In 1849 werd Fjodor Dostojevski veroordeeld tot vier jaar dwangarbeid in Siberië vanwege zijn politieke activiteiten. Het boek dat hij hier na zijn vrijlating over schreef – mede gebaseerd op aantekeningen die hij het kamp uit wist te smokkelen – was het eerste ooggetuigenverslag van het Russische gevangeniswezen. Het staat vol indringende beschrijvingen van de schokkende toestanden in het kamp, van gewelddadige lijfstraffen, ontsnappingspogingen, onderlinge ruzie en verraad, maar ook van luchtige momenten en blijken van vriendschap. Aantekeningen uit het dodenhuis verscheen in 1862 en vestigde Dostojevski’s naam als schrijver. In die vier jaar opsluiting zit bovendien de kiem van zijn hele oeuvre, in het bijzonder van Misdaad en straf.

Fjodor Michajlovitsj Dostojevski (1821-1881) is waarschijnlijk de beroemdste en wellicht de meest omstreden schrijver van de grote Russische schrijvers van de negentiende eeuw. Hij schreef onder andere Misdaad en straf, De gebroeders Karamazov, De gokker en De idioot.

De inleiding is van Jan Brokken, die in De Kozakkentuin schreef over de bijzondere vriendschap tussen Dostojevski en de adellijke Alexander von Wrangel, die de schrijver in huis opnam na diens vrijlating uit het Siberische strafkamp – en hem aanmoedigde om zijn ervaringen op papier te zetten.

‘Ik ken geen beter boek in de hedendaagse literatuur.’ – Lev Tolstoj

Fjodor Dostojevski

Aantekeningen uit het dodenhuis

Vertaald door Marko Fondse

Met een inleiding van Jan Brokken

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 1968, 2015 Nederlandse vertaling erven Marko Fondse

© 2015 inleiding Jan Brokken

Oorspronkelijke titel Zapiski iz mjortvogo doma, 1864

Omslagontwerp en -illustratie Marinka Reuten

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 204 1483 7

D/2015/0108/797

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de vijfde druk, 2015, ISBN 978 90 204 1480 6

.

Inhoud

Inleiding

door Jan Brokken

Aantekeningen uit het dodenhuis

EERSTE DEEL

I  Dodenhuis

II  Eerste indrukken

III  Eerste indrukken

IV  Eerste indrukken

V  De eerste maand

VI  De eerste maand

VII  Nieuwe kennismakingen – Petrov

VIII  Vastberaden volk – Loetsjka

IX  Isaj Fomitsj – Het bad – Het verhaal van Bakloesjin

X  Kerstfeest

XI  De voorstelling

TWEEDE DEEL

I  Het hospitaal

II  Vervolg

III  Vervolg

IV  Akoelka’s man. Een verhaal

V  Zomertijd

VI  Dieren in het kamp

VII  Grieven

VIII  Kameraden

IX  De vlucht

X  Ontslag uit het tuchthuis

Noten

.

Inleiding

Jaren van dwangarbeid in de Siberische kou of – en die is minder bekend – de Siberische hitte. Ook tijdens het werk gingen de ijzeren ketenen niet van de voeten en bij iedere beweging brachten ze een snerpend geluid voort. Dag en nacht geketend: Dostojevski ondervond het aan den lijve. Het verhaal dat hij in Aantekeningen uit het dodenhuis vertelt is zijn verhaal, maar toch ook niet helemaal. Juist dat maakt het op fascinerende wijze overtuigend.

Op 23 april 1849 werd Fjodor Michajlovitsj Dostojevski in zijn woning in Sint-Petersburg gearresteerd en in een kerker van de Petrus-en-Paulusvesting vastgezet. Hij was 28 jaar, schrijver van een bejubeld debuut (Arme mensen) en van een verontrustend troebele novelle waarin de grote Dostojevski zich aankondigde (De dubbelganger). In het revolutiejaar 1848 had hij deelgenomen aan bijeenkomsten van een groep intellectuelen die het archaïsche Rusland wilden hervormen naar westers model en het land van een grondwet wilden voorzien. Gevaarlijke en onbesuisde revolutionairen waren de jongemannen niet: ze dineerden iedere vrijdagavond voornaam bij de leider van de beweging, graaf Petrasjevski. De tsaar vreesde echter dat de opstanden van Parijs, Wenen en Berlijn naar Sint-Petersburg zouden overslaan. In het voorjaar van 1849 werden tussen de veertig en vijftig leden van de groepering gearresteerd en in de herfst hoorden vijftien van hen de doodstraf tegen zich uitgesproken worden. Dostojevski behoorde tot de terdoodveroordeelden; op 22 december zou de executie plaatsvinden. Eén minuut voor het executiepeloton de geweren hief, kwam het bericht dat tsaar Nicolaas gratie had verleend. De straf werd omgezet in verbanning naar Siberië en strafkamp. Voor Dostojevski betekende dit vier jaar dwangarbeid in het kamp van Omsk. Toen hij vrijkwam wachtte hem nog eens zes jaar als dwangsoldaat in Siberië. Hij betrok een krot nabij de kazerne van Semipalatinsk.

Alexander von Wrangel was als zestienjarige getuige geweest van de schijnexecutie van Dostojevski in Sint-Petersburg. Het onrecht dat de schrijver en de andere leden van de Petrasjevski-groep werd aangedaan had hem geschokt. Vijf jaar later solliciteerde hij naar een post in Siberië en volgde zijn benoeming tot officier van justitie in – uitgerekend – Semipalatinsk. Het eerste wat hij na aankomst deed was Dostojevski bij zich roepen. Hij overhandigde de schrijver het geld, de kleren en de boeken die diens broer voor hem had meegegeven en enkele brieven van familieleden en bekenden. Nog diezelfde dag vielen Fjodor en Alexander elkaar huilend in de armen: het was vriendschap op het eerste gezicht.

Die vriendschap heb ik beschreven in De Kozakkentuin. Algauw nam Alexander Jegorovitsj von Wrangel de schrijver in zijn huis op zodat hij in een warme en aangename omgeving kon aansterken. In april huurde hij even buiten de stad datsja de Kozakkentuin. De gehele zomer brachten Von Wrangel en Dostojevski in de schaduwrijke tuin en op de veranda van het houten huis door. Dostojevski begon aarzelend weer te schrijven – iets wat in het strafkamp onmogelijk was geweest. De verhalen, komische en boerse geschiedenissen als Ooms droom en Het dorp Stepantsjikovo en zijn bewoners zouden vele jaren later het licht zien, maar Alexander raadde hem aan toch vooral zijn ervaringen in het strafkamp te boekstaven. Over het vreselijke lot van de gevangenen in de katorga was in de hoofdstad weinig of niets bekend. Van wat verbanning naar Siberië werkelijk inhield konden de intellectuelen in Sint-Petersburg en Moskou zich nauwelijks een voorstelling maken. Het was in Alexanders overtuiging de taak en de opdracht van Dostojevski de wereld deelgenoot te maken van de beestachtige omstandigheden waarin de gevangenen hun dagen sleten.

De schrijver zelf dacht dat het verloren moeite was: het boek zou nóóit door de censuur komen en hij zou het niet onder eigen naam kunnen uitgeven. Tot aan het einde van zijn straf was hem een publicatieverbod opgelegd. Hij zou eerst gerehabiliteerd moeten worden en dan nog zou hij het voorzichtig aan moeten doen door het lezerspubliek te vermaken met onschuldige of grappige verhalen, anders zou zijn werk onmiddellijk weer verboden worden.

De overtuigingskracht van Alexander moet groot zijn geweest, want in februari 1855 maakte Fjodor Michajlovitsj de eerste aantekeningen voor Het dodenhuis, in april en mei kwam hij goed op stoom en in juli en augustus rondde hij de eerste versie af. Niettemin speelde hem voortdurend de vraag door het hoofd op welke slinkse wijze hij het boek de beste kansen kon geven om het door de censuur te loodsen.

De hoofdpersoon uit Aantekeningen van het dodenhuis is geen politieke gevangene zoals Dostojevski zelf was geweest maar een ‘gewone’ misdadiger, veroordeeld wegens de moord op zijn vrouw. In het boek komen wel politieke gevangenen voor maar dat zijn buitenlanders, Poolse en Hongaarse edelen, die aan de opstand tegen de Russische overheersing hadden deelgenomen. Russen die tegen de autocratie van de tsaar ageerden en die daarvoor, al dan niet ten onrechte, veroordeeld waren, komen in Het dodenhuis niet voor. Dostojevski wilde beslist voorkomen dat het boek gelezen zou worden als een protest tegen zijn veroordeling en straf: hij wist dat hij daarmee zijn eigen glazen zou ingooien. Bovendien was zelfbeklag Dostojevski ten enenmale vreemd. Hij voelde geen haat tegen de tsaar noch tegen de rechtsdienaren die hem ter dood hadden veroordeeld en die hem na de gratie naar Siberië hadden verbannen. Dostojevski – en dat maakt hem als mens en als schrijver zo uitermate interessant – zocht de schuld altijd in de eerste plaats bij zichzelf, ook als hem het ergste onrecht werd aangedaan.

In de proloog van Aantekeningen uit het dodenhuis introduceert hij een anonieme verteller die volgens Dostojevski’s Amerikaanse biograaf Joseph Frank sterk doet denken aan de immer opgewekte Alexander von Wrangel. Zelfs na het schrijven van de tweede versie speelde Dostojevski nog met de gedachte het boek onder Alexanders naam uit te geven. Met A.J. Wrangel op het schutblad zou het mogelijk wél door de censuur komen. De hoofdpersoon uit het boek heet – weer niet toevallig – Alexander en is van hoge adel, wat Dostojevski zelf niet was. Het strafkamp situeert Dostojevski een stuk zuidelijker dan Omsk aan de rivier de Irtysj, op de steppen, niet ver van Semipalatinsk. Door deze opzet hoefde hij zich niet strikt te houden aan zijn eigen ervaringen. De verhalen over Orlov komen van Alexander von Wrangel, die de beruchte misdadiger in de gevangenis van Tobolsk gadesloeg. Ook de verhalen over beulen hoorde Fjodor uit de mond van Alexander in de Kozakkentuin. Door het ik-gehalte te reduceren nam hij afstand tot zijn personage.

Maar de grootste troef die Dostojevski uitspeelde was de montere toon van het boek. ‘Ik voorvoelde ook toen al, welk ongelooflijk aanpassingsvermogen een mens bezit,’ schrijft hij. Treuren wordt er weinig gedaan in het strafkamp, mopperen en schelden evenmin. De gevangenen proberen er het beste van de maken, de één slaagt daar beter in dan de ander en Dostojevski vraagt zich voortdurend af wat daaraan ten grondslag ligt. Aantekeningen uit het dodenhuis is een psychologische studie naar de veerkracht van de mens in gevangenschap, of meer nog, van de mens onder moeilijke of tragische omstandigheden. Het is een levendig vertelde handleiding in overleven. In die zin is het boek pertinent wél autobiografisch. Hoewel hij nog geen epilepticus was (de eerste aanvallen kreeg hij ná het strafkamp), had Dostojevski al wel zwakke zenuwen en een gestel dat niet geschikt was voor de zware dwangarbeid, maar, zei hij tegen zichzelf, dit is een buitenkansje om weer op de been te komen, het werken in de openlucht zal mijn spieren sterken en mijn krachten doen toenemen; ziek en zwak als ik ben zal ik het kamp sterk en gezond verlaten. Dostojevski gaf zichzelf een doel waardoor de gevangenschap draaglijk voor hem werd. Telkens weer zag hij een lichtpuntje in zijn ellendige bestaan.

Met deze aanpak, die dus deels is ingegeven door de angst dat het boek nooit in druk zou verschijnen, heeft Dostojevski school gemaakt. Er loopt een rechte lijn van Aantekeningen uit het dodenhuis naar Is dit een mens (1947) van Primo Levi, Een dag uit het leven van Ivan Denisovtisj (1961) van Alexander Solzjenitsyn, het eveneens onderkoelde maar aangrijpende Berichten uit Kolyma van Varlam Sjalamov (in de jaren vijftig geschreven en uiteindelijk verschenen in 1998) en Zelfs aan de stilte komt een eind (2010) van de Frans-Colombiaanse Ingrid Betancourt, die zes jaar door de guerrillabeweging FARC werd gegijzeld.

Aantekeningen uit het dodenhuis is niet alleen de eerste kamproman uit de geschiedenis maar geeft tevens aan hoe je je staande kunt houden onder gruwelijke omstandigheden en hoe je er het beste mee kunt omgaan als je die gebeurtenissen overleeft. Zelfbeklag doodt, lijkt Dostojevski de lezer steeds weer voor te houden. Voor tienduizenden mannen en vrouwen in gevangenissen, internerings-, vluchtelingen- of concentratiekampen werd dit boek, of de herinnering aan dit boek, een gids in optimisme, houding en moed of een marsroute naar het gehoopte einde van de gevangenschap.

De rehabilitatie van Dostojevski liet lang op zich wachten. Pas in december 1859, precies tien jaar na zijn veroordeling, kon hij naar Sint-Petersburg terugkeren. Het publicatieverbod werd ingetrokken maar niettemin zou het nog twee jaar duren voor Dostojevski zijn Aantekeningen uit het dodenhuis aan de censuur durfde voor te leggen. In 1861 achtte hij de tijd er rijp voor. Niet toevallig was dat ook het jaar waarin de opvolger van Nicolaas I, tsaar Alexander II, een einde maakte aan de lijfeigenschap, de belangrijkste en ingrijpendste hervorming uit het Rusland van de negentiende eeuw. Uiteindelijk verscheen Aantekeningen uit het dodenhuis in 1861 en 1862 in afleveringen in het tijdschrift Vremja (De tijd) en eind 1862 in boekvorm. Het veroorzaakte een schok onder de Russische intellectuelen en een storm aan protesten tegen het hardvochtige strafregime. Tolstoj schreef in een brief dat geen Russisch boek meer indruk op hem had gemaakt dan dit en zelfs Toergenjev, die later een gloeiende hekel aan Dostojevski zou krijgen, moest toegeven dat Aantekeningen uit het dodenhuis een relaas was zoals je dat maar zelden leest.

Voor veel Russische literatuurwetenschappers legt Dostojevski’s kampverslag de essenties van de Russische ziel bloot. Ik waag dat te betwijfelen, het boek gaat over alle grenzen heen en beschrijft het diep menselijke. Mijn vader zag veel van de beschreven karakters terug in de gevangenen van het interneringskamp Paré-Paré die hem omringden, nabij de evenaar, in de Indische archipel. Aantekeningen uit het dodenhuis is een universeel boek over menselijke waarden en onmenselijke situaties. De Tsjechische componist Leoš Janáček hoefde dan ook niets aan de karakters en situaties te veranderen toen hij dit boek als uitgangspunt nam voor het libretto van zijn opera Uit het dodenhuis (1928).

De nu volgende vertaling is van Marko Fondse en verscheen in 1972. Nederland kon (en kan) bogen op begeesterde slavisten die de Russische literatuur op voorbeeldige wijze toegankelijk hebben gemaakt. Marko Fondse (1932-1999) behoorde beslist tot de voorhoede van die groep met zijn weergaloze vertalingen van Gogol, Tolstoj, Dostojevski, de gedichten van Majakovski en De meester en Margarita van Boelgakov. In Aantekeningen uit het dodenhuis schakelt hij moeiteloos over van kaal naar uitbundig, van ingehouden naar uitgesproken, van koud en grimmig naar warm en menslievend, van grof naar verfijnd. Op deze wijze doet hij de taalvirtuoos Dostojevski eer aan – Dostojevski die zijn karakters nauwelijks beschrijft maar ze op de hun kenmerkende wijze laat spreken.

Jan Brokken, september 2015

In de afgelegen streken van Siberië stuit men te midden van steppen, bergen of ondoordringbare wouden af en toe op kleine stadjes met zo’n duizend, of als het veel is tweeduizend inwoners; het zijn onooglijke stadjes met houten huizen en twee kerken – één in de stad zelf en één op het kerkhof – en ze hebben meer weg van een flink dorp in de Moskouse ommelanden dan van een echte stad. Doorgaans zijn ze behoorlijk voorzien van districtshoofden, assessoren en wat er zo meer aan subalterne rangen rondloopt. Ondanks de koude is het in Siberië door de bank genomen aangenaam dienen. Er leven daar ongecompliceerde, behoudende lieden; de normen zijn er oud, solide en door de eeuwen beproefd en geheiligd. De ambtenaren, die er terecht de rol van een Siberische adel vervullen, zijn ofwel inheemsen, rasechte Siberiërs, ofwel immigranten die voor het merendeel uit Moskou en Petersburg hierheen zijn gekomen, aangelokt door aanzienlijke toeslagen op hun salaris, dubbele reiskostenvergoeding en verlokkende toekomstdromen. Degenen die het levensraadsel werkelijk aankunnen, vestigen zich vrijwel altijd blijvend in Siberië en schieten er maar al te graag wortel. Later oogsten zij rijke en zoete vruchten van hun besluit. Maar de anderen, de luchthartigen die het levensraadsel niet aankunnen, krijgen alras genoeg van Siberië en vragen zich verteerd van heimwee af waarom ze er eigenlijk heen gegaan zijn. Vol ongeduld dienen ze hun wettelijk voorgeschreven ambtsperiode uit, na afloop waarvan hun eerste zorg is overgeplaatst te worden en huiswaarts te keren; ze schelden op Siberië en honen het. Ze hebben ongelijk: niet alleen wat de staatsdienst betreft, maar ook in vele andere opzichten is het er zalig leven. Het klimaat is er uitstekend; er leven talrijke opvallend rijke en gastvrije kooplieden en buitengewoon welgestelde vreemdelingen. De huwbare meisjes bloeien er als rozen en hun gedrag munt uit door zedigheid. Het wild vliegt er door de straten en vraagt er gewoon om geschoten te worden. Het champagnegebruik is er eenvoudig abnormaal. De kaviaar kan niet beter. De bodem levert op sommige plaatsen een vijftienvoudige oogst op... Over het geheel genomen is het een gezegend land. Men moet er alleen maar gebruik van weten te maken. En dat weten ze dan ook in Siberië.

In een van die vrolijke en zelfgenoegzame stadjes met een allerinnemendste bevolking, waaraan de herinnering mij onuitwisbaar bij zal blijven, leerde ik een gedeporteerde, ene Aleksandr Petrovitsj Gorjantsjikov kennen, een in Rusland geboren adellijke grootgrondbezitter die wegens moord op zijn vrouw als dwangarbeider van de tweede categorie naar Siberië verbannen was en die na afloop van zijn tienjarige straftermijn de rest van zijn leven rustig en onopvallend in het stadje K. sleet als balling. Eigenlijk stond hij ingeschreven in een gemeente buiten de stad, maar hij leefde in de stad zelf, waar hij de mogelijkheid had althans in zijn levensonderhoud te voorzien als huisleraar. In Siberische steden treft men vele van dergelijke leraren onder de gewezen ballingen aan; niemand acht zich te goed om met hen om te gaan. Zij onderwijzen voornamelijk de Franse taal, die zo onmisbaar is wil men in het leven slagen, en waarvan men in de afgelegen streken van Siberië zonder deze bannelingen geen flauw benul zou hebben. Ik ontmoette deze Aleksandr Petrovitsj voor het eerst in het huis van een ouderwetse, gepensioneerde en gastvrije ambtenaar, Ivan Ivanytsj Gvozdikov, die vijf veelbelovende dochters van uiteenlopende leeftijd had. Aleksandr Petrovitsj gaf hun viermaal per week les voor dertig kopeken in zilver per les. Zijn voorkomen wekte mijn belangstelling. Hij was een uitzonderlijk bleek en mager man, niet ouder dan een jaar of vijfendertig, klein van stuk en broos van gestel. Hij was altijd zeer proper gekleed volgens Europese stijl. Als men een gesprek met hem aanknoopte, keek hij de mensen doordringend en oplettend aan, en luisterde met strenge hoffelijkheid naar ieder woord van zijn gesprekspartner, alsof hij er lang over moest nadenken, alsof men hem een raadsel gaf op te lossen of trachtte hem een geheim te ontfutselen; eindelijk gaf hij dan een helder en kort antwoord, maar wel in zulke afgemeten bewoordingen dat men zich om een of andere reden niet meer op zijn gemak voelde en ten slotte blij was een einde aan het gesprek te kunnen maken. Ik informeerde over hem bij Ivan Ivanytsj en kreeg te horen dat Gorjantsjikov een onbesproken en ingetogen leven leidde en dat Ivan Ivanytsj hem anders ook niet gevraagd zou hebben zijn dochters te onderwijzen. De man was echter verschrikkelijk mensenschuw, onttrok zich aan ieders gezelschap, was ijselijk geleerd, las veel, maar sprak heel weinig en het was over het algemeen ook bijna ondoenlijk om met hem te praten. Sommigen beweerden dat hij beslist krankzinnig was, maar tevens vonden zij dat niet zo’n ernstig gebrek en vele vooraanstaande ingezetenen waren bereid Aleksandr Petrovitsj op allerlei manieren de hand boven het hoofd te houden, omdat hij zich zelfs verdienstelijk kon maken met het opstellen van verzoekschriften en wat dies meer zij. Men nam aan dat zijn verwanten in Rusland niet onaanzienlijk en misschien zelfs zeer gezien waren, maar men wist dat hij direct na zijn veroordeling alle banden met hen verbroken had, kortom, dat hij zichzelf door zijn koppigheid in dat opzicht schade deed. Bovendien kende iedereen bij ons zijn levensgeschiedenis. Men wist dat hij al in het eerste huwelijksjaar zijn vrouw vermoord had uit jaloezie en zichzelf bij de politie had aangegeven (hetgeen zijn vonnis aanmerkelijk verlicht had). Dergelijke misdaden beschouwt men altijd meer als een ongelukkige, betreurenswaardige samenloop van omstandigheden. Maar niettemin hield deze zonderling zich koppig afzijdig en vertoonde hij zich alleen maar onder de mensen om lessen te geven.

Aanvankelijk schonk ik geen bijzondere aandacht aan hem, maar, ik weet zelf niet waarom, langzamerhand begon ik me voor hem te interesseren. Er was iets raadselachtigs aan zijn figuur. Het was werkelijk godsonmogelijk om met hem in discussie te treden. Op mijn vragen gaf hij natuurlijk wel steeds antwoord en wel op zodanige wijze dat het leek alsof hij dat als zijn eerste verplichting beschouwde; maar zijn antwoorden ontnamen mij de lust om verder te vragen; en bovendien kreeg zijn gezicht na dergelijke gesprekken een vermoeide en gekwelde uitdrukking. Ik herinner me dat ik eens op een prachtige zomeravond samen met hem bij Ivan Ivanytsj vandaan kwam. Opeens kreeg ik het idee om hem uit te nodigen bij mij thuis even een sigaretje te roken. De ontzetting die zich op zijn gezicht vertoonde kan ik onmogelijk beschrijven; hij raakte helemaal van de kook, mompelde een paar onsamenhangende woorden voor zich heen, keek me boosaardig aan en zette het toen opeens op een lopen, terug naar waar wij vandaan waren gekomen. Ik stond werkelijk paf. Sedertdien keek hij altijd met een zekere schrik naar me, als we elkaar ergens ontmoetten. Maar ik gaf het niet op; er was iets wat me in hem aantrok en een maand later ging ik zomaar eens langs bij Gorjantsjikov. Dat was natuurlijk dom en allesbehalve fijngevoelig van me. Hij had een kosthuis ergens aan de rand van de stad bij een oudje uit de kleine burgerij. Zij had een tuberculeuze dochter en deze op haar beurt had een buitenechtelijk kind, een vrolijk meisje van tien met een knap snoetje. Aleksandr Petrovitsj zat met haar aan tafel en leerde haar lezen op het moment dat ik bij hem binnenkwam. Toen hij mij zag raakte hij hevig in verwarring, alsof ik hem op een misdaad betrapt had. Hij was volkomen van slag, schoot van zijn stoel overeind en keek me met grote ogen aan. Eindelijk gingen wij zitten; hij volgde hardnekkig mijn blikken, alsof hij daarin een speciale, verborgen bedoeling vermoedde. Ik begreep dat hij op het waanzinnige af achterdochtig moest zijn. Hij keek mij aan met haat in de ogen en het mankeerde er maar aan dat hij vroeg: ‘Hoepel je nog niet op?’ Ik begon met hem over ons stadje en de laatste nieuwtjes; hij volhardde in zwijgen en glimlachte boosaardig. Hij bleek niet alleen geen weet te hebben van de meest gewone nieuwtjes uit de stad, maar er zelfs geen enkel belang in te stellen. Vervolgens begon ik over ons district en de daarin bestaande behoeften. Hij hoorde mij zwijgend aan en keek me zo eigenaardig in de ogen, dat ik me ten slotte begon te generen voor ons gesprek. Bijna had ik hem overigens te pakken met wat nieuwe boeken en tijdschriften die ik bij me had. Ik had ze net over de post ontvangen en bood ze hem nog onopengesneden ter lezing aan. Hij wierp er een begerige blik op, maar veranderde direct weer van voornemen en wees mijn aanbod af, zich beroepend op tijdgebrek. Ten slotte nam ik afscheid van hem en toen ik het huis verliet voelde ik dat er een ondraaglijke last van me af viel. Ik schaamde me en het kwam me nu als buitengewoon dom voor om me op te dringen aan een man die er juist zijn voornaamste taak van maakte zich zo ver mogelijk van de hele wereld af te zonderen. Maar het was onherroepelijk gebeurd. Ik herinner me dat ik bijna geen boeken bij hem heb gezien en men beweerde dus ten onrechte dat hij veel las. De paar keren echter dat ik diep in de nacht langs zijn ramen ben gekomen, zag ik dat hij licht aan had. Wat deed hij daar tot aan het morgenkrieken? Schreef hij soms? En zo ja, wat dan wel?

De omstandigheden brachten mee dat ik ons stadje voor een maand of drie moest verlaten. Het was al winter toen ik terugkeerde. Ik vernam dat Aleksandr Petrovitsj in de herfst in alle eenzaamheid gestorven was en dat hij zelfs niet één keer een arts had laten komen. In de stad was men hem bijna alweer vergeten. Zijn kamers stonden leeg. Ik ging onverwijld kennismaken met de hospita van de overledene met de bedoeling om van haar te weten te komen waarmee haar huurder zich zoal had beziggehouden en of hij soms iets geschreven had. Voor twintig kopeken bracht ze mij een hele mand vol papieren die de overledene had nagelaten. Het oudje bekende dat zij al twee schriften voor huishoudelijk gebruik had aangewend. Het was een nors, zwijgzaam vrouwspersoon waaruit je moeilijk iets zinnigs los kon krijgen. Uit haar woorden maakte ik op dat haar huurder bijna nooit iets had uitgevoerd, maandenlang geen boek had opengeslagen en geen pen aangeraakt. Wel had hij hele nachten door zijn kamer op en neer gelopen en daarbij voortdurend over iets nagedacht en soms tegen zichzelf lopen praten. Hij had grote genegenheid opgevat voor haar kleinkind, vooral nadat hij gehoord had dat zij Katja heette, en op de naamdag van de heilige Catharina had hij steeds een zielmis laten lezen. Gasten had hij nooit willen ontvangen en hij was alleen maar uitgegaan om kinderen les te geven. Zelfs zijn oude hospita had hij met een scheef oog aangekeken als zij eens per week zijn kamer althans enigszins op orde kwam brengen en in al die drie jaren had hij bijna geen woord tegen haar gesproken. Ik vroeg Katja of zij zich haar leraar nog herinnerde. Ze keek me zwijgend aan, keerde zich af naar de muur en begon te huilen. Deze man had dus althans één menselijk wezen aan zich weten te binden.

Ik nam zijn papieren mee en was de hele dag bezig ze te sorteren. Driekwart van die papieren bestond uit waardeloze, onbetekenende vodjes of thema’s en schrijfoefeningen van leerlingen. Maar er was één nogal volumineus cahier bij, een in kriebelig schrift vervaardigd, onvoltooid manuscript dat door de auteur waarschijnlijk verwaarloosd en ten slotte geheel vergeten was. Het bevatte een beschrijving, zij het dan ook onsamenhangend, van de tienjarige periode van dwangarbeid die Aleksandr Petrovitsj had doorgemaakt. Hier en daar werd deze beschrijving onderbroken door een ander verhaal, zekere eigenaardige, gruwelijke herinneringen, die onregelmatig, krampachtig en als het ware dwangmatig op het papier waren neergegooid. Ik heb die fragmenten herhaaldelijk overgelezen en ik ben er vrijwel van overtuigd geraakt dat ze zijn geschreven in vlagen van waanzin. Maar zijn aantekeningen uit het dwangarbeiderskamp – Scènes uit het dodenhuis, zoals hij ze zelf ergens in zijn manuscript noemt – leken mij niet geheel en al onbelangwekkend. Een volslagen nieuwe, mij tot dusverre onbekende wereld, sommige bevreemdende feiten en een aantal bijzondere opmerkingen over omgekomen mensen boeiden mij bijzonder en ik las een en ander met grote belangstelling. Ik kan me natuurlijk vergissen. Om een idee van de inhoud te geven kies ik eerst twee, drie hoofdstukken uit; het publiek oordele zelf...

EERSTE DEEL

I

Dodenhuis

Ons tuchthuis stond aan de rand van de vesting, vlak bij de vestingwal. Soms gluurde je door een spleet in de omheining Gods wereld in, in de hoop althans iets te zien, maar je kreeg nooit meer te zien dan een reepje hemel, de hoge aarden wal begroeid met steppegras en de schildwachten die daar dag en nacht over op en neer liepen. En dan bedacht je dat er hele jaren voorbij zouden gaan en dat je dan net zo door een spleet in de omheining zou gluren en diezelfde wal, net zulke schildwachten en precies hetzelfde reepje hemel zou zien, niet die hemel boven het tuchthuis, maar een andere, verre en vrije hemel. Stelt u zich een grote binnenplaats voor van zo’n tweehonderd pas lang en honderdvijftig pas breed en geheel omgeven door een hoge palissade in de vorm van een onregelmatige zeshoek, een omheining dus uit rechtop in de bodem geheide hoge palen die stevig met hun zijden tegen elkaar aan gedrukt staan, door dwarsbalken versterkt zijn en naar boven toe spits toelopen: en dat is dan de omheining van het tuchthuis. In één zijde van die omheining is een stevige poort gemaakt, die altijd op slot is en dag en nacht door wachtposten bewaakt wordt; deze poort ging alleen open als de gevangenen naar hun werk moesten. Achter die poort was de lichtende vrije wereld waar de normale mensen leefden. Maar binnen de omheining had men van die wereld een voorstelling als van een onwerkelijk sprookje. Hier was een wereld die zich nergens mee laat vergelijken; hier golden bijzondere, eigen wetten, droeg men speciale kleding, had men zijn eigen zeden en gewoonten. In dit dodenhuis voor de levenden leefden speciale mensen een leven zoals men nergens anders vindt. Ik zet mij aan het werk om deze speciale uithoek te beschrijven.

Als u de omheining binnenkomt ziet u daarbinnen een aantal gebouwen. Aan beide zijden van de brede binnenplaats liggen twee langgerekte blokhuizen van één verdieping. Dit zijn de barakken. Hier leven de arrestanten, verdeeld in groepen. Meer naar achteren ligt nog zo’n blokhuis: daar bevindt zich de in twee werkruimten verdeelde keuken en verder is er nog een gebouw dat onder één dak kelders, magazijnen en schuren herbergt. Het middengedeelte van de binnenhof is onbebouwd en vormt een vlak plein van behoorlijke afmetingen. Hier moeten de arrestanten zich opstellen en wordt ’s morgens, ’s middags en ’s avonds appèl gehouden, soms wel een paar maal meer per dag, al naargelang de achterdochtigheid en het vermogen van de bewakers om snel te tellen. Tussen de gebouwen en de omheining blijft aan alle kanten nog een vrij grote ruimte over. Daar, achter de gebouwen, gaan bij voorkeur de meer mensenschuwe en sombere karakters onder de gevangenen buiten werktijd naartoe om ongestoord over hun zonden na te denken. Als ik ze tijdens mijn wandelingen aantrof, mocht ik graag hun sombere en gebrandmerkte gezichten opnemen. Ik probeerde dan te raden waarover zij zoal nadachten. Er was een gedeporteerde wiens geliefkoosde vrijetijdsbesteding bestond in het aftellen van de palen. Dat waren er zo’n vijftienhonderd, en hij had ze allemaal van een nummer en een merkteken voorzien. Iedere paal betekende voor hem een dag; iedere dag telde hij een paal af en zodoende kon hij aan het aantal overgebleven, nog niet afgetelde palen zien hoeveel dagen hij nog in de gevangenis moest doorbrengen voor zijn termijn om was. Hij kon zijn vreugde niet op wanneer hij eindelijk weer een zijde van de zeshoek had afgewerkt. Hij had nog heel wat jaren voor de boeg; maar in het tuchthuis had men de tijd om zich in geduld te oefenen. Ik heb eens een arrestant die twintig jaar dwangarbeid achter de rug had en die ten slotte op vrije voeten gesteld werd, van zijn makkers afscheid zien nemen. Er waren mensen onder die hem de eerste keer het strafkamp binnen hadden zien komen. Hij was toen jong, onbekommerd en dacht niet aan zijn misdaad, noch aan zijn straf. Hij verliet ons als een grijsaard met een versomberd en treurig gezicht. Zwijgend ging hij onze zes barakken rond. Als hij een van de barakken binnenkwam, ging hij eerst bidden bij de iconen, vervolgens maakte hij een diepe buiging voor zijn kameraden en bij het afscheid vroeg hij hun hem zonder boosheid te gedenken. Ook herinner ik me hoe een arrestant, die eens een welgestelde Siberische boer was geweest, tegen de avond naar de poort geroepen werd. Een halfjaar voordien had hij vernomen dat zijn gewezen vrouw hertrouwd was, hetgeen voor hem een reden tot diepe droefenis was geweest. Nu was zij eigener beweging naar de gevangenis gekomen; zij liet hem roepen en gaf hem een bedrag aan geld. Zij onderhielden zich een paar minuten met elkaar, braken in tranen uit en namen toen voor altijd afscheid. Ik heb zijn gezicht gezien toen hij in de barak terugkwam... Ja, in dit oord kon men leren wat lijdzaamheid is.

Als het begon te schemeren werden wij naar de barakken gevoerd en voor de hele nacht ingesloten. Het viel me altijd zwaar om van de binnenplaats naar de barak terug te gaan. Dit was een lange, lage en bedompte ruimte die spaarzaam verlicht werd door vetkaarsen. Er hing een zware, verstikkende lucht. Ik begrijp nu niet meer hoe ik het daar die tien jaar heb uitgehouden. Op de britsen had ik drie planken, dat was alle ruimte die mij was toegemeten. Op die britsen waren in onze ene kamer zo’n man of dertig ondergebracht. ’s Winters werden wij vroeg ingesloten; je moest wel een uur of vier wachten eer iedereen was ingeslapen. Voor het zover was, heerste er een lawaai van jewelste, gelach, gescheld, ketengerammel, walm, roet, kaalgeschoren koppen, gebrandmerkte gezichten, vodden van kleren – alles even doortrapt en gemeen... Ja, de mens is taai! De mens is een schepsel dat aan alles went, en dat is geloof ik wel de beste definitie die je van hem kunt geven.

Ons kamp herbergde zo’n tweehonderdvijftig man – een vrijwel constant getal. Er kwamen nieuwe gevangenen, andere vertrokken als hun tijd erop zat, weer andere stierven voordien. En wat zat er niet allemaal voor volk! Ik geloof dat ieder gouvernement, iedere uithoek van Rusland hier zijn vertegenwoordigers had zitten. Er zaten ook niet-Russen, zelfs gedeporteerden van de Kaukasische bergvolken. Iedereen viel, afhankelijk van de ernst van het misdrijf en bijgevolg van de straftermijn, in een bepaalde categorie. Men kan rustig aannemen dat er geen misdrijf bestaat dat hier niet zijn dader had zitten. De tuchthuisbevolking bestond voornamelijk uit dwangarbeiders van de civiele categorie (zware tuchthuisklanten, zoals de gevangenen het zelf naïef noemden). Dit waren de misdadigers die alle denkbare burgerrechten hadden verloren, het schuim der natie, die met gebrandmerkte gezichten rondliepen ten teken dat ze voor eeuwig waren uitgestoten. Zij waren veroordeeld tot dwangarbeid variërend van acht tot twaalf jaren en werden na beëindiging van de straftijd naar een of ander Siberisch district gezonden waar ze zich als kolonist moesten vestigen. Ook waren er misdadigers uit de militaire stand; deze hadden niet alle rechten verspeeld, zomin als dat het geval is in de Russische militaire strafbataljons. Zij werden maar voor een korte periode naar ons toe gestuurd; na afloop van hun straftijd keerden ze terug naar vanwaar ze gekomen waren om als gemeen soldaat te dienen in de Siberische liniebataljons. Velen van hen keerden vrijwel meteen weer terug naar het tuchthuis als zware recidivisten, maar dan niet meer voor kortere tijd, maar voor twaalf jaar. Deze groep werd de ‘levenslange’ genoemd. Maar de ‘levenslangen’ verloren ook nog niet alle rechten. Ten slotte was er dan nog een aparte groep van allerergste misdadigers, voornamelijk militairen, en die was tamelijk groot. Deze werd ‘de speciale afdeling’ genoemd. Uit heel Rusland werden dus misdadigers hierheen gestuurd. Zij beschouwden zichzelf als tot levenslang veroordeelden en kenden niet eens hun straftermijn. Volgens de wet moest hun een verdubbelde of verdrievoudigde arbeidstaak worden opgelegd. Zij bleven bij ons in het tuchthuis totdat er in Siberië nieuwe arbeidsprojecten van de allerzwaarste soort waren begonnen. ‘Jullie zitten op jaren, maar wij komen er nooit meer uit,’ zeiden zij tegen hun medegevangenen. Ik hoorde later dat deze categorie is komen te vervallen. Bovendien is ook de civiele categorie in onze vesting nu opgeheven en veranderd in een algemene militaire strafkolonie. Daarmee is uiteraard een vervanging van de leiding gepaard gegaan. Ik beschrijf dus voormalige toestanden, langvervlogen en achterhaalde gebeurtenissen derhalve...

Het is allemaal al zo lang geleden; dat alles komt me nu voor als in een droom. Ik weet nog hoe ik het tuchthuis binnenkwam. Dat was op een decemberavond. Het begon al te schemeren; de gevangenisbevolking kwam terug van het werk; ze maakten zich gereed voor het appèl. Een besnorde onderofficier opende ten slotte de poort tot dit eigenaardige huis voor me, waar ik zovele jaren zou moeten doorbrengen en waaruit ik zovele gewaarwordingen zou meenemen, waarvan ik zelfs niet het flauwste begrip zou hebben gehad als ik ze zelf niet werkelijk had meegemaakt. Ik zou me bijvoorbeeld nooit hebben kunnen indenken wat een ondraaglijke kwelling het was om gedurende al die tien jaren van mijn dwangarbeidersbestaan geen enkele keer, geen enkele minuut alleen te zijn! Ik moest trouwens aan nog wel heel andere zaken wennen!

Er waren hier veroordeelden voor manslag en beroepsmoordenaars, struikrovers en roverhoofdmannen. Er zaten ook gewone flessentrekkers, kwartjesvinders, zwervers en fraudeurs. Er waren er ook van wie je eigenlijk moeilijk kon uitmaken hoe en waarom ze hier eigenlijk gekomen waren. Iedereen hier had echter zijn geschiedenis, goor en deprimerend als een kater na een nacht hard drinken. De arrestanten spraken in het algemeen overigens zelden over hun verleden, ze hadden er niet veel mee op en probeerden er klaarblijkelijk niet aan te denken. Ik heb er zelfs moordenaars leren kennen zo vrolijk en zo gespeend van iedere behoefte tot nadenken dat je er iets om kon verwedden dat ze nog nooit last hadden gehad van enige gewetenswroeging. Maar er waren ook van die sombere, ingekeerde types die bijna nooit een mond opendeden. Het gebeurde werkelijk maar zelden dat iemand zijn levensverhaal deed en nieuwsgierigheid was hier niet echt en vogue, het was geen gewoonte, je vroeg nu eenmaal niet. Al gebeurde het wel eens dat iemand opeens behoefte aan praten kreeg uit gebrek aan beter. Maar zijn gesprekspartner luisterde dan onverschillig en somber. Niemand kon hier iemand in verbazing brengen. ‘Wij zijn geletterde mensen,’ zeiden ze vaak met een bevreemdende zelfgenoegzaamheid. Zo herinner ik me hoe een roofmoordenaar zich bedronken had (daartoe bestond soms de mogelijkheid in ons tuchthuis) en toen begon te vertellen hoe hij een jongetje van vijf jaar vermoord had, hoe hij het eerst met een stuk speelgoed had meegelokt naar een leegstaande schuur en het daar vervolgens de keel had afgesneden. De hele barak, die tot dusverre om zijn grollen had gelachen, begon eensgezind te schreeuwen en de roofmoordenaar was gedwongen om te zwijgen; de barak schreeuwde niet van verontwaardiging, maar alleen omdat je daarover niet mocht spreken; want daarover sprak je niet, dat was regel. Ik merk hierbij tussen haakjes op dat deze lui werkelijk geletterd waren en dat zelfs niet in overdrachtelijke, maar in letterlijke zin. Zeker, meer dan de helft van hen kon lezen en schrijven. Op welke andere plek waar Russen in groten getale bijeen zijn, kun je uit een groep tweehonderdvijftig man pikken van wie de helft geletterd is? Ik heb nadien gehoord dat iemand uit dergelijke gegevens de gevolgtrekking maakte dat intellectuele scholing een volk in het verderf stort. Dit is een misvatting: er zijn hier geheel andere oorzaken in het geding; hoewel, ik moet toegeven dat intellectuele scholing vaak een overmatig zelfvertrouwen bij een volk aankweekt. Maar dat is immers allerminst een ondeugd.

De diverse categorieën kon men aan de kleding onderscheiden. Sommigen droegen een voor de ene helft donkerbruine, voor de andere helft grijze kiel. Ook de broekspijpen hadden elk een andere kleur. Een keer kwam tijdens het werk een jonge broodverkoopster naar ons toe gelopen. Ze keek me een hele tijd aan en begon toen te schateren. ‘Gosj, wat een idioot gezicht!’ riep ze uit. ‘Hij had niet genoeg grijze en niet genoeg zwarte stof!’ Er liepen er ook rond met geheel grijze kielen aan, waarvan alleen de mouwen donkerbruin waren. Ook de hoofden werden verschillend geschoren: bij sommigen werd de helft van de schedel overlangs, bij anderen overdwars geschoren.

Bij de eerste aanblik kon men reeds een zekere opvallende homogeniteit in de leden van deze eigenaardige samenleving opmerken; zelfs de meest uitgesproken en originele persoonlijkheden, die onwillekeurig hun lotgenoten overheersten, deden hun best om niet uit de in het hele kamp gangbare toon te vallen. Ik moet zeggen dat in het algemeen de lui hier, met uitzondering van een paar onverbeterlijke, onverwoestbaar-vrolijke jongens, die vanwege hun optimisme dan ook de algemene minachting genoten, een somber, ijverzuchtig, verschrikkelijk ijdel, blufferig, lichtgeraakt en in hoge mate formalistisch slag mensen waren. Als hoogste deugd gold het vermogen om nergens verbaasd over te zijn. Iedereen streefde ernaar de uiterlijke schijn op te houden, hetgeen vaak krankzinnige dimensies aannam. Maar niet zelden veranderde de meest verwaten fysionomie in de kortste keren in een toonbeeld van lafhartigheid. Er was een klein aantal waarlijk krachtige persoonlijkheden; deze onderscheidden zich door eenvoud en ongeveinsdheid. Maar eigenaardig genoeg waren er juist onder deze sterke karakters een paar te vinden wier ijdelheid aan het buitensporige, zelfs aan het ziekelijke grensde. Door de bank genomen voerden ijdelheid en uiterlijkheden de boventoon. Voor het merendeel waren zij verdorven en gedegenereerd. De roddel en kwaadsprekerij hielden nooit op: dit maakte het leven tot een duistere, uitzichtloze hel. Maar tegen de interne regels en geaccepteerde gewoonten van het tuchthuis durfde niemand in opstand te komen; iedereen onderwierp zich. Er waren uitgesproken sterke naturen die zich slechts met de grootste moeite konden onderwerpen, maar ze legden toch het hoofd in de schoot. Er kwamen ook types naar ons tuchthuis die al te ver heen waren, die alle perken te buiten waren gegaan, zodat zij ten slotte hun misdaden als het ware buiten zichzelf om hadden begaan, zonder zich nog van hun motieven bewust te zijn, als het ware in een roes, bedwelmd; vaak uit een opwelling van door niets meer geremde ijdelheid. Maar bij ons werden ze meteen op hun nummer gezet, niettegenstaande het feit dat ze, alvorens in ons strafkamp te belanden, de schrik van complete streken en steden waren geweest. Zo’n nieuwkomer hoefde maar even om zich heen te kijken om vlug te merken dat hij hier aan het verkeerde adres was, dat hier geen mens te overbluffen viel en hij legde zich zonder veel protest bij de situatie neer en schikte zich in het algemene gedragspatroon. Naar buiten toe openbaarde dit gedragspatroon zich in de vorm van een eigen, karakteristieke waardigheid die vrijwel alle gevangenen met elkaar gemeen hadden. Het had er nota bene veel van weg dat de titel van dwangarbeider en veroordeelde een zekere rang en stand vertegenwoordigde en nog wel een honoraire. Ieder spoor van schaamte of berouw ontbrak! Tot dit uiterlijke gedragspatroon behoorde overigens ook een zekere soort berusting, die je als officieel zou kunnen bestempelen, een zeker stoïcisme: ‘Wij zijn nu eenmaal verloren’, heette het, ‘we konden de vrijheid niet aan en nu is het spitsroeden lopen geblazen. Sluit de rijen voor het appèl.’ – ‘Wie niet naar zijn ouders heeft willen luisteren, moet dan maar luisteren naar het trommelvel.’ – ‘Wie een eerzaam vak verguist, licht dat hij naar hier verhuist.’ Dit soort opmerkingen hoorde je dikwijls, hetzij als een zedenles, hetzij in de vorm van spreekwoorden en gezegden, maar nooit in ernst. Het bleef bij woorden. Er was hier waarschijnlijk niemand die zich innerlijk aansprakelijk voelde voor zijn vergrijpen tegen mensheid en wet. Een niet-veroordeelde zou eens moeten proberen een dwangarbeider zijn misdaad te verwijten of hem de les te lezen (het ligt overigens niet in de Russische aard om een misdadiger verwijten te maken); er zou geen eind aan de ruzies komen. En in ruziemaken en schelden waren zij stuk voor stuk meesters! Schelden hadden zij tot een subtiele kunst verheven, tot een wetenschap. Zij probeerden niet zozeer hun toevlucht te nemen tot een krenkend woordgebruik als wel tot een krenkende zin áchter de woorden, de geest en de verholen idee erachter en dat is geraffineerder, giftiger en trefzeker. Hun onophoudelijke ruzies droegen er alles toe bij om deze wetenschap bij hen op een hoger plan te brengen. Al deze mensen werkten onder de dwang van de stok, derhalve waren ze lui en verdorven: waren ze dat voordien nog niet geweest, dan zorgde het tuchthuis daar wel voor. Geen mens was hier uit vrije wil terechtgekomen; ze waren allemaal vreemden voor elkaar.

‘De duivel heeft drie paar bastschoenen versleten voor hij ons hier bij elkaar had!’ zeiden ze over zichzelf. En daarom voerden roddel, intriges, ouwewijvenpraat, afgunst, bekvechterij en kwaadaardigheid altijd de boventoon in dit infernale bestaan. Geen vrouw kon het in achterklap tegen sommige van deze ruige gasten opnemen. Nogmaals, er zaten onder hen ook sterke naturen, gestaalde en onverschrokken karakters die hun hele leven gewend waren geweest de lakens uit te delen en anderen te overheersen. Zij genoten een onwillekeurig respect; hunnerzijds trachtten deze figuren, hoezeer ook op hun hoede om niets aan roem in te boeten, hun lotgenoten niet tot last te zijn; ze onthielden zich van zinledige ruzies, gedroegen zich uitermate waardig, lieten zich door hun gezonde verstand leiden en waren vrijwel altijd gehoorzaam aan de leiding, en dat niet uit principiële gehoorzaamheid of plichtsbesef, maar als het ware op grond van een overeenkomst die voor beide partijen de meeste voordelen opleverde. Zij werden trouwens omzichtig behandeld. Zo herinner ik me hoe een dergelijke gevangene, een kerel die nergens voor terugdeinsde en bij de leiding bekendstond om zijn dierlijke neigingen, een keer moest voorkomen om zijn straf voor een of andere overtreding te ondergaan. Het was op een zomerdag buiten werktijd. De stafofficier, de op één na hoogste instantie die in het kamp de dienst uitmaakte, was persoonlijk naar de wachtposten vlak bij de poort gekomen om de voltrekking van de straf bij te wonen. Deze majoor was het fataalste schepsel dat een gevangene maar treffen kon en hij had er zo de wind onder dat de arrestanten voor hem beefden. Hij was waanzinnig streng, ‘hij stortte zich op de lui’, zoals de dwangarbeiders zeiden. Het meest waren ze beducht voor zijn doorborende roofdierblik, waarvoor niets te verheimelijken viel. Hij zag bij wijze van spreken zonder te kijken. Als hij het kamp binnenkwam, wist hij al wat er aan het andere einde daarvan gaande was. De arrestanten noemden hem ‘achtoog’. Zijn werkmethode was principieel verkeerd. Hij maakte reeds verbitterde mensen nog verbitterder door zijn bezeten en kwaadaardige optreden en als hij als superieur niet de commandant had gehad, een edelaardig en bezonnen man, die soms zijn beestachtige buitensporigheden inperkte, dan zou zijn wijze van besturen grote rampen hebben veroorzaakt. Ik begrijp nog niet hoe hij er zonder kleerscheuren afgekomen is; hij is heelhuids en ongedeerd met pensioen gegaan, hoewel hij zich voor de rechter heeft moeten verantwoorden.

De arrestant verbleekte toen hij werd opgeroepen. Gewoonlijk liet hij zich zwijgend en zonder een spier te vertrekken geselen; zonder een kik te geven verdroeg hij de bestraffing en na afloop schoot hij kwiek in de benen. Hij was koelbloedig en stoïcijns genoeg om de afstraffing als een wanbof te beschouwen. Toch behandelde men hem altijd omzichtig. Maar ditmaal vond hij dat hij in zijn recht stond. Hij verbleekte en zag kans, zodanig dat het de bewakers ontging, een scherp Engels schoenmakersmes in zijn mouw te moffelen. In het tuchthuis was het bezit van messen en welk ander scherp voorwerp ook ten strengste verboden. Er vonden herhaaldelijk en bij verrassing strenge huiszoekingen plaats waar niet mee te spotten viel, en de straffen waren niet zuinig. Maar aangezien er niets moeilijker is dan huiszoeking bij een dief, vooral als die beslist iets wil verbergen, en aangezien messen en dergelijke instrumenten altijd broodnodig waren in het gevangenisbestaan, werden ze nooit ontdekt, alle huiszoekingen ten spijt. En werden ze in beslag genomen, dan werden ze op slag vervangen door andere. De hele kampbevolking schoot op de palissade af en keek met de dood in het hart door de spleten tussen de palen. Iedereen wist dat Petrov ditmaal niet van zins was zich te laten afrossen en dat het laatste uur van de majoor gekomen was. Maar op het beslissende moment nam de majoor plaats in zijn rijtuig en reed weg, de uitvoering van de executie overdragend aan een andere officier. ‘God zelf heeft hem gered!’ zeiden de gevangenen achteraf. Wat Petrov aangaat, deze liet de afstraffing in alle gemoedsrust over zich heen komen. Met het vertrek van de majoor was zijn woede overgegaan. Een arrestant is tot op een zeker punt gehoorzaam en onderworpen, maar er bestaat een uiterste dat men niet moet overschrijden. Tussen haakjes: niets is zo curieus als die eigenaardige lijdzaamheid, afgewisseld door plotselinge uitschieters van weerspannigheid. Vaak laat een mens jaren aan één stuk alles over zich heen komen, hij berust in de gruwelijkste straffen om dan onverhoeds los te barsten om een onbenulligheid, om vrijwel niets. In zekere zin zou men hem een krankzinnige kunnen noemen; hetgeen men dan ook doet.

Ik heb al gezegd dat ik in al die jaren bij deze mensen nooit enig teken van gewetenswroeging heb kunnen ontdekken, of gemerkt heb dat ze zwaar tilden aan hun misdaden, en dat de meesten hunner zich innerlijk volslagen onschuldig voelden. Dat is een feit. IJdelheid, slechte voorbeelden, branie en valse schaamte zijn daar uiteraard veelal de oorzaak van. Wie zou anderzijds echter durven beweren dat hij deze verloren zielen tot de grond gepeild heeft en hun geheimen heeft doorvorst? In de loop van zoveel jaren had ik toch zeker iets, een spoor, een greintje moeten opvangen, iets wat wees op een zekere rouwmoedigheid, op lijden. Maar dat was niet het geval, gegarandeerd niet. Ik geloof inderdaad niet dat men de misdaad verstandelijk kan benaderen vanuit kant-en-klare gezichtspunten, en de filosofie van de misdaad is echt heel wat moeilijker dan men aanneemt. Het systeem van tuchthuis en dwangarbeid corrigeert vanzelfsprekend geen enkele misdadiger; het straft hem slechts en beveiligt de samenleving tegen verdere aanslagen van de boosdoener op haar rust. Tuchthuis en dwangarbeid doen niets anders dan haat, dorst naar verboden genietingen en een ontstellende lichtzinnigheid in de misdadiger ontwikkelen. Maar ik ben er vast van overtuigd dat ook het befaamde systeem van celstraf slechts tot valse, bedrieglijke en uiterlijke resultaten leidt. Het zuigt de levenssappen uit de mens, verziekt zijn psychiek, het verzwakt hem, verstoort zijn evenwicht en vervolgens stelt men het voor alsof de moreel uitgedroogde en half waanzinnige mummie die overblijft een toonbeeld van beterschap en berouw is. Het spreekt vanzelf dat de misdadiger de maatschappij, waartegen hij in opstand komt, haat en dat hij vrijwel altijd het gelijk aan zijn kant acht en de samenleving de schuld geeft. Daarbij komt dan nog dat deze hem een straf heeft doen ondergaan waardoor hij zich vrijwel van smetten vrij beschouwt: hij staat quitte. Zo bezien zou men ten slotte haast geneigd zijn de misdadiger te rechtvaardigen. Maar van welke gezichtspunten men de zaak ook wil bekijken, niemand zal bestrijden dat er misdaden bestaan die altijd en overal, volgens alle wetsstelsels sedert mensenheugenis als onbetwistbare misdaden gelden en die als zodanig beschouwd zullen worden zolang de mens de mens blijft die hij is. In het tuchthuis hoorde ik voor het eerst verhalen over de gruwelijkste en meest mensonterende daden, over monsterachtige moorden, dat alles verteld met de meest onweerstaanbare, kinderlijk opgewekte lach. Vooral een vadermoordenaar wil maar niet uit mijn geheugen verdwijnen. Hij was van adel, had gediend en zijn vader beschouwde hem zo ongeveer als een verloren zoon. Zijn gedrag was een schoolvoorbeeld van liederlijkheid en hij had zich diep in de schulden gestoken. Zijn vader had geprobeerd hem met goede woorden binnen de perken te houden; die vader nu bezat een huis en een klein dorp. De zoon rook geld en vermoordde hem om de erfenis in de wacht te kunnen slepen. De misdaad kwam pas een maand later aan het licht. De misdadiger ging zelf bij de politie aangeven dat zijn vader spoorloos verdwenen was. Die hele maand was hij zich aan de ploertigste uitspattingen te buiten gegaan. Ten slotte had de politie tijdens zijn afwezigheid het lijk gevonden. Over de hele lengte van het erf liep een met planken afgedekte geul voor de afvoer van stalgier. Het lichaam lag in die geul. Het was keurig netjes aangekleed, het grijze hoofd was van de romp afgehakt en er vervolgens weer tegenaan gelegd en onder het hoofd had de moordenaar een kussen gelegd. Hij bekende niet; hij werd van zijn adellijke titel en rang vervallen verklaard en tot twintig jaar dwangarbeid veroordeeld. Al die tijd die ik samen met hem heb doorgebracht, verkeerde hij in het best denkbare humeur, hij was de opgewektheid in persoon. Hij was een lichtzinnig, oppervlakkig en onbezonnen type die zijn gelijke niet had, en toch was hij verre van dom. Ik heb nooit een speciale wreedheid in hem kunnen ontdekken. Zijn medegevangenen verachtten hem niet vanwege zijn misdaad, waarover zelfs niet gerept werd, maar om zijn zotte uitbundigheid, om het feit dat hij zich niet gedragen kon. Af en toe kwam zijn vader nog wel eens bij hem ter sprake. Toen hij het eens met mij had over zijn gezonde gestel, dat erfelijk was in zijn familie, liet hij zich terloops ontvallen: ‘Neem nou mijn vader, die heeft tot aan zijn einde nooit één klacht over zijn gezondheid gehad.’ Een dergelijke beestachtige gevoelloosheid gaat natuurlijk het begripsvermogen te boven. Dit is een fenomeen; hier stuiten we op een abnormaliteit, een lichamelijke en zedelijke afwijking waar de wetenschap nog niet aan toe is, maar zeker niet gewoon op een begrip als misdaad. Natuurlijk geloofde ik niet in die misdaad. Maar stadgenoten van hem die zijn geschiedenis wel tot in bijzonderheden moesten kennen, gaven mij een omstandig verslag van het proces. De feiten waren zo duidelijk dat je er wel in moest geloven.

De andere gevangenen hebben hem eens midden in de nacht in zijn droom horen schreeuwen: ‘Houd hem, houd hem! Snij hem zijn kop af, zijn kop...!’

Vrijwel alle arrestanten droomden ’s nachts hardop, praatten in hun dromen. Wat over hun lippen kwam, was meestal gescheld, dieventaal, messen en bijlen. ‘Wij zijn geslagen mensen,’ zeiden zij, ‘ons innerlijk hebben ze ontvreemd; daarom schreeuwen we in de nacht.’

De officiële dwangarbeid was voor de kampbewoners geen vorm van werken, maar een opgelegde plicht: zij volbrachten hun norm of het wettelijk geregelde aantal werkuren en keerden dan terug naar de barakken. Zij haatten het werk. Zonder een speciale, persoonlijke bezigheid, waaraan hij zich met hart en ziel en met al zijn vernuft kan overgeven, zou een mens het in zo’n tuchthuis nooit kunnen harden. En hoe zouden deze mensen met hun ontwikkeling, mensen die een intens leven achter de rug hadden en die nog intens wilden leven, hier een normaal en geregeld leven naar hun eigen goeddunken kunnen leiden, onder dwang op één hoop gegooid en losgescheurd van de normale samenleving als zij waren? Alleen de leegloperij al zou in hen misdadige neigingen tot ontwikkeling brengen waarvan zij voordien geen flauw benul hadden. Zonder werk en beroofd van iedere legale vorm van normaal bezit kan de mens niet leven. Hij ontaardt en verdierlijkt. En daarom had elke bajesklant uit natuurlijke behoefte en uit een gevoel van zelfbehoud zijn eigen bezigheid waarin hij uitblonk. De lange zomerdagen werden vrijwel geheel en al door de officiële dwangarbeid in beslag genomen. De korte nachten waren nauwelijks voldoende om aan de nodige slaap te komen. Maar de voorschriften wilden dat in de winter de gevangenen bij het vallen van de schemering al meteen moesten worden ingesloten. Wat moesten zij aan met die lange saaie winteravonden? Het gevolg was dat vrijwel iedere barak, ondanks het verbod, veranderde in een reusachtige werkplaats. Werk, bepaalde bezigheiden waren op zichzelf niet verboden; wel was het ten strengste verboden enig werktuig te bezitten in het tuchthuis, maar zonder materiaal kan men nu eenmaal niets uitrichten. Er werd dus stiekem gewerkt en men mag aannemen dat de kampleiding in bepaalde gevallen een oogje dichtdeed. Vele arrestanten beheersten geen enkele vorm van handwerk als zij naar het kamp kwamen, maar zij gingen bij hun medegevangenen in de leer en keerden als volleerde vakmensen in de vrijheid terug. Wat trof men hier al niet aan: schoenmakers, laarzenmakers, coupeurs, meubel- en slotenmakers, houtbewerkers en vergulders. Zo was er een jood, ene Isaj Boemsjtejn, een juwelier en daarbij nog eens een woekeraar. Stuk voor stuk sloofden ze zich af om een grijpstuiver te verdienen. Bestellingen kwamen uit de stad. Geld is gemunte vrijheid en daarom is het voor een volkomen van zijn vrijheid beroofd mensenkind nog wel tienmaal zo kostbaar. Als hij het alleen maar in zijn zakken kan horen rinkelen is zijn narigheid al voor de helft vergeten, ook al kan hij er niets mee aanvangen. Maar geld kan overal en altijd nog te pas komen, en daar komt nog bij dat verboden vruchten dubbel zo zoet zijn. In het kamp kon je echter zelfs wodka bemachtigen. Pijpen waren streng verboden, maar iedereen rookte er een. Geld en tabak behoedden de mensen voor scheurbuik en andere ziekten. Werk hield hen van misdrijven af: zonder arbeid zouden de gevangenen elkaar hebben opgevreten als spinnen in een glas. Niettemin waren die arbeid en dat geld verboden. Herhaaldelijk vonden er nachtelijke inspecties plaats, alle verboden goederen werden in beslag genomen en, hoe goed men het geld ook placht te verstoppen, toch kregen de met de huiszoeking belaste overheidsdienaren het soms te pakken. Dat was mede een aanleiding om het niet op te potten en tevens de oorzaak dat er in het kamp aan wodka te komen was. Na iedere huiszoeking werden de overtreders niet alleen van al hun bezittingen beroofd, maar ook nog eens pijnlijk afgestraft. Maar meteen na zo’n huiszoeking werd het ontbrekende weer aangevuld, geleidelijk aan kwamen er andere dingen voor in de plaats en alles ging weer door als vanouds. De kampleiding was daarvan op de hoogte en de gevangenen ondergingen de bestraffingen zonder morren, hoewel een dergelijk leven alleen maar vergeleken kan worden met dat van hen die zich hebben gevestigd op de hellingen van de Vesuvius.

Wie geen vak beheerste vond wel andere manieren om er een kleinigheid bij te verdienen. Daartoe waren er nogal originele middelen. Sommigen scharrelden en sjacherden, om maar iets te noemen, uitsluitend met de verkoop van de meest uiteenlopende dingen, die geen mens buiten het kamp ooit zou wagen te verhandelen of zelfs maar in de verste verte als handelswaar te beschouwen. Maar de kampbevolking was straatarm en oernijver. Geen vod, hoe waardeloos ook, of het had zijn prijs en was nog altijd ergens voor te gebruiken. Vanwege de armoede had het geld in het kamp een volstrekt andere waarde dan in de vrije wereld. Een grote en ingewikkelde opdracht werd betaald met enkele kopeken. Sommigen bedreven een succesvolle woekerhandel. Een arrestant die op een of andere wijze volkomen aan de grond zat, bracht zijn laatste hebben en houden naar de geldschieter, van wie hij dan tegen een monsterachtige rentevoet wat kopergeld kreeg. Wist hij zijn spullen niet binnen de termijn los te kopen, dan werden ze onherroepelijk en zonder pardon versjacherd: het woekerbedrijf tierde zo welig dat zelfs gemerkte staatsgoederen in onderpand werden gegeven, zoals ondergoed, schoenen en dergelijke, dingen zonder welke geen enkele gevangene het ook maar een moment kan stellen. Maar als het om dergelijke onderpanden ging, wilde de zaak wel eens een andere, trouwens niet geheel verrassende wending nemen: de belener nam zijn geld in ontvangst en liep onverwijld en zonder plichtplegingen naar de oudste onderofficier, die direct onder de kampcommandant stond, rapporteerde dat er staatsgoederen beleend waren, waarop deze direct bij de geldschieter in beslag werden genomen. Daarvan werd zelfs geen rapport uitgebracht aan de opperste leiding. Curieus is het dat daaruit soms niet eens ruzie voortkwam: de woekeraar gaf de goederen met een lelijk gezicht af – hij moest wel – alsof hij wel had verwacht dat het zo zou uitpakken. Hij wist voor zichzelf waarschijnlijk heel goed dat hij net zo zou hebben gehandeld als hij in de schoenen van de belener had gestaan. En daarom, als er achteraf al gescholden werd, dan was dat zonder enige boosaardigheid, alleen maar om het gemoed even te ontlasten.

In het algemeen werd er ontzettend veel gestolen. Vrijwel iedereen had zijn eigen kist met een slot erop, waarin hij zijn staatsgoederen bewaarde. Dit was toegestaan; maar die kisten boden ook al geen uitkomst. Ik denk wel dat men zich kan voorstellen wat een geroutineerde dieven daar zaten. Zo had ik een medegevangene die mij oprecht was toegedaan (ik zeg dit zonder enige overdrijving) en die stal mijn bijbel, het enige boek dat men in het tuchthuis mocht bezitten; hij biechtte het me nog diezelfde dag op, en dat niet uit berouw, maar omdat hij het zielig vond dat ik er zo lang naar had lopen zoeken. Er waren ook detaillisten in wodka en die werden snel rijk. Over die drankhandel zal ik later nog speciaal te spreken komen, dat was nogal een boeiende aangelegenheid. Ons kamp telde vele voor smokkelarij veroordeelden en het hoeft dus niet te verbazen dat, ondanks al die strenge bewaking en inspectie, er zodoende sterkedrank binnengesmokkeld werd. Smokkelarij is overigens wat haar aard betreft een heel speciaal misdrijf. Kan men zich eigenlijk wel voorstellen dat voor menige smokkelaar het geld, het voordeel, een ondergeschikte rol speelt? Toch is dat zo. Een smokkelaar doet zijn werk uit hartstocht, uit roeping. Hij heeft iets van een dichter. Hij riskeert van alles, trotseert de ergste gevaren, hij is sluw en vindingrijk en weet zich overal uit te redden; soms handelt hij zelfs als een soort geïnspireerde. Deze hartstocht doet in niets onder voor die van de kaartspeler. Ik heb in het tuchthuis een gevangene gekend, een knaap van kolossale afmetingen, maar tegelijkertijd zo zachtmoedig, bedeesd en bescheiden, dat men zich niet kon voorstellen hoe hij ooit in dit tuchthuis verzeild had kunnen raken. Hij was zo goedhartig en meegaand dat hij gedurende zijn hele verblijf in het kamp met geen mens ooit ruzie gehad heeft. Maar hij was van de westelijke grens en kwam hierheen voor smokkelarij en kon het natuurlijk niet nalaten prompt een sluikhandel in sterkedrank op te zetten. Hoe vaak hebben ze hem niet afgerost en wat was hij bang voor de geselroede! En dat terwijl de dranksmokkel hem slechts een te verwaarlozen voordeel opleverde. De enige die aan de drank rijk werd, was de ondernemer. Die zonderling bedreef de kunst om de kunst. Hij had zijn tranen net zo makkelijk bij de hand als een vrouw. Hoe vaak heeft hij niet na een afstraffing plechtig gezworen met smokkelen op te houden. Met ware mannenmoed wist hij soms een maand lang weerstand aan zijn neigingen te bieden, maar ten slotte werden ze hem toch weer de baas... Dankzij dergelijke persoonlijkheden droogde de wodkabron in het kamp nooit op.

Ten slotte was er nog een bron van inkomsten waarvan de arrestanten niet rijk werden, maar die met een weldadige gelijkmatigheid bleef stromen. Dat waren de giften. De hogere kringen hebben er geen begrip van hoezeer de kooplui, de kleine burgerij en onze volksklasse als geheel zich voor ‘de ongelukkigen’ beijveren. Dergelijke giften stromen vrijwel onafgebroken binnen en bestaan bijna altijd uit bruinbrood, bolletjes en witbrood en maar zelden uit geld. Zonder die goede gaven zou op heel wat plaatsen het leven van de arrestanten, vooral dat van degenen die nog in voorarrest zijn en die het veel harder te verduren hebben dan de reeds veroordeelden, al te ondraaglijk zijn. De giften worden met een evangelische rechtvaardigheidszin gelijkelijk over de gevangenen verdeeld. Is er niet voldoende voor iedereen, dan worden de broden in gelijke stukken gesneden, soms wel in zes, zodat iedere gevangene gegarandeerd aan zijn rechtmatig deel komt. Ik herinner me nog hoe ik voor het eerst een gift in geld kreeg. Dat was kort na mijn aankomst in het kamp. Ik keerde alleen met mijn bewaker terug van de ochtendarbeid. Een moeder met haar dochtertje, een engelachtig meisje van een jaar of tien, kwam mijn kant uit wandelen. Ik had ze al eerder gezien. De moeder was een soldatenweduwe. Haar man, een jonge militair, was tijdens zijn voorarrest in het hospitaal gestorven in de periode dat ik daar zelf ook verpleegd werd. Zijn vrouw en dochtertje waren hem daar voor het laatst komen bezoeken; zij hadden beiden verschrikkelijk gehuild. Toen het meisje mij zag, kreeg ze een kleur en begon haar moeder iets toe te fluisteren; de vrouw stond meteen stil, zocht in haar buideltje een kwart kopeke en gaf die aan haar dochtertje. Het meisje zette het op een lopen om mij in te halen... ‘Hier, ongelukkige, hier heb je een kopeke, om Christus’ wil,’ riep zij, voor mij uit dartelend en mij het muntje in de hand stoppend. Ik nam haar kopeke aan en het meisje keerde zielsvergenoegd naar haar moeder terug. Dat geldstukje heb ik lang bij me gehouden.

II

Eerste indrukken

De eerste maand, trouwens het begin van mijn kampleven als geheel, staat mij thans levendig voor ogen. Mijn verdere kampjaren leven aanmerkelijk fragmentarischer en onduidelijker in mijn herinnering voort. Sommige daarvan zijn bij wijze van spreken helemaal vervaagd en onderling dooreen gevloeid met als eindresultaat één totaalindruk van drukkende, wurgende eenvormigheid.

Maar alle belevenissen van mijn eerste dagen als dwangarbeider staan mij nu nog zo helder voor de geest als de dag van gisteren. En hoe zou het ook anders kunnen.

Ik weet nog heel goed wat me bij de eerste stap die ik in het tuchthuisbestaan deed het meest trof: het feit dat ik daarin niets treffends, ongewoons, of liever gezegd niets verrassends ontdekte. Ik had dit alles voordien al vaaglijk in mijn verbeelding meegemaakt, toen ik me op weg naar Siberië een voorstelling trachtte te maken van het lot dat me wachtte. Maar al spoedig dwong een eindeloze hoeveelheid allervreemdste verrassingen en monsterachtige gebeurtenissen mij bij vrijwel iedere stap die ik deed stil te staan bij de feiten. En pas later, toen ik er al een hele tijd in het kamp op had zitten, besefte ik ten volle de uitzonderlijkheid en de rijkdom aan verrassingen van een dergelijk bestaan en begon ik me er allengs meer over te verbazen. Ik moet bekennen dat die verbazing gedurende heel mijn lange tuchthuisperiode niet van me geweken is; ik heb me er nooit bij neer kunnen leggen.

Mijn eerste indruk die ik bij het binnenkomen in het tuchthuis kreeg, was meer dan voldoende om me weerzin in te boezemen, maar desondanks – hoe bevreemdend! – kwam het me voor dat je in het kamp makkelijker zou kunnen leven dan ik me dat zo op weg hierheen had voorgesteld. De arrestanten droegen weliswaar ketenen, maar ze bewogen zich vrij door het hele kamp, zij maakten ruzie, zongen liederen, hadden hun liefhebberijen, rookten hun pijpje, dronken zelfs (hoewel er dat maar enkelen waren) en ’s nachts gaven de nodigen zich over aan het kaartspel. Het werk zelf, om maar iets te noemen, leek mij helemaal niet zo zwaar, geen dwangarbeid althans, en pas na verloop van tijd kwam ik erachter dat het drukkende, de zwaarte van dit werk niet zozeer in de onophoudelijkheid als wel in het element van onontkoombare dwang en de voortdurende dreiging van de knoet gelegen was. Een vrije boer werkt heus onvergelijkelijk veel harder, soms dag en nacht, vooral in de zomer, maar hij werkt om er beter van te worden, met een afzienbaar doel voor ogen en hij heeft het naar verhouding stukken makkelijker dan de dwangarbeider die onder dwang werk moet verrichten waarvan hij geen enkel profijt trekt. De gedachte is wel eens bij me opgekomen dat als men de mens totaal zou willen vermorzelen, vernielen en op de gruwelijkste wijze straffen, zodat zelfs de meest afschuwelijke moordenaar al bij voorbaat voor zo’n straf zou terugdeinzen, men niet anders hoefde te doen dan het werk het karakter van volledige, absolute nutteloosheid en zinloosheid te geven. De huidige vorm van dwangarbeid mag dan voor de veroordeelden oninteressant en vervelend zijn, maar als arbeid op zichzelf is hij niet van zin ontbloot: de gevangene maakt bakstenen, hij ontgint land, hij pleistert en bouwt op; in deze arbeid steekt een zinvol doel. Het komt zelfs voor dat de dwangarbeider erin op kan gaan, zijn werk zo goed mogelijk wil doen en er bedrevenheid in krijgt. Maar zou men hem dwingen water van het ene vat in het andere over te gieten en vervolgens weer in het eerste, zand op te graven en van de ene plaats naar de andere en omgekeerd te verplaatsen, dan geloof ik dat de arrestant zich binnen een paar dagen zou verhangen of duizend-en-één misdrijven plegen, om maar zo snel mogelijk aan zijn einde te geraken en van zo’n vernedering, schande en marteling ontslagen te zijn. Een dergelijke straf zou natuurlijk ontaarden in tortuur, in een wraakoefening en hij zou van iedere zin ontbloot zijn, omdat er geen enkel nuttig doel mee gediend is. Maar aangezien er in elke gedwongen arbeid zo’n element van tortuur, zinloosheid, vernedering en schande schuilt, is de dwangarbeid onvergelijkelijk veel moeilijker te harden dan welke vrije arbeid ook, juist vanwege die dwang.

Ik arriveerde overigens in de winter in het tuchthuis, in december, en had nog geen flauw idee van de zomerarbeid, die vijfmaal zo zwaar is. In de winter viel er in onze vesting over het algemeen maar weinig officiële arbeid te verrichten. De gevangenen gingen naar de rivier de Irtysj om uit de vaart genomen staatsschepen te slopen, werkten in de werkplaatsen, ruimden rondom de staatsgebouwen de door de sneeuwstormen aangevoerde sneeuw, brandden en verpulverden albast en wat dies meer zij. De winterdag was kort, het werk was vlug gedaan en onze kampbevolking keerde vroeg terug naar de gevangenis, waar zij vrijwel tot ledigheid gedoemd zou zijn geweest als niet menigeen zo zijn eigen bezigheden had gehad. Maar wellicht slechts een derde van de gevangenen hield er een vrijetijdsbesteding op na, de overigen slenterden baliekluivend van barak tot barak zonder doel of zin, zochten ruzie, intrigeerden, zochten hun heil in achterklap, of bedronken zich zodra ze ook maar over een grijpstuiver konden beschikken. ’s Nachts was het kaarten geblazen, al zouden ze er de kleren van hun lijf voor moeten verspelen. En dat alles uit verveling, uit ledigheid, omdat er anders niets te doen was. Later leerde ik inzien dat er behalve vrijheidsberoving en gedwongen arbeid in het tuchthuisbestaan nog een andere kwelling bestaat, die wellicht alle andere in hevigheid overtreft en wel: het gedwongen samenleven. Samenleven doet men natuurlijk ook elders, maar in zo’n strafkamp worden ook lui aangevoerd met wie niet iedereen zin heeft samen te leven en ik ben ervan overtuigd dat iedere dwangarbeider deze kwelling ondergaat, al is dat meestal natuurlijk slechts onbewust.

Het eten leek me nogal behoorlijk. De gevangenen beweerden dat dat in de Europees-Russische strafkolonies veel minder was. Ik zal me hier geen oordeel over aanmatigen: ik ben daar niet geweest. Velen konden zich bovendien nog hun eigen voedselpakket veroorloven. Rundvlees kostte bij ons in de winter twee, in de zomer drie kopeken per pond. Maar dit voedsel naar eigen keuze konden alleen zij zich verschaffen die voortdurend over geld beschikten. De meerderheid der bajesklanten moest met de gevangeniskeuken genoegen nemen. Als de arrestanten zich prijzend over hun voedsel uitlieten, had dit overigens alleen maar betrekking op het brood en zij zegenden vooral de omstandigheid dat wij het brood onder collectief beheer hadden en dat het niet naar gewicht werd uitgereikt. Dit laatste denkbeeld joeg hun schrik aan: bij verdeling naar gewicht zou een derde van de kampbevolking honger hebben moeten lijden. Maar het bestaande systeem garandeerde iedereen een volle maag. Ons brood was om een of andere reden uitermate smakelijk en genoot daarom in de hele stad een uitstekende reputatie. Men schreef die omstandigheid toe aan de geslaagde constructie van de kampovens. De koolsoep was uitgesproken matig. Ze werd gekookt in een gemeenschappelijke ketel, zuinigjes van boekweitgrutten voorzien en vooral op werkdagen wel heel erg aan de dunne en schrale kant. Wat mij er vooral in tegenstond was de enorme hoeveelheid kakkerlakken. Mijn medegevangenen schonken er echter niet de minste aandacht aan.

De eerste drie dagen ging ik niet naar het werk. Dat was de gebruikelijke manier om de nieuwkomers te behandelen: men gaf hun de tijd om uit te blazen na de uitputtingen van de lange tocht. Maar de tweede dag moest ik de gevangenis al verlaten om me de ketenen te laten aansmeden. Ik droeg een soort buitenmodelketen die om het rammelen van de schakels door de arrestanten ‘carillonnetje’ werd genoemd. Ze werden zichtbaar gedragen. De officieel voorgeschreven ketenen, die geschikt waren om mee te werken, bestonden niet uit schakels, maar uit vier ijzeren staven ter dikte van ongeveer een vinger, die onderling door drie ringen waren verbonden. Men moest die onder de broek dragen. Aan de middelste ring was een riem bevestigd die op zijn beurt weer werd vastgemaakt aan de gordelriem, die men rechtstreeks over het hemd droeg.

Ik herinner me nog mijn eerste morgen in de barak. In de wachtpost bij de gevangenispoort werd de reveille geslagen en een minuut of tien later begon de dienstdoende onderofficier de deuren van de barakken open te gooien. Men wreef zich de ogen uit. Bij het spaarzame licht van een walmende vetkaars kwamen de gevangenen rillend van de kou op hun britsen overeind. De meesten waren nog stuurs van slaperigheid en deden geen mond open. Zij geeuwden, rekten zich uit en fronsten hun gebrandmerkte voorhoofden. Sommigen bekruisten zich, anderen begonnen meteen al te bekvechten. De bedomptheid die hier heerste was afschuwelijk. De frisse winterlucht stoof door de deuren binnen zodra deze opengingen en wolkte in stoomzuilen door de barakken heen. De gevangenen verdrongen elkaar bij de wateremmers; om beurten namen zij de nap, vulden hun mondholte met water en daarmee wasten zij vervolgens handen en gezicht. Het water werd de avond tevoren klaargezet door de klusjesman. Volgens de voorschriften had iedere barak een door het collectief aangewezen arrestant die het huishoudelijk werk moest verrichten. Hij werd de klusjesman genoemd en was ontslagen van het normale werk. Zijn taak bestond erin te zorgen dat de barak schoon bleef; hij sopte en schuurde britsen en vloeren af en verzorgde het klaarzetten van de twee emmers met fris water – één ’s morgens voor het wassen en één met drinkwater voor overdag. Er was maar één nap en die werd iedere keer prompt aanleiding tot ruzies.

‘Wat sta je daar te duwen, hufter!’ gromde een lange, magere en groezelige arrestant met een somber gezicht en vreemde bobbels op zijn kaalgeschoren schedel, terwijl hij een blozende, gedrongen dikkerd met een genoeglijk uiterlijk een por verkocht. ‘Wacht je beurt af!’

‘Schreeuw niet zo! Wie beurt vangt geld, rot zelf een end op! Moet je zo’n magere lat eens zien. Net een standbeeld voor de uitvinder van het ooievaarskuitenvet.’

Dit ooievaarskuitenvet miste zijn uitwerking niet, velen begonnen te lachen. Dat was dan ook de bedoeling van de genoeglijke dikkerd, die blijkbaar de rol van hofnar in onze barak ambieerde. De lange arrestant keek hem aan met peilloze verachting.

‘Opgeblazen koe!’ gromde hij binnensmonds. ‘Moet je dat zien, hij heeft zich volgevreten met de gevangeniskadetjes! Wedden dat hij na de vasten meteen met twaalf biggen aan komt zetten?’

‘Wat ben jij eigenlijk voor een vogel?’ schreeuwde de dikkerd, opeens rood aanlopend.

‘Een vogel, dat is het hem juist! En geen koe!’

‘Wat voor een vogel dan?’

‘Zomaar een vogel.’

‘Maar wat voor een dan?’

‘Nou, in één woord gewoon zomaar een.’

‘Maar wát voor vogel dan?’

Zij keken elkaar vernietigend aan. In afwachting van een antwoord balde de dikkerd zijn knuisten, als wilde hij prompt op de vuist gaan. En ik dacht werkelijk dat dat er ook van komen zou. Dit alles was nieuw voor mij, zodat ik benieuwd toekeek. Maar later kwam ik erachter dat al dergelijke scènes volkomen onschuldig waren, een soort komediespelen tot vermaak en nut van het algemeen. Tot vechten kwam het zo goed als nooit. Dit alles gaf een vrij karakteristiek beeld van de zeden en gewoonten in het tuchthuis.

De lange arrestant bleef staan met een air van superieure kalmte. Hij voelde wel dat aller ogen op hem gericht waren en dat men benieuwd was naar zijn antwoord: daarvan hing het af of hij zich al dan niet te schande zou maken. Hij wist dat hij zijn bewering staven moest, bewijzen dat hij werkelijk een vogel was en met name aantonen wat voor een. Hij loensde met onuitsprekelijk misprijzen naar zijn tegenstander, van opzij over zijn schouder, nam hem van zool tot kruin op alsof hij een insect bestudeerde en opdat de belediging maar zo hard mogelijk zou aankomen, antwoordde hij met nadruk op iedere lettergreep: ‘Ik ben de vuurooievaar...!’

Met deze vindingrijke woordspeling op de alom bekende vuurvogel én de hem aangedane belediging oogstte de lange bajesklant een welverdiend lachsalvo.

‘Je bent een gewone schoft en niks geen sprookjesvogel!’ tierde de dikkerd, die wel voelde dat hij op alle punten afgegaan was en daarom in je reinste razernij ontstak.

Maar zodra de twist ernstige vormen dreigde aan te nemen, werden de branieschoppers onverwijld op hun nummer gezet.

‘Sta niet zo te krijsen!’ schreeuwde de hele barak hun toe.

‘Gebruik liever je knuisten om te vechten in plaats van je strot!’ riep iemand vanuit zijn hoek.

‘Hou ze vast, anders gaan ze nog op de vuist ook!’ reageerde een ander hierop. ‘De jongens zijn toch al zo gauw aangebrand. Mooie vechtersbazen en echt niet bang met zeven tegen één...’

‘Het zijn me allebei nogal mooie jongens! Die vetzak zit hier omdat-ie een pond brood gejat heeft en die lange sladood heeft uit tantes pappot gesnoept. Voor die doodzonde heeft-ie de knoet gevoeld.’

‘Nou-nou, kalmpies an,’ zei met stemverheffing een invalide die bij ons in de barak woonde om een oogje in het zeil te houden en die daarom op een apart plankenbed in een hoek sliep.

‘Water, mannen! Nevalid Petrovitsj is wakker geworden! Water voor Nevalid Petrovitsj, onze bovenste beste!’

‘Wat bovenste beste, niks bovenste beste. Ik heb met jou nog nooit een grijpstuiver verzopen en dat heeft het over bovenste beste!’ mopperde de invalide, terwijl hij zich moeizaam in zijn jas hees.

Men maakte zich klaar voor het appèl; buiten werd het licht. In de keuken had zich al een ondoordringbare mensenkluit verzameld. De arrestanten verdrongen elkaar in hun korte schapenpelzen en tweekleurige pelsmutsen rond de broodtafel waarop een van de kampkoks hun broodrantsoen afsneed. Iedere keuken telde twee koks, die door het kampcollectief voor dit werk werden aangewezen. Per keuken was er maar één keukenmes om brood en vlees mee te snijden. Dat ene mes was aan de hoede van beide koks toevertrouwd.

In alle hoeken namen de arrestanten plaats aan de tafels, zonder hun pelsjassen uit te doen. Met hun kleding stevig vastgesnoerd zaten ze daar, gereed om meteen naar het werk te gaan. Enkelen hadden houten nappen met kwas voor zich staan. Daarin verkruimelden ze hun brood, waarna ze de brij opslobberden. De helse herrie was onverdraaglijk, maar er waren er ook die rustig en met overleg in hun hoekje zaten te praten.

‘Hallo, ouwe Antonytsj, smakelijk eten. Blij je te zien!’ zei een jonge arrestant terwijl hij plaatsnam naast een norse, tandeloze medegevangene.

‘Goeiemorgen, als je me tenminste niet beduvelt,’ antwoordde de oude man zonder op te kijken, terwijl hij probeerde het brood fijn te malen tussen zijn tandeloze kaken.

‘Weet je, Antonytsj, ik dacht werkelijk dat je dood was, echt.’

‘Ik hoop jouw dood nog mee te maken.’

Ik voegde me bij hen. Rechts van mij waren twee bezadigde bajesklanten met elkaar in discussie gewikkeld. Ze deden duidelijk hun best om hun waardigheid tegen elkaar op te houden.

‘Mij zullen ze niet bestelen,’ zei de een, ‘ik heb al moeite genoeg om mijn eigen tengels thuis te houden.’

‘Hou jij je blote handen maar uit mijn buurt vandaan, je mocht je eens aan me branden.’

‘Moet je dat horen! Je bent net zo’n stuk gajes als ik en daarmee zijn we allebei precies getekend... Pas jij maar op voor mijn grijpjatten, die maken echt geen omslag. Onlangs moest ik zien mijn geld zolang ergens onder te brengen. Je weet hoe ik eraan kom: ga je weg of ik neem je weg. Maar ik wist niet waar ik het verstoppen moest. En daarom nam ik Fedka-de-beul in de arm, je weet wel, die een huis in de voorstad heeft staan. Dat had hij nog overgenomen van schurftige Solomonka-de-jid, die z’n eigen later van kant heeft gemaakt, je weet wel...’

‘Ja, weet ik. Hij heeft drie jaar lang de hand in onze dranksmokkel gehad. Ze noemden hem “Grisjka-de-linke-tent”. Of ik het weet.’

‘Je zit er dik naast. Grisjka-de-linke-tent is een volkomen andere bink.’

‘Je daast, man. Jij moet het altijd beter weten. Ik kan het door iedereen laten bevestigen...’

‘Moet je doen! Wat ben jij eigenlijk helemaal naast mij?’

‘Hoor dat! Ik heb je al eens half verrot geslagen en dat probeert het tegen mij op te nemen.’

‘Jij mij geslagen! De man die mij durft aan te raken moet nog geboren worden. En die het geprobeerd hebben, die liggen nou onder de groene zoden.’

‘De touwkanker voor je!’

‘De Siberische kolére zal je krijgen!’

‘Een Turks kromzwaard tussen je ribben!’

De ruzie was volop op gang.

‘Nou, hé daar, is het uit met dat gedonder?’ werd er van alle kanten geroepen. ‘De vrijheid konden ze niet aan; laten ze tenminste blij zijn dat ze hier hun pens vol kunnen krijgen...’

Straks zullen ze hen wel kalmeren. Schelden, ‘bekvechten’ kan door de beugel. Het is zoiets als een verstrooiing voor ze. Maar tot vechten laten ze het meestal niet komen, en slechts in uitzonderlijke gevallen zullen de tegenstanders elkaar te lijf gaan. Vechtpartijen worden aan de majoor gerapporteerd. Dan krijg je weer onderzoeken en komt de majoor in eigen persoon, kortom, iedereen heeft er nadeel van en daarom laten ze niet toe dat er gevochten wordt. En ook de vijanden schelden elkaar de huid meer vol als een vorm van vermaak, bij wijze van stijloefening. Heel vaak houden ze zichzelf voor de gek, beginnen ze zich op te werken tot een aan razernij grenzende woede... je denkt dat ze elkaar nu elk moment naar de keel zullen vliegen. Maar dat is nooit het geval: zodra ze een zeker punt hebben bereikt, gaan ze uiteen. In het begin verbaasde me dat ten zeerste. Ik heb hier met opzet een stukje doodnormale gevangenisconversatie aangehaald. Aanvankelijk kon ik er maar niet in komen dat mensen elkaar voor hun genoegen uitmaken voor alles wat lelijk is, dat ze het beschouwen als een vermaak, een aangename en geliefde oefening in taalgebruik. Ook de ijdelheid die daarbij komt kijken, moet men niet uitvlakken. De scheldredenaar stond in hoog aanzien. Het ontbrak er nog maar aan dat voor dergelijke typen werd geapplaudisseerd als voor een acteur.

Al de avond tevoren had ik opgemerkt dat ik met een scheel oog werd aangekeken.

Ik had al een aantal duistere blikken opgevangen. Daar stond tegenover dat verscheidene arrestanten om me heen draaiden, omdat ze vermoedden dat ik niet zonder geldmiddelen was aangekomen. Ze waren prompt één en al gedienstigheid voor mijn persoon: ze legden me uit hoe ik mijn ketens moest dragen; ze bezorgden me een klein formaat kist met een slot erop – uiteraard tegen betaling – waarin ik de mij verstrekte staatsgoederen kon opbergen alsmede het beetje persoonlijke lijfgoed dat ik naar het tuchthuis had meegenomen. De volgende dag hadden ze hem al van me gestolen en de opbrengst er doorgelapt aan de drank. Een van hen vatte later een oprechte genegenheid voor me op, hetgeen niet verhinderde dat hij evengoed rustig doorging met me te bestelen wanneer de kans zich maar voordeed. Hij deed dat zonder blikken of blozen, welhaast onbewust, als het ware uit plichtsgevoel. Het was onmogelijk je kwaad op hem te maken.