In een naamloos, denkbeeldig Afrikaans land dat sterk aan Zaïre doet denken, vestigt zich Salim, een telg uit een familie van Indische kooplieden. Hij komt terecht in een maatschappij die getekend is door koloniale onderdrukking en migratie. In Salims memoires – de feitelijke inhoud van dit boek – verbindt Naipaul zoals in zijn meeste boeken de persoonlijke geschiedenis van de hoofdpersoon met algemene, politiek-sociale ontwikkelingen. Een bocht in de rivier is het indringende verhaal van een Indische refugié, die slachtoffer wordt van een wrede burgeroorlog.

‘De toon van het boek is een wonder van vernuft en tact: rustig, onsentimenteel,
genadeloos onsensationeel.’ – Vrij Nederland

DE TWINTIGSTE EEUW – NR. 21

V.S. Naipaul

Een bocht in de rivier

Vertaald door Mea Flothuis

UITGEVERIJ ATLAS CONTACT
AMSTERDAM/ANTWERPEN

Deze vertaling verscheen eerder in 1981 bij uitgeverij De Arbeiderspers, Amsterdam

© 1979, 2002 V.S. Naipaul

© 1981, 2002 Nederlandse vertaling: Mea Flothuis

Oorspronkelijke titel: A Bend in the River

Oorspronkelijke uitgave: André Deutsch Ltd., Londen

Omslagontwerp: Marjo Starink

Omslagillustratie: Marek Stawski

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 204 1481 3

NUR 301

www.atlastcontact.nl

Dit e-book werd gemaakt op basis van de 1e druk, 2002, ISBN 978 90 450 0813 4

INHOUD

I De tweede opstand

II Het nieuwe domein

III De grote man

IV De strijd

I

DE TWEEDE OPSTAND

I

De wereld is wat zij is; voor hen die niets zijn, die niets van zichzelf weten te maken, is er geen plaats.

Nazroeddin, die me de zaak voor een zacht prijsje had verkocht, dacht niet dat ik het gemakkelijk zou krijgen als ik de leiding overnam. Na de onafhankelijkheid had het land, als andere landen in Afrika, zijn onlusten gekend. De stad in het binnenland, aan de bocht in de rivier, had bijna opgehouden te bestaan, en Nazroeddin zei dat ik van voren af aan zou moeten beginnen.

Van de kust af reed ik erheen in mijn Peugeot. Een dergelijke tocht kun je vandaag de dag in Afrika niet meer maken – van de oostkust af regelrecht naar het binnenland. Te veel plaatsen onderweg zijn afgesloten of vol bloed. En zelfs in die tijd, toen de wegen nog min of meer open waren, duurde de rit meer dan een week.

Het lag niet alleen aan de zandverstuivingen en de modder en de smalle bochtige opgebroken wegen hoog in de bergen. Er kwam ook al het gedoe bij aan de grensposten, het gesjacher in de rimboe voor houten hutten waarop vreemde vlaggen wapperden. Ik moest mezelf en de Peugeot langs de mannen met de geweren heen praten – enkel om door bos en nog meer bos te mogen rijden. En toen moest ik opnieuw praten en nog een paar bankbiljetten afscheiden en nog meer blikjes voedsel weggeven om mezelf – en de Peugeot – weer weg te krijgen uit de oorden waar ik mezelf naar binnen had gepraat.

Soms konden deze onderhandelingen wel een halve dag duren. De man aan het hoofd vroeg dan een bespottelijk bedrag – twee- of drieduizend dollar. Ik zei nee. Dan ging hij zijn hut weer in, alsof er niets meer te zeggen viel; ik bleef buiten rondhangen, omdat ik verder niets kon doen. Na een paar uur ging ik de hut in, of hij kwam weer naar buiten, en dan maakten we het af op twee of drie dollar. Het ging precies zoals Nazroeddin had gezegd, toen ik naar visa informeerde en hij had geantwoord dat ik meer had aan bankbiljetten. ‘Je komt daar altijd wel in. De kunst is om er weer uit te komen. Dat is een persoonlijke strijd en die moet ieder op zijn eigen manier uitvechten.’

Naarmate ik dieper in Afrika doordrong – de lage struiken, de woestijn, de rotsige klim de bergen in, de meren, de regen in de middag, de modder, en dan aan de andere, de natte kant van de bergen, de varenwouden en de gorillawouden – naarmate ik dieper doordrong, dacht ik: dit is waanzin. Ik ga de verkeerde kant uit. Er kan geen nieuw leven komen aan het eind hiervan.

Toch reed ik door. De dagelijkse rit leek een bijzondere prestatie, en die prestatie maakte het me elke dag moeilijker om te keren. En ik ontkwam niet aan de gedachte dat het in vroeger dagen met de slaven precies zo was gegaan. Die hadden dezelfde reis gemaakt, maar dan te voet natuurlijk en in omgekeerde richting, vanuit het midden van het continent naar de oostkust. Hoe verder ze verwijderd raakten van het binnenland en hun stamgebied, des te minder zouden ze willen ontsnappen aan de karavanen om weg te lopen, terug naar huis, en des te banger werden ze voor de vreemde Afrikanen die ze om zich heen zagen, totdat ze eenmaal bij de kust beland, helemaal geen moeilijkheden meer gaven en bepaald gretig aan boord gingen van de schepen die hen naar een veilig onderdak brachten aan de andere kant van de zee. Zoals de ontheemde slaaf, keek ik slechts uit naar mijn aankomst. Hoe groter de tegenvallers op mijn tocht, des te verlangender haastte ik me om mijn nieuwe leven te aanvaarden.

Toen ik arriveerde bemerkte ik dat Nazroeddin niet gelogen had. Ook daar waren onlusten geweest; de stad aan de bocht in de rivier was voor meer dan de helft verwoest. Wat de Europese buitenwijk was geweest bij de stroomversnelling was tot de grond toe afgebrand en de rimboe was over de puinhopen gegroeid; met moeite waren de voormalige tuinen nog te onderscheiden van wat de straten waren geweest. De openbare gebouwen en de handelswijk bij de aanlegsteiger en het douanekantoor stonden er nog, evenals sommige woonstraten in het centrum. Maar veel meer was er niet. Zelfs de Afrikaanse cités waren alleen hier en daar bewoond maar elders in verval; veel van de lage, rechthoekige betonnen lichtblauwe of groene huizen stonden er verlaten bij, behangen met de snel groeiende, snel afstervende tropische lianen, dikke matten van bruin en groen.

Nazroeddins winkel stond aan een marktplein in de handelswijk. Het stonk er naar ratten en lag vol drek, maar het huis was intact. Ik had Nazroeddins voorraden overgenomen – maar die waren er niet meer. Ik had ook de goodwill overgenomen, maar die stelde niets voor, omdat zoveel Afrikanen terug waren gegaan naar de rimboe, naar de veiligheid van hun dorpen, die aan het eind van verborgen en moeilijk bevaarbare kreken lagen.

Na mijn aankomst, waarnaar ik zo had uitgezien, had ik niet veel te doen. Maar ik was niet alleen. Er waren andere kooplieden, andere vreemdelingen; sommigen van hen hadden de onlusten overleefd. Ik wachtte met hen. De vrede hield stand. De mensen begonnen terug te keren naar de stad; de binnenplaatsen in de cités raakten vol. De mensen kregen weer behoefte aan de goederen die wij konden leveren. En langzaam aan kwamen de zaken weer op gang.

Zabeth was een van mijn allereerste klanten. Ze was een marchande – geen marktvrouw maar een kleinhandelaarster. Ze behoorde tot een vissersgemeenschap, bijna een kleine stam, en kwam ongeveer elke maand uit haar dorp naar de stad om en gros haar waren in te slaan.

Bij mij kocht ze potloden en schriften, scheermesjes, injectiespuiten, zeep en tandpasta en tandenborstels, sto€en, plastic speelgoed, ijzeren potten en aluminium pannen, emaille borden en schalen. Dat waren de eenvoudige voorwerpen uit de buitenwereld die Zabeths vissersvolkje kon gebruiken, en die het had moeten ontberen tijdens de onlusten. Geen onmisbare, noch overbodige artikelen, maar de dingen die het dagelijks leven gemakkelijker maakten. De mensen hier bezaten vele vaardigheden; ze konden zichzelf bedruipen. Ze looiden leer, weefden sto€en, bewerkten ijzer; ze holden dikke boomstammen uit tot boten, en dunne tot vijzels voor de keuken. Maar stel je voor wat een zegen een geëmailleerde kom betekende voor mensen die op zoek waren naar een groot vat dat water of voedsel niet aantastte en niet lekte!

Zabeth wist op een prik waaraan de mensen in haar dorp behoefte hadden en hoeveel ze ervoor konden of wilden betalen. De kooplui aan de kust (waaronder mijn eigen vader) zeiden altijd – speciaal wanneer ze zich troostten over een slechte aankoop – dat alles op de lange duur zijn koper vond. Hier ging dat niet op. De mensen waren wel in nieuwe dingen geïnteresseerd – zoals in de spuiten, tot mijn verbazing – en zelfs in moderne dingen; maar hun voorkeur was blijven uitgaan naar de eerste exemplaren daarvan zoals ze die hadden leren kennen en aanvaarden. Ze vertrouwden op een bepaalde vorm, een speciaal handelsmerk. Voor mij had het geen enkele zin te proberen Zabeth iets ‘aan te praten’; voor zover mogelijk had ik me maar te houden aan de bekende merken. Het was saai zaken doen, maar het leidde nooit tot moeilijkheden. En het droeg ertoe bij dat Zabeth de goede, directe zakenvrouw werd die zij – anders dan andere Afrikanen – was.

Ze kon niet lezen of schrijven. Ze had haar ingewikkelde boodschappenlijst in haar hoofd en onthield wat ze bij vorige gelegenheden voor de waren had betaald. Ze vroeg nooit om krediet – ze had een hekel aan het idee. Ze betaalde contant met geld dat ze uit een toiletko€ertje pakte dat ze altijd mee naar de stad nam. Iedere koopman wist van het ko€ertje van Zabeth. Niet dat ze banken wantrouwde, ze begreep er niets van.

Soms zei ik tegen haar, in dat gemengde riviertaaltje dat we met elkaar spraken: ‘Op een dag pikt iemand nog eens je ko€ertje, Beth. Het is niet veilig om met zoveel geld op stap te gaan.’

‘Als dat gebeurt, mis’ Salim, dan weet ik dat de tijd gekomen is om thuis te blijven.’

Dat was een wonderlijke gedachtegang. Maar ze was een wonderlijke vrouw.

‘Mis’, zoals Zabeth en anderen mij aanspraken, was een afkorting van mister. Ik was ‘mister’ omdat ik een vreemdeling was, omdat ik van de verre kust kwam en Engels sprak; en ik was mister om me te kunnen onderscheiden van de andere vreemdelingen ter plaatse, die monsieur waren. Dat was natuurlijk voordat de Grote Man kwam en ons allen citoyens en citoyennes maakte. Een tijdlang hinderde dat niet, totdat de leugens waartoe hij ons begon te forceren het volk verward en bang maakten, en, toen een fetisj sterker dan de zijne werd gevonden, het deden besluiten er een eind aan te maken en terug te gaan naar het begin.

Zabeths dorp lag een kleine honderd kilometer ver maar op enige afstand van de weg, die weinig meer dan een karrenspoor was, en op verscheidene kilometers van de grote rivier. Zowel te land als te water was het een moeizame tocht die twee dagen duurde. Over land in het regenseizoen soms wel drie. In het begin kwam Zabeth over land; ze trok met haar helpsters naar de hoofdweg en wachtte daar op een bestelauto, een truck of een bus. Toen de stoomboten weer begonnen te varen, nam Zabeth altijd de rivier, maar dat ging niet zo heel veel gemakkelijker.

De geheime vaarwegen vanuit de dorpen waren ondiep, vol stronken en het zoemen van muskieten. Langs deze vaarwegen boomden en duwden Zabeth en haar vrouwen hun kano’s naar de grote rivier. Daar wachtten ze, dicht tegen de oever, op de stoomboot, de kano’s volgeladen met waren – doorgaans voedsel – om te verkopen aan de mensen op de stoomboot en in de sloep die de stoomboot op sleeptouw had. Het voedsel bestond voornamelijk uit vis of apenvlees, vers of boucané – dat wil zeggen gerookt op de inheemse manier, met een dikke zwarte korst. Een enkele keer was er een gerookte slang of een kleine gerookte krokodil bij, een zwart brok waaraan nauwelijks was te zien wat het was geweest – maar met wit of bleekroze vlees onder de verkoolde korst.

Als de stoomboot opdaagde met de passagierssloep in zijn kielzog, boomden of peddelden Zabeth en haar vrouwen naar het midden van de rivier, hielden stil aan de rand van de vaargeul, en lieten zich met de stroom meedrijven. De boot voer voorbij; de kano’s schommelden op de deining; en dan kwam het kritieke moment als de kano’s en de sloep elkaar naderden. Zabeth en haar vrouwen gooiden touwen op het onderste stalen dek van de sloep, waar altijd wel een paar handen de touwen grepen om ze aan een schot of luik vast te maken. Dan begonnen de kano’s, die eerst stroomafwaarts en tegen de zijkant van de sloep dreven, de andere kant op te draaien, terwijl mensen in de sloep papiertjes en lapjes op de vis of de aap van hun keuze gooiden.

Dit vastmaken van de kano’s aan de varende stoomboot of sloep was een gebruikelijke gang van zaken op de rivier, maar niet zonder gevaar. Bij bijna elke reis die de stoomboot maakte hoorde je wel dat er een kano ondersteboven was gegaan ergens langs de zestienhonderd kilometer lange route of dat er iemand was verdronken. Maar het risico was de moeite van het nemen waard: als marchande die goederen aan de man bracht liet Zabeth zich zonder inspanning stroomopwaarts slepen tot aan de rand van de stad, waar ze haar kano’s loskoppelde bij de puinhopen van de kathedraal, een eindje vóór de steigers, om de ambtenaren te ontlopen, die maar al te grif een of andere accijns oplegden. Wat een reis! Zoveel moeite en gevaar trotseren om simpele voorwerpen uit het dorp te verkopen en andere goederen terug te brengen voor haar dorpsgenoten.

Een dag of wat vóór de boot arriveerde was er een markt en een kampplaats op de open ruimte buiten de poorten van de haven. Ook Zabeth bivakkeerde daar zolang ze in de stad was. Als het regende sliep ze op de veranda van een kruidenierswinkel of een bar; later vond ze onderkomen in een Afrikaans logement, maar in het begin bestonden zulke gelegenheden niet. Als ze in de winkel kwam was er niets in haar verschijning dat wees op haar moeizame tocht of haar nachten in de openlucht. Ze was keurig gekleed, in haar katoen gewikkeld op de Afrikaanse manier die met zijn ruime plooival haar dikke achterste nog eens extra accentueerde. Ze droeg een tulband zoals stroomafwaarts werd gedragen, en ze had haar toiletko€ertje bij zich met de verkreukelde biljetjes die ze van haar dorpsgenoten en de mensen op de boot en in de sloep gekregen had. Ze kocht en betaalde; en enkele uren voor de boot weer vertrok kwamen haar vrouwen – mager, klein, kaal en in voddige werkkleren – om de goederen op te halen.

Stroomafwaarts ging het vlugger, maar het was niet minder riskant, met hetzelfde koppelen en ontkoppelen van kano’s en sloep. In die tijd vertrok de boot om vier uur in de middag; dus was het al diep in de nacht wanneer Zabeth met haar vrouwen aankwam op de plaats waar ze moesten losgooien. Zabeth zorgde ervoor dat niemand de ingang naar haar dorp te weten kwam. Ze maakte los, en wachtte tot de boot en de sloep en de lichten waren verdwenen. Dan boomde ze met haar vrouwen terug of ze lieten zich meedrijven naar hun verborgen vaarweg en naar hun nachtelijke arbeid van duwen en bomen onder de overhangende takken door.

Naar huis bij nacht! Ik ging niet dikwijls bij nacht de rivier op. Ik hield er niet van. Ik voelde me nooit meester van de situatie. In de duisternis van de rivier en het woud was je slechts zeker van wat je zag – en zelfs op een maanlichte nacht zag je haast niets. Maakte je een geluid – door een roeispaan in het water te steken – dan hoorde je jezelf alsof je een ander was. De rivier en het woud waren onzichtbaar aanwezig, en veel en veel machtiger dan jij. Je voelde je weerloos, een indringer.

Bij dag – al waren de kleuren dan soms heel flets en spookachtig en deed de hete damp een enkele keer aan een koeler klimaat denken – kon je je nog voorstellen dat de stad werd herbouwd en uitgebreid. Je zag voor je hoe de bomen werden ontworteld, de wegen aangelegd door kreken en moerassen. Je kon je indenken hoe het land een deel van het heden werd: zo formuleerde de Grote Man het later, toen hij ons een visioen van een industriepark van wel driehonderd kilometer langs de rivier voorspiegelde. (Maar dat meende hij niet werkelijk; hij wilde alleen maar de grootste tovenaar schijnen die men ooit had gekend.) Bij dag echter kon je nog geloven in dat toekomstvisioen. Je kon je voorstellen dat het land werd genormaliseerd, geschikt gemaakt voor mensen zoals je zelf was, zoals het bij kleine gedeelten was genormaliseerd gedurende een korte periode vóór de onafhankelijkheid – dezelfde gedeelten die nu in puin lagen.

Maar ’s nachts de rivier op, dat was iets heel anders. Je voelde dat het land je mee terugnam naar iets vertrouwds, iets dat je al lang gekend maar vergeten of genegeerd had, maar dat er altijd was. Je voelde dat het land je terugnam naar wat er honderd jaar geleden was, naar wat er altijd was geweest.

Die tochten van Zabeth! Het was alsof ze telkens uit haar schuilplaats te voorschijn kwam om uit het heden (of uit de toekomst) iets weg te grissen, een kostbare last om mee te brengen voor haar volk – die scheermesjes bijvoorbeeld, een voor een uitgepakt en verkocht, metalen mirakeltjes –, een last des te kostbaarder naarmate ze verder van de stad en dichter bij haar vissersdorp kwam, bij de ware, veilige wereld, beschermd tegen andere mensen door het woud en de verstopte waterwegen. Ook op andere manieren beschermd. Iedereen hier wist dat hij van boven werd gadegeslagen door zijn voorouders, die voor altijd in hoger sferen leefden, hun voorbijgaan op aarde niet vergeten, maar behoed en behouden in de aanwezigheid van het woud. In het diepst van het woud was het het veiligst. Dat was de veiligheid die Zabeth achterliet om haar kostbare last te verwerven, dat was de veiligheid waarnaar ze weer terugkeerde.

Niemand trad graag buiten zijn territorium. Maar Zabeth reisde zonder vrees; ze kwam en ging met haar ko€ertje en geen mens die haar lastig viel. Ze was geen gewone vrouw. In haar verschijning leek ze absoluut niet op de mensen uit onze streek. Die waren klein en tenger en heel zwart. Zabeth was groot en had een koperkleurige huid; op sommige tijden had deze koperen gloed, vooral op haar jukbeenderen, iets van een soort make-up. Er was nog iets anders aan Zabeth: ze had een speciale geur, sterk en onaangenaam, en eerst meende ik – omdat ze uit een vissersdorp kwam – dat het de oude, ingekankerde lucht van vis was. Later dacht ik dat het verband hield met de beperkte voedselvariatie in haar dorp. Maar de leden van Zabeths stam die ik had ontmoet roken niet zoals zij. De Afrikanen viel die lucht ook op. Als ze in de winkel waren terwijl Zabeth er was, trokken ze hun neus op en gingen een enkele keer weg.

Metty, de halfbloed Afrikaanse jongen die in mijn ouderlijk huis aan de kust was opgegroeid en bij mij was komen wonen, Metty zei dat de lucht van Zabeth sterk genoeg was om de muskieten op de vlucht te jagen. Zelf dacht ik dat die geur mannen op een afstand hield, in weerwil van haar vlezige dikte (waar de mannen hier van hielden) en in weerwil van haar ko€ertje – want Zabeth was niet getrouwd, noch, voor zover ik wist, leefde ze samen met een man.

Maar die geur was bedoeld om mensen op een afstand te houden. Het was Metty – met zijn vlug begrip van de plaatselijke gebruiken – die me vertelde dat Zabeth een tovenares was en bekendstond in de streek als een tovenares. Haar geur was de geur van de haar beschermende zalven. Andere vrouwen gebruikten parfums en reuksto€en om aantrekkelijk te zijn; de zalf van Zabeth stootte af en waarschuwde. Ze was beschermd. Zij wist dat en andere mensen wisten het.

Tot dan toe had ik Zabeth beschouwd als marchande en een goede klant. Nu ik wist dat ze in onze streek een machtig personage was, een profetes, kon ik het niet meer uit mijn hoofd zetten. De betovering miste ook op mij haar uitwerking niet.

2

Afrika was mijn vaderland en was dat ook voor mijn familie al sinds mensenheugenis geweest. Maar wij kwamen van de oostkust, en dat maakte verschil. De kust was niet echt Afrikaans, maar Arabisch-Perzisch-Portugees, en wij die er woonden hoorden eigenlijk bij de Indische Oceaan. Het echte Afrika lag achter onze rug. Vele kilometers struikgewas of woestijn scheidden ons van de mensen in het binnenland; wij richtten de blik oostwaarts naar de landen waarmee wij handeldreven – Arabië, Indië, Perzië. Dat waren de landen van onze voorouders. Maar we konden niet meer beweren dat we Arabieren of Indiërs of Perzen waren; bij die volken vergeleken voelden we ons Afrikanen.

Wij waren moslims. Maar wij vormden een speciale groep. Wij onderscheidden ons van de Arabieren en de andere moslims van de kuststreek; in onze zeden en gewoonten stonden wij dichter bij de hindoes uit Noordwest-Indië, waar wij oorspronkelijk vandaan gekomen waren. Wanneer dat was geweest kon niemand mij vertellen. Zo waren we niet. We leefden gewoon; we deden wat van ons verwacht werd, wat we de vorige generatie hadden zien doen. We vroegen naar geen reden, we stelden niets te boek. We voelden ons in hart en nieren een heel oud volk, maar schenen geen middel te bezitten om het voorbijgaan van de tijd bij te houden. Noch mijn vader noch mijn grootvader kon zijn verhalen dateren. Niet omdat ze het jaar vergeten waren of in de war waren: het verleden was het verleden, daar bleef het bij.

Ik herinner me dat ik van mijn grootvader hoorde dat hij éénmaal een boot vol slaven had verscheept als een lading rubber. Hij kon me niet meer vertellen wannéér hij dat had gedaan. Het feit bestond enkel in zijn herinnering, los zwevend, niet gerelateerd aan een tijdstip of wat dan ook, als een ongewoon voorval in een gewoon leven. Hij vertelde het verhaal niet als een gemene streek of als bedrog of als een grap; hij vertelde het enkel als een voor hem ongebruikelijke daad – niet het verschepen van de slaven, maar dat hij hen als rubber had omschreven. En als mijn eigen herinnering aan dit verhaal van de oude man er niet was, zou er waarschijnlijk een stukje geschiedenis voor altijd verloren zijn gegaan. Uit wat ik later heb gelezen, maak ik op dat het idee van de rubber bij mijn grootvader kan zijn opgekomen in de tijd voor de Eerste Wereldoorlog, toen in rubber grote zaken werden gedaan – waar later groot schandaal van kwam – in Centraal-Afrika. Zodat mij feiten bekend zijn die mijn grootvader verborgen bleven of hem geen belang inboezemden.

Uit die hele roerige periode in Afrika – de verdrijving van de Arabieren, de expansie van Europa, het verkavelen van het hele continent – is dit het enige familieverhaal dat mij rest. Zo waren wij nu eenmaal. Alles wat ik weet van onze voorgeschiedenis en van die van de Indische Oceaan heb ik uit boeken die door Europeanen zijn geschreven. Als ik zeg dat de Arabieren in hun tijd geweldige avonturiers en schrijvers waren, dat onze zeelieden aan de Middellandse Zee het latijnzeil schonken dat de ontdekking van de beide Amerika’s mogelijk maakte; dat een Indische loods Vasco da Gama de weg wees van Oost-Afrika naar Calicut; dat het woord cheque het eerst door onze Perzische kooplieden werd gebruikt – als ik dat zeg dan komt dat omdat ik het uit Europese boeken heb. Het maakte geen deel uit van onze kennis of onze trots. Ik denk dat zonder de Europeanen onze wereld in haar geheel zou zijn weggewist, als de sleepsporen van de vissers op het strand buiten de stad waar wij woonden.

Er was een omheining op dat strand met bakstenen muren. In mijn prille jeugd was het al een ruïne, en in tropisch Afrika, het land waar men niet voor de eeuwigheid bouwt, een zeldzaam stuk historie. Binnen deze omheining werden de slaven vastgehouden nadat ze met de karavanen uit het binnenland waren gebracht; daar moesten ze wachten op de dhows die hen overzee zouden brengen. Als je dat niet wist, zei die plek je ook niets, dan was het niet meer dan vier afbrokkelende muren in een prentbriefkaart-entourage van strand en kokospalmen.

Eens hadden de Arabieren er geheerst; toen waren de Europeanen gekomen; nu stonden de Europeanen weer op het punt te vertrekken. Maar in het denken en doen van de mensen was weinig veranderd. De vissersschepen op het strand droegen nog steeds een groot gelukbrengend oog op hun boeg geschilderd; en de vissers werden heel boos, ja zelfs razend als een of andere bezoeker hen trachtte te fotograferen – hen van hun ziel trachtte te beroven. Het volk leefde zoals het altijd had geleefd; tussen heden en verleden bestond geen breuk. Alles wat ooit in het verleden was voorgevallen was uitgewist; er was altijd alleen het heden. Het scheen alsof, ten gevolge van een storing in de hemel, het vroege ochtendlicht immer in schemering verkeerde en de mensen in een eeuwige zonsopgang leefden.

De slavernij van de oostkust was niet de slavernij van de westkust. Er werd niemand naar plantages afgevoerd. Het merendeel van de mensen die onze kust achter zich lieten kwam in Arabische gezinnen terecht als huispersoneel. Enkelen werden opgenomen in de familie waar zij een plaats vonden; anderen bereikten zelfs een machtspositie. Voor een Afrikaan, een kind van het oerwoud, die honderden kilometers uit het binnenland te voet had afgelegd en zich ver van zijn dorp en zijn stam bevond, was de bescherming van een vreemd gezin verre te verkiezen boven het isolement tussen vreemde en vijandige Afrikanen. Dit was een van de redenen waarom de handel zich nog voortzette lang nadat deze door de Europeanen onwettig was verklaard; en waarom mijn grootvader, in een periode dat de Europeanen handel dreven in de ene soort rubber, van tijd tot tijd handelde in de andere. Daardoor ook kwam het dat er tot voor kort een verkapte slavernij bleef bestaan aan de kust. De slaven, of zij die men als zodanig kon beschouwen, wilden blijven wat ze waren.

Op het erf van mijn familie woonden ook twee slavenfamilies, en die waren er al sinds minstens drie generaties. Het laatste wat ze wilden horen was dat ze weg moesten. Oªcieel waren deze mensen gewoon bedienden. Maar ze wilden graag weten – voor andere Afrikanen, en voor arme Arabieren en Indiërs – dat ze eigenlijk slaven waren. Niet dat ze trots waren op hun positie als slaven; hun trots was hun speciale connectie met een familie van aanzien. Ze konden buitengewoon grof optreden jegens diegenen op wie zij neerkeken als van lagere stand dan de familie.

Toen ik klein was werd ik mee uit wandelen genomen door de smalle straatjes met de witte muren in het oude stadsgedeelte waar ons huis stond. Ik werd gewassen en aangekleed; ze smeerden kohl om mijn ogen en hingen een geluksamulet om mijn hals; en Moestafa, een van onze oude mannen, hees me op zijn nek. Zo ging ik uit wandelen: door Moestafa op zijn schouders tentoongesteld ten bewijze van de waardigheid van mijn familie en tegelijkertijd ten bewijze van zijn eigen vertrouwde positie daarin. Er waren jongens die eropuit waren ons te sarren met hun hoongelach. Kwamen wij hen tegen, dan zette Moestafa me op de grond, moedigde mij aan tot terugschelden, deed er zelf nog een schepje bovenop, zette me aan tot vechten, en als het vuur me te na aan de schenen kwam, tilde hij me buiten bereik van de voeten en vuisten van de jongens en zette me weer op zijn schouders. En we wandelden verder.

Wat ik vertel over Moestafa en Arabië en dhows en slaven klinkt misschien als een sprookje uit Duizend-en-één-nacht. Maar als ik denk aan Moestafa, zelfs als ik het woord slaaf hoor, dan denk ik aan ons erf, een kruising van schoolplein en achterplaatsje: al die mensen, altijd was er wel iemand aan het krijsen, de bergen kleren die aan de waslijnen hingen of uitgespreid lagen op de tegels van de bleek, de zurige lucht van die tegels die overging in de lucht van de latrine en het in een hoek afgeschoten urinoir, de stapels vuile emaille en koperen schotels en schalen rechtop in het wasrek midden op het erf, de kinderen die overal doorheen holden, het eindeloze gekook in het zwartgeblakerde keukengebouw. Dan denk ik aan het rumoer van vrouwen en kinderen, mijn zusters en hun gezinnen, de dienstmeiden en hun gezinnen, beide partijen kennelijk in voortdurende wedijver; ik denk aan de ruzies in de woonkamers, en de ruzies in de personeelsruimten die daarbij niet achterbleven. Er woonden te veel mensen op dat kleine erf. We hadden niet eens zoveel bedienend personeel nodig. Maar ze waren geen gewone bedienden, en er was geen denken aan dat we hen op straat konden zetten. We zaten eraan vast.

Zo was de situatie aan de oostkust. De slaven konden op meer dan één manier de macht overnemen. De mensen in de personeelsruimten waren niet meer zuiver Afrikaans. De familie wilde dat niet weten, maar in de loop der tijden was er ergens, of op vele plaatsen, Aziatisch bloed bijgekomen. Moestafa had het bloed van Goejarat in zijn aderen; zo ook Metty, de jongen die later dwars over het continent naar mij toe zou komen. Maar in dit geval was het bloed van de meester op de slaaf overgedragen. Bij de Arabieren in onze kuststreek was het precies omgekeerd gegaan. De slaven hadden hun meesters overspoeld; het Arabische ras van de meester was nagenoeg verdwenen.

Eens hadden de Arabieren, grote onderzoekers en krijgers, geheerst. Zij waren diep in de binnenlanden doorgedrongen, hadden steden gebouwd, boomgaarden in het woud geplant. Toen was hun macht door Europa gebroken. Hun steden en boomgaarden verdwenen, opgeslokt door de rimboe. Hun besef van hun positie in de wereld dreef hen niet langer voort en hun kracht ging verloren; zij vergaten wie zij waren en vanwaar zij kwamen. Het enige dat zij wisten was dat zij moslims waren, en als moslims hadden zij vrouwen en nog meer vrouwen nodig. Maar zij waren afgesneden van hun wortels in Arabië en vonden enkel vrouwen onder de Afrikaansen die eens hun slaven waren. Alras waren de Arabieren, of zij die zich zo noemden, niet meer van Afrikanen te onderscheiden. Zij hadden ternauwernood een notie van hun oorspronkelijke beschaving. Ze hadden de koran en zijn wetten; ze hielden vast aan een bepaalde wijze van kleden, droegen een bepaald soort mutsje, knipten hun baard op een speciale manier, en dat was al. Van wat hun voorouders in Afrika hadden verricht wisten ze niet veel meer. Gezag uitoefenen waren ze gewend, maar hun ontbraken de kracht en de ontwikkeling om dat gezag te schragen. Het gezag van de Arabieren – wel degelijk reëel toen ik een jongen was – was een kwestie van gewenning. Elk moment kon het als een veertje worden weggeblazen. De wereld is wat zij is.

Ik maakte mij zorgen over de Arabieren. Maar ik maakte me ook zorgen over ons. Wat macht betrof was er tussen de Arabieren en ons geen verschil. Beiden waren we een kleine groep die onder Europese vlag aan de rand van het continent leefde. In ons huis werd toen ik klein was nooit met een woord gerept over onze toekomst of die van de kust. Men scheen ervan uit te gaan dat alles bij het oude zou blijven, dat een huwelijk tot stand hoorde te komen na wederzijdse goedkeuring der partijen, dat handel drijven en zaken doen zouden doorgaan en dat Afrika voor ons zou blijven zoals het was.

Mijn zusters sloten een traditioneel huwelijk; men nam aan dat ook ik als het zover was zou trouwen en de lijn van ons geslacht voortzetten. Maar toen ik heel jong was, nog op school ging, begon ik in te zien dat onze manier van leven uit de tijd was en vrijwel had afgedaan.

Kleine dingen kunnen ons op het spoor zetten van een nieuwe denkwijze, en ik werd aan het denken gezet door onze postzegels. De Engelse overheid gaf ons prachtige postzegels, waarop inheemse plaatsen en voorwerpen stonden afgebeeld; één heette: Arabische Dhow. Alsof daarmee een buitenlander had gezegd: ‘Dit is wat hier het meest opvalt.’ Zonder die postzegels zou ik nooit bij die dhows hebben stilgestaan. Nu keek ik er met andere ogen naar. Telkens als ik ze zag liggen, vastgebonden bij de waterkant, beschouwde ik ze als iets dat typerend was voor onze streek, apart, iets dat een buitenlander trof als niet van deze tijd, en bepaald niets weg had van de lijnschepen en vrachtboten die afgemeerd lagen in onze eigen moderne havens.

Zo raakte ik al vroeg gewend aan een manier van kijken waarbij ik mezelf losmaakte uit een bekende situatie en trachtte die van een afstand te beschouwen. Door die manier van kijken kwam ik op de gedachte dat wij als gemeenschap achterop waren geraakt. En dat was het begin van mijn onzekerheid.

Eerst zag ik dat gevoel van onzekerheid als zwakte, een tekort in mijn karakter, en ik zou me geschaamd hebben als iemand het gemerkt had. Ik hield mijn gedachten over de toekomst voor me, wat me niet moeilijk viel in ons huis waar zoals ik al zei nimmer met een woord over politiek gerept werd. Mijn familie was niet dom. Mijn vader en zijn broers waren handels- en zakenlieden, die op hun manier bij de tijd moesten blijven. Ze konden een situatie taxeren, risico’s nemen en soms zeer veel op het spel zetten. Maar ze waren zo diep in hun leven verankerd dat ze het niet objectief en van een afstand konden bekijken. Ze deden wat hun te doen stond. Gingen de zaken verkeerd dan konden ze terugvallen op de troost van hun geloof. Dat was niet zomaar bereidheid om het Noodlot te aanvaarden; dat was een kalme, diepe overtuigdheid van de ijdelheid van elk menselijk streven.

Dat niveau zou ik nooit bereiken. Mijn eigen pessimisme, mijn onzekerheid, waren zeer aardse zaken. Mij ontbrak de geloofszin van mijn familie. Mijn onzekerheid was te wijten aan mijn gebrek aan waarachtige gelovigheid; zij was als het kleine wisselgeld van het verheven pessimisme van ons geloof, het pessimisme dat een mens wonderen kan doen verrichten. Het was de prijs voor mijn materialistische houding, mijn hang naar een plaats in het midden, tussen opgaan in het leven en uitstijgen boven de beslommeringen van alledag.

Als de onzekerheid die ik voelde aangaande onze positie aan de kust aan een karaktertrek lag, dan gebeurde er niet veel dat mij geruststelde. De gebeurtenissen in dit deel van Afrika begonnen zich snel te ontwikkelen. In het noorden was er een bloedige opstand van een binnenlandse stam, die de Engelsen niet in staat leken te onderdrukken, en er kwamen ook elders uitbarstingen van woede en ongehoorzaamheid voor. Zelfs hypochonders zijn soms echt ziek, en ik geloof niet dat het alleen uit mijn angst voortkwam dat ik dacht dat het met het politieke systeem zoals we dat hadden gekend, gedaan was, en dat wat ervoor in de plaats zou komen bepaald niet aangenaam zou zijn. Ik vreesde de leugens – dat de zwarten de leugens van de blanken zouden overnemen.

Als Europa ons, aan de kust, een zeker historisch besef bijbracht, dan heeft Europa ons, in mijn ogen, ook de leugen geleerd. Wij, die in dat deel van Afrika hadden geleefd vóór hun komst, hadden nooit over onszelf gelogen. Niet omdat we zedelijk zoveel hoger stonden. Wij logen niet omdat wij onszelf nooit taxeerden en er voor ons niets was om over te liegen; we deden wat we deden, meer niet. Maar de Europeanen konden het één doen en het ander zeggen, en zij konden zo handelen omdat zij beseften wat zij hun beschaving verschuldigd waren. Dat hadden zij op ons voor. Ze wilden goud en slaven, net als iedereen, maar ze wilden ook een standbeeld voor zichzelf omdat ze zoveel goeds voor de slaven hadden gedaan. Aangezien ze een intelligent en actief volk waren en op het toppunt van hun macht stonden, waren ze in staat die twee kanten van hun beschaving gestalte te geven; en ze kregen zowel de slaven als de standbeelden.

Omdat zij zichzelf konden taxeren, waren de Europeanen beter uitgerust om veranderingen het hoofd te bieden dan wij. En als ik de Europeanen met onszelf vergeleek, dan zag ik dat we in Afrika niet meer meetelden, dat wij niets meer te bieden hadden. De Europeanen bereidden zich voor op hun vertrek, de strijd of een compromis met de Afrikanen. Wij leefden zoals altijd, blindelings. Zelfs in dit late stadium was er nooit enige politieke discussie in ons huis, noch in de huizen van families die ik kende. Men ging het onderwerp uit de weg. Ik merkte dat ik het zelf ook uit de weg ging.

Twee keer in de week speelde ik squash op het veld van mijn vriend Indar. Zijn grootvader was uit de Punjab in India gekomen als contractarbeider bij de spoorweg. Het was de oude man voor de wind gegaan. Toen zijn contract afliep had hij zich aan de kust gevestigd als geldschieter op de markt, waar hij twintig of dertig shilling per keer leende aan de kraampjeshouders die geld te kort kwamen en deze kleine leningen nodig hadden om hun inkopen te doen. Voor iedere tien shilling moest de week daarop twaalf of vijftien worden terugbetaald. Het was niet de meest lucratieve zaak, maar wie aanpakte en niet al te teerhartig was kon zijn kapitaal in één jaar vele malen vergroten. Wel, het voorzag in de behoefte van de een en in het levensonderhoud van de ander. En meer dan levensonderhoud. De familie was zeer in aanzien gestegen. Het waren een soort onoªciële handelsbankiers geworden die investeerden in kleine exploratieboringen of handelsondernemingen in India en Arabië en de Perzische Golf (nog altijd in de Arabische dhows van de postzegels).

De familie woonde op een groot terrein met een geasfalteerde binnenplaats. Het hoofdgebouw stond achteraan; aan weerszijden waren kleinere huizen voor familieleden die op zichzelf wilden wonen, en huisjes voor bedienden (echte bedienden, in loondienst, niet die klitten van ons), en ze hadden een squashveld. Om dat alles stond een hoge, okergeel gesausde muur, met een hoofdpoort en een portier. Het geheel stond in een vrij nieuw stadsgedeelte; een chiquer, beschermder leven kon ik me niet voorstellen.

Rijke mensen vergeten nooit dat ze rijk zijn en ik beschouwde Indar als een goede zoon van zijn geldschieter en bankiersfamilie. Hij was knap om te zien, kleedde zich met zorg, een ietsje verwijfd, en had iets geslotens in zijn gezichtsuitdrukking dat ik toeschreef aan zijn respect voor zijn eigen rijkdom en ook aan seksuele problemen. Ik verdacht hem ervan dat hij in het geniep een reuze hoerenloper was en doodsbenauwd voor ontdekking of een besmettelijke ziekte.

We dronken koud sinaasappelsap en hete zwarte thee na ons partijtje (Indar tobde al over zijn lijn), toen hij vertelde dat hij wegging. Hij ging naar Engeland, naar een beroemde universiteit om een driejarige opleiding te volgen. Het was typerend voor Indar en voor zijn familie om zulk belangrijk nieuws zo achteloos mee te delen. Het stemde me wat somber. Indar kon doen wat hij deed niet alleen omdat hij zo rijk was (ik associeerde studeren in het buitenland met grote rijkdom) maar ook omdat hij tot zijn achttiende op ons plaatselijke Engelstalige lyceum had gezeten. Ik was eraf gegaan op mijn zestiende. Niet omdat ik niet pienter genoeg was of niet gemotiveerd, maar omdat bij ons niemand na zijn zestiende jaar nog naar school was gegaan.

We zaten op het trapje van het squashveld in de schaduw. Indar zei op zijn rustige manier: ‘We zijn hier toch volledig vastgelopen. Om in Afrika te blijven moet je sterk zijn. Maar we zijn niet sterk. We hebben niet eens een vlag.’

Hij had het onzegbare gezegd. Hij was nog niet uitgesproken of ik begreep dat de muur om zijn erf en huis nutteloos was. Twee generaties hadden opgebouwd wat ik zag, en die vergeefse arbeid ging me aan het hart. Zodra Indar dat had gezegd, keek ik met zijn ogen en zag wat hij zag: al de voornaamheid, de poort en de portier die het werkelijke gevaar niet buiten de deur zouden kunnen houden, waren een aanfluiting.

Maar ik liet niet merken dat ik begreep waarover hij het had. Ik hield me net als de anderen die mij boos en bedroefd hadden gestemd door hun onwil om te erkennen dat ook ons deel van de wereld niet ontkwam aan de verandering. En toen Indar vroeg: ‘En wat ben jij van plan?’ deed ik of er niets aan de hand was en zei: ‘Ik blijf hier. Ik ga in de zaak.’

Dat was helemaal niet waar. Het was het laatste wat ik wilde. Maar ik merkte dat ik – zodra ik zelf met de vraag geconfronteerd werd – niet voor mijn machteloosheid uit wilde komen. Instinctief verviel ik in de houding die mijn familie aannam. Maar in mij was het pseudo-fatalisme. De wereld was voor mij wél belangrijk en ik was niet geneigd ergens van af te zien. Ik kon alleen mijn ogen sluiten voor de waarheid. Na die ontdekking wandelde ik in grote verwarring terug door de gloeiend hete stad.

De middagzon scheen op het zachte zwarte asfalt en de hoge hibiscushagen. Alles leek zo normaal. Van de drukte ging nog geen dreiging uit, noch van de platgelopen straten of de blinde muren. Maar de wereld was voor mij vergald en vergiftigd.

Mijn kamer was boven. Het was nog licht toen ik thuiskwam. Ik keek naar buiten over ons erf, over de bomen en de groene struiken op de erven naast het onze en andere open ruimten. Mijn tante riep iets naar een van haar dochters: een paar oude koperen vazen waren buitengezet om geschuurd te worden met kalk en niet binnengehaald. Ik keek naar dat godvrezende mens, zo beschut achter haar muur, en zag hoe onbetekenend haar bezorgdheid over die koperen vazen was. De dunne witgesausde muur (dunner dan de muur van de slavenomheining op het strand) bood haar zo weinig bescherming. Ze was zo kwetsbaar – zijzelf, haar geloof, haar gewoonten en gebruiken, haar hele manier van leven. Het lawaaiige erf had al zo lang zijn eigen leven, een wereld op zichzelf, omsloten gehouden. Waarom zou iemand dat niet vanzelfsprekend zijn gaan vinden? Waarom zou iemand zich ooit één seconde afvragen wat ons eigenlijk beschermde?

De blik van minachting en irritatie die Indar mij had toegeworpen schoot me weer te binnen. En het besluit dat ik nam was dit: ik moest me losscheuren. Ik kon niemand bescherming bieden, en niemand mij. We konden onszelf niet beschermen; we konden ieder op onze eigen wijze onze ogen sluiten voor de werkelijkheid. Ik moest me van dit erf en onze gemeenschap losscheuren. Hier blijven, voorwenden dat mijn weg ook de hunne was, zou ons allen regelrecht naar de ondergang voeren. Alleen als ik op mijzelf stond kon ik meester van mijn lot zijn. Een golf van de geschiedenis – door ons vergeten, alleen voortlevend in de boeken van de Europeanen die ik nog moest lezen –, een golf had ons hier aangespoeld. We hadden geleefd op onze manier, onze plicht gedaan, God geëerd en zijn geboden opgevolgd. En nu – Indars woorden klonken in me na – nu naderde een nieuwe golf om ons weer mee te nemen.

Ik kon me niet meer schikken in mijn lot. Wat ik wilde was niet goed zijn, naar de wil der traditie, maar iets goed maken. Maar hoe? Wat had ik te bieden? Talent? Bekwaamheid anders dan de Afrikaanse handelsbekwaamheid van onze familie? Deze zorgen begonnen aan mij te knagen, en toen Nazroeddin mij zijn winkel en zijn onderneming in een ver, maar toch Afrikaans land wilde verkopen, greep ik zijn aanbod met beide handen aan.

Nazroeddin was in onze gemeenschap een buitenbeentje. Hij was van mijn vaders leeftijd, maar leek veel jonger en veel meer een man van de wereld. Hij speelde tennis, dronk wijn, sprak Frans, droeg een zonnebril en donkere pakken (met heel brede revers die aan de punten ietwat omkrulden). Hij stond bij ons bekend (en werd achter zijn rug een beetje uitgelachen) om zijn Europese manier van doen, die hij niet in Europa had opgedaan (want daar was hij nooit geweest), maar in een stad midden in Afrika, waar hij woonde en werkte.

Vele jaren geleden had Nazroeddin het plan opgevat zijn zaak aan de kust in te krimpen en naar het binnenland te verplaatsen. De koloniale grenzen verleenden zijn operaties een internationaal tintje. Maar Nazroeddin volgde slechts de oude Arabische handelswegen naar het binnenland en was ten slotte terechtgekomen pal in het middelpunt van het vasteland, bij de bocht in de grote rivier.

Zo ver waren de Arabieren in de vorige eeuw ook gekomen. Daar hadden zij Europa ontmoet dat van de andere kant oprukte. Voor Europa betekende het niet meer dan een mini-expeditie. Voor de Arabieren van Centraal-Afrika betekende het alles; de energie die hen tot zo ver in Afrika had gebracht, stierf uit bij de bron en hun macht was als het licht van een ster dat door de ruimte reist lang nadat de ster zelf is gedoofd. De Arabische macht was niet meer; aan de bocht in de rivier was een Europese, geen Arabische stad ontstaan. Uit die stad bracht Nazroeddin, die van tijd tot tijd bij ons opdook, zijn uitheemse manieren en voorkeuren mee, en zijn succesverhalen.

Nazroeddin was een buitenbeentje, maar hij wist zich verbonden met onze gemeenschap omdat hij echtgenoten voor zijn kinderen zocht. Ik had altijd geweten dat hij mij op het oog had voor een van zijn dochters, maar droeg dit besef al zo lang met me mee dat het me niet meer bezwaarde. Ik was zeer op Nazroeddin gesteld. Ik keek uit naar zijn bezoeken, zijn verhalen, zijn exotische verschijning, als hij in onze zitkamer of op de veranda zat en vertelde van die meeslepende verre wereld.

Hij kon voor allerlei dingen warmlopen en genieten van wat hij deed. Hij was enthousiast over de huizen die hij kocht (altijd voor een prik), de restaurants die hij uitzocht, de gerechten die hij bestelde. Het ging hem altijd voor de wind, en zijn verhalen over het geluk dat hem nooit in de steek liet zouden hem onuitstaanbaar gemaakt hebben als hij niet zo’n begaafd verteller was. Ik verlangde ernaar te doen wat hij had gedaan, te zijn waar hij was geweest. In sommige opzichten werd hij mijn voorbeeld.

Bovendien kon hij een beetje handlezen, en men hechtte grote waarde aan zijn uitspraken omdat hij die alleen deed als hij in de stemming was. Toen ik tien of twaalf was, had hij mijn hand gelezen en er grote dingen in gezien. Dus ik had respect voor zijn oordeel. Van tijd tot tijd voegde hij iets toe aan zijn uitspraak. Eén gelegenheid is me speciaal bijgebleven. Hij zat op een Weense schommelstoel wat wankel over de rand van het karpet op de betonnen vloer te schommelen. Plotseling viel hij zichzelf in de rede en vroeg of hij mijn hand mocht zien. Hij betastte mijn vingertoppen, boog mijn vingers, wierp een blik op mijn handpalm en liet mijn hand weer los. Hij bepeinsde even wat hij had gezien – hij dacht liever na over het geziene dan dat hij naar de hand bleef kijken – en zei: ‘Je bent de trouwste mens die ik ken.’ Ik was er niet blij mee; het scheen mij helemaal geen toekomstvoorspelling. Ik vroeg: ‘Kunt u uw eigen hand lezen? Weet u wat uzelf te wachten staat?’ ‘Of ik het niet weet, of ik het niet weet,’ zei hij en zijn stem klonk heel anders, en ik begreep dat deze man, voor wie volgens hemzelf alles naar wens verliep, in werkelijkheid leefde met het angstvisioen dat de kansen zouden keren. Ik dacht: zo hoort een man zich te gedragen; en ik voelde mij nadien meer aan hém verwant dan aan mijn eigen familie.

Toen viel de klap die sommigen in stilte al hadden voorspeld voor deze geslaagde prater. Nazroeddins tweede vaderland werd plotseling onafhankelijk, en weken- en maandenlang bereikte ons geen ander nieuws dan van oorlog en slachtingen. Als je sommige mensen moest geloven, zouden de gebeurtenissen een andere loop genomen hebben, als Nazroeddin een ander mens was geweest, als hij niet zo op zijn succes had gesnoefd, minder wijn gedronken en zich betamelijker gedragen had. We hoorden dat hij met zijn gezin naar Oeganda was gevlucht. Het verhaal ging dat ze dagenlang achter op een vrachtauto door de jungle hadden gereden en in paniek en straatarm in de grensplaats Kisoro waren aangekomen.

Daar was hij tenminste veilig. Na verloop van tijd kwam hij naar de kust. Wie een gebroken man verwachtte te zien kwam bedrogen uit. Nazroeddin was even vief als altijd, nog steeds met zijn donkere bril en pak. De catastrofe scheen hem niet getro€en te hebben.

Als Nazroeddin op bezoek kwam sloofde men zich uit om hem naar behoren te ontvangen. De zitkamer werd speciaal voor de gelegenheid schoongemaakt en de koperen vazen met de jachttaferelen opgepoetst. Maar omdat men meende dat hij in moeilijkheden verkeerde en dus niet beter of slechter was dan wij, had niemand ditmaal erg zijn best gedaan. In de zitkamer heerste de gebruikelijke rommel, we zaten op de veranda en keken uit over het erf.

Mijn moeder bracht thee, die ze niet op de gewone manier aanbood, als het beschroomde gebaar van gastvrijheid van eenvoudige mensen, maar alsof ze een noodzakelijke laatste eer bewees. Toen ze het blad neerzette scheen ze op het punt in tranen uit te barsten. Mijn zwagers stonden er met zorgelijke gezichten omheen. Maar ondanks dat verhaal over de lange rit op de vrachtauto, sprak Nazroeddin met geen woord over rampen, alleen maar over zijn nimmer aflatende voorspoed en geluk. Hij had de bui zien hangen en al maanden tevoren zijn zaak opgedoekt. Nazroeddin zei: ‘Het waren niet de Afrikanen die me de schrik op het lijf joegen, maar de Europeanen en de anderen. Vlak voor de slag valt worden de mensen stapelgek. Er was een fantastische hausse in grond. Iedereen praatte alleen nog maar over geld. Een stuk oerwoud dat vandaag niks waard was ging de volgende dag van de hand voor een half miljoen franc. Het was net goochelen, maar dan met echt geld. Ik ben er zelf ook in verstrikt geraakt en bijna in de val gelopen.

Op een zondagmorgen ging ik naar het terrein waar ik een paar perceeltjes had gekocht. Het was slecht weer, heet en drukkend. De lucht was donker betrokken maar het ging niet regenen; het bleef gewoon zo. In de verte lichtte het – het regende ergens anders in het bos. Ik dacht: wat een plek om te wonen! Ik kon de rivier horen – dat bouwterrein was niet zo ver van de stroomversnelling af. Ik luisterde naar de rivier en keek naar die lucht en ik dacht: dit is geen grondbezit. Dit is gewoon oerwoud. Altijd al geweest. Ik kon gewoon niet wachten tot het maandag was. Ik heb alles verkocht; voor minder dan de prijs, maar ik heb me in Europa laten betalen. En mijn gezin heb ik naar Oeganda gestuurd.

Kennen jullie Oeganda? Schitterend land. Niet zo heet, ongeveer duizend meter hoog, en sommige mensen zeggen dat het iets van Schotland heeft, met die heuvels. De Engelsen hebben het daar voortre€elijk georganiseerd: heel eenvoudig en heel efficiënt. Prachtige wegen. En die Bantoes zijn behoorlijk slim, hoor.’

Dat was Nazroeddin. We wisten niet beter of hij zat aan de grond. In plaats daarvan probeerde hij ons mee te slepen in zijn enthousiasme voor zijn nieuwe land en gunde ons andermaal een blik op zijn voorspoed. De minzaamheid kwam uitsluitend van zijn kant. Ofschoon hij het nooit openlijk zei, zag hij ons als een bedreigde groep daar aan de kust, en de reden van zijn komst was dat hij mij een aanbod wilde doen.

Hij had nog wat belangen in zijn vroegere land – een winkel en een paar agenturen. Hij had het verstandiger gevonden om de winkel aan te houden, terwijl hij zijn andere bezittingen het land uit werkte, om te voorkomen dat er mensen hun neus te diep in zijn zaken staken. Die winkel en die agenturen bood hij mij nu aan.

‘Op dit moment zijn ze niets waard, maar dat komt wel weer. Ik zou ze je eigenlijk cadeau moeten geven, maar dat is niet goed, voor jou niet en voor mij niet. Je moet altijd weten wanneer je eruit stapt. Een zakenman is geen rekenmeester. Denk daaraan. Laat je nooit verleiden door fraaie getallen. Een zakenman is iemand die tevreden is als hij iets voor tien koopt en het voor twaalf weer van de hand kan doen. De ander koopt voor tien, ziet de waarde stijgen tot achttien en doet niets. Hij wacht tot het twintig wordt. De mooie getallen. Als het weer zakt naar tien wacht hij tot het oploopt tot achttien. Zakt het naar twee, dan wacht hij tot het oploopt naar tien. Daar komt het ook wel weer op, maar tegen die tijd heeft hij een kwart van zijn leven verknoeid. En alles wat hij voor zijn geldje heeft gekregen is een mooi rijtje getallen.’

‘Die winkel,’ zei ik. ‘Aangenomen dat u hem voor tien hebt gekocht, voor hoeveel zou u zeggen dat u hem nu verkoopt?’

‘Twee. In drie of vier jaar zal het wel stijgen tot zes. Handel zal er in Afrika altijd zijn. Voor mij is het zonde van de tijd om te wachten tot het zes wordt. Ik kan meer verdienen in de katoen in Oeganda. Maar voor jou betekent het een verdriedubbeling van je kapitaal. Je moet alleen weten wanneer je eruit stapt.’

Nazroeddin had trouw gezien in mijn hand. Maar dat had hij mis gehad. Immers door zijn aanbod te accepteren, brak ik mijn woord op een belangrijk punt. Ik had het aangenomen omdat ik weg wilde. Me onttrekken aan mijn familie en mijn gemeenschap betekende ook dat ik me aan mijn onuitgesproken verplichting jegens Nazroeddin en zijn dochter onttrok.

Ze was een heel mooi meisje. Eenmaal per jaar kwam ze een paar weken naar de kust en logeerde dan bij haar vaders zuster. Ze had een betere opleiding gehad dan ik; er was sprake van dat ze rechten of accountancy zou gaan studeren. Ze zou een heel lieve vrouw zijn, maar ik voelde voor haar niet meer dan voor een meisje uit mijn eigen familie. Niets was zo makkelijk als met de dochter van Nazroeddin trouwen. Niets zou voor mij zo verstikkend zijn geweest. En die verstikking ontvluchtte ik toen ik de kust achter mij liet en wegreed in de Peugeot.

Ik had mijn woord gebroken. En toch was Nazroeddin – de levensgenieter, altijd op zoek naar nieuwe ervaringen – mijn voorbeeld geweest en ik was op weg naar zijn stad. De verhalen van Nazroeddin waren de enige bron van mijn kennis van die stad. Op ogenblikken van grote spanning kunnen de gekste dingen in ons opkomen: tegen het eind van die zware tocht speelde voortdurend door mijn hoofd wat Nazroeddin had gezegd over de restaurants in de stad, het Europese eten en de wijn. ‘De wijnen zijn van Saccone & Speed,’ had hij verteld. Een typische koopmansopmerking. Wat hij bedoelde was dat zelfs daar, in het hartje van Afrika, de wijn werd geleverd door de importeurs aan onze oostkust, niet door handelshuizen aan de andere kant. In mijn verbeelding betekenden deze woorden het toppunt van gelukzaligheid.

Ik had nog nooit in een echt Europees restaurant gegeten of wijn gedronken – die voor ons immers verboden is – en het lekker gevonden, en ik besefte heel wel dat het leven zoals Nazroeddin dat had gekend voorbij was. Maar ik reed door Afrika naar de stad van Nazroeddin als naar een plaats waar dat leven voor mij misschien weer werkelijkheid zou worden.

Toen ik aankwam bleek de stad waarover Nazroeddin zulke schitterende verhalen had gedaan, verwoest, en teruggekeerd tot de jungle waarvan hij een visioen had gehad toen hij besloot te verkopen. Ondanks mezelf, ondanks alles wat me over de recente gebeurtenissen ter ore was gekomen, was ik geschokt, diep teleurgesteld. Mijn trouweloosheid deed er bijna niet meer toe.

Wijn! Het eenvoudigste voedsel was al nauwelijks te krijgen, en als je groenten wou, dan draaide je maar een oud – en peperduur – blik open, of je kweekte ze zelf. De Afrikanen die de stad hadden gelaten voor wat ze was en naar hun dorpen waren teruggegaan waren nog het best af; zij hadden hun traditionele leven weer hervat en konden min of meer zichzelf bedruipen. Maar voor ons in de stad, die verlegen zaten om winkels en diensten – de paar Belgen en Grieken, wat Italianen, een handvol Indiërs – was het een uiterst naakt, Robinson Crusoe-achtig bestaan. We hadden wel auto’s en woonden in behoorlijke huizen – ik had voor een krats een flat gekocht boven een leegstaande opslagplaats. Maar als we in dierenvellen hadden rondgelopen en in rieten hutjes gewoond, was dat niet uit de toon gevallen. De winkels waren leeg; water was een probleem; de stroomvoorziening liet het vaak afweten en er was eveneens tekort aan benzine.

Eénmaal zaten we een paar weken lang zonder petroleum. Twee lege tankschepen waren verder stroomafwaarts ingepikt, als rivierbuit naar een verborgen kreek gesleept en tot woonruimte omgebouwd. De mensen hier hielden hun erven kaal tot op de rode aarde, om de slangen weg te houden, en de stalen dekken van die tankschepen waren ideaal om op te wonen.

Op een van die petroleumloze dagen moest ik mijn water koken op een gietijzeren houtskoolkomfoor van Engelse makelij – eigenlijk deel van de winkelvoorraad en bedoeld voor verkoop aan de Afrikaanse dorpsbewoners. Ik zette het komfoor op de overloop van de buitentrap achter het huis, hurkte ernaast en wakkerde het vuur aan. Overal om me heen zaten mensen hetzelfde te doen, het stond blauw van de rook.

En dan waren er de puinhopen. Miscerique probat populos et foedera jungi. Deze Latijnse woorden, wier betekenis ik niet kende, waren het enige overblijfsel van een monument voor de poort bij de haven. Ik kende die woorden vanbuiten; ik sprak ze op mijn eigen manier uit en in mijn hoofd bleven ze klinken als een wijsje. De tekst was in een blok graniet gegrift, en de rest van het blok was naakt. De bronzen sculptuur onder deze woorden was afgerukt en aan de scherpe bronzen punten was te zien dat de maker met palm- of bananenbladeren zijn compositie had willen omlijsten. Men vertelde mij dat het gedenkteken nog maar een paar jaar geleden was opgericht, welhaast tegen het eind van het koloniale tijdperk, ter gelegenheid van het zestigjarig bestaan van de hoofdstedelijke stoomvaartdienst.

Ternauwernood opgericht – ongetwijfeld onder begeleiding van toespraken over de volgende zestig jaren – was het stoombootmonument alweer omvergehaald, tegelijk met de andere standbeelden en gedenktekens uit het koloniale tijdperk. Sokkels waren geschonden, hekwerken met de grond gelijk gemaakt, schijnwerpers kapotgeslagen en een prooi van de roest geworden. Puin had men laten liggen waar het lag; niemand had geprobeerd het te ruimen. De namen van de belangrijkste straten waren gewijzigd. Op ruwe planken waren de nieuwe namen in ruwe letters aangegeven. Geen mens gebruikte ze, want geen mens kon het wat schelen. Men had zich alleen van al het oude willen ontdoen, de herinnering aan de indringers willen uitwissen. Het was huiveringwekkend, zo diep als de Afrikaanse razernij zat, de roekeloze vernietigingsdrang.

Maar huiveringwekkender nog dan al het andere was de verwoeste tuinstad bij de stroomversnelling. Een tijdlang waardevol onroerend goed, nu weer oerwoud geworden, gemeenschappelijke grond, volgens Afrikaans gebruik. De huizen waren een voor een in brand gestoken. Tevoren of erna waren ze ontdaan van uitsluitend die dingen die de plaatselijke bevolking kon gebruiken: blikken platen, stukken buis, badkuipen, wasbakken en wc-potten (allemaal waterdichte vaten waarin cassave kon weken). De uitgestrekte gazons en tuinen waren door het oerwoud opgeslokt; de straten waren verdwenen; gebroken, wit uitgebeten muren van cement en holle baksteen door lianen en slingerplanten overgroeid. Hier en daar kon je in de vegetatie nog de betonnen omhulsels onderscheiden van wat eens restaurant (Saccone & Speed wijnen) en nachtclubs waren. Een ervan heette ‘Napoli’, en de zinloos geworden naam die op de muur geschilderd stond, was schier onleesbaar verweerd.

De zon, de regen en het oerwoud hadden het hele gebied een oud aanzien gegeven, alsof het de zetel van een dode beschaving was. De uitgestrekte ruïnes leken te getuigen van een fatale catastrofe. Maar die beschaving was niet dood. Het was dezelfde beschaving waarin ik thuishoorde en waar ik nog steeds naar toe werkte. En dat bezorgde je een raar gevoel: als je tussen die puinhopen stond raakte je tijdsbesef van slag. Je voelde je een geest, niet uit het verleden, maar uit de toekomst. Het was of je leven al voor je geleefd en je idealen verwezenlijkt waren en je uitkeek over de restanten van dat leven. Daar waar je stond was de toekomst alweer voorbij.

De puinhopen en de ontberingen maakten van de stad een spookstad. Voor mij als nieuwkomer was er niets of niemand om naar toe te gaan. De buitenlanders waren niet toeschietelijk. Die hadden al heel wat meegemaakt, wisten nog niet welke kant het uitging en waren erg bang. De Belgen, in het bijzonder de jongeren onder hen, waren bitter gestemd en voelden zich onrechtvaardig behandeld. De sterk familiegebonden Grieken, met alle agressie en frustraties vandien, hielden het op hun gezinsleven en hun intieme vriendenkring. Er waren drie huizen waar ik kwam, beurtelings op weekdagen voor de lunch, wat mijn hoofdmaaltijd was geworden.

Er was een echtpaar uit India. Ze woonden in een klein flatje dat naar knoflook rook en versierd was met papieren bloemen en gekleurde godsdienstige prenten. Hij was expert in het een of ander geweest bij de Verenigde Naties, had niet naar India willen teruggaan en van allerlei baantjes gehad toen zijn contract was afgelopen. Hun huis stond altijd open voor bange of gestrande vreemdelingen (ik denk op religieuze gronden). Ze bedierven hun gastvrijheid doordat ze er wat al te vaak over spraken. Hun eten was me te dun en te scherp en ik hield niet van de wijze waarop de man at. Hij hield zijn hoofd diep over zijn bord gebogen, met zijn neus op enkele centimeters van zijn eten, en hij at met veel lawaai en lippengesmak. Terwijl hij at wuifde zijn vrouw hem koelte toe, zonder haar ogen een seconde van zijn bord af te laten, wuivend met haar rechterhand, haar kin in de palm van haar linker. Toch ging ik er tweemaal in de week heen, eerder om een plaats te hebben om naar toe te gaan dan vanwege het eten.

Het andere huis waar ik wel kwam was een ruw, ranchachtig huis dat toebehoorde aan een bejaard Indisch echtpaar dat zijn hele familie had zien vertrekken tijdens de onlusten. De binnenplaats was ruim en sto€ig, vol wrakken van auto’s en vrachtwagens, alles wat restte van een transportbedrijf uit de koloniale dagen. De oude mensen schenen zich niet bewust van hun omgeving. Het oerwoud van Afrika begon achter hun erf, maar ze spraken geen Frans, geen enkele Afrikaanse taal, en zo te zien wisten ze niet beter of de rivier een eind verderop was de Ganges, met tempels en heilige mannen en traptreden naar het water om te baden. Maar het was heel kalmerend bij hen. Ze zaten niet te wachten op conversatie, en als je niets zei en er weer vandoor ging, was het hun ook goed.

Shoba en Mahesh waren de mensen met wie ik me het meest verwant voelde, en die ik al spoedig als vrienden beschouwde. Ze hadden een winkel op wat commercieel gesproken eersteklas stand had moeten zijn, tegenover het Van der Weyden Hotel. Evenals ik waren zij gemigreerd uit het oosten en hun eigen gemeenschap ontvlucht. Het was een uitzonderlijk knap stel om te zien; heel wonderlijk om in deze stad een paar mensen aan te tre€en die zoveel zorg aan hun kleding en voorkomen besteedden. Ze hadden te lang van hun soortgenoten gescheiden geleefd om nog belang in hen te stellen. Zoals veel geïsoleerd levende mensen, waren ze uitsluitend met zichzelf gepreoccupeerd en niet zeer geïnteresseerd in de buitenwereld. Dit mooie paar had ook zijn dagen van spanningen. Shoba, de vrouw, was ijdel en neurotisch, Mahesh was ongecompliceerder van aard en maakte zich dikwijls zorgen over haar.

Zo was mijn leven in Nazroeddins stad. Ik had me willen losscheuren en opnieuw beginnen. Maar alles is betrekkelijk en ik voelde de leegheid van mijn dagen als een last. Mijn leven was niet onvrij, maar beperkter dan het ooit geweest was; de eenzaamheid van de avonden een kwelling. Ik was bang dat ik niet de geestkracht zou kunnen opbrengen om het vol te houden. Mijn enige troost was dat ik weinig meer dan tijd had verloren; ik kon immers altijd ergens anders naar toe gaan, al wist ik niet waarheen. En toen vernam ik dat ik niet weg kón. Ik zat vast.

Wat ik had gevreesd dat zou gebeuren aan de kust, gebeurde inderdaad. Er was een opstand, en de Arabieren – die schier even Afrikaans waren als hun ondergeschikten – waren ten slotte toch verslagen.

Ik hoorde het nieuws van mijn vrienden Shoba en Mahesh, die het weer van de radio hadden. De gewoonte van buitenlanders om naar de nieuwsberichten van de BBC te luisteren had ik me nog niet eigen gemaakt. We deden of het bericht geheim was, iets dat de plaatselijke bevolking niet mocht weten; dit was zo’n gelegenheid dat we blij waren dat er nog geen plaatselijke krant was.