopt! Hoor je wel? Jegor,’ riep hij naar binnen, ‘Jegor!’

‘Ik pik het niet dat vrouwen worden geslagen!’ klonk de doordringende stem van de schilder van boven.

Er kwam iets zwaars en groots de trap afgerold. Dat was de schilder die van de trap duikelde. Hij was er kennelijk uitgegooid.

Hij krabbelde overeind, klopte zijn hoed af en hief met een boos, verontwaardigd gezicht dreigend zijn vuist en schreeuwde: ‘Schoften! Afzetters! Bloedzuigers! Ik pik het niet dat er geslagen wordt! Een zwakke, dronken vrouw slaan! Oh, jullie…’

‘Jegor… Toe nou, Jegor…’ suste de student in de medicijnen. ‘Nee, op mijn erewoord, met jou ga ik nooit meer mee. Erewoord!’ De schilder werd langzamerhand kalmer, en de vrienden gingen naar huis.

‘Bevangen door een vreemde kracht,’ zette de student in, ‘word ik naar vreemde kust gedreven…’

‘Daar is de molen al,’ viel de schilder even later in. ‘Verbrokkeld en vervallen… Allemachtig, wat sneeuwt het! Waarom ging jij weg, Grisjka? Je bent een lafaard, een oud wijf, en anders niks.’

Vasiljev liep achter zijn vrienden aan, hij keek naar hun rug en dacht: Een van de twee: of wij denken alleen maar dat de prostitutie een kwaad is en we overdrijven het, of, als de prostitutie werkelijk zo’n kwaad is als we gewoonlijk aannemen, dan zijn mijn dierbare vrienden net zulke slavenhouders, verkrachters en moordenaars als de bewoners van Syrië en Cairo, die in Akker stonden afgebeeld. Nu lopen ze te zingen en te lachen, gebruiken ze hun gezonde verstand, maar hebben ze niet net geprofiteerd van honger, onwetendheid en domheid? Jazeker, ik was er getuige van. Waar waren toen hun menslievendheid, de geneeskunde en de schilderkunst? De wetenschap, de kunst en de verheven gevoelens van deze moordenaars doen me denken aan die geschiedenis met het spek. Twee struikrovers hadden in het bos een bedelaar vermoord; ze begonnen zijn kleren onder elkaar te verdelen en vonden in zijn tas een stuk spek. ‘Dat komt goed van pas,’ zei de een, ‘laten we het opeten.’ ‘Hoe kom je erbij, dat kan toch niet?’ zei de ander geschrokken. ‘Ben je vergeten dat het vandaag een vastendag is?’ En ze raakten het spek niet aan. Die twee hadden iemand vermoord en kwamen het bos uit in de overtuiging dat ze zich aan de vasten hadden gehouden. En met deze twee is het net zo, ze hebben een vrouw gekocht en nu lopen ze daar en denken dat ze kunstenaars en geleerden zijn…

‘Nou moeten jullie eens goed luisteren!’ zei hij boos en verbeten. ‘Waarom komen jullie hier? Begrijpen jullie dan echt, echt niet hoe afschuwelijk dat is? Jouw geneeskunde leert dat elk van die vrouwen voortijdig aan de tering of een andere ziekte zal doodgaan; de kunst leert dat zij moreel nog eerder doodgaat. Elk van hen gaat dood omdat zij tijdens haar leven, zeg, vijfhonderd mannen bij zich ontvangt. Elk van hen wordt door vijfhonderd man vermoord. En bij die vijfhonderd horen jullie ook! Nou, en als jullie allebei tijdens je leven hier en op andere soortgelijke plaatsen zo’n tweehonderdvijftig keer bent geweest, dan betekent dat dat jullie samen de moord op een vrouw op je geweten hebt! Begrijpen jullie dat niet? Met z’n tweeën, drieën of vijven een domme, hongerige vrouw vermoorden! Mijn hemel, is dat niet verschrikkelijk?’

‘Ik dacht al dat het daarop zou uitlopen,’ zei de schilder fronsend. ‘We hadden ons niet met die stomme idioot moeten inlaten! Jij denkt nu zeker dat jouw hoofd vol verheven gedachten en ideeën zit? Nee, God mag weten wat er zit, maar zeker geen ideeën! Jij bekijkt me nu met haat en afkeer, maar volgens mij zou je beter nog twintig van die huizen kunnen opzetten dan zo’n gezicht trekken. In die blik van jou ligt meer verdorvenheid dan in die hele steeg! Kom mee, Volodja, laat hem barsten! Het is een idioot, een stommeling en anders niks…’

‘Wij mensen vermoorden elkaar nu eenmaal,’ zei de student in de medicijnen. ‘Dat is natuurlijk immoreel, maar aan gefilosofeer heb je niets. De groeten!’

Op het Troebnajaplein namen de vrienden afscheid en gingen ieder huns weegs. Toen hij alleen gebleven was, liep Vasiljev met snelle pas de boulevard af. Hij was bang voor het donker, bang voor de sneeuw die in dichte vlokken op de aarde viel en de hele aarde leek te willen bedekken; hij was bang voor het licht van de lantaarns die door de sneeuwwolken heen flauwtjes flikkerden. Hij was bevangen door een onverklaarbare, lafhartige angst. Af en toe kwam hij mensen tegen, maar hij ging hen schuw uit de weg. Hij verbeeldde zich dat er overal vandaan vrouwen op hem afkwamen en naar hem keken, alleen maar vrouwen…

Zo begint het, dacht hij. Dit is het begin van een zenuwinzinking…

VI

Thuis lag hij op zijn bed en herhaalde, bevend over al zijn leden: Het zijn toch mensen! Het zijn toch mensen! Mijn God, het zijn mensen!

Hij gaf zich op alle mogelijke manieren aan zijn fantasieën over, hij zag zichzelf nu eens als de broer van zo’n gevallen vrouw, dan weer als haar vader, of als de vrouw zelf, met zwaar opgemaakte wangen, en dat alles bracht hem tot ontzetting.

Om de een of andere reden vond hij dat hij dit probleem, het koste wat het wil, onmiddellijk moest oplossen, en dat het niet een probleem van anderen was maar van hemzelf. Hij spande al zijn krachten in, bedwong het wanhoopsgevoel en begon op zijn bed gezeten met zijn hoofd in zijn handen naar een oplossing te zoeken: hoe kon hij al die vrouwen die hij die dag had gezien redden? De procedure bij het oplossen van allerlei problemen was hem, een ontwikkeld man, wel bekend. En hoe opgewonden hij ook was, hij hield zich strikt aan deze procedure. Hij bracht zich de geschiedenis van het probleem te binnen, de literatuur erover, en om drie uur beende hij door de kamer en probeerde zich alle moderne ervaringen met het redden van vrouwen voor de geest te roepen. Hij had ettelijke goede vrienden en kennissen die op kamers woonden. Onder hen was een groot aantal eerlijke en opofferende mensen. Er waren er zelfs bij die hadden geprobeerd die vrouwen te redden…