-

Na de verdrinkingsdood van zijn vader wordt Mohun Biswas van de ene naar de andere verblijfplaats gestuurd, totdat hij in de familie Tulsi trouwt. Maar daarmee is nog steeds geen einde gekomen aan zijn afhankelijkheid van anderen. Hij komt in opstand en door middel van verschillende carrières probeert hij zich uit de greep van zijn schoonfamilie te worstelen en eindelijk een huis voor zichzelf te verwerven.

Losjes gebaseerd op het leven van V.S. Naipauls vader op Trinidad vormt deze roman een hartverscheurende, tragikomische beschrijving van een man op zoek naar autonomie tegen de achtergrond van de dekolonisatie.

V.S. Naipaul (1932) is een van de beste Engelstalige prozaschrijvers van de twintigste eeuw. Hij werd geboren op Trinidad en vertrok in 1950 met een studiebeurs naar Oxford. Hij heeft meer dan twintig boeken gepubliceerd, zowel fictie als non-fictie, waaronder Onder de gelovigen, Een bocht in de rivier en Het masker van Afrika. Naipaul kreeg in 2001 de Nobelprijs voor de Literatuur uitgereikt.

‘Zijn meesterwerk.’ – NRC Handelsblad

‘Naipaul heeft een prachtige epische prozastijl gecreëerd die zijn gelijke vindt in de beste negentiende-eeuwse romans.’ – Newsweek

‘Een huis voor meneer Biswas […] is nog steeds zijn rijkste en grappigste roman.’ – The Guardian

-

V.S.Naipaul

Een huis voor meneer Biswas

Met een inleiding van Teju Cole en een voorwoord van de auteur

Vertaald door Guido Golüke

L.J. VEEN KLASSIEK

AMSTERDAM/ANTWERPEN

-

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

De eerste druk van deze vertaling verscheen bij De Arbeiderspers

© 1961, 1969 V.S. Naipaul

© 1985, 2000 Nederlandse vertaling Guido Golüke

© voorwoord 2011 V.S. Naipaul

© 2015 inleiding Teju Cole

© 2016 Nederlandse vertaling voorwoord en inleiding Paul van der Lecq

Oorspronkelijke titel A House for Mr Biswas

Oorspronkelijke uitgave André Deutsch, Londen

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Bridgeman Images

E-book Suzan Beijer

ISBN 978 90 204 1482 0

D/2016/0108/590

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2016, ISBN 978 90 204 1502 5

-

Inleiding

Een huis voor meneer Biswas is een episodische roman boordevol conflicten. Meneer Biswas ondergraaft de conventies van het heldendom: hij is slim en gevat, maar vaak ook humeurig, venijnig en onvriendelijk. Zijn vijanden, merendeels familieleden, zijn in hoge mate onsympathiek, maar ze hebben ook hun bewonderenswaardige momenten. Het plot wordt voortgedreven door een duidelijk doel – de aankoop van het huis uit de titel – maar klaarblijkelijk kan dat alleen worden bereikt langs een onvoorstelbaar gecompliceerde omweg. Het is een roman van epische omvang, perfect opgebouwd, en met twee opvallende kenmerken: de gebeurtenissen spelen zich af in huiselijke kring, wat ongebruikelijk is voor een epos, en op Trinidad, een belangrijk eiland in het Caraïbisch gebied, maar zonder dat het een rol van betekenis speelt op het wereldtoneel. En toch bood deze uiterst beperkte context V.S. Naipaul een hele wereld aan ervaringen en gevoelens om uit te putten. Een huis voor meneer Biswas, gepubliceerd in 1961, is een van de onvergankelijke romans uit de twintigste eeuw.

Van zijn geboorte tot aan zijn vroegtijdige dood, zesenveertig jaar later, woont meneer Biswas in een reeks van huizen die voor het overgrote deel óf niet van hem zijn, óf het niet waard zijn een huis te worden genoemd. In elk van die huizen probeert meneer Biswas de oplossing te zien van een probleem, en elk van die oplossingen is op een andere manier verkeerd. Als een mythologische figuur – en zijn geboorte ging ook inderdaad gepaard met slechte voortekens en sombere voorspellingen; er wordt gezegd dat hij ‘verkeerd om’ werd geboren – lijkt meneer Biswas gedoemd die zinloze exercitie keer op keer te herhalen voordat zijn bestemming kan worden bereikt. De zinloosheid en de verspilde moeite van zijn heilloze pogingen geven een komisch effect dat zowel aan een schelmenroman doet denken als aan de traditie van het existentialisme. Futiliteiten banen de weg naar huis. Op zijn zoektocht zeult meneer Biswas zijn schamele bezittingen en zijn almaar uitdijende familie met zich mee, van het ene ongeschikte huis naar het andere, van het Hanumanhuis via The Chase en Green Vale naar Shorthills en een huurhuis in Port of Spain. Voor meneer Biswas zijn die woningen niet meer dan muren en daken. Zijn tragiek is niet alleen dat geen van die huizen bestemd is voor hem, maar ook dat hij zich er doorlopend pijnlijk van bewust is dat hij daar niet thuishoort. De meeste zijn eigendom van zijn geminachte schoonfamilie, de Tulsi’s. Enkele van die huizen zijn gebouwd door meneer Biswas zelf, maar die gaan al snel ten onder aan hun inferieure kwaliteit en het gevaar van de elementen: eentje valt ten prooi aan een overstroming, de ander aan brand. Zelfs van een duur poppenhuis dat hij voor zijn dochter Savi koopt is binnen de kortste tijd niets anders over dan een versplinterde bouwval. Bij elke stap die meneer Biswas zet, wordt hij achtervolgd door een bittere ironie, de onrechtvaardigheid daarvan wordt steeds moeilijker te verdragen, en toch is dit ook een geestig boek, vol grillige capriolen, lustig venijn en spitsvondige dialogen.

De roman begint met een zucht van verlichting: meneer Biswas heeft zijn huis gevonden. Wat zou het verschrikkelijk zijn geweest, bedenkt hij, als hij in die queeste was gefaald en had geleefd ‘zonder ook maar te proberen zijn eigen stukje van de aarde voor zich op te eisen; geleefd te hebben en dan te sterven zoals hij was geboren, overbodig en onbehuisd’. In zijn lange zoektocht naar deze woning – nadat in de proloog het wat en waarom zijn beantwoord, houdt de rest van de roman zich bezig met het hoe – bedenkt meneer Biswas allerlei sluwe foefjes om zichzelf een tijdelijk onderkomen te verschaffen. Het begint al met zijn naam: niet het ‘Mohun Biswas’ dat pas later door een notaris op zijn geboortebewijs wordt vermeld, maar het ‘meneer Biswas’, zoals we hem meteen al vanaf zijn geboorte kennen. Meneer Biswas ondergaat de ene na de andere vernedering, maar nooit wordt hem het kleine beetje waardigheid ontnomen dat hem met die beleefdheidsvorm is toegekend. Het vasthouden aan die keurige aanspreekvorm is zowel komisch als ongerijmd, vooral in de eerste delen van de roman.

De daaropvolgende dagen [na zijn geboorte] werd meneer Biswas met aandacht en respect bejegend. Zijn broers en zussen kregen een tik als ze hem uit de slaap hielden, en er werd veel belang gehecht aan de buigzaamheid van zijn ledematen.

Een schooljongen wordt zelden op een dergelijke manier uitverkozen boven zijn broers, zusjes en vriendjes, laat staan een pasgeboren kind. Maar dat eeuwige ‘meneer’ biedt meneer Biswas wel een zekere bescherming. De enkele keer dat iemand hem bij zijn voornaam noemt, komt dat zowel voor meneer Biswas als voor de lezer nogal als een schok, een plotselinge onbetamelijkheid. Bijvoorbeeld als hij met Tara, de zus van zijn moeder, op het kantoor van de notaris is:

‘Naam van de jongen.’

‘Mohun,’ zei Tara.

Meneer Biswas werd verlegen. Hij haalde zijn tong langs zijn bovenlip en probeerde het knobbelige puntje van zijn neus aan te raken.

Zelfs op niet-schoolgaande leeftijd lijkt meneer Biswas al te beseffen dat het ‘meneer’ iets kostbaars is dat hem niet zomaar mag worden ontnomen.

Literatuur biedt een tweede vorm van bescherming. Het belangrijkst zijn Marcus Aurelius en Epictetus, namen die meneer Biswas op bezwerende toon aanvoert. Als hij hun stoïsche leefregels daadwerkelijk ter harte had genomen, zou hij zijn leven anders hebben ervaren. Maar zoals de zaken er nu voor staan, dienen ze als troost, als pantser ter bescherming van zijn ongeneeslijke staat van verongelijktheid. Meneer Biswas zelf droomt van een leven in de letteren. Hij schrijft en de door hem gekoesterde droom is voortgekomen uit de elementaire bouwstenen die vorm omzetten in verbeelding. Het schoonschrift dat hij leert op school leidt tot letterschilderen. Het letterschilderen leidt tot de journalistiek. De journalistiek neigt naar iets van meer blijvende waarde.

Meneer Biswas doet ook aankopen, hij verwerft dingen, en zijn vrouw Shama heeft haar eigen spullen. Klaagziek als hij is, bevangen door zijn eigen weerspannigheid en onvrede, verwondert meneer Biswas zich over ‘die nimmer klagende lijdzaamheid van zielloze voorwerpen’, en alle voorwerpen die hij een onderkomen biedt, bieden ook hem een onderkomen. In hun almaar grotere aantallen spelen ze een almaar grotere rol en de lezer van deze roman krijgt meer dan eens een bijgewerkte inventaris voorgeschoteld van wat allemaal volgens welke logica is verworven. Deze inventarislijsten, die ons misschien doen denken aan de opsomming van schepen in de Ilias of de vele beschrijvingen van kamers door Dickens, markeren de bescheiden vooruitgang die meneer Biswas boekt. Als ze uit The Chase vertrekken, komen meneer Biswas en Shama tot de ontdekking dat ze daar niet meer kunnen weggaan zoals ze waren gekomen, op een ezelkar.

Het was ook een vreemde ontdekking dat die afgeschreven jaren tevens jaren waren geweest waarin ze bezittingen hadden verworven. […] Ze waren nu in het bezit van een keukenkast met blank hout en gaas. Die was ook moeilijk te lakken en daarom geschilderd. Eén poot was korter dan de andere zodat er iets onder geschoven moest worden; ze wisten nu zonder erbij na te denken dat ze nooit op de keukenkast moesten leunen en hem niet ruw moesten behandelen. Ze waren in het bezit van een kapstok, niet omdat ze hoeden hadden om eraan te hangen, maar omdat het een meubelstuk was dat alleen de allerarmsten niet bezaten. Met het gevolg dat meneer Biswas een hoed kocht. En ze hadden, op aandringen van Shama, een toilettafel gekocht, het werk van een vakman, gepolitoerd, met een grote, heldere spiegel.

Langzaam en voorzichtig, met meer dan eens een schrikbarende terugval, weet meneer Biswas zich aan de ergste armoede te ontworstelen. In een later stadium komt er een schommelstoel bij en vervolgens een gekoesterd Slumberking-bed. (Zo’n samengestelde aanduiding is kenmerkend voor de meubels van meneer Biswas, als om hun bijzondere karakter te onderstrepen.) Dan volgt een elegante glazenkast, die prompt een van zijn glazen deuren verliest. De laatste keer dat het gezin verhuist, naar Sikkim Street in Port of Spain en het huis voor meneer Biswas, is het een indrukwekkende hoeveelheid spullen geworden.

[…] de bijeengegaarde bezittingen van een mensenleven: de provisiekast (onder een korst van lagen en nog eens lagen vernis en verf in diverse kleuren, het gaas kapot en verstopt), de gele keukentafel, de kapstok met de onbruikbare spiegel en kapotte haken, de schommelstoel, het hemelbed (gedemonteerd en onopvallend), Shama’s toilettafel (die zonder spiegel tegen de kabine stond, met alle laden eruit zodat het onbevlekte, ongepoetste hout zichtbaar was, zo nieuw, zo vers nog na al die jaren), het bureau met boekenkast, de boekenkast van Théophile, het Slumberking-bed (met een roze, intieme roos op het hoofdeind), de glazenkast (uit mevrouw Tulsi’s zitkamer gered), de eettafel van de noodlijdende timmerman (op zijn rug, met een touw om de poten en volgepakt met laden en dozen), de schrijfmachine (nog steeds felgeel, waarop meneer Biswas artikelen voor de Engelse en Amerikaanse pers zou schrijven, waarop hij zijn artikelen voor de Ideale School, de brief aan de dokter had geschreven): de bijeengegaarde bezittingen van een mensenleven, zo lang her en der verspreid, onopgemerkt zelfs, en nu allemaal bij elkaar op de laadbak van die vrachtwagen.’

Deze momenten van inventaris opmaken behoren tot de gedenkwaardigste passages uit dit realistische meesterwerk: je kunt nauwelijks geloven dat een dergelijke minutieuze en liefdevolle checklist een product is van de verbeelding. Die voorwerpen moeten wel dat leven hebben geleid, en dus versterken ze paradoxaal genoeg de geloofwaardigheid van meneer Biswas’ persoonlijke ervaringen. Maar al net zo onweerstaanbaar in deze roman is het alomtegenwoordige realisme van de menselijke interacties. Daar zijn ze dan: meneer Biswas, zijn moeder Bipti, zijn broers en zijn zus, zijn tante Tara en haar man Ajodha, zijn vrouw Shama, zijn kinderen (Savi, Anand, Myna, Kamla, die zich een voor een aandienen, voor onze ogen van vlees en bloed worden en actief betrokken raken in de strijd om het bestaan), zijn ergerlijke schoonfamilie: mevrouw Tulsi, Seth, Padma, de verwende zonen, het absurde aantal dochters, hun echtgenoten, hun kinderen, en de enorme stortvloed van secundaire en tertiaire personages, de naamloze menigte. Al die personages zijn op overtuigende wijze zichzelf, maar maken ook deel uit van de roman als geheel, ten tonele gevoerd om hun rol te spelen in het levensverhaal van meneer Biswas.

Incidenten, conflicten, rancune, verzinsels: dat is waar meneer Biswas mee te stellen heeft gedurende de lange jaren die hij doorbrengt met de Tulsi’s. Zijn grootste vijanden zijn mevrouw Tulsi, zijn schoonmoeder, en haar zwager Seth. De wrevel die ze ten opzichte van hem tentoonspreiden wordt nog overtroffen door de zijne. Hij ruziet, beledigt, drijft de spot met hen. Zijn vrouw Shama, bepaald niet op haar achterhoofd gevallen, bespeelt op vaardige wijze beide partijen, kiest soms de kant van haar man en laat hem op andere momenten in de steek. Er woedt een machtsstrijd die meneer Biswas soms wint en soms verliest. Lichamelijk geweld is normaal; de kinderen in de familie krijgen regelmatig klappen, een verschijnsel dat verbluffend genoeg ook een enkele keer opduikt onder volwassen. Zinloze patstellingen zijn aan de orde van de dag. Een huis voor meneer Biswas neuriet mee op de verstrengelde melodieën waarin al die wanklanken een plaats vinden. Maar het boek is ook een geduldige, bijna extatische evocatie van het landschap en het maatschappelijk leven van Trinidad in de eerste helft van de twintigste eeuw. En terwijl de menselijke interacties in het teken staan van pijn en strijd, worden de verschillende periodes en locaties – de boerderijen, de wegen, de dorpen, de zinderende energie van de grote stad, de ochtenden, de middagen, het avondschemer en de nacht – beschreven met een intense, aandachtige genegenheid. De vaart van de roman is het product van een tomeloze boerenslimheid, waarbij de hang naar een bozige, doortastende scherts wordt uitgespeeld tegen de dromerige franje van het geheugen. Men leest of herleest Meneer Biswas uiteindelijk vanwege dat uitgebalanceerde geheel, die vruchtbare complexiteit, de verbazingwekkende manier waarop de belofte van de negentiende-eeuwse Europese romankunst wordt verwezenlijkt in het twintigste-eeuwse Trinidad.

Afgezien van die grootse macrokosmos kenmerkt deze roman zich ook door een onberispelijke microkosmos. Ontelbare gave tafereeltjes liggen als juweeltjes door het boek verstrooid, in een proza dat fonkelt van verholen wijsheid. Talloos zijn de momenten van inventief mededogen dat almaar verder tot je doordringt, lang nadat de bladzij is omgeslagen. Een van die scènes, over poui-stokken die worden geschroeid voor de ruwe dorpssport van het stokvechten, legt vast hoe de geur van die stokken ineens een deurtje opent in het geheugen van meneer Biswas. Een tweede passage, over meneer Biswas die op jeugdige leeftijd als buschauffeur werkt en een eenzame hut voorbijrijdt in de schemering, is een gecomprimeerd meesterwerkje over het verlangen:

En in het duister leunde een jongen tegen de hut, hij stond met zijn handen op zijn rug naar de weg te staren. Hij had een hemd aan, en verder niets. Het hemd lichtte wit op. In een oogwenk was de bus voorbij, een geraas in het duister, door wildernis en vlakke suikerrietvelden. Meneer Biswas kon zich niet herinneren waar de hut stond, maar het beeld was hem bijgebleven: een jongen leunde tegen een lemen huis dat geen reden had om daar te staan, onder die donker neerdalende lucht, een jongen die niet wist waar de weg, waar die bus heen ging.

Afgezet tegen die droevige onbestemdheid, tegen de overgave, tegen het duister, is Een huis voor meneer Biswas een boek dat een pleidooi houdt voor kennis van zaken, voor vastberadenheid, voor een ongepolijst, onverzettelijk leven, een boek dat met zijn enorme omvang en complexiteit een onderkomen biedt aan wie het leest.

Teju Cole

Teju Cole is in Amerika geboren uit Nigeriaanse ouders, en opgegroeid in Nigeria. Hij schreef eerder Open stad en Elke dag is voor de dief. Open stad is bekroond met onder andere de PEN Hemingway Award en de Internationaler Literaturpreis. Cole schrijft een column over fotografie voor The New York Times Magazine, en woont in Brooklyn.

-

Voorwoord

Een huis voor meneer Biswas is mijn omvangrijkste roman en het boek waar ik het meest bekend om sta. Het diende zich vroeg in mijn loopbaan aan. In 1955 was ik serieus gaan schrijven en in 1957 begon ik aan Een huis. De eerste kladversie was in 1959 klaar en in augustus of september 1960 legde ik de voltooide tekst ter beoordeling voor aan André Deutsch. Ik was achtentwintig. Ik heb me er altijd over verbaasd dat ik al meteen zo ambitieus was, vooral omdat ik me bescheiden opstelde in die beginjaren. Ik stelde me bescheiden op, niet omdat ik zo’n duidelijk beeld had van wat ik wilde schrijven, maar alleen omdat ik wist dat mijn eerste boeken, hoe je ze verder ook beoordeelde, van weinig gewicht waren, en ik besefte dat ik me op zeker moment aan iets serieuzers moest wagen. Mijn wens om me bescheiden op te stellen was eigenlijk alleen maar een wens om mijn ambities op de lange baan te schuiven, en daarbij misschien ook mijn mislukking.

De fysieke omstandigheden van het schrijven zijn altijd belangrijk voor me geweest. Om een reden die ik me niet meer kan herinneren begon ik met potlood en soms met pen aan mijn boek te schrijven, op ongelinieerd papier van kleinfolioformaat. Niet dat ik dat een prettige manier van schrijven vond. Ik werkte liever op een typemachine, die een zeker gezag verleende aan alles wat je op papier zette. Ik weet zeker dat ik een typemachine had, maar wat me tegenhield, vermoed ik, was het geluid van het typen, dat al te zeer op mijn zenuwen zou hebben gewerkt, zodat ik me een nog grotere oplichter zou voelen dan gewoonlijk.

Ik woonde destijds ergens in een huurflatje in Muswell Hill. Het waren lange dagen waarin ik niets anders had om me mee bezig te houden dan de boom in de achtertuin die bevangen leek door de lente, de boekrecensies die ik zo nu en dan schreef als de New Statesman me daarom vroeg, en werken aan datgene wat ik nog niet kon beschouwen als mijn nieuwe boek. Als ik nu maar stug doorging met schrijven geloofde ik dat zich wel een vorm van magie zou voordoen: de woorden die ik met mijn pen of potlood op het kleinfoliopapier zette, zouden de overtuigingskracht krijgen van een echt manuscript en dan zou ik daardoor op sleeptouw worden genomen, helemaal tot aan het eind. Dat leek wel wat op een geloof in magie, want ik was nog nooit op zo’n manier tot het schrijven van een boek gekomen, maar het was een idee waar ik moed uit putte. En verbazingwekkend genoeg ging het precies zoals ik had voorzien. Er kwam een dag dat de vlam zogezegd in de pan sloeg en ik wist dat ik een echt boek onder handen had. In mijn opwinding schreef ik de datum van die illuminatie op het manuscript, om me er later aan te herinneren hoeveel werk ik had moeten verzetten om dat moment te bereiken. Mijn poging om het literaire moment een dergelijk gewicht te verlenen, bleek tevergeefs: het manuscript werd vele jaren later naar een magazijn gestuurd om veilig te worden opgeborgen, en daar werd het prompt vernietigd, per ongeluk natuurlijk, samen met alle documenten die getuigden van mijn vroege schrijverscarrière en alle boeken die bij die carrière een rol speelden.

Het idee voor het boek was eenvoudig. Een man op zijn sterfbed overdenkt de weinige fysieke objecten die hij in de loop van zijn leven heeft verzameld en die hem nu omringen, misschien om de spot met hem te drijven, misschien om hem te troosten. Hij overdenkt de geschiedenis van elk object, met als gevolg dat zijn leven wordt teruggebracht tot niet meer dan die enkele voorwerpen, in plaats van tot een netwerk aan relaties.

Precies zoals mijn woorden op zeker moment vlam hadden gevat, zo leek de stof die ik creëerde er op zeker moment toe te leiden dat ik boven mezelf uit steeg. Dat gevoel was me heel dierbaar en wat dit boek betreft, had het als voordeel dat het korte metten maakte met de al te schematische opzet waarmee ik was begonnen. Er waren meer dingen die niet meer bleken te werken en die ik veranderde – mijn al te scrupuleuze taalgebruik, bijvoorbeeld, waar ik in mijn eerste teksten heel zwaar op had geleund. Een nieuwe vrijheid maakte zich van me meester en daar genoot ik van. Ik had het gevoel dat ik volwassen was geworden, ik had het gevoel als schrijver alles te kunnen doen wat ik wilde, en inderdaad, weken achtereen pakte alles waaraan ik werkte goed uit. Ik was verhuisd van Muswell Hill in Noord-Londen naar Streatham Hill in Zuid-Londen. Ik was gelukkiger in mijn gemeubileerde huurflat dan op enige andere plek waar ik had gewoond. Het lot leek het werk waaraan ik me waagde gunstig gezind; de tijd die ik doorbracht in Streatham Hill herinnerde ik me later als een periode van een enorme, misschien niet meer te evenaren gelukzaligheid. Ik recenseerde romans voor de New Statesman; de rest van mijn tijd besteedde ik aan mijn boek. En dat werd zo’n vertrouwd patroon voor me dat ik zelfs later, toen deze manier van leven was veranderd, telkens maar drie weken achtereen kon schrijven. Ik werkte in de keuken van mijn flat, dat was waarschijnlijk mijn grootste vertrek. De vellen papier stapelden zich op en ik legde ze op het dressoir. Toen ik die stapel daar ten slotte weghaalde, was duidelijk de afdruk te zien van waar die papieren gedurende een jaar of twee hadden gelegen.

Er is me later vaak gevraagd of het een autobiografisch boek was dat ik had geschreven. Het antwoord luidde: minder dan je zou denken. De romanschrijver Richard Hughes, een belangrijke literaire figuur in die tijd, werd een pleitbezorger van het boek. Hij vond het allemaal prachtig, behalve het slot. En de reden die hij daarvoor gaf wekte mijn belangstelling. Hij meende dat ik aan het eind te veel was afgegaan op mijn herinneringen en opwat er werkelijk was gebeurd, en hij gaf de voorkeur aan de eenvoudigere verzinsels over wat daaraan was voorafgegaan. Dat was een tekortkoming die de eenheid van het werk verstoorde, zo drong tot me door, maar een tekortkoming die ik onmogelijk kon corrigeren: die herinneringen zaten te dicht op de schrijver. Zoals ik elders al heb gezegd, ik wil niet beweren dat het boek uit het niets is ontstaan: de verzinsels die zo gemakkelijk bij me opkwamen waren gebaseerd op mijn diepgaande kennis van de maatschappelijke verhoudingen waarmee ik was opgegroeid.

De schematische opzet waarmee ik begon, heeft het boek in zekere zin schade berokkend. De schematische opzet voerde me mee terug naar een ver verleden dat ik alleen maar kon beschrijven in de vorm van een pastorale, en sommige mensen knapten daarop af. Ik ben geboren in 1932 en de pastorale waarmee het boek begint, stond heel ver van me af. Ik gebruikte allerlei aanwijzingen uit het verleden om dat tijdperk te dramatiseren; ik kon eenvoudig niet anders. Ik kan dus zeggen dat dit boek in zeker opzicht autobiografisch is, maar in diepste wezen een vrucht van de verbeelding, zoals Richard Hughes het ook zag.

-

Proloog

Tien weken voor zijn dood kreeg meneer Mohun Biswas, een journalist die in Port of Spain, in Sikkim Street in de wijk St.James woonde, zijn ontslag. Hij was al geruime tijd ziek. In minder dan een jaar tijd had hij meer dan negen weken in het Koloniaal Hospitaal doorgebracht, gevolgd door een nog langere periode thuis om aan te sterken. Toen de dokter hem absolute rust voorschreef had de Trinidad Sentinel geen keus. Meneer Biswas werd met drie maanden opgezegd en bleef tot zijn dood elke morgen zijn gratis exemplaar van de krant ontvangen.

Meneer Biswas was zesenveertig jaar en had vier kinderen. Hij had geen geld. Zijn vrouw Shama had ook geen geld. Op het huis in Sikkim Street had meneer Biswas nu al vier jaar een schuld van drieduizend dollar. De hypotheekrente, ad acht procent, kwam op twintig dollar per maand; de grondpacht was tien dollar. Twee van zijn kinderen zaten nog op school. De oudste twee, op wier steun meneer Biswas misschien had kunnen rekenen, studeerden allebei in het buitenland op een beurs.

Het schonk meneer Biswas de nodige voldoening dat Shama in die omstandigheden niet meteen naar haar moeder was gerend. Tien jaar geleden was dat haar eerste gedachte geweest. Nu probeerde ze meneer Biswas te troosten en bedacht ze zelf oplossingen.

‘Aardappelen,’ zei ze. ‘We kunnen aardappelen gaan verkopen. De prijs is hier acht cent per pond. Als we voor vijf cent inkopen en voor zeven verkopen…’

‘Daar moet je Tulsi voor heten,’ zei meneer Biswas. ‘Ik weet wel dat jullie Tulsi’s allemaal financiële genieën zijn, maar kijk eens om je heen en tel hoeveel mensen er al aardappelen verkopen. We kunnen beter die ouwe auto verkopen.’

‘Nee, de auto wordt niet verkocht. Maak je geen zorgen. We redden ons wel.’

‘Ja,’ zei meneer Biswas prikkelbaar. ‘We redden ons wel.’

De aardappelen kwamen niet meer ter sprake, en meneer Biswas dreigde nooit meer de auto te verkopen. Hij had er geen behoefte meer aan tegen zijn vrouw in te gaan. Hij was haar oordeel gaan accepteren en had respect gekregen voor haar optimisme. Hij vertrouwde haar. Sinds ze in dit huis waren getrokken had Shama zich een nieuwe loyaliteit eigen gemaakt tegenover hem en hun kinderen; nu ze haar moeder en zusters niet meer om zich heen had, kon ze er zonder schaamte uiting aan geven, en voor meneer Biswas was dat een bijna even grote triomf als het verwerven van zijn eigen huis.

Hij beschouwde het huis als zijn eigendom, al was het al jaren belast met een onaflosbare hypotheek. En tijdens die maanden van ziekte en wanhoop overviel het hem steeds weer wat een wonder het was dat hij in zijn eigen huis woonde, wat een vermetelheid; dat hij door zijn eigen hek zijn eigen tuin instapte en kon weren wie hij maar wilde, elke avond zijn deuren en vensters kon sluiten en dan geen geluiden hoorde behalve die van zijn eigen gezin, dat hij ongehinderd van het ene vertrek het andere in kon lopen en in zijn tuin kon rondscharrelen, en niet meer zoals vroeger veroordeeld was zich zodra hij thuiskwam terug te trekken in die ene overvolle kamer in een van mevrouw Tulsi’s huizen vol zusters van Shama, hun echtgenoten en hun kinderen. Als jongen was hij van het ene huis vol vreemden naar het andere getrokken; en sinds zijn trouwen had hij voor zijn gevoel alleen maar in de huizen van de Tulsi’s gewoond, in het Hanumanhuis in Arwacas, in het rottende houten huis in Shorthills, in het onhandige betonnen huis in Port of Spain. En nu, aan het eind van zijn leven, bevond hij zich in zijn eigen huis, op zijn eigen halve perceel, zijn eigen stukje grond. Dat hij hiervoor verantwoordelijk was leek hem in die laatste maanden ronduit verbazingwekkend.

Het huis was van twee, drie straten afstand te zien en iedereen in St.James kende het. Het was net een reusachtig, fors wachthuis: hoog en vierkant, met twee verdiepingen en een piramidevormig dak van golfplaat. Het was ontworpen en gebouwd door een notarisklerk die in zijn vrije tijd huizen bouwde. De notarisklerk had veel connecties. Hij kocht grond die volgens verklaringen van de gemeente niet te koop was; hij haalde grondeigenaren over hele percelen in halve te verdelen; hij kocht stukken nauwelijks drooggelegd moerasland bij Mucurapo en kreeg vergunning erop te bouwen. Op hele of driekwart percelen bouwde hij huizen met één verdieping van zeven bij negen meter die geen opzien baarden; op halve percelen bouwde hij huizen met twee verdiepingen van zeven bij vier die in het oog sprongen. Al zijn huizen waren grotendeels opgetrokken uit prefab-delen van de ontmantelde Amerikaanse legerkampen in Docksite, Pompeii Savannah en Fort Read. De delen pasten niet altijd bij elkaar, maar ze stelden de notarisklerk in staat zijn hobby met heel weinig professionele assistentie te beoefenen.

Op de benedenverdieping van meneer Biswas’ huis had de notarisklerk in een hoek een piepklein keukentje ingericht; de resterende L-vormige ruimte, niet verder onderverdeeld, fungeerde als huiskamer en eetkamer. Tussen de keuken en de huiskamer was wel een deuropening maar geen deur. Op de eerste verdieping, pal boven de keuken, had de klerk een betonnen ruimte geconstrueerd met een toiletpot, een wastafel en een douche; vanwege de douche was dit vertrek altijd nat. De resterende L-vormige ruimte was onderverdeeld in een slaapkamer, een veranda en nog een slaapkamer. Omdat het huis uitkeek op het westen en niet beschut was tegen de zon, was het ’s middags in slechts twee vertrekken redelijk uit te houden: in de keuken beneden en in de vochtige badkamer/wc boven.

In zijn oorspronkelijke ontwerp had de notarisklerk kennelijk de noodzaak van een trap om beide verdiepingen met elkaar te verbinden over het hoofd gezien, en wat hij had aangebracht zag eruit als een toevoeging achteraf. Er waren deuropeningen in de oostelijke muur uitgehakt en een ruwe houten trap – zware planken op een ongelijk onderstel met een kromgetrokken ongeverfde leuning, het geheel overdekt met een schuin afdak van golfplaat – hing op gevaar van instorten aan de achterkant van het huis, in schril contrast met de witgevoegde bakstenen in de voorgevel, het witte houtwerk en matglas van deuren en vensters.

Voor dit huis had meneer Biswas vijfduizendvijfhonderd dollar betaald.

Meneer Biswas had zelf twee huizen gebouwd en naar heel wat huizen gekeken. Toch was hij onervaren. De huizen die hij zelf had gebouwd waren ruwe houten gevallen op het platteland, niet veel beter dan hutten. En zolang hij naar een huis zocht had hij verondersteld dat nieuwe, fris geschilderde, moderne betonnen huizen zijn draagkracht te boven gingen; hij had nauwelijks naar zulke huizen gekeken. Toen hij dan ook met zo’n huis, met een solide, respectabele, moderne voorgevel, werd geconfronteerd, had het hem meteen verblind. Hij had het huis nooit bezichtigd als de middagzon erop scheen. De eerste keer dat hij ging kijken was op een middag toen het regende; en de tweede keer, toen hij zijn kinderen had meegenomen, was het avond.

Natuurlijk waren er wel huizen voor tweeduizend en drieduizend dollar te krijgen, op een heel perceel, in delen van de stad die in opkomst waren. Maar dat waren oude, aftakelende huizen, zonder tuinhek en zonder enige voorziening. Vaak stond er op één perceel een samengroeisel van twee of drie armetierige huisjes, elke kamer in elk huis verhuurd aan een heel gezin dat er legaal niet uit te krijgen was. Wat een overgang was het van die erven vol kippen en kindertjes naar de salon van de notarisklerk die in hemdsmouwen, zonder stropdas en met zijn pantoffels aan, ontspannen en comfortabel in zijn Morris-rookstoel zat, terwijl de zware rode gordijnen, door de glimmende vloer weerspiegeld, het geheel de knusse, rijke atmosfeer gaven van een reclame! Wat een verschil met het huis van de Tulsi’s!

De notarisklerk woonde in elk huis dat hij gebouwd had. Terwijl hij in het huis in Sikkim Street woonde, bouwde hij een ander op discrete afstand, in Morvant. Hij was nooit getrouwd en woonde bij zijn moeder die weduwe was, een innemende vrouw die meneer Biswas thee gaf met zelfgebakken koekjes. Er was een grote genegenheid tussen moeder en zoon, en dat ontroerde meneer Biswas, wiens eigen moeder vijf jaar geleden door hem verwaarloosd, in diepe armoede was gestorven.

‘Ik kan u niet vertellen wat het me spijt dit huis te verlaten,’ zei de notarisklerk, en meneer Biswas hoorde dat de man, hoewel hij in dialect sprak, duidelijk een goede opleiding had genoten en dat dialect, en een overdreven accent, gebruikte om een openhartige en joviale indruk te maken. ‘Het is eigenlijk voor mijn moeder, man. Dat is de enigste reden dat ik moet verhuizen. De ouwe dame kan de trap niet meer op.’ Hij knikte naar de achterkant van het huis, waar de trap aan het oog werd onttrokken door zware rode gordijnen. ‘Hartkwaal, ziet u. Elke dag kan de laatste zijn.’

Shama was er van meet af aan tegen en niet één keer naar het huis komen kijken. Toen meneer Biswas haar vroeg: ‘Nou, wat denk je ervan?’ zei Shama: ‘Wat ik ervan denk? Ik? Sinds wanneer denk jij dat ik iets kan denken? Als ik niet goed genoeg ben om naar jouw huis te komen kijken, zie ik niet hoe ik goed genoeg kan zijn om te zeggen wat ik ervan denk.’

‘Ah!’ zei meneer Biswas. ‘De smoor in. Kwaad. Ik wed dat je wel anders zou praten als jouw moeder wat van háár stinkende geld uitgaf om dit huis te kopen.’

Shama zuchtte.

‘Of niet soms? Jij kunt alleen maar gelukkig zijn als we bij jouw moeder en de rest van jouw grote, gelukkige familie blijven wonen, hè?’

‘Ik denk helemaal niks. Het is jóúw geld, jíj wil dat huis kopen en ik hoef er helemaal niks van te denken.’

Het nieuws dat meneer Biswas bezig was met een eigen huis had de ronde gedaan in de familie Tulsi. Suniti, een nicht van zevenentwintig, getrouwd, met twee kinderen, en lange perioden alleen gelaten door haar man, een knap uitziende leegloper die beheerder was van de spoorgebouwen in Pokima Halt, waar twee keer per dag een trein stopte, die Suniti zei tegen Shama: ‘Ik hoor dat je heel deftig gaat worden, tante.’ Ze deed geen moeite om te verbergen hoe amusant ze het vond. ‘Een eigen huis en alles.’

‘Ja, mijn kind,’ zei Shama, met dat air van een martelares.

De dialoog vond plaats op de achtertrap en bereikte de oren van meneer Biswas, die in onderbroek en hemd op het Slumberking-bed lag in de kamer die de meeste bezittingen herbergde die hij in eenenveertig jaar had vergaard. Hij verkeerde al op voet van oorlog met Suniti sinds ze een kind was, maar zijn minachting was nooit in staat geweest haar sarcasme te onderdrukken. ‘Shama,’ riep hij, ‘zeg tegen dat kind dat ze teruggaat naar die waardeloze man van haar om hem te helpen op hun geiten te passen in Pokima Halt.’

Die geiten waren een verzinsel van meneer Biswas dat Suniti altijd weer irriteerde. ‘Geiten!’ zei ze tegen de tuin, en zoog op haar kiezen. ‘Nou, sommige mensen hebben ten minste nog geiten. Dat kun je van sommige andere mensen niet zeggen.’

‘Tsah!’ zei meneer Biswas zachtjes; hij weigerde zich te laten verleiden tot een woordenwisseling met Suniti en draaide zich op zijn zij om verder te lezen in de Meditations van Marcus Aurelius.

Al op de dag dat het huis gekocht was begonnen ze gebreken te zien. De trap was gevaarlijk; de vloer van de bovenverdieping hing door; er was geen achterdeur; de meeste ramen konden niet dicht; één deur kon niet open; de zachtboardpanelen onder de daklijsten waren eruit gevallen en hadden openingen achtergelaten waardoor vleermuizen op de vliering konden komen. Ze bespraken die dingen zo kalm mogelijk en zorgden ervoor hun teleurstelling niet openlijk te laten blijken. En het was verbazend hoe gauw de teleurstelling was gezakt, hoe gauw ze zich aan alle eigenaardigheden en ongemakken van het huis hadden aangepast. En toen dat eenmaal gebeurd was, keken hun ogen niet langer kritisch rond en werd het huis gewoon hun huis.

Toen meneer Biswas voor de eerste keer uit het ziekenhuis kwam, zag hij dat het huis op zijn komst was voorbereid. De kleine tuin was opgeknapt, de benedenmuren waren geschilderd. De Prefect, weken geleden door een vriend van het Sentinel-kantoor naar zijn huis gereden, stond in de garage. Het ziekenhuis was een leegte geweest. Van die leegte was hij een gastvrije wereld ingestapt, een nieuwe, kant en klare wereld. Hij kon niet goed geloven dat hij die wereld had geschapen. Hij zag niet in waarom hij er een plaats in zou hebben. En alles wat hem omringde werd nauwkeurig gadegeslagen en opnieuw ontdekt, met genoegen en verbazing, met ongeloof. Elke relatie, elke bezitting.

De provisiekast. Die was meer dan twintig jaar oud. Kort na zijn trouwen had hij die kast, blank en nieuw, gekocht van een timmerman in Arwacas, het gaas was nog ongeschilderd, het hout geurde nog; en nog een hele tijd bleef er zaagsel aan je hand kleven als je hem over de planken streek. Hoe vaak had hij hem niet gebeitst en gelakt! En geschilderd. Het gaas zat hier en daar dicht, het houtwerk had een dikke, ongelijkmatige huid gekregen van de lagen verf en lak. En de kleuren waarin hij hem had geschilderd! Blauw, groen, zwart zelfs. In 1938, in de week waarin de paus was gestorven en de Sentinel met een zwarte rouwrand was verschenen, was hij ergens een grote pot gele verf tegengekomen en had hij alles geel geschilderd, zelfs de schrijfmachine. Die was aangeschaft toen hij, op drieëndertigjarige leeftijd, had besloten zijn fortuin te maken met artikelen voor Amerikaanse en Engelse tijdschriften; een korte, gelukkige, hoopvolle periode. De schrijfmachine was werkeloos en geel blijven staan, en de kleur had zijn schokeffect allang verloren. En waarom, behalve omdat hij altijd met hen mee was verhuisd en ze hem als een van hun eigendommen beschouwden, hadden ze de kapstok gehouden met zijn nu melaats geworden spiegel, de meeste haken afgebroken, het houtwerk lelijk van de verflagen? De boekenkast was in Shorthills gemaakt door een werkloze smid die de familie Tulsi in dienst had genomen als meubelmaker; hij onthulde zijn vakmanschap in zijn oorspronkelijke ambacht in de vormgeving van elk stuk hout, in elke verbinding die hij maakte, elke krul die hij probeerde. En de eettafel: goedkoop gekocht van een Noodlijdende die wat geld had gekregen uit het Fonds voor Echte Noodlijdenden van de Sentinel en meneer Biswas zijn dankbaarheid wilde tonen. Het Slumberking-bed, waar hij niet meer in kon slapen omdat het boven stond en hij geen trappen meer mocht lopen. En de glazenkast: gekocht om Shama te behagen, nog altijd even sierlijk, en nog altijd praktisch leeg. Het Morris-bankstel, de laatste aanwinst, dat aan de notarisklerk had toebehoord en als geschenk door hem was achtergelaten. En buiten in de garage de Prefect.

Maar het grootste bezit van al was het huis, zijn huis.

Wat zou het verschrikkelijk geweest zijn in deze omstandigheden geen eigen huis te hebben: te moeten sterven tussen de Tulsi’s, in de vuiligheid van die grote, uiteenvallende, onverschillige familie. Shama en de kinderen tussen hen, in één kamer, achter te laten; erger nog, geleefd te hebben zonder ook maar te proberen zijn eigen stukje van de aarde voor zich op te eisen; geleefd te hebben en dan te sterven zoals hij was geboren, overbodig en onbehuisd.

-

DEEL EEN

-

1 · Pastorale

Vlak voor meneer Biswas geboren werd hadden zijn moeder Bipti en zijn vader Raghu weer ruzie gehad en was Bipti met haar drie kinderen in de hete zon het hele eind naar het dorp gelopen waar haar moeder Bissoondaye woonde. Daar had Bipti gehuild en voor de zoveelste maal verteld hoe gierig Raghu was: hoe hij op elke cent lette die hij haar gaf, de koekjes in de trommel telde en liever vijftien kilometer ging lopen dan een cent te betalen voor een kar.

De vader van Bipti, krachteloos van de astma, hees zich overeind op zijn met touw bespannen bed en zei wat hij altijd zei in ongelukkige omstandigheden: ‘Dat is het lot. Daar kunnen we niets aan veranderen.’

Niemand schonk enige aandacht aan hem. Het lot had hem van India naar deze suikerplantage gebracht, om er snel oud te worden en in een afbrokkelende lemen hut in het moerasland te sterven; toch praatte hij dikwijls en met genegenheid over het Lot, alsof het hem, louter en alleen omdat hij nog leefde, bijzonder gunstig gezind was geweest.

Terwijl de oude man maar doorpraatte, liet Bissoondaye de vroedvrouw halen, kookte eten voor de kinderen van Bipti en maakte bedden voor ze in orde. Toen de vroedvrouw kwam sliepen de kinderen al.

Enige tijd later werden ze gewekt door het geschreeuw van meneer Biswas en de kreten van de vroedvrouw.

‘Wat is het?’ vroeg de oude man. ‘Een jongen of een meisje?’

‘Een jongen, een jongen,’ riep de vroedvrouw. ‘Maar wat voor een jongen? Met zes vingers en verkeerd om geboren.’

De oude man kreunde en Bissoondaye zei: ‘Ik wist het wel. Ik heb nu eenmaal nooit geluk.’

Hoewel het nacht was en het een eenzame tocht zou worden, verliet ze onmiddellijk de hut en liep naar het volgende dorp, waar een cactushaag groeide. Ze kwam terug met cactusbladeren, sneed ze in repen en hing een reep boven elke deur, in elk raam, elke opening waardoor een boze geest de hut binnen zou kunnen komen.

Maar de vroedvrouw zei: ‘Wat je ook doet, die jongen wordt de ondergang van zijn vader en moeder.’

De volgende morgen, toen het in het heldere licht zeker leek dat alle boze geesten de aarde hadden verlaten, kwam de pundit, een kleine, tengere man met een scherp satirisch gezicht en een afwijzende manier van doen. Bissoondaye liet hem plaatsnemen op het touwenbed, waar de oude man afgestuurd was, en vertelde hem wat er was gebeurd.

‘Hm. Verkeerd om geboren. Om middernacht, zei u.’

Bissoondaye kon niet weten hoe laat het was, maar zij en de vroedvrouw hadden beiden aangenomen dat het middernacht was, het uur dat ongeluk beloofde.

Terwijl Bissoondaye met gebogen en bedekt hoofd voor hem zat, klaarde het gezicht van de pundit abrupt op: ‘Nou ja, dat geeft niet. Er zijn altijd manieren en middelen om de ongelukkige omstandigheden te boven te komen.’ Hij knoopte zijn rode bundel los en pakte er zijn astrologische almanak uit, een los pak dikke, langwerpige smalle bladzijden tussen twee stukken karton. De bladzijden waren bruin van ouderdom en hun muffe geur was vermengd met die van de rode en okergele sandelhoutpasta waarmee ze waren bespat. De pundit lichtte een bladzijde op, las een eindje, bevochtigde zijn wijsvinger met zijn tong en lichtte nog een bladzijde van de stapel.

Ten slotte zei hij: ‘Om te beginnen de kenmerken van de ongelukkige jongen. Hij krijgt goede tanden, maar ze zijn nogal breed, met ruimte tussen de tanden. Ik neem aan dat u weet wat dat betekent. De jongen wordt een geilaard en een verkwister. Mogelijk ook een leugenaar. Het is moeilijk iets met zekerheid te zeggen over die ruimten tussen de tanden. Het betekent misschien maar een van die dingen, of misschien alle drie.’

‘En die zes vingers, pundit?’

‘Dat is een schrikbarend voorteken natuurlijk. Het enige dat ik kan adviseren is dat u hem bij bomen en water vandaan houdt. Vooral bij water.’

‘Mogen we hem nooit wassen?’

‘Dat bedoel ik niet direct.’ Hij hief zijn rechterhand op, vouwde de vingers samen en zei langzaam, met zijn hoofd schuin opzij: ‘Je moet de woorden van het boek interpreteren.’ Hij klopte met zijn linkerhand op de gammele almanak. ‘En als het boek over water spreekt, denk ik dat het gaat om water in zijn natuurlijke vorm.’

‘In zijn natuurlijke vorm.’

‘In zijn natuurlijke vorm,’ herhaalde de pundit, maar onzeker. ‘Ik bedoel,’ zei hij vlug, en met enige ergernis, ‘hou hem bij rivieren en vijvers vandaan. En de zee natuurlijk. En nog iets,’ voegde hij er met voldoening aan toe: ‘Het brengt ongeluk als hij niest.’ Hij begon de langwerpige bladzijden van zijn almanak bijeen te garen. ‘Het kwaad dat deze jongen ongetwijfeld zal brengen, kan sterk verminderd worden als zijn vader hem de eerste eenentwintig dagen niet te zien krijgt.’

‘Dat zal niet moeilijk zijn,’ zei Bissoondaye, voor het eerst met emotie in haar stem.

‘Op de eenentwintigste dag móét de vader de jongen te zien krijgen. Maar niet in levenden lijve.’

‘In een spiegel, pundit?’

‘Dat lijkt me niet raadzaam. Gebruik een koperen bord. Schuur het goed schoon.’

‘Natuurlijk.’

‘Dat koperen bord moet u volgieten met kokosolie – die u trouwens zelf moet maken van kokosnoten die u zelf hebt verzameld – en in de weerspiegeling van die olie moet de vader het gezicht van zijn zoon zien.’ Hij bond de almanak bijeen en wikkelde hem in de rode katoenen doek die ook bespat was met sandelhoutpasta. ‘Dat is alles, geloof ik.’

‘We zijn nog één ding vergeten, waarde pundit. De naam.’

‘Daar kan ik u niet helemaal mee helpen. Maar naar mijn idee is “Mo” een volkomen veilig voorvoegsel. Het is aan u om daar iets achter te bedenken.’

‘O, u moet me helpen, pundit. Het enige dat ik kan bedenken is “hun”.’

De pundit was verbaasd en oprecht verheugd. ‘Maar dat is voortreffelijk. Voortreffelijk. Mohun. Ik had zelf geen betere naam kunnen kiezen. Want Mohun betekent, zoals u weet, beminde, en is de naam die de melkmeisjes Krishna hadden gegeven.’ Zijn blik verzachtte bij de gedachte aan de legende en een ogenblik leek hij Bissoondaye en meneer Biswas vergeten.

Bissoondaye pakte twee shilling uit de knoop in de punt van haar sluier en gaf die aan de pundit terwijl ze mompelde hoe het haar speet dat ze hem niet meer kon geven. De pundit zei dat ze haar best gedaan had en zich geen zorgen moest maken. Hij was in feite dik tevreden; hij had minder verwacht.

Meneer Biswas verloor zijn zesde vingertje voor hij negen dagen oud was. Het viel er op een nacht gewoon af en Bipti werd onaangenaam verrast toen ze die morgen, bij het uitschudden van de lakens, dat kleine vingertje op de grond zag rollen. Bissoondaye beschouwde dit als een buitengewoon gunstig teken en begroef het vingertje achter de koestal, niet ver van de plek waar ze de navelstreng van meneer Biswas had begraven.

De daaropvolgende dagen werd meneer Biswas met aandacht en respect bejegend. Zijn broers en zussen kregen een tik als ze hem uit de slaap hielden, en er werd veel belang gehecht aan de buigzaamheid van zijn ledematen. Hij werd ’s morgens en ’s avonds gemasseerd met kokosolie. Al zijn gewrichten werden geoefend; zijn armen en benen werden kruislings over zijn glimmend rode lijfje gevouwen; de grote teen van zijn rechtervoet werd tegen zijn linkerschouder gedrukt, de grote teen van zijn linkervoet tegen zijn rechterschouder, en beide tenen werden tegen zijn neus geduwd; tot slot werden al zijn ledematen boven zijn buik bijeengehouden en dan lachend en met een klap in de handen losgelaten.

Meneer Biswas reageerde goed op die oefeningen, en Bissoondaye werd zo optimistisch dat ze besloot het op de negende dag te vieren. Ze nodigde mensen van het dorp uit en gaf ze te eten. De pundit kwam en gedroeg zich onverwacht innemend, al suggereerde zijn manier van doen dat er zonder zijn tussenkomst helemaal niets te vieren was geweest. Jhagru, de kapper, had zijn trommel meegebracht en Selochan deed met zijn lichaam vol gesmeerd met as de Shiva-dans in de koestal.

Er was even een onaangenaam moment toen Raghu, de vader van meneer Biswas, verscheen. Hij was komen lopen; zijn lendedoek en jasje waren bezweet en stoffig. ‘Zo, dat is leuk,’ zei hij, ‘er wordt feestgevierd. En waar is de vader?’

‘Ga onmiddellijk dit huis uit,’ zei Bissoondaye, terwijl ze uit de keuken naast het huis kwam. ‘De vader! Wat voor soort vader denk jij dat je bent, als je je vrouw telkens als ze zwaar ter been wordt wegjaagt?’

‘Dat gaat je niks aan,’ zei Raghu. ‘Waar is mijn zoon?’

‘Ga maar kijken. God laat je duur betalen voor je opschepperij en je gierigheid. Ga maar eens naar je zoon kijken. Hij wordt je ondergang. Zes vingers, en verkeerd om geboren. Ga maar kijken. En het brengt ongeluk als hij niest.’

Raghu bleef staan. ‘Het brengt ongeluk als hij niest?’

‘Ik heb je gewaarschuwd. Je mag hem pas op de eenentwintigste dag zien, als je nu iets stoms doet ben jij straks verantwoordelijk.’

De oude man mompelde verwensingen naar Raghu vanaf zijn touwenbed. ‘Kent geen schaamte, deugt nergens voor. Als ik zie hoe die man zich gedraagt krijg ik het gevoel dat het Duistere Tijdperk is aangebroken.’

De lucht klaarde op door de daaropvolgende ruzie en dreigementen. Raghu bekende dat hij fout was geweest en er al zwaar voor had moeten boeten. Bipti zei dat ze bereid was bij hem terug te komen. En hij stemde in op de eenentwintigste dag terug te komen.

Ter voorbereiding op die dag begon Bissoondaye droge kokosnoten te verzamelen. Ze ontdeed ze van hun bast, raspte de kern en haalde de olie eruit zoals de pundit haar had voorgeschreven. Het was een langdurig proces van koken, afschuimen en weer koken, en het was verbazend hoeveel kokosnoten er nodig waren voor een klein beetje olie. Maar de olie was op tijd klaar en Raghu kwam keurig gekleed, met zijn haar glimmend op zijn schedel geplakt, zijn snor netjes bijgeknipt; hij gedroeg zich correct terwijl hij zijn hoed afnam en de donkere achterkamer van de hut inliep waar een warme geur hing van olie en oud stro. Hij hield zijn hoed voor de rechterkant van zijn gezicht en keek in de olie op het koperen bord. Meneer Biswas, door de hoed aan het oog van zijn vader onttrokken en van top tot teen ingebakerd, werd met zijn gezicht omlaag boven de olie gehouden. Dat vond hij niet leuk; hij fronste zijn voorhoofd, kneep zijn ogen stijf dicht en begon te brullen. De olie rimpelde amberkleurig, verbrak de weerspiegeling van meneer Biswas’ gezicht, toch al vertrokken van woede, en de bezichtiging was afgelopen.

Een paar dagen later gingen Bipti en haar kinderen weer naar huis. En daar nam de belangrijkheid van meneer Biswas gestaag af. Het kwam zelfs zo ver dat de dagelijkse massage werd gestaakt.

Maar hij behield zijn bijzondere positie in het gezin. Ze vergaten nooit dat hij ongeluk bracht, vooral als hij niesde. Meneer Biswas vatte gemakkelijk kou en in de regentijd dreigde hij zijn familie tot de bedelstaf te brengen. Als meneer Biswas niesde voor Raghu naar de suikerplantage was vertrokken, bleef Raghu thuis, werkte ’s morgens in de groentetuin en bracht de middag door met het maken van wandelstokken en klompen, of hij sneed heften voor kapmessen en knoppen voor de wandelstokken. Zijn favoriete ontwerp was een paar gummilaarzen; hij had nooit gummilaarzen bezeten maar hij had de opzichter een paar zien dragen. Wat Raghu ook deed, hij bleef thuis. En zelfs dan gebeurden er nog dikwijls kleine ongelukjes als meneer Biswas geniesd had: ze raakten drie penny kwijt bij het boodschappen doen, er viel een fles kapot, er ging een schaal over de vloer. Eén keer niesde meneer Biswas drie ochtenden achter elkaar.

‘Dat joch wordt echt de ondergang van zijn familie,’ zei Raghu.

Op een morgen, toen Raghu net de greppel tussen de weg en zijn erf was overgestoken, bleef hij opeens staan. Meneer Biswas had geniesd.

Bipti holde naar buiten en zei: ‘Het geeft niet. Hij niesde toen je al op de weg liep.’

‘Maar ik hoorde het heel duidelijk.’

Bipti haalde hem over naar zijn werk te gaan. Een paar uur later, terwijl ze bezig was de rijst voor het middageten schoon te maken, hoorde ze kreten vanaf de weg, liep naar buiten en zag Raghu in een ossenwagen liggen met zijn rechterbeen in bloedige zwachtels. Hij kreunde, niet van pijn maar van woede. De man die hem thuisgebracht had, weigerde hem zijn erf op te helpen: het genies van meneer Biswas was alom berucht en Raghu moest op Bipti’s schouder steunend naar binnen hinkelen.

‘Dat joch brengt ons allemaal nog tot de bedelstaf,’ zei Raghu.

Zijn woorden kwamen voort uit een diepe vrees. Hoewel hij spaarde en zichzelf en zijn gezin veel dingen ontzegde, bleef hij het gevoel houden dat ze op de rand van bittere armoede leefden. Hoe meer hij oppotte, des te meer moest hij voor zijn gevoel verkwisten en prijsgeven, en des te voorzichtiger werd hij.

Elke zaterdag stond hij met de andere arbeiders voor het plantagekantoor in de rij om zijn loon in ontvangst te nemen. De opzichter zat aan een klein tafeltje waarop zijn kaki tropenhelm lag, een hoop ruimte innemend maar een symbool van welvarendheid. Aan zijn linkerhand zat de Indische klerk, gewichtig, streng en precies, met kleine keurige handen die kleine keurige getalletjes in zwarte en rode inkt in het lange kasboek schreven. Terwijl de klerk de getallen noteerde en de namen en bedragen afriep met zijn hoge, precieze stem, pakte de opzichter munten van de torentjes zilver- en de bergjes kopergeld voor zich, en nam met grotere bedachtzaamheid biljetten van de stapels blauwe briefjes van een dollar, de kleinere stapel rode briefjes van twee dollar en het hele lage stapeltje groene briefjes van vijf dollar. Weinig arbeiders verdienden vijf dollar per week; die biljetten waren voor degenen die naast hun eigen loon ook dat van hun vrouw of man kwamen halen. Rond de tropenhelm van de opzichter stonden, alsof ze hem bewaakten, een stel stijve blauwe papieren zakken, aan de bovenkant netjes gekarteld en bedrukt met grote getallen, die rechtop stonden door het gewicht van het muntgeld. Door keurige ronde gaatjes was een glimp van de munten op te vangen en kon het geld ademen, had Raghu gehoord.

Die zakken fascineerden Raghu. Hij had er een paar weten te bemachtigen en ze na maanden sparen en een beetje smokkelen – door een shilling voor twaalf penny’s in te wisselen, bijvoorbeeld – vol gekregen. Daarna had hij nooit meer op kunnen houden. Niemand wist waar hij die zakken had verborgen, zelfs Bipti niet; maar het gerucht ging dat hij zijn geld had begraven en mogelijk de rijkste man van het dorp was.

Zulke praatjes verontrustten Raghu, en als tegenmaatregel ging hij nog soberder leven.

Meneer Biswas groeide. De ledematen die ooit tweemaal daags gemasseerd en ingeolied werden, bleven nu dagenlang stoffig, modderig en ongewassen. De ondervoeding die hem dat zesde, ongeluk brengende vingertje had bezorgd, plaagde hem nu met eczeem en zweren die opzwollen, openbarstten en korsten kregen, en dan weer openbarstten tot ze gingen stinken; vooral zijn enkels en knieën, polsen en ellebogen waren er erg aan toe, en de zweren lieten plekken achter als vaccinatielittekens. Door die ondervoeding was zijn borstkas heel minnetjes gebleven en had hij broodmagere armen en benen; zijn groei was erdoor geremd en hij had een zachte, opgezwollen buik. Toch groeide hij zienderogen. Hij had nooit bewust honger. Het zat hem nooit dwars dat hij niet naar school ging. Zijn leven was alleen maar onaangenaam omdat de pundit hem had verboden bij vijvers en rivieren in de buurt te komen. Raghu was een uitstekend zwemmer en Bipti wilde dat hij de broers van meneer Biswas les gaf. Elke zondag ging Raghu met Pratap en Prasad in een nabije beek zwemmen, terwijl meneer Biswas thuisbleef om door Bipti gewassen te worden en al zijn zweren te laten openschuren door haar geboen met de blauwe zeep. Maar na een paar uur waren de zweren al niet meer zo rauw en rood, kwamen er al nieuwe korsten op en voelde meneer Biswas zich weer op zijn gemak. Hij speelde thuis met zijn zusje Dehuti. Ze mengden gele aarde met water om een lemen oventje te maken; ze kookten wat rijstkorreltjes in lege melkblikjes en gebruikten de dekseltjes als bakplaat om roti’s te maken.

Aan die spelletjes deden Prasad en Pratap niet mee. Ze waren respectievelijk negen en elf jaar en al te oud voor dat soort onnozel vermaak, ze werkten al, en verleenden de plantages zo blijmoedig hun medewerking bij het overtreden van de wet op de kinderarbeid. Ze hadden zich een volwassen manier van doen aangeleerd. Ze praatten met een grassprietje tussen hun tanden; ze dronken luidruchtig, zuchtten diep, en haalden de rug van een hand langs hun mond; ze aten enorme hoeveelheden rijst, klopten op hun buik en boerden; en elke zaterdag stonden ze in de rij om hun loon te halen. Zij moesten voor de buffels zorgen die de karren met suikerriet trokken. De lusthof van de buffels was een verstikkend zoet riekende modderpoel niet ver van de fabriek; daar liepen Pratap en Prasad, met een dozijn andere magere jongens, lawaaiig, vrolijk, zich ten volle van hun belangrijkheid bewust, de hele dag in de modder tussen de buffels rond. Als ze thuiskwamen zaten hun benen vol buffelmodder die wit was opgedroogd, zodat ze eruitzagen als de bomen voor brandweerkazernes en politiebureaus die tot halverwege hun stammen witgekalkt zijn.

Al wilde hij het nog zo graag, het was niet waarschijnlijk dat meneer Biswas zich bij zijn broers in de buffelpoel zou voegen als hij oud genoeg was. Er was immers het waterverbod van de pundit; en hoewel aangevoerd kon worden dat modder geen water was, hoewel een ongeluk daar de oorzaak van Raghu’s zorgen had kunnen wegnemen, zou Raghu noch Bipti ooit een advies van de pundit negeren. Over twee of drie jaar, als meneer Biswas oud genoeg was om een sikkel te hanteren, zou hij zich moeten aansluiten bij de jongens en meisjes van de grasploeg. Er waren voortdurend conflicten tussen hen en de buffeljongens, en het leed geen twijfel wie er superieur waren. Die buffeljongens met hun beenkappen van witte modder, die met stokken porden en sloegen en hun buffels luid roepend onder controle hielden, hadden macht. Terwijl de kinderen van de grasploeg die kwiek in een lange rij langs de weg liepen met hun hoofden praktisch aan het oog onttrokken door hoge, brede stapels gras zodat ze nauwelijks iets konden zien en, door het gewicht op hun hoofd en het gras in hun gezicht, alleen met steunende, korte antwoorden op schimpscheuten konden reageren, een makkelijk doelwit voor spot waren.

En voor meneer Biswas zou het de grasploeg worden. Later zou hij naar de suikerrietvelden gaan om te wieden en op te ruimen, te zaaien en te oogsten; hij zou per dagtaak betaald worden en zijn dagtaak zou door een werkmeester met een lange bamboestok worden uitgemeten. En daar zou hij blijven. Hij zou nooit werkmeester of weger worden omdat hij niet kon lezen. Misschien zou hij na jaren sparen genoeg geld hebben om een paar hectare te pachten of te kopen om er zijn eigen suikerriet op te verbouwen, en het dan aan de plantage te verkopen voor een prijs die door hen was vastgesteld. Maar dat zou hij alleen bereiken als hij de kracht en het optimisme van zijn broer Pratap had. Want dat deed Pratap. En Pratap, zijn leven lang analfabeet, zou rijker worden dan meneer Biswas; hij zou jaren voor meneer Biswas zijn eigen huis kopen, een groot, solide, goed gebouwd huis.

Maar meneer Biswas ging niet op de plantage werken. Gebeurtenissen die spoedig zouden plaatsvinden, brachten hem op een andere weg. Het bracht hem geen rijkdom, maar stelde hem in staat zich later in zijn leven te troosten met de Meditations van Marcus Aurelius, terwijl hij op het Slumberking-bed lag te rusten in de ene kamer die bijna al zijn bezittingen herbergde.

Dhari, de buurman, kocht een drachtige koe, en toen het kalf geboren was vroeg Dhari, die geen kinderen had en wiens vrouw uit werken ging, aan meneer Biswas of hij het kalf overdag water wilde geven, voor een penny per week. Raghu en Bipti waren blij met het aanbod.

Meneer Biswas hield van het kalf, om zijn grote hoofd dat zo onzeker met het slanke lijf verbonden leek, om die knobbelige, wankele poten, de grote droeve ogen en domme roze neus. Hij keek graag hoe het kalf wild en morsig aan zijn moeders uier rukte, de dunne poten wijd uitgespreid, zijn kop bijna helemaal verborgen onder de buik van zijn moeder. En hij deed meer dan het kalf alleen water geven. Hij nam het uit wandelen door vochtige velden vol zegge en over de karrensporen tussen de suikerrietvelden, omdat hij het dier graag allerlei soorten gras wilde voeren, en hij kon niet begrijpen waarom het kalf er een hekel aan had van de ene plek naar de andere geleid te worden.

Tijdens een van die wandelingen ontdekte meneer Biswas de beek. Het was onmogelijk dat Raghu hier met Pratap en Prasad kwam zwemmen: het water was te ondiep. Maar hij wist wel zeker dat Bipti en Dehuti hier op zondagmiddagen de was deden en dan met witte vingers vol ribbeltjes terugkwamen. De beek stroomde tussen bamboestruiken door, over gladde stenen van allerlei afmetingen en kleuren, de koele klanken van het water vermengden zich met het geritsel van de scherpe bladeren, het gepiep waarmee de hoge bamboestokken heen en weer zwaaiden, het gekraak waarmee ze langs elkaar schuurden.

Meneer Biswas ging in de beek staan en keek omlaag. Door de snelle stroming en het geruis vergat hij hoe ondiep het water was, de stenen voelden erg glad aan en in paniek klauterde hij op de kant en keek naar het water, dat er nu weer onschuldig uitzag, terwijl het kalf verveeld en ongelukkig naast hem stond, het dier gaf niets om bamboebladeren.

Hij bleef naar de verboden beek gaan. De attracties leken onuitputtelijk. In een klein kolkje, donker door de oever overschaduwd, zag hij plots een school kleine zwarte visjes die zo in hun achtergrond opgingen dat ze makkelijk voor waterplanten aangezien konden worden.

Hij ging op de bamboebladeren liggen en strekte een hand uit, maar zodra zijn vingers het water raakten, waren de visjes met een kronkelend schokje verdwenen. Daarna probeerde hij de visjes niet meer te vangen als hij ze zag. Hij keek naar ze en liet dingen op het water vallen. Een droog bamboeblad veroorzaakte een lichte siddering onder de visjes; een bamboestokje wekte iets meer schrik; maar als hij zich daarna niet bewoog en niets meer liet vallen, kwamen de visjes weer tot rust. Dan spuugde hij in het water. Hoewel hij niet zo goed kon spugen als zijn broer Pratap, die zijn klodder met een terloopse zwieper kon laten neerkletsen waar hij maar wilde, schonk het meneer Biswas voldoening zijn spuug langzaam boven de zwarte visjes te zien ronddraaien voor het op de stroom werd weggevoerd. Soms probeerde hij te vissen met een dunne bamboestok, een eind draad en een kromme speld zonder aas. De visjes beten niet; maar als hij de draad wild op en neer rukte, werden ze bang. Als hij lang genoeg naar de visjes had gekeken gooide hij een stok in het water; het was een mooi gezicht de hele school meteen te zien wegschieten.

Toen raakte meneer Biswas op een dag zijn kalf kwijt. Hij was het vergeten terwijl hij naar de visjes lag te kijken. En toen hij de visjes uiteengejaagd had door de stok in het water te gooien en ineens weer aan het kalf dacht, was het verdwenen. Hij zocht langs de oevers en in de aangrenzende velden. Hij liep terug naar de wei waar Dhari het kalf die ochtend had achtergelaten. De ijzeren pin, met zijn glimmende geplette kop van de talloze hamerslagen, was er nog, maar er zat geen touw aan, geen kalf. Hij bleef heel lang zoeken, in velden vol onkruid met donzige pluimen, in de greppels als strakke rode messneden tussen de velden, in het suikerriet. Hij riep het kalf, zachtjes loeiend om niemands aandacht te trekken.

Plots besloot hij dat het kalf voorgoed was verdwenen: dat het kalf trouwens best voor zichzelf kon zorgen en op de een of andere manier wel weer bij zijn moeder op Dhari’s erf zou terugkomen. Intussen kon hij zich het beste verbergen tot het kalf was gevonden, of misschien vergeten. Het werd al laat en hij besloot dat hij zich het beste thuis kon verbergen.

De middag was bijna ten einde. In het westen was de lucht van goud en dampig. De meeste dorpelingen waren al terug van hun werk, en meneer Biswas moest zich behoedzaam naar huis begeven, hij bleef dicht bij de heggen en verschool zich af en toe in een greppel. Ongezien bereikte hij de achterkant van hun stuk grond. Tussen de hut en de koestal zag hij Bipti op een werkbank geëmailleerde, blikken en koperen kommen en schalen afwassen met as en water. Hij verborg zich achter de hibiscusheg. Pratap en Prasad kwamen thuis, met grassprietjes tussen hun tanden, hun krappe vilten hoeden vochtig van het zweet, hun benen vol witte aangekoekte modder. Pratap sloeg een witte lap katoen om zijn vuile broek en kleedde zich met bedreven volwassen kuisheid uit voor hij de kalebas pakte om water over zich heen te gooien uit de grote zwarte oliedrum. Prasad ging op een plank staan en begon de witte modder van zijn benen te schrapen.

Bipti zei: ‘Jullie moeten wat hout gaan halen voor het donker wordt, jongens.’ Prasad werd kwaad; en alsof hij door die witte modder van zijn benen te schrapen zijn volwassen bedaardheid had verloren, smeet hij zijn hoed tegen de grond en begon te schreeuwen als een klein kind: ‘Waarom vraag je me dat nú? Waarom vraag je me dat élke dag? Ik doe het niet.’

Raghu kwam het achtererf op met een half voltooide wandelstok in de ene hand en in de andere een rokend stuk ijzerdraad waarmee hij bezig was geweest figuren in het hout te branden. ‘Luister eens, jongen,’ zei Raghu. ‘Denk nou niet dat je een grote vent bent omdat je geld verdient. Doe wat je moeder zegt. En vlug wat, voor ik je met deze stok geef, al is hij nog niet klaar.’ Hij glimlachte om zijn grapje.

Meneer Biswas kreeg het benauwd.

Prasad pakte nog steeds razend zijn hoed op en liep met Pratap naar de voorkant van het huis.

Bipti liep met haar serviesgoed naar de keuken op de veranda aan de voorkant, waar Dehuti haar zou helpen met het avondeten. Raghu ging terug naar zijn vuur voor het huis. Meneer Biswas glipte door de hibiscusheg, sprong over de smalle ondiepe greppel, die grijzig zwart en kledderig was geworden van het asgrauwe afwaswater en het modderige water van Prataps bad, en liep naar de kleine achterveranda waar een tafel stond, het enige door een timmerman vervaardigde meubelstuk in de hut. Van de veranda ging hij zijn vaders kamer binnen, kroop achter de val rond het bed – houten planken op boomstammen die in de aarden vloer waren verzonken – en maakte zich gereed om te wachten.

Hij moest lang wachten, maar verdroeg het zonder ongerief. Onder het bed verenigden de geuren van oud beddengoed, stof en oud stro zich tot een alles overheersende muffe lucht. Onwillekeurig, om de tijd te doden, probeerde hij de verschillende geuren te ontwarren, terwijl zijn oren de geluiden in en om de hut opvingen. Alles klonk veraf en dramatisch. Hij hoorde de jongens terugkomen en het droge hout neergooien. Prasad ging nog steeds razend tekeer, Raghu waarschuwde hem, Bipti kwam sussend tussenbeide. Toen was meneer Biswas opeens een en al oor.

‘Hee, Raghu?’ Hij herkende de stem van Dhari. ‘Waar is die jongste zoon van je?’

‘Mohun? Bipti, waar is Mohun?’

‘Bij het kalf van Dhari, denk ik.’

‘Nou, daar is hij niet,’ zei Dhari.

‘Prasad!’ riep Bipti. ‘Pratap! Dehuti! Hebben jullie Mohun gezien?’

‘Nee, ma.’

‘Nee, ma.’

‘Nee, ma.’

‘Nee, ma. Nee, ma. Nee, ma,’ zei Raghu. ‘Wat kan er aan de hand zijn, denk je? Ga hem zoeken.’

‘God!’ riep Prasad.

‘En jij ook, Dhari. Het was jouw idee om Mohun voor het kalf te laten zorgen. Ik stel jou aansprakelijk.’

‘Daar zal de rechter wel anders over denken,’ zei Dhari. ‘Een kalf is een kalf, en voor iemand die niet zoveel geld heeft als jij…’

‘Ik weet zeker dat er niks aan de hand is,’ zei Bipti, ‘Mohun weet dat hij niet bij water in de buurt mag komen.’

Meneer Biswas schrok op van een jammerend geluid. Het was afkomstig van Dhari. ‘Water, water. O, dat ongeluksjoch. Heeft er niet genoeg aan zijn vader en moeder te gronde te richten, hij moet mij ook nog te gronde richten. Water! O, moeder van Mohun, wat heb je gezegd?’

‘Water?’ Raghu klonk niet-begrijpend.

‘De vijver. De vijver,’ jammerde Dhari, en meneer Biswas hoorde hem tegen de buren schreeuwen: ‘De zoon van Raghu heeft mijn kalf in de vijver verdronken. Mijn mooie kalf. Mijn eerste kalf. Mijn enige kalf.’

Er had zich al gauw een druk pratende menigte verzameld. Velen van hen waren die middag nog naar de vijver geweest; vrij veel mensen hadden het kalf zien rondlopen, een of twee mensen hadden zelfs een jongetje gezien.

‘Onzin!’ zei Raghu. ‘Stelletje leugenaars. Die jongen komt niet bij water in de buurt.’ Hij zweeg even en voegde eraan toe: ‘De pundit heeft hem vooral verboden om in de buurt te komen bij water in zijn natuurlijke vorm.’

Lakhan de voerman zei: ‘Een mooie vent is dat. Het schijnt hem niks te kunnen schelen of zijn zoon verdronken is of niet.’

‘Hoe weet je wat hij denkt?’ zei Bipti.

‘Laat hem maar, laat hem maar,’ zei Raghu op gekwetste, vergevende toon. ‘Mohun is míjn zoon. En als het mij niet kan schelen of hij verdronken is of niet, dan is dat míjn zaak.’

‘En mijn kalf?’ zei Dhari.

‘Dat kan me niks schelen. Pratap! Prasad! Dehuti! Hebben jullie je broer ergens gezien?’

‘Nee, vader.’

‘Nee, vader.’

‘Nee, vader.’

‘Ik ga naar hem duiken,’ zei Lakhan.

‘Hij moet ons hoognodig laten zien wat hij kan,’ zei Raghu.

‘Toe!’ riep Bipti, ‘schei uit met dat gekift en gekibbel en laten we liever die jongen gaan zoeken.’

‘Mohun is mijn zoon,’ zei Raghu, ‘en als er iemand naar hem gaat duiken dan ben ik het. En ik bid tot God dat ik jouw rotkalf daar op de bodem van de vijver aantref, Dhari.’

‘Jullie zijn getuigen!’ zei Dhari. ‘Jullie zijn mijn getuigen. Die woorden zullen voor de rechter herhaald moeten worden.’

‘Naar de vijver! Naar de vijver!’ zeiden de dorpelingen, en het nieuws werd naar de mensen geroepen die er net aankwamen: ‘Raghu gaat zijn zoon opduiken in de vijver.’

Meneer Biswas had onder zijn vaders bed aanvankelijk met plezier, daarna vol ongerustheid geluisterd. Raghu kwam zwaar ademend en op het hele dorp vloekend de kamer binnen. Meneer Biswas hoorde hoe hij zich uitkleedde en naar Bipti riep hem te komen insmeren met kokosolie. Ze kwam en smeerde hem in, en ze gingen samen de kamer uit. Het geroezemoes en geluid van voetstappen op de weg zwol aan, toen stierf het langzaam weg.

Meneer Biswas kwam onder het bed vandaan en zag tot zijn ontzetting dat het donker was in de hut. In het aangrenzende vertrek begon iemand te huilen. Hij liep naar de deuropening en keek. Het was Dehuti. Ze had zijn overhemd en twee hemden van de spijker aan de muur gepakt en hield ze tegen haar gezicht gedrukt.

‘Zus,’ fluisterde hij.

Ze hoorde het en zag hem, en haar gesnik ging over in gegil.

Meneer Biswas wist niet wat hij doen moest. ‘Er is niks aan de hand, er is niks aan de hand,’ zei hij, maar zijn woorden haalden niets uit en hij liep terug naar zijn vaders kamer. Juist op tijd, want op dat moment kwam Sadhu, de stokoude man die twee huizen verderop woonde, net aanlopen om te vragen wat er was, de woorden floten door de ruimten tussen zijn tanden.

Dehuti bleef gillen. Meneer Biswas stak zijn handen in zijn broekzakken en drukte zijn vingers door de gaten erin tegen zijn dijen.

Sadhu leidde Dehuti weg.

Buiten kwaakte uit onbekende richting een kikker, en maakte toen een zuigend, borrelend geluid. De krekels tsjirpten al. Meneer Biswas was alleen in de donkere hut, en hij was bang.

De vijver lag in moerasland. Het oppervlak was geheel met planten overdekt en van een afstand leek het louter een laagte in het terrein. De vijver zat in feite vol abrupte diepten en de dorpelingen dachten graag dat die plekken peilloos diep waren. Er waren geen bomen of heuvels in de omgeving zodat de hemel, hoewel de zon al onder was, zich hoog en licht boven het land bleef verheffen. De dorpelingen stonden zwijgend rond de veilige rand van de vijver. De kikkers kwaakten en de poor-me-one begon de klaaglijke woorden te zeggen die hem zijn naam hadden bezorgd. De muggen waren al actief; nu en dan sloeg een dorpeling op zijn arm of lichtte een been op om daarop te slaan.

Lakhan de voerman zei: ‘Hij blijft mij te lang onder.’

Bipti fronste haar voorhoofd.

Voor Lakhan zijn hemd uit kon trekken kwam Raghu aan de oppervlakte, bolde zijn wangen, blies een lang, dun boogje water uit en haalde diep en luidruchtig adem. Het water rolde van zijn ingevette huid, maar zijn snor hing nu slap op zijn bovenlip en zijn haar lag als franje over zijn voorhoofd. Lakhan stak een hand uit om hem op de kant te helpen. ‘Er is geloof ik wel iets daar beneden,’ zei Raghu. ‘Maar het is erg donker.’

In de verte stonden de lage bomen zwart tegen de verflauwende hemel; de oranje strepen van de zonsondergang zaten vol grijze vegen, alsof er vieze vingers op zaten.

Bipti zei: ‘Laat Lakhan een keer duiken.’

Iemand anders zei: ‘Wacht tot morgen.’

‘Tot morgen wachten?’ zei Raghu. ‘Om het water voor iedereen te vergiftigen?’

Lakhan zei: ‘Ik ga wel.’

Raghu schudde hijgend zijn hoofd. ‘Het is míjn zoon. Míjn verantwoordelijkheid.’

‘En het is míjn kalf,’ zei Dhari.

Raghu negeerde hem. Hij streek zijn handen door zijn haren, blies zijn wangen vol, zette zijn handen in zijn zij en boerde. Een ogenblik later was hij weer in het water. De vijver stond stijlvol duiken niet toe; Raghu liet zich enkel onder water zakken. Het water brak in rimpels. De glans van de avondhemel erboven vervaagde. Terwijl ze stonden te wachten kwam er een koele bries van de heuvels in het noorden; het water glinsterde als pailletten tussen de wuivende grashalmen.

Lakhan zei: ‘Daar komt hij. Hij heeft wat, geloof ik.’

Door Dhari’s kreet wisten ze wat het was. Toen begon Bipti te gillen, en Pratap en Prasad en alle andere vrouwen ook, terwijl de mannen meehielpen het kalf op de kant te tillen. Een van zijn flanken was groen van het slijm; de dunne poten waren omstrengeld met wingerdachtige waterplanten, ze waren nog vers, dik en groen. Raghu zat op de kant en staarde tussen zijn benen door in het donkere water.

Lakhan zei: ‘Laat mij nu een keer naar je zoon duiken.’

‘Ja, man,’ smeekte Bipti, ‘laat hem een keer duiken.’

Raghu bleef diep ademhalend zitten, met zijn lendedoek tegen zijn huid gekleefd. Toen was hij weer in het water en waren de dorpelingen weer stil. Ze wachtten en keken naar het kalf, naar de vijver.

Lakhan zei: ‘Er is wat aan de hand.’

Een vrouw zei: ‘Nou niet van dat domme gepraat, Lakhan. Raghu kan geweldig goed duiken.’

‘Weet ik, weet ik,’ zei Lakhan. ‘Maar hij blijft te lang onder.’

Toen zweeg iedereen. Er had iemand geniesd.

Ze draaiden zich om en zagen meneer Biswas op enige afstand in het duister staan, hij wreef de teen van zijn ene voet langs de enkel van de andere.

Lakhan was al in het water. Pratap en Prasad renden op meneer Biswas toe en voerden hem hardhandig af.

‘Dat jong!’ zei Dhari. ‘Hij heeft mijn kalf vermoord, en nu heeft hij de dood van zijn eigen vader op zijn geweten.’

Lakhan bracht Raghu bewusteloos boven water. Ze rolden hem op het vochtige gras en pompten water uit zijn mond en neusgaten naar buiten. Maar het was al te laat.

‘We moeten bericht sturen,’ zei Bipti aldoor. ‘We moeten bericht sturen.’ En de boodschap werd alom overgebracht door bereidwillige en opgewonden dorpelingen. De belangrijkste boodschap was voor Bipti’s zuster Tara in Pagotes. Tara was een vrouw van aanzien. Het lot had haar kinderloos gelaten, maar het had haar ook een echtgenoot geschonken die zich van het land had bevrijd en meteen een vermogen vergaard had: hij was nu al eigenaar van een rumhuis en een manufacturenwinkel, en was een van de eerste mensen op Trinidad die een auto hadden gekocht.

Tara kwam en nam meteen de leiding. Haar armen waren van pols tot elleboog omsloten door zilveren armbanden die ze Bipti dikwijls had aanbevolen: ‘Ze zijn misschien niet zo mooi, maar wie je ook aanvalt, één klap met deze arm is afdoende.’ Ze had ook oorbellen en een nakphul, een ‘neusbloempje’. Ze droeg een massief gouden halsjuk en dikke zilveren banden om haar enkels. Ondanks al die sieraden was ze energiek en capabel, en ze had het leidinggevend optreden van haar man overgenomen. Ze liet het rouwen aan Bipti over en regelde de rest. Ze had haar eigen pundit meegebracht, die ze voortdurend dirigerend toesprak; ze instrueerde Pratap hoe hij zich bij de plechtigheid diende te gedragen; ze had zelfs een fotograaf meegebracht.

Ze drukte Prasad, Dehuti en meneer Biswas op het hart zich waardig te gedragen en niemand in de weg te lopen, en ze beval Dehuti erop toe te zien dat meneer Biswas netjes aangekleed was. Meneer Biswas werd als de benjamin van het gezin met respect en sympathie door de rouwenden behandeld, zij het ook met enige vrees. Opgelaten met al die aandacht liep hij in de hut en over het erf rond, met het idee dat hij een nieuwe, rauwe geur in de lucht bespeurde. Hij had ook een vreemde smaak in zijn mond; hij had nooit vlees gegeten, maar nu had hij het gevoel of hij rauw, blank vlees had gegeten; er bleef voortdurend speeksel achter in zijn keel opwellen waar hij misselijk van werd, en hij moest aldoor spugen, tot Tara zei: ‘Wat is er met jou aan de hand? Ben je in verwachting?’

Bipti werd gewassen. Haar nog natte haar werd keurig in een scheiding gekamd en de scheiding werd besmeerd met rode henna. Daarop werd de henna eraf geschraapt en de scheiding gevuld met houtskoolpoeder. Nu was ze voorgoed weduwe. Tara stiet een korte gil uit en op haar teken begonnen de andere vrouwen te jammeren. Bipti’s natte zwarte haar was nog bespat met henna, als druppeltjes bloed.

Crematie was verboden en Raghu zou begraven worden. Hij lag in een kist in zijn slaapkamer, gekleed in zijn beste lendedoek, jasje en tulband, met zijn kralen rond zijn hals en op zijn jasje. De kist was bestrooid met goudsbloemen die heel goed bij zijn tulband pasten. Pratap, de oudste zoon, verrichtte om de kist lopend de begrafenisriten.

‘Nu een foto,’ zei Tara. ‘Vlug. Allemaal bij elkaar. Voor de laatste keer.’

De fotograaf, die onder de mangoboom had zitten roken, stapte de hut binnen en zei: ‘Te donker.’

De mannen raakten geïnteresseerd en gaven adviezen terwijl de vrouwen jammerden.

‘Breng hem naar buiten. Zet hem tegen de mangoboom.’

‘Steek een lamp aan.’

‘Bestáát niet dat het te donker is.’

‘Wat weet jij daarvan? Jij hebt nog nooit een foto laten maken. Nee, ík stel voor…’

De fotograaf, een kleurling met Chinees, Europees en zwart bloed, verstond niet wat er gezegd werd. Ten slotte droegen hij en een paar van de mannen de kist de veranda op en zetten hem rechtop tegen de muur.

‘Voorzichtig! Pas op dat hij er niet uit valt.’

‘O jee. Alle goudsbloemen zijn eruit gevallen.’

‘Laat maar,’ zei de fotograaf in het Engels. ‘Dat geeft een heel aardig effect, die bloemen op de grond.’ Hij zette zijn statief net onder de rafelige strooien dakrand op het erf en stak zijn hoofd onder de zwarte doek.

Tara wekte Bipti uit haar verdriet, schikte Bipti’s haar en sluier en droogde haar ogen.

‘Vijf mensen allemaal samen op één foto,’ zei de fotograaf tegen Tara. ‘Het is moeilijk uit te maken hoe je dat moet opstellen. Het beste lijkt mij twee aan de ene kant en drie aan de andere kant. Weet u zeker dat u ze alle vijf op de foto wilt hebben?’

Tara hield voet bij stuk.

De fotograaf zoog op zijn kiezen, maar richtte zijn ergernis niet op Tara. ‘Kijk nou, kijk nou toch. Kan er niet iemand wat onder die kist leggen zodat hij niet wegglijdt?’ Tara liet het euvel verhelpen.

De fotograaf zei: ‘Goed dan, moeder en oudste zoon elk aan een kant. Jongste zoon en dochter naast de moeder. Tweede zoon naast de oudste zoon.’

Er volgden meer aanwijzingen van de mannen.

‘Laat ze naar de kist kijken.’

‘Naar de moeder.’

‘Naar de jongste zoon.’

De fotograaf loste het op door tegen Tara te zeggen: ‘Zeg tegen ze dat ze naar mij kijken.’

Tara vertaalde het en de fotograaf kroop weer onder zijn doek. Vrijwel onmiddellijk kwam hij er weer onderuit. ‘Als de moeder en de oudste zoon elk eens een hand op de rand van de kist legden?’

Zo geschiedde en de fotograaf dook weer onder zijn doek.

‘Wacht!’ riep Tara terwijl ze met een verse krans goudsbloemen uit de hut kwam aanrennen. Ze hing hem om Raghu’s hals en zei in het Engels tegen de fotograaf: ‘Goed. Maak nu de foto maar.’

Meneer Biswas heeft nooit een exemplaar van de foto bezeten, en kreeg hem pas te zien in 1937, toen hij in de salon van Tara’s mooie nieuwe huis in Pagotes in passe-partout aan de muur kwam te hangen, ietwat verloren tussen de vele andere begrafenisfoto’s, de talrijke ovale portretten met wazige randen van nog meer overleden vrienden en familieleden, de kleurige prenten van Engelse landschappen. De foto was verbleekt tot een heel flets bruin en gedeeltelijk bedorven door het grote, nog heel heldere heliotroopkleurige stempel van de fotograaf, en zijn vlekkerige, breeduit gekrabbelde handtekening in zacht zwart potlood. Meneer Biswas stond er versteld van hoe klein hij was. De korstige zweren en de eczeemplekken waren duidelijk zichtbaar op zijn knobbelige knieën en broodmagere armen en benen. Iedereen op de foto had onnatuurlijk grote, starende ogen die met zwart aangezet leken.

Tara had gelijk toen ze zei dat de foto een document zou worden van de laatste keer dat het hele gezin bijeen was. Want binnen enkele dagen hadden meneer Biswas en Bipti, Pratap, Prasad en Dehuti Parrot Trace verlaten en viel het gezin voorgoed uiteen.

Het begon de avond na de begrafenis.

Tara zei: ‘Bipti, je moet mij Dehuti geven.’

Bipti had gehoopt dat Tara dat zou voorstellen. Over vier of vijf jaar zou Dehuti uitgehuwelijkt moeten worden en het was beter als ze aan Tara werd gegeven. Ze zou er goede manieren leren, zich bevallig gaan gedragen en, met een bruidsschat van Tara, wellicht zelfs een goede partij trouwen.

‘Als je iemand in huis neemt,’ zei Tara, ‘kun je beter iemand van je eigen familie nemen. Dat zeg ik altijd. Ik heb niet graag dat er vreemden in mijn keuken en slaapkamer rondsnuffelen.’

Bipti was het met haar eens dat je beter bedienden van je eigen familie kon hebben. En Pratap en Prasad, en zelfs meneer Biswas, al was hem niets gevraagd, knikten instemmend, alsof het bediendenvraagstuk iets was waar ze veel over nagedacht hadden.

Dehuti keek naar de grond, schudde haar lange haar en mompelde een paar woorden, hetgeen betekende dat ze veel te klein was om geraadpleegd te worden maar er heel blij mee was.

‘Koop nieuwe kleren voor haar,’ zei Tara en bevoelde de rok van georgette en de zijden petticoat die Dehuti bij de begrafenis had gedragen. ‘Koop wat sieraden voor haar.’ Ze legde een duim en wijsvinger om Dehuti’s pols, tilde haar gezicht op en lichtte haar oorlelletje omhoog. ‘Oorbellen. Goed dat je gaatjes in haar oren hebt laten prikken, Bipti. Die stokjes heeft ze nu niet meer nodig.’ Dehuti droeg stukjes van de dunne harde nerf van kokosbladeren in de gaatjes in haar oren. Tara kneep Dehuti speels in haar neus. ‘En een nakphul. Wil je wel een neusbloempje?’

Dehuti glimlachte verlegen, zonder op te kijken.

‘Tja,’ zei Tara, ‘de mode verandert aldoor tegenwoordig. Ik ben gewoon ouderwets, anders niet.’ Ze streek over haar gouden neusbloem. ‘Het kost een hoop geld om ouderwets te zijn.’

‘Je zult tevreden over haar zijn,’ zei Bipti. ‘Raghu had geen geld. Maar hij heeft zijn kinderen goed opgevoed. Een goede opvoeding, eerbied…’

‘Precies,’ zei Tara. ‘De tijd om te treuren is nu voorbij, Bipti. Hoeveel geld heeft Raghu je nagelaten?’

‘Niets. Ik weet het niet.’

‘Hoe bedoel je? Probeer je iets voor me geheim te houden? Het hele dorp weet dat Raghu een hoop geld had. Ik weet zeker dat hij je genoeg heeft nagelaten om een aardig zaakje te beginnen.’

Pratap zoog op zijn kiezen. ‘Het was een gierigaard, die ouwe. Hij verborg al zijn geld.’

‘Is dat de goede opvoeding en de eerbied die je aan je vader te danken hebt?’

Ze gingen op zoek naar het geld. Ze trokken Raghu’s kist onder het bed uit en keken of hij een dubbele bodem had; op voorstel van Bipti zochten ze naar een verbinding die misschien wees op een geheime bergplaats in het hout zelf. Ze porden in de roetige dakbedekking en tastten de daksparren af; ze klopten op de aarden vloer en de wanden van leem en bamboe; ze onderzochten Raghu’s wandelstokken en haalden de ijzeren punten eraf, de enige luxe die Raghu zich gepermitteerd had; ze sloopten het bed en ontwortelden de boomstammen waar het op rustte. Ze vonden niets.

Bipti zei: ‘Ik denk dat hij eigenlijk helemaal geen geld had.’

‘Je bent een sukkel,’ zei Tara, en in die geërgerde stemming droeg ze Bipti op Dehuti’s spullen te pakken en nam ze Dehuti mee.

Omdat er in hun huis niet gekookt kon worden, aten ze bij Sadhu. Het eten was ongezouten, en zodra hij begon te kauwen had meneer Biswas het gevoel dat hij rauw vlees at en vulde zijn mond zich weer met misselijkmakend speeksel. Hij rende naar buiten om zijn mond te legen en uit te spoelen, maar de smaak ging niet weg. En meneer Biswas schreeuwde toen Bipti hem, weer in hun eigen hut, in bed stopte en de deken van Raghu over hem heen gooide. De deken was harig en kriebelde; hij leek de oorsprong van die rauwe, verse geur die hij de hele dag had geroken. Bipti liet hem schreeuwen tot hij moe werd en insliep bij het gele, flakkerende licht van de olielamp die de hoeken in het donker liet. Ze keek hoe de pit steeds verder opbrandde, tot ze het gesnurk van Pratap, die snurkte als een volwassen man, en de zware ademhaling van Prasad en meneer Biswas hoorde. Ze sliep zelf alleen nu en dan even in. Het was stil in de hut, maar buiten klonk een aanhoudend, luid rumoer: muggen, vleermuizen, kikkers, krekels, de poor-me-one. Als de krekel even niet tsjirpte, schrok ze verstoord wakker.

Ze werd uit haar lichte slaap gewekt door een nieuw geluid. Aanvankelijk was ze er niet zeker van wat het was. Maar het geluid was zo dichtbij en zo onregelmatig dat het haar verontrustte. Het was een geluid dat ze dagelijks hoorde, maar nu, geïsoleerd in de nacht, was het moeilijk thuis te brengen. Daar was het weer: een plof, even stilte, een langgerekt knappen, dan een reeks lichtere ploffen. En weer. Dan een ander geluid, van brekende flessen, dof, alsof de flessen vol waren. En nu wist ze dat de geluiden uit haar tuin kwamen. Er stommelde iemand tussen de flessen rond die Raghu met de hals omlaag tussen de bloembedden had begraven.

Ze maakte Prasad en Pratap wakker.

Meneer Biswas, wakker geworden van gedempt gepraat in een kamer vol dansende schaduwen, deed zijn ogen weer dicht om het gevaar buiten te sluiten; meteen was alles zoals de dag ervoor weer dramatisch en veraf.

Pratap gaf Prasad en Bipti een wandelstok. Voorzichtig ontgrendelde hij het kleine raam, en duwde het toen ineens met kracht open.

De tuin werd verlicht door een stormlamp. Een man spitte met een vork in de grond tussen de flessenranden.

‘Dhari!’ riep Bipti.

Dhari keek niet op en gaf ook geen antwoord. Hij ging door met spitten, wrikte de vork in de aarde heen en weer en scheurde de wortels los die de grond stevig bijeenhielden.

‘Dhari!’

Hij begon een bruiloftslied te zingen.

‘Het kapmes!’ zei Pratap. ‘Geef me het kapmes!’

‘O God, nee! O nee,’ zei Bipti.

‘Ik ga naar buiten en maak hem af als een slang,’ zei Pratap, hij kon zijn stem niet meer beheersen van woede. ‘Prasad? Ma?’

‘Doe het raam dicht,’ zei Bipti.

Het zingen hield op en Dhari zei: ‘Ja, doe het raam dicht en ga maar lekker slapen. Ik ben hier om op jullie te passen.’

Bipti trok met geweld het kleine raam dicht, vergrendelde het en hield haar hand op de grendel.

Het graven en breken van flessen ging door. Dhari zong:

Weest vastberaden in uw dagelijks werk.

Vreest niemand en vertrouw op God.

‘Dhari doet dit niet alleen,’ zei Bipti. ‘Provoceer hem maar niet.’ En alsof daardoor niet alleen Dhari’s gedrag gekleineerd werd maar het tevens betekende dat geen van hen iets te vrezen had, voegde ze eraan toe: ‘Het is hem alleen maar om je vaders geld te doen. Laat hem maar zoeken.’

Meneer Biswas en Prasad vielen al gauw weer in slaap. Bipti en Pratap bleven op tot ze Dhari zijn laatste lied hadden horen zingen en hij zijn vork niet meer in de aarde stak, geen flessen meer kapotstootte. Ze zeiden niets. Bipti zei op een gegeven moment alleen: ‘Je vader heeft me altijd gewaarschuwd voor de mensen van dit dorp.’

Pratap en Prasad werden wakker toen het nog donker was, zoals altijd. Ze praatten niet over het gebeurde en Bipti stond erop dat ze gewoon zoals gebruikelijk naar de buffelpoel gingen. Zodra het licht was liep ze de tuin in. De bloembedden waren omgespit; er lag dauw op de gekeerde aarde waaronder de ontwortelde planten, nu al slap en verwelkend, gedeeltelijk waren bedolven. De groenten waren niet omgespit, maar er waren tomatenplanten omgehakt, stokken gebroken en pompoenen stukgesneden.

‘O, vrouw van Raghu!’ riep een man vanaf de weg, en ze zag Dhari over de greppel springen. Afwezig trok hij een bedauwd blaadje van de hibiscus, plette het in zijn hand, stak het in zijn mond en liep kauwend op haar toe.

Haar verontwaardiging steeg. ‘Maak dat je wegkomt! Onmiddellijk! Dat noemt zichzelf een man! Je bent een schaamteloze schooier. Een schaamteloze lafbek.’

Hij liep langs haar heen, langs de hut de tuin in. Kauwend nam hij de schade op. Hij was in werkkleding, met zijn kapmes in de zwarte leren schede aan zijn middel, in één hand zijn geëmailleerde etenstrommeltje, de kalebas met water aan zijn schouder.

‘O, vrouw van Raghu, wat hebben ze gedaan?’

‘Ik hoop dat je iets hebt gevonden waar je blij mee bent, Dhari.’

Hij haalde zijn schouders op en keek omlaag naar de verwoeste bloembedden. ‘Ze zullen blijven zoeken, maharadjin.’

‘We weten allemaal dat je je kalf hebt verloren. Maar dat was een ongeluk. Wat…’

‘Ja, ja. Mijn kalf, een ongeluk.’

‘Ik zal dit goed onthouden, Dhari. En Raghu’s zoons zullen het ook niet vergeten.’

‘Hij kon geweldig duiken.’

‘Barbaar! Maak dat je wegkomt!’

‘Met genoegen.’ Hij spuwde het hibiscusblad in een bloembed. ‘Ik wilde je alleen maar zeggen dat die boze lieden terug zullen komen. Waarom help je ze niet een handje, maharadjin?’

Er was niemand die Bipti te hulp kon roepen. Ze wantrouwde de politie, en Raghu had geen vrienden. Bovendien wist ze niet wie er met Dhari heulde.

Die avond verzamelden ze alle wandelstokken en kapmessen van Raghu en wachtten af. Meneer Biswas sloot zijn ogen en luisterde, maar met het verstrijken van de uren viel het hem niet mee om alert te blijven.

Hij werd wakker van gefluister en geloop in de hut. Heel in de verte, leek het, zong iemand een traag, droevig bruiloftslied. Bipti en Prasad stonden in de kamer. Pratap rende geagiteerd met een kapmes in de hand tussen het raam en de deur op en neer, zo gejaagd dat de vlam van de olielamp alle kanten op woei en een keer met een ploppend geluid verdween. De kamer verzonk in duisternis. Even later kwam de vlam terug en waren ze gered.

Ze hoorden het zingen naderbijkomen, en toen het vlakbij was hoorden ze door het zingen heen mensen praten en zachtjes lachen.

Bipti schoof de grendel van het raam, opende het op een kier en zag dat de tuin baadde in het licht van lantaarns.

‘Ze zijn met zijn drieën,’ fluisterde ze. ‘Lakhan, Dhari en Oumadh.’ Pratap duwde Bipti aan de kant, gooide het raam wijdopen en schreeuwde: ‘Ga weg! Ga weg! Ik vermoord jullie allemaal.’

‘Sst,’ zei Bipti terwijl ze Pratap wegtrok en probeerde het raam dicht te doen.

‘De zoon van Raghu,’ zei een man in de tuin.

‘Wat nou, sst?’ schreeuwde Pratap in een uitval tegen Bipti. Er sprongen tranen in zijn ogen en zijn stem verbrak tot gesnik. ‘Ik vermoord ze allemaal.’

‘Luidruchtig kereltje,’ zei een andere man.

‘Ik kom nog wel terug, en dan vermoord ik jullie allemaal,’ riep Pratap. ‘Dat beloof ik je.’

Bipti nam hem in haar armen en suste hem als een klein kind, en met dezelfde zachte, bedaarde stem zei ze: ‘Prasad, doe het raam dicht. En ga slapen.’

‘Ja, zoontje.’ Ze herkenden de stem van Dhari. ‘Ga maar lekker slapen. Wij komen voortaan elke nacht op jullie passen.’

Prasad deed het raam dicht, maar het lawaai bleef: gezang en gepraat, de zonder enige haast spittende vorken en spaden. Bipti zat naar de deur te staren waarnaast Pratap op de vloer zat, met naast zich het kapmes waarvan het heft de vorm had van een paar gummilaarzen. Hij verroerde zich niet. Zijn tranen waren verdwenen, maar zijn ogen waren rood, met gezwollen leden.

Ten slotte verkocht Bipti de hut en de grond aan Dhari en verhuisde ze met meneer Biswas naar Pagotes. Daar leefden ze van Tara’s weelde, maar niet bij haar in huis, ze woonden bij een paar familieleden die van Tara’s echtgenoot afhankelijk waren, op een achterpad een heel eind van de hoofdweg. Pratap en Prasad werden naar een ver familielid in Felicity gestuurd, in het hart van de suikerrietplantages; ze waren al ingewijd in het werk op de plantages, en te oud om iets anders te leren.

En zo verliet meneer Biswas het enige huis waarop hij enig recht kon laten gelden. De daaropvolgende vijfendertig jaar zou hij een zwerver zijn zonder een eigen onderkomen, zonder familie behalve het gezin dat hij midden in de alles opslokkende wereld van de Tulsi’s probeerde te stichten. Want nu niet alleen zijn moeders ouders dood waren maar ook zijn vader was overleden, nu zijn broers op de plantage in Felicity woonden, Dehuti als dienstmeisje bij Tara in betrekking was en hijzelf snel vervreemdde van Bipti die, gebroken als ze was, steeds minder aankon en steeds onbereikbaarder werd, had meneer Biswas het gevoel dat hij echt helemaal alleen was.

-

2 · De jaren voor de Tulsi’s

Meneer Biswas heeft naderhand nooit precies kunnen zeggen waar zijn vaders hut stond of waar Dhari en de anderen naar geld hadden gegraven. Hij heeft nooit geweten of iemand het geld van Raghu heeft gevonden. Veel kan het niet geweest zijn, want Raghu verdiende maar heel weinig. Maar de grond bevatte andere schatten. Dit was het zuiden van Trinidad en het land dat Bipti zo goedkoop aan Dhari verkocht had bleek later rijk aan olie te zijn. En toen meneer Biswas aan een artikel voor de bijlage van de Sunday Sentinel werkte – ‘Droom van Raleigh wordt werkelijkheid’, luidde de kop, ‘Maar het goud is zwart. Alleen de grond is geel, alleen de wildernis groen’ – toen meneer Biswas op zoek ging naar de plek waar hij zijn eerste jaren had doorgebracht, zag hij niets dan boortorens en smerige, eindeloos op en neer, op en neer gaande pompen, omgeven door rode bordjes met Roken Verboden. Het huis van zijn grootouders was ook verdwenen, en als hutten van leem en gras worden afgebroken laten ze geen spoor achter. Zijn navelstreng, in die onheil belovende nacht begraven, en zijn zesde vingertje, niet lang erna begraven, waren tot stof weergekeerd. De vijver was drooggelegd en het hele moerasgebied was nu een tuinstad vol witte houten bungalows met rode daken, watertanks op hoge stelten en keurige tuinen. De beek waar hij naar de zwarte visjes had gekeken was afgedamd, omgeleid naar een reservoir, en de grillig kronkelende bedding was overdekt met strakke gazons, straten en oprijlanen. Niets ter wereld getuigde van de geboorte en jonge jaren van meneer Biswas.

Zoals hij in Pagotes ontdekte.

‘Hoe oud ben je, jongen?’ vroeg Lal, de onderwijzer aan de Canadese missieschool, terwijl zijn kleine, behaarde handen met de ronde liniaal op zijn leerlingenlijst speelden.

Meneer Biswas haalde zijn schouders op en verplaatste zijn gewicht van de ene blote voet op de andere.

‘Hoe moeten jullie ooit wat bereiken?’ Lal was van een lage hindoekaste bekeerd tot het presbyterianisme en minachtte alle onbekeerde hindoes. Om uiting te geven aan die minachting praatte hij in gebroken Engels tegen ze. ‘Morgen moet je je geboortebewijs meebrengen, begrepen?’

‘Geboortebewijs?’ Bipti herhaalde het Engelse woord. ‘Dat heb ik niet.’

‘Heb je niet, hè?’ zei Lal de volgende dag. ‘Het lijkt wel of jullie niet eens weten hoe je geboren moet worden.’

Maar ze werden het eens over een aannemelijke datum, Lal vulde hem op zijn leerlingenlijst in en Bipti ging Tara om raad vragen.

Tara ging met Bipti naar een notaris wiens kantoor een klein houten schuurtje was dat scheef op acht ruwe boomstammen stond. De tempera op de wanden was tot stof vergaan. Volgens een bord, duidelijk door de man zelf geschilderd, was F.Z.Ghany advocaat en notaris, bevoegd tot eedafneming en akten van overdracht. Daar zag hij absoluut niet naar uit zoals hij op een kapotte keukenstoel in de deuropening van zijn schuurtje zat en voorovergebogen, met zijn stropdas loodrecht omlaag, met een lucifer in zijn tanden pulkte. Er lagen stapels grote stoffige boeken op de stoffige vloer, en op de keukentafel achter hem lag een groene vloeilegger, al even stoffig, en daarop stond een bont versierd metalen gevalletje dat eruitzag als een speelgoeduitgave van de draaimolen die meneer Biswas op weg naar Pagotes in de speeltuin in St.Joseph had gezien. Aan dat speelgoeddraaimolentje hingen twee stempels, en pal eronder lag een doosje vol paarse vlekken; F.Z.Ghany had de rest van zijn kantoorbenodigdheden in zijn borstzak; hij stond stijf van de pennen, potloden, vellen papier en enveloppen. Hij moest zijn benodigdheden bij zich kunnen dragen: het kantoor in Pagotes was alleen open op woensdag, marktdag; hij had nog meer kantoren, op andere marktdagen open, in Tunapuna, Arima, St.Joseph en Tacarigua. ‘Zolang er dagelijks mensen aanstootgevende taal uitslaan of door honden worden gebeten,’ placht hij te zeggen, ‘zit ik wel goed.’

Toen hij het drietal achter elkaar de plank over de greppel zag oversteken, kwam F.Z.Ghany overeind, spuwde de lucifer uit en begroette hen met goedgehumeurd dédain. ‘Maharadjin, maharadjin, jongeman.’ Hij verdiende zijn geld hoofdzakelijk aan hindoes maar vertrouwde ze niet, omdat hij een moslim was.

Ze betraden via de twee treden zijn kantoortje. Het werd vol binnen. Dat zag Ghany graag; het trok klanten. Hij zette de stoel achter de tafel, nam plaats en liet zijn klanten staan.

Tara begon uit te leggen hoe het met meneer Biswas zat. Ze werd breedsprakig, aangemoedigd door de niet-begrijpende uitdrukking op Ghany’s zware, uitgebluste gezicht.

Tijdens een van Tara’s stiltes zei Bipti: ‘Geboortebewijs.’

‘Ah!’ zei Ghany, en zijn houding veranderde. ‘Een akte van geboorte.’ Het was een veel voorkomend probleem. Hij zette een wettelijk gezicht en zei: ‘Een beëdigde verklaring. Wanneer heeft de geboorte plaatsgevonden?’

Bipti zei in het Hindi tegen Tara: ‘Dat kan ik niet precies zeggen. Maar Pundit Sitaram moet het weten. Hij heeft de dag na Mohuns geboorte zijn horoscoop getrokken.’

‘Ik weet niet wat jij in die man ziet, Bipti. Die man weet níets.’

Ghany kon hun gesprek volgen. Hij had een hekel aan de manier waarop Indische vrouwen het Hindi in het openbaar als een geheime taal gebruikten, en hij vroeg ongeduldig: ‘Geboortedatum?’

‘Acht juni,’ zei Bipti tegen Tara. ‘Dat móét de datum zijn.’

‘Goed,’ zei Ghany. ‘Acht juni. Wie zal u tegenspreken?’ Glimlachend strekte hij zijn hand uit naar de la van zijn tafel en wrikte hem heen en weer voor hij openging. Hij pakte er een foliovel uit, scheurde het in tweeën, legde een helft terug in de la, wrikte de la heen en weer om hem dicht te krijgen, legde het halve foliovel op de stoffige vloeilegger, stempelde zijn naam erop en hield zich gereed om te gaan schrijven. ‘Naam van de jongen.’

‘Mohun,’ zei Tara.

Meneer Biswas werd verlegen. Hij haalde zijn tong langs zijn bovenlip en probeerde het knobbelige puntje van zijn neus aan te raken.

‘Achternaam?’ vroeg Ghany.

‘Biswas,’ zei Tara.

‘Dat is een mooie hindoenaam.’ Hij stelde nog meer vragen, en schreef door. Toen hij klaar was, zette Bipti haar kruisje en tekende Tara, met grote bedachtzaamheid en na een lange inleidende dans van de pen boven het papier, met haar naam. F.Z.Ghany worstelde nogmaals met de la, pakte de andere helft van het foliovel, stempelde zijn naam erop, schreef wat, en weer moest iedereen tekenen.

Meneer Biswas leunde nu voorover tegen een van de stoffige wanden, met zijn voeten ver naar achteren. Hij spuwde heel voorzichtig en probeerde de spuugdraad tot op de grond te laten komen zonder dat hij brak.

F.Z.Ghany hing zijn naamstempel op en pakte het datumstempel. Hij draaide wat aan de wieltjes, sloeg het met een klap op het bijna droge paarse kussentje en dan met een klap op het papier. Twee van de rubberen reepjes vielen eraf. ‘Dat rotding, kapot,’ zei hij, en bekeek het zonder ergernis. Hij legde uit: ‘Het jaar kun je nog wel afdrukken, want dat verander je maar één keer per jaar. Maar de dagen en de maanden, die moet je aldoor ronddraaien, man.’ Hij pakte de reepjes rubber op en bekeek ze nadenkend. ‘Hier, geef maar aan die jongen. Om mee te spelen.’ Hij schreef de datum met een van zijn pennen op en zei: ‘Goed, laat de rest maar aan mij over. Een dure grap, die beëdigde verklaringen. Met die stempels en alles. Dat is bij elkaar tien dollar.’ Bipti frunnikte aan de knoop in de punt van haar sluier en Tara betaalde.

‘Nog meer kinderen zonder akte van geboorte?’

‘Drie,’ zei Bipti.

‘Breng ze maar hier,’ zei Ghany. ‘Alle drie. Op marktdag. Volgende week? Het is beter die dingen meteen recht te trekken, ziet u.’ Zo was er officieel notitie genomen van het bestaan van meneer Biswas, en stapte hij de nieuwe wereld binnen.

Nul keer nul is nul,

Nul keer twee is nul.

Dat opdreunen van de tafels schonk Lal plezier. Hij geloofde in grondigheid, discipline en, zijn geliefde term, doorzettingsvermogen; deugden die onbekeerde hindoes naar zijn gevoel in het bijzonder ontbeerden.

Een keer twee is twee,

Twee keer twee is vier.

‘Stop!’ riep Lal met zijn tamarindestokje zwaaiend. ‘Biswas, hoeveel is nul keer twee?’

‘Twee.’

‘Kom hier. Jij daar, Ramguli, hoeveel is nul keer twee?’

‘Nul.’

‘Kom hier. Die jongen die eruitziet of hij zijn moeders kleren aanheeft. Hoeveel is dat?’

‘Vier.’

‘Kom hier.’ Hij hield het stokje aan beide kanten vast en boog het vlug op en neer. De mouwen van zijn jasje schoven omlaag over gore manchetten en dunne polsen die zwart zagen van de haren. Het jasje van Lal was bruin, maar saffraangeel geworden waar het geïmpregneerd was met zijn zweet. Zolang meneer Biswas naar die school ging, zag hij Lal nooit een ander jasje dragen.

‘Ramguli, ga terug naar je plaats. Goed, jullie tweeën, hebben jullie al besloten hoeveel nul keer twee is?’

‘Nul,’ jammerden ze in koor.

‘Ja, nul keer twee is nul. Jij zei dat het twee was.’ Hij greep meneer Biswas beet, trok zijn broek strak over zijn achterste, en begon hem met het tamarindestokje te slaan terwijl hij op de maat zei: ‘Nul keer twee is nul. Nul keer nul is nul. Eén keer twee is twee.’

Meneer Biswas werd vrijgelaten en liep huilend terug naar zijn plaats.

‘En nu jij. Voor we ergens over praten moet je me eens vertellen waar je die bloes vandaan hebt.’

Hij was vlammend rood en had pofmouwtjes, het was duidelijk een bovenlijfje en zonder commentaar als zodanig herkend door de jongens, van wie de meesten kledingstukken droegen die oorspronkelijk niet voor hen bestemd waren.

‘Hoe kom je eraan?’

‘Van mijn schoonzus.’

‘Heb je haar bedankt?’

Er kwam geen antwoord.

‘Afijn, als je je schoonzuster weer ziet, moet je haar een boodschap overbrengen. Zeg tegen haar’ – en nu greep Lal de jongen vast en gaf hem met het stokje – ‘zeg tegen haar dat nul keer twee geen vier is. Zeg tegen haar nul keer nul is nul, nul keer twee is nul, een keer twee is twee, en twéé keer twee is vier.’

Meneer Biswas leerde nog andere dingen. Hij leerde het onzevader in het Hindi uit de King George V Hindi Reader, en hij leerde veel Engelse gedichten van buiten uit de Royal Reader. Gedicteerd door Lal maakte hij uitvoerige aantekeningen, die hij nooit serieus geloofde, over geisers, breuktroggen, waterscheidingen, stromingen, de Warme Golfstroom en een reeks woestijnen. Hij leerde het bestaan van oasen, een woord dat Lal hem liet uitspreken als ‘o-aze’, en zijn hele verdere leven was een oase voor hem niets meer dan vier of vijf dadelpalmen rond een klein plasje zoet water, omgeven door eindeloze kilometers wit zand en hete zon. Hij leerde wat iglo’s waren. Met rekenen kwam hij tot de enkelvoudige renteberekening en leerde hij dollars en centen omzetten in ponden, shillingen en penny’s. De geschiedenis die Lal onderwees zag hij als niet meer dan een schoolvak, een tak van de wetenschap even onwerkelijk als aardrijkskunde; en van de jongen in het rode lijfje hoorde hij voor het eerst, vol ongeloof, van de Eerste Wereldoorlog.

Meneer Biswas raakte bevriend met de jongen, die Alec heette. De kleuren van Alecs kleren vormden een constante bron van verrassing, en op een dag wekte hij grote beroering op school door blauw, helder turkoois te plassen. Op opgewonden vragen antwoordde Alec: ‘Weet ik niet, jongen. Zeker omdat ik Portugees ben of zo.’ En dagenlang gaf hij plechtige demonstraties die de meeste jongens vervulden met afkeer van hun eigen ras.

Meneer Biswas was de eerste aan wie Alec zijn geheim onthulde, en toen Alec tijdens een ochtendpauze zijn demonstratie had gegeven, knoopte meneer Biswas theatraal zijn gulp open voor zíjn demonstratie. Er ontstond tumult en Alec zag zich genoodzaakt het potje met Dodd’s Nierpillen voor de dag te halen. In een mum van tijd was het potje leeg, op vijf, zes pillen na die Alec naar zijn zeggen voor zichzelf moest houden. De pillen waren net als het rode lijfje van zijn schoonzus. ‘Ik weet niet wat ze zal doen als ze erachter komt,’ zei Alec, en tegen de jongens die bleven bedelen zei hij: ‘Koop je eigen pillen. De drogist heeft er zat.’ En veel jongens kochten inderdaad hun eigen pillen, en een week lang zagen de urinoirs op school turkoois; en de drogist schreef de plotselinge stijging in de verkoop toe aan het succes van de Dodd’s Kidney Pills Almanac waarin naast moppen het ene verhaal na het andere verscheen over de snelle genezing die de pillen menig inwoner van Trinidad hadden gebracht, waarna allen de fabrikant uitbundige, uiterst welsprekende dankbrieven hadden gestuurd die met foto werden geplaatst.

Met Alec legde meneer Biswas zesduims spijkers op de spoorlijn achter de hoofdweg om ze te laten platrijden en er messen of bajonetten van te maken. Ze gingen samen naar Pagotes River om er hun eerste sigaretten te roken. Ze trokken de knopen van hun bloes en ruilden ze voor knikkers, en daarmee won Alec nog meer knikkers, in een voortdurende strijd tegen de roof van Lal, die het spel laag-bij-de-gronds achtte en van het schoolterrein had verbannen. Ze zaten naast elkaar in dezelfde bank, werden geslagen en apart gezet, maar zochten elkaar steeds weer op. En door zijn omgang met Alec ontdekte meneer Biswas zijn aanleg voor het tekenen van letters. Als Alec genoeg kreeg van zijn onnauwkeurige erotische tekeningen, ontwierp hij letters. Meneer Biswas imiteerde ze met plezier en met toenemend succes. Toen hij zich op een dag bij een rekenproefwerk geconfronteerd zag met een astronomisch aantal uren als uitkomst van een vraagstuk over watertanks, schreef hij heel netjes AFGEKEURD over het velpapier en begon de letters vol overgave van reliëf en schaduw te voorzien. Toen het tijd was, had hij verder niets gedaan.

Lal, die de ijver van meneer Biswas met goedkeuring had gadegeslagen, ontstak in razernij. ‘Ah! Meneer is letterschilder. Kom voor de klas.’

Meneer Biswas kreeg geen slaag. Hij moest IK BEN EEN EZEL op het bord schrijven. Meneer Biswas tekende de omtrekken van stijlvolle, minachtende letters, en de klas gniffelde goedkeurend. Lal rende met zijn stokje om stilte zwaaiend de klas rond en schoof langs de elleboog van meneer Biswas, zodat er een haaltje uitschoot. Meneer Biswas maakte er een extra krul van die hem voldoening schonk en grote indruk maakte op de leerlingen. Het was nu te laat om meneer Biswas een pak slaag te geven of hem op te dragen het bord schoon te vegen. Nijdig duwde Lal hem weg, en meneer Biswas liep glimlachend, als een held terug naar zijn plaats.

Meneer Biswas ging bijna zes jaar naar de school van Lal, en al die tijd ging hij met Alec om. Toch wist hij heel weinig van Alecs huiselijke omstandigheden. Alec praatte nooit over zijn vader of moeder en meneer Biswas wist alleen dat hij bij zijn schoonzus woonde, de eigenares van het rode lijfje, en een ongefotografeerd gebruikster van Dodd’s Nierpillen die volgens Alec een geweldig pak slaag kon uitdelen. Meneer Biswas kreeg de vrouw nooit te zien. Hij ging nooit naar Alecs huis en Alec kwam ook nooit bij hem. Ze hadden een stilzwijgende afspraak hun huiselijke omstandigheden geheim te houden.

Meneer Biswas had het pijnlijk gevonden als iemand van school had gezien waar hij woonde, in één kamertje in een lemen hut op dat achterpad. Hij was er niet gelukkig en beschouwde het na vijf jaar nog steeds als een tijdelijk onderkomen. De meeste bewoners van de hut bleven vreemden, en zijn verhouding met Bipti was onbevredigend daar ze te verlegen was om hem haar affectie te tonen in een huis vol vreemden. Ze klaagde ook steeds meer over haar lot; als ze dat deed voelde hij zich nutteloos en ontmoedigd en ging hij, in plaats van haar te troosten, naar buiten op zoek naar Alec. Nu en dan had ze woedeaanvallen die op niets uitliepen, ze maakte ruzie met Tara en bleef dagenlang in zichzelf mompelen, dreigde zodra er iemand was om haar te horen dat ze weg zou lopen en werk ging zoeken bij een wegploeg, waar ze vrouwen nodig hadden om stenen te sjouwen in een mand op hun hoofd. Als hij bij haar was, had meneer Biswas voortdurend te kampen met woede en neerslachtigheid.

Met Kerstmis kwamen Pratap en Prasad uit Felicity, ze waren nu volwassen mannen, met snorren; in hun beste kleren, die geperste kaki broeken, ongepoetste bruine schoenen, blauwe overhemden met dichtgeknoopte boord en bruine hoeden waren zij ook vreemden. Hun handen waren even hard als hun ruwe, bruinverbrande gezichten, en ze hadden niet veel te zeggen. Toen Pratap met veel zichzelf kleinerend gezucht, met lachjes en stiltes die hem in staat stelden een korte zin in handzame termijnen af te leveren zonder de structuur ervan enige schade te berokkenen – toen Pratap vertelde over de ezel die hij gekocht had en de huidige omvang van een dagtaak, was meneer Biswas niet echt geïnteresseerd. Het kopen van een ezel leek hem een pure klucht, en het was moeilijk te geloven dat de stugge Pratap de geagiteerde jongen was die in de hut rondrennend had gedreigd de mannen in de tuin te vermoorden.

Wat Dehuti betreft, haar zag hij nauwelijks, al woonde ze vlakbij, bij Tara in huis. Hij kwam er zelden behalve wanneer Tara’s echtgenoot een religieuze plechtigheid hield en brahmanen nodig had voor de rituele maaltijd. Dan werd meneer Biswas eervol behandeld; zonder zijn gerafelde broek en hemd, in een schone lendedoek werd hij een ander mens, en hij vond het nooit ongerijmd dat de persoon die hem zo eerbiedig zijn eten serveerde zijn eigen zusje was. In het huis van Tara werd hij als brahmaan gerespecteerd en vertroeteld; zodra de ceremonie echter voorbij was en hij met zijn gift van geld en goed was vertrokken, was hij wederom niet meer dan een arbeiderskind – beroep van de vader: arbeider, stond er op de geboorteakte die F.Z.Ghany had gestuurd – dat met een straatarme moeder in één kamertje van een lemen hut woonde. En zijn hele verdere leven verkeerde hij in zo’n positie. Als een der schoonzonen in de familie Tulsi en als journalist bevond hij zich nu en dan tussen mensen met geld en soms ook goede manieren; tussen hen werd hij ongedwongen in zijn manier van doen en kon hij instinctieve verlangens naar luxe oproepen; maar uiteindelijk keerde hij altijd weer terug naar zijn overvolle, sjofele kamertje.

De echtgenoot van Tara, Ajodha, was een magere man met een smal, humeurig gezicht dat eerder goedgunstigheid dan warmte kon uitstralen, en meneer Biswas voelde zich bij hem niet op zijn gemak. Ajodha kon lezen maar achtte het waardiger om voorgelezen te worden, en meneer Biswas werd soms naar het huis ontboden om, voor een penny, een krantenrubriek voor te lezen waar Ajodha bijzonder op gesteld was. Het was een rubriek van een Amerikaans krantensyndicaat, ‘Je Lichaam Je Leven’ genaamd, waarin elke dag een ander gevaar voor het menselijk lichaam werd behandeld. Ajodha luisterde ernstig, bezorgd, ongerust. Meneer Biswas begreep niet waarom hij zich aan die kwelling onderwierp, en het verbaasde hem dat de schrijver, dr.Samuel S.Pitkin, de rubriek met zo’n regelmaat gaande kon houden. Maar de dokter liet het nooit afweten; twintig jaar later bestond de rubriek nog steeds, beleefde Ajodha er nog evenveel genoegen aan en las de zoon van meneer Biswas hem nu en dan voor, voor zes cent.

Dus als meneer Biswas bij Tara thuis kwam, was het altijd als brahmaan of als voorlezer, met een duidelijk andere status dan Dehuti, en had hij weinig gelegenheid met haar te praten.

Vanwege één ding in het bijzonder maakte Bipti zich zorgen om haar kinderen: Pratap, Prasad noch Dehuti was getrouwd. Ze had geen plannen voor meneer Biswas, daar hij nog jong was en ze veronderstelde dat de opleiding die hij kreeg zijn toekomst voldoende waarborgde. Maar Tara dacht daar anders over. En toen meneer Biswas net aan de obligaties en aandelen toe was, transacties die voor Lal even onwerkelijk waren als voor hem, en ‘Bingen on the Rhine’ uit de Bell’s Standard Elocutionist aan het leren was voor het bezoek van de onderwijsinspecteur, werd hij door Tara van school gehaald en kreeg te horen dat hij pundit ging worden.

Pas toen zijn bezittingen werden ingepakt ontdekte hij dat hij de Standard Elocutionist van de school nog had. Het was te laat om het boek terug te geven, en het kwam er nooit meer van. Waar hij ook ging, het boek ging met hem mee, en belandde ten slotte in die door een smid vervaardigde boekenkast in het huis in Sikkim Street.

In een kaal, ruim, ongeverfd houten huis dat naar wierook en blauwe zeep rook, met vloeren blank en glad van het constante schrobben, waarin reinheid en heiligheid gehandhaafd werden door voorschriften die iedereen behalve de pundit ongerief bezorgden, werd meneer Biswas acht maanden lang door Pundit Jairam onderwezen in het Hindi, ingewijd in de belangrijkste geschriften en vertrouwd gemaakt met diverse ceremoniën. ’s Morgens en ’s avonds deed meneer Biswas, onder het toeziend oog van de pundit, de puja voor het huishouden van de pundit.

De kinderen van Jairam waren allemaal getrouwd en hij woonde alleen met zijn vrouw, een onderworpen, hardwerkende vrouw die nu alleen nog de zorg voor Jairam en zijn huis had. Ze klaagde niet. Onder de hindoes werd Jairam gerespecteerd om zijn kennis. Hij hield er ook schandalige opvattingen op na die weliswaar als tegendraads werden afgewezen, maar hem niettemin een grote populariteit hadden bezorgd. Hij geloofde vurig in God, maar beweerde dat zulks voor een hindoe niet noodzakelijk was. Hij bekritiseerde de gewoonte van sommige families om na een ceremonie een vlag te plaatsen; maar zijn eigen voortuin was een waar oerwoud van bamboestokken met rode en witte vaantjes in variërende stadia van verwering. Hij at geen vlees, maar sprak zich uit tegen het vegetarisme: dachten ze soms dat Rama alleen maar voor de sport uit jagen ging?

Hij werkte ook aan een commentaar in het Hindi op de Ramayana, en gedeelten van dit commentaar werden aan meneer Biswas gedicteerd om zijn kennis van die taal te vergroten. Opdat meneer Biswas al doende zou leren, nam Jairam hem mee op zijn ronden; en overal waar meneer Biswas, getooid met de heilige draad en alle andere kastetekens, met de pundit kwam werd hij, zoals in het huis van Tara, met egards behandeld. Bij die gelegenheden was hij belast met de praktische kant van Jairams diensten. Hij ging met de koperen schaal met ontstoken kamfer rond; de vrome aanwezigen legden een geldstuk op de schaal, haalden hun vingers door de vlam en brachten vervolgens hun vingers naar hun voorhoofd. Hij ging met de gewijde, gezoete melk rond waar flinters basiliekruid op dreven en deelde die per eetlepeltje uit. Als de plechtigheid afgelopen was en de maaltijd voor de brahmanen begon, kreeg hij een plaats naast Pundit Jairam; en als Jairam gegeten en geboerd had, om meer had gevraagd en weer had gegeten, was het meneer Biswas die dubbelkoolzure soda voor hem in water oploste. Erna ging meneer Biswas naar het altaar, een lemen plateau versierd met bloem en beplant met kleine bananenboompjes, en begon er zijn plundering, hij speurde zorgvuldig in alle hoeken naar de geofferde geldstukken, zonder enig respect voor de verbrande offeranden of wat ook. De geldstukken, stoffig van de bloem, aarde of as, nat van het wijwater of nog warm van het heilig vuur, bracht hij naar Pundit Jairam, die op dat moment mogelijk verwikkeld was in een filosofisch dispuut. Jairam wuifde meneer Biswas dan weg zonder naar hem te kijken. Maar zodra ze thuiskwamen vroeg Jairam om het geld, telde het en bevoelde meneer Biswas overal om er zeker van te zijn dat hij niets achterhield. Meneer Biswas moest ook alle gaven mee naar huis nemen die Jairam ontving, gewoonlijk waren het lappen katoen, maar soms ook lastige bundels fruit en groenten.

Een bijzonder groot cadeau was een tros Gros Michel-bananen. Ze arriveerden groen bij Jairam en werden in de grote keuken opgehangen om te rijpen. Na verloop van tijd werd het groen lichter en gespikkeld en verschenen er zachte gele plekken. Het geel verspreidde zich snel en kreeg een diepere tint, de vlekken werden een rijk, vol bruin.

De geur van de rijpende bananen, die de wrange lucht van het kleverige sap in de stam verdrong, vulde het hele huis en liet Jairam en zijn vrouw kennelijk onverschillig, maar meneer Biswas werd erdoor geprikkeld. Hij redeneerde dat de bananen allemaal tegelijk rijp zouden worden, dat Jairam en zijn vrouw ze onmogelijk allemaal op konden eten, en dat er een heleboel zouden verrotten. Hij redeneerde ook dat een paar bananen niet gemist zouden worden. En op een dag, toen Jairam niet thuis en zijn vrouw niet in de keuken was, plukte meneer Biswas twee bananen van de tros en at ze op. Hij schrok van de gaten in de tros. Ze vielen niet alleen op, ze deden een aanslag op het netvlies.

Jairam geloofde niet in lijfstraffen. In een vlaag van woede zou hij meneer Biswas misschien een oorvijg geven; maar gewoonlijk was hij niet zo onbeheerst. Voor een slecht gedane puja liet hij meneer Biswas bijvoorbeeld een dozijn coupletten van de Ramayana uit het hoofd leren, met huisarrest tot hij ze kende. Heel die dag vroeg meneer Biswas zich af wat voor straf het eten van de bananen zou opleveren, terwijl hij Sanskritische verzen, die hij niet begreep, op stukken karton overschreef, daar hij Jairam zijn gave voor schoonschrift had onthuld.

Jairam kwam die avond laat thuis en zijn vrouw gaf hem te eten. Daarna liep hij, zoals hij elke avond placht te doen als hij gegeten en wat uitgerust had, met zware tred de kale veranda op en recapituleerde in zichzelf pratend de meningsverschillen die hij die dag had gehad. Eerst citeerde hij het standpunt dat hij bestreed. Dan beproefde hij diverse weerwoorden; en zijn stem verhief zich schril aan het eind van de definitieve versie van de repliek, die hij aldoor herhaalde en nu en dan onderbrak om een flard van een hymne te zingen. Meneer Biswas lag op zijn bed van meel- en suikerzakken te luisteren. De vrouw van Jairam deed de afwas in de keuken, het vuile water liep door een bamboe pijp een goot in, waar het luidruchtig tussen de struiken wegstroomde.

Meneer Biswas viel al wachtend in slaap. Toen hij wakker werd was het ochtend en voelde hij een ogenblik geen angst. Toen schoot zijn misstap hem weer te binnen.

Hij nam zijn bad in de tuin, sneed een hibiscustwijgje af, plette één uiteinde en poetste er zijn tanden mee, spleet het takje in tweeën en schraapte zijn tong schoon met de twee helften. Daarna plukte hij goudsbloemen, zinnia’s en oleanders uit de tuin voor de ochtendpuja en ging zonder religieus vuur voor het drukversierde altaartje zitten. De geur van koper en verschaalde sandelhoutpasta stond hem tegen; het was een geur die hij later in alle tempels, moskeeën en kerken zou herkennen, en altijd onaangenaam zou blijven vinden. Werktuiglijk maakte hij de afbeeldingen schoon waarvan de lijnen en oneffenheden zwart of roomkleurig waren van de oude sandelhoutpasta; het was makkelijker de kleine gladde steentjes schoon te maken waarvan de betekenis hem nog niet was verklaard. In dit stadium kwam Pundit Jairam gewoonlijk kijken om te zorgen dat hij het ritueel niet afraffelde, maar deze ochtend kwam hij niet. Meneer Biswas zei de voorgeschreven teksten op, bestreek de afbeeldingen en gladde steentjes met verse sandelhoutpasta, tooide ze met verse bloemen, rinkelde met de bel en wijdde het offer van gezoete melk. Terwijl de sandelhouttekens nog vochtig op zijn voorhoofd kriebelden, ging hij naar Jairam op zoek om hem wat van de melk aan te bieden.

Jairam zat fris gewassen en aangekleed tegen een paar kussens geleund in een hoek van de veranda, met zijn bril laag op zijn neus, een bruin Hindi-boek op zijn schoot. Toen de veranda onder de blote voeten van meneer Biswas schudde keek Jairam even op en toen weer door zijn bril omlaag en sloeg een bladzijde om van zijn smoezelige boek. Met een bril op zag hij er ouder, in gepeins verzonken, welwillend uit.

Meneer Biswas hield hem de koperen kan melk voor, ‘Alstublieft, baba.’

Jairam ging rechtop zitten, schikte een van de kussens, hield een hand op als een kommetje, met de vingers van zijn vrije hand tegen de elleboog van zijn uitgestrekte arm. Meneer Biswas schonk er wat melk in. Jairam legde de binnenkant van zijn pols tegen zijn voorhoofd, zegende meneer Biswas, gooide de melk in zijn mond, haalde zijn vochtige handpalm door zijn dunne grijze haar, rechtte zijn bril en keek weer in zijn boek.

Meneer Biswas ging naar zijn kamer, schoot zijn werkkleren aan en kwam naar buiten voor het ontbijt. Ze aten in stilte. Opeens schoof Jairam zijn koperen bord naar meneer Biswas toe.

‘Eet op.’

De vingers van meneer Biswas, die net in wat flinters kool rondploegden, verstarden.

‘Natuurlijk doe je dat niet. En ik zal je zeggen waarom niet. Omdat ik van dit bord heb gegeten.’

Meneer Biswas kromde en strekte zijn vingers, die droog en vuil aanvoelden.

‘Soanie!’

Jairams vrouw kwam uit de keuken aanbonken en ging tussen hen in staan, met haar rug naar meneer Biswas. Hij keek naar de kloofjes aan de rand van haar voetzolen en zag dat haar voetzolen hard en smerig waren. Dat verbaasde hem, want Soanie deed niets dan vloeren boenen en baden.

‘Breng de bananen.’

Ze trok de sluier over haar voorhoofd. ‘Lijkt het je niet beter het maar te vergeten? Het is zo’n kleinigheid.’

‘Een kleinigheid? Een hele handvol bananen!’

Ze liep naar de keuken en kwam terug met de bananen in haar armen.

‘Leg ze hier maar neer, Soanie. Mohun, alleen jij kunt die bananen nu nog aanraken. Als mensen mij in hun goedheid geschenken geven, zijn die voor jou. Ja, toch?’ Toen verdween de scherpte in zijn stem en werd hij de welwillend onderrichtende pundit die hij in gezelschap was. ‘We mogen niets verspillen, Mohun. Dat heb ik je keer op keer gezegd. We mogen die bananen niet laten verrotten. Je moet afmaken wat je begonnen bent. Vooruit, eten.’

Meneer Biswas was in slaap gesust door Jairams bedaarde kalmte, en werd verrast door het abrupte bevel. Hij keek naar zijn bord en boog zijn vingers, waarvan de toppen vol opdrogende flintertjes kool zaten.

‘Vooruit, eten.’

Soanie stond in de deuropening en schermde het licht af. Het was een heldere dag, desondanks was het somber in het vertrek met slaapkamers aan de ene en het lage dak van de veranda aan de andere kant.

‘Kijk, ik heb er al een voor je gepeld.’

De banaan in Jairams schone hand zweefde voor het gezicht van meneer Biswas. Hij pakt hem met zijn vieze vingers aan, beet een stuk af en kauwde. Tot zijn verbazing smaakte het best. Maar de smaak was zo plaatselijk dat hij hem geen plezier verschafte. Toen ontdekte hij dat kauwen de smaak doodde en kauwde hij doelbewust, zonder iets te proeven, alleen luisterend naar het luide soppen dat zijn hele hoofd vulde. Hij had nog nooit met zo’n lawaai een banaan gegeten.

Nu was de banaan op, afgezien van het harde kegeltje onder in het hart van de bananenschil, die open lag als een grote, lelijke oerwoudbloem.

‘Kijk, Mohun, ik heb er nog een voor je gepeld.’

En terwijl hij die opat, pelde Jairam er langzaam nog een. En nog een, en nog een.

Toen hij zeven bananen had gegeten, werd meneer Biswas misselijk, waarop Soanie hem stil huilend naar de achterveranda droeg. Hij huilde niet, maar dat was niet uit flinkheid: hij vond het alleen maar vervelend en onprettig. Jairam kwam meteen overeind en liep, plotseling razend en luid stampend, naar zijn kamer.

Meneer Biswas at nooit meer een banaan. Die ochtend markeerde tevens het begin van zijn maagkwaal; telkens als hij daarna opgewonden, depressief of verontwaardigd was, zwol zijn buik tot hij pijnlijk strakgespannen was.

Een directer gevolg was dat hij last kreeg van constipatie. Hij kon niet langer ’s morgens zijn behoefte doen en was zich ervan bewust hoe oneervol hij de goden behandelde door de puja te verrichten zonder dat hij eerst zijn behoefte gedaan had. De aandrang overviel hem nu op onvoorspelbare ogenblikken, en dat leidde tot zijn vertrek uit het huis van Jairam, en voerde hem terug naar die andere wereld die hij in Pagotes was binnengestapt, de wereld die gekenmerkt werd door de school van Lal, en de sleetse rubber stempels en stoffige boeken van F.Z.Ghany.