‘U bent misschien niet geïnteresseerd in het absurde, maar het absurde is wel geïnteresseerd in u.’ Weinig auteurs uit de wereldgeschiedenis hebben zulke betoverend vreemde verhalen geschreven als Donald Barthelme. Ze gaan over de heilige Sint-Antonius, over trouwen en scheiden, over het geestelijk leven van een genie, en over zombiemakers en muildierherten. Ze zijn onweerstaanbaar geestig, zetten ons voortdurend op het verkeerde been en laten ons ondertussen dingen zien die we nog nooit ergens anders hebben gezien, niet in de wereld en niet in het werk van andere schrijvers. Dingen over de grote verlangens, dromen en angsten van onze tijd.

Donald Barthelme (1931-1989) is een van de meest uitgesproken en eigenzinnige Amerikaanse schrijvers van zijn tijd. Hij debuteerde in 1967 met de roman Sneeuwwitje en schreef nog een drietal romans in dezelfde fragmentarische stijl. Barthelme is echter vooral bekend van zijn korte verhalen, waarvan de meeste zijn gebundeld in de bloemlezingen Sixty Stories (1981) en Forty Stories (1987). Uit die twee bundels koos vertaler Guido Golüke voor 41 Verhalen de beste.

‘Zijn originaliteit is ongeëvenaard.’ – Los Angeles Times

‘Nog meer dan dat hij ons wil verontrusten, is het Barthelme erom te doen ons te verrassen en aan het lachen te maken. […] Laten we ons dus maar zo goed mogelijk vermaken, op een zo intelligent mogelijke manier.’ – The New York Times

DONALD BARTHELME

41 Verhalen

Vertaald en van een voorwoord voorzien door
Guido Golüke

L.J. Veen Klassiek

Amsterdam/Antwerpen

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

De uitgever ontving voor deze uitgave een Schwob-bijdrage van het Nederlands Letterenfonds

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

41 Verhalen is een selectie uit de bundels Forty Stories (1987) en Sixty Stories (1982)

© 1982, 1987 Donald Barthelme

© 2016 Nederlandse vertaling en voorwoord Guido Golüke

Omslagontwerp en foto Marinka Reuten

E-book Wim ten Brinke

ISBN 978 90 204 1463 9

D/2016/0108/540

NUR 304

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 204 1421 9

Voorwoord van de vertaler

‘U bent misschien niet geïnteresseerd in het absurde, maar het absurde is wel geïnteresseerd in u.’ Aldus Donald Barthelme.

Barthelme? Wat is dat voor een naam? Is dat Engels?

Nee, Amerikaans. Donald Barthelme is een Amerikaanse postmodernist die aan deconstructie doet, die collages maakt en soms schrijft zoals een kind met lego speelt; die graag citaten van collega-schrijvers gebruikt en bijwerkt, als legostenen waar hier en daar een nopje afgeschaafd moet worden om ze in zijn eigen bouwwerken te kunnen passen.

Donald Barthelme, 1931-1989, schreef vier romans, talloze korte en ultrakorte verhalen, en één buitengewoon lange zin. De auteur liet zich inspireren door François Rabelais, Samuel Beckett, Gabriel García Márquez, Arthur Rimbaud, William H. Gass, John Barth, Heinrich von Kleist, Rafael Sabatini, Thomas Pynchon, Franz Kafka, S.J. Perelman, Kenneth Koch, Gertrude Stein, Ann Beattie, John Ashberry, Flann O’Brien, Walker Percy, Grace Paley, Machado de Assis, William Shakespeare en Sigmund Freud.

Hieronder volgen enkele al dan niet ‘bijgewerkte’ citaten uit 41 Verhalen, die wellicht enig inzicht geven in Barthelmes stijl en thematiek.

Aanvankelijk was er enige discussie over de ‘betekenis’ van mijn vreemde verhalen; die discussie bloedde dood, want we hebben afgeleerd de betekenis van dingen te verlangen en tegenwoordig wordt er vaak niet eens meer naar gezocht, behalve in gevallen waar het de eenvoudigste, veiligste verschijnselen betreft.

Is vreemd zijn alleen voldoende?

In het leger liep ik ook al net uit de pas.

Toch is dat niet vreemder dan kapitein Shotwells gebikkel, of de dag waarop hij in een zwarte zwembroek, met de Beretta .25 aan zijn rechter kuit, verscheen en zich met uitgespreide armen over het controlepaneel boog om te kijken of hij de afstand tussen de sloten kon overspannen.

Dergelijke kleine manifestaties zijn oké zolang ze maar sporen van rek vertonen – tekenen van inspanning die erop wijzen dat openbaar beleid geen soepel, naadloos product is, zoals een ei, maar eerder iets wat voor elkaar gebokst moet worden met de nodige schade voor de beleidsmakers.

Neem bijvoorbeeld het terrein van de realtime computergestuurde wensverdamping, omdat ik, in mijn herinnering, al eerder met heel mijn hart wenste dat deze man, mijn vader, ophield met wat hij aan het doen was.

Wat mankeert er aan mij?

Ik rook en ik ben bang.

Rechts van de christelijke motorduivels en wat dichter bij de rollen scheermesdraad heb ik in mijn leven heel wat mensen ontmoet die mij in situaties willen brengen waarin alleen falen mogelijk is.

Laat mij u erop wijzen, mocht het aan uw aandacht ontsnapt zijn, dat een kunstenaar niet anders doet dan falen. Enige kennisneming van de literatuur (ik bedoel de theorie van artistieke creatie), hoe summier ook, zal u er onmiddellijk van overtuigen dat de paradigmatische artistieke ervaring die van het falen is.

De dokter aan de linkerkant was de kunst aan het afkijken. Opgeschuimd door een aantal technieken werd de kunst vervolgens door zware stalen rollen gewalst. Kunst zaag je niet doormidden, weet je nog?

Het publiek verlangt wonder op wonder. Vaak weten we niet waar we het volgende mirakel vandaan moeten halen.

Neem bijvoorbeeld het terrein van de realtime computergestuurde wensverdamping – dwaal ik af? Val ik in herhalingen? Ik stoor me niet aan het gevoel dat ik dit allemaal al eerder heb meegemaakt.

Heb geduld, ik kom steeds dichter bij de vraag hoe het met mijn toekomst moet.

Omdat ik een vrouw had verworven die geheel bestond uit vrouwelijke tekens (schoonheid, charme, zachtheid, parfum, kookkunst) dacht ik dat ik liefde had gevonden.

Maar nou, als Maude geen zin had – Horatius keek naar de nekken van de vogels die hij met de punttang uit elkaar gerukt had.

Het was Maude die de punttang de punttang had gedoopt, en de gloed van hoop was nog niet dovende, de angst voor glansverlies was nog niet aan de winnende hand en noodaggregaten garandeerden een constante genadevoorziening voor alle schepselen Gods aan het einde van het mechanische tijdperk.

‘Zal ik je voorlezen hoe het zich verder ontwikkelt?’

‘…’

‘Zoals een goochelaar werkt met de unieke samendrukbaarheid van duiven en er in dezelfde zijden sjaal een paar vindt en een paar kwijtraakt, zo haalt de nieuwe eigenaar de warmte weg, hij neemt telkens een paar honderd calorieën onder zijn jas mee naar buiten en neemt telkens een paar honderd van zijn ingehuurde kakkerlakken mee naar binnen.’

De nieuwe eigenaar sluipt ’s nachts het huis binnen en verdwijnt met de warmte.

Steeds zal de nieuwheid de voorwaarde tot genot zijn, zei Freud.

‘Zal ik dan het einde aan je voorlezen?’

‘…’

‘Het publiek verlangt wonder op wonder, maar mijn komedies appelleren aan het voorstellingsvermogen, waarin Paraguay niet het Paraguay is dat op onze kaarten bestaat; waarin elke burger zoveel kunst krijgt als zijn systeem aankan; waarin de gruwelen voor “Punttang” Horatius’ appartement stonden. Zelfs politiemensen en hun vrouwen zijn niet veilig, dachten de gruwelen. Niemand is veilig. Veiligheid bestaat niet. Hahahahahahahahaha!’

Guido Golüke

Amsterdam, 2014

41 Verhalen

Aan Marion, Anne en Katharine

Marges

EDWARD legde Carl een en ander uit over marges. ‘De breedte van de marge duidt op cultuur, estheticisme en een besef van waarden of het ontbreken daarvan,’ zei hij. ‘Een erg brede marge duidt op een onpraktische persoon van culturele verfijning met een diepe waardering voor het beste in de kunst en de muziek. Een smalle linker marge daarentegen,’ zei Edward, uit zijn boek over handschriftanalyse citerend, ‘een smalle linker marge duidt op het tegenovergestelde. Helemaal geen linker marge duidt op een praktische inslag, een gezonde zuinigheid en een algeheel gebrek aan goede smaak waar het de kunsten betreft. Een erg brede rechter marge duidt op een persoon die de realiteit niet onder ogen durft te zien, overgevoelig is voor de toekomst en in het algemeen niet makkelijk met mensen omgaat.’

‘Ik geloof daar niet in,’ zei Carl.

‘Goed,’ vervolgde Edward, ‘wat betreft dat bord van jou, jij hebt rondom brede marges, hetgeen duidt op een persoon van een buitengewone fijngevoeligheid, met liefde voor kleur en vorm, iemand die zich afzijdig houdt van de massa en in zijn eigen droomwereld van schoonheid en goede smaak leeft.’

‘Weet je zeker dat je dat goed hebt?’

‘Ik communiceer met jou over een brede baai van onwetendheid en duisternis heen,’ zei Edward.

‘En die duisternis heb ík meegebracht, is dat het idee?’ vroeg Carl.

‘Die duisternis heb jij meegebracht, zwarte broeder,’ zei Edward. ‘Funky, eh?’

‘O, Edward,’ zei Carl. ‘Alsjeblieft, man.’

‘Waarom heb je al die bullshit op dat bord geschreven, Carl? Waarom? Het is toch niet waar? Of wel?’

‘Ergens is het wel waar,’ zei Carl. Hij keek omlaag naar zijn bruine sandwichbord, waarop stond: Ik heb vijf jaar in de gevangenis van Selby County, Alabama, gezeten wegens het stelen van anderhalve dollar wat ik niet heb gedaan. Terwijl ik in de gevangenis zat is mijn broer vermoord en mijn moeder is weggelopen toen ik klein was. In de gevangenis begon ik te prediken en ik predik nu waar ik kan om te getuigen van de eschatologische liefde. Ik heb wel op banen gesolliciteerd maar niemand wil me een baan geven omdat ik in de gevangenis heb gezeten en de hele toestand is erg treurig, erg Pepsi Cola. Ik heb uw bijdragen nodig om eten te kopen. Patent aangevraagd en verlos ons van het kwade. ‘Het is waar,’ zei Carl, ‘er zit een soort innerlijke waarheid in, een hoop merde die erdoorheen schijnt als het objectieve correlaat van wat er toen echt gebeurd is, thuis.’

‘Goed, kijk eens hoe je die “m” en die “n” daar hebt geschreven,’ zei Edward. ‘De bovenkanten zijn eerder puntig dan rond. Dat wijst op agressiviteit en energie. Het feit dat ze ook aan de onderkant eerder puntig dan rond zijn wijst op een sarcastisch, koppig en prikkelbaar karakter. Begrijp je wat ik bedoel?’

‘Als jij het zegt,’ zei Carl.

‘Je hoofdletters zijn erg klein,’ zei Edward, ‘dat wijst op nederigheid.’

‘Mijn moeder zou blij zijn als ze dat wist,’ zei Carl.

‘Aan de andere kant duiden de buitensporige lussen aan je “y” en “g” op overdrijving en egoïsme.’

‘Dat is altijd een van mijn problemen geweest,’ antwoordde Carl.

‘Wat is je volledige naam?’ vroeg Edward, tegen een gebouw leunend. Ze stonden in 14th Street, vlak bij Broadway.

‘Carl Maria von Weber,’ zei Carl.

‘Ben je een junk?’

‘O, Edward,’ zei Carl, ‘wat ben jij toch hip.’

‘Ben je moslim?’

Carl voelde aan zijn lange haar. ‘Heb jij As a Man Grows Older van Svevo gelezen? Daar heb ik echt van genoten. Dat vond ik echt een goed boek.’

‘Nee, kom op, Carl, geef antwoord op de vraag,’ drong Edward aan. ‘Zonder openhartigheid en eerlijkheid tussen de rassen komen we er niet. Ben je moslim?’

‘Ik denk dat de partijen wel tot een vergelijk kunnen komen en de regering doet momenteel al het mogelijke,’ zei Carl. ‘Ik denk dat er over alle kanten van de kwestie wel iets te zeggen valt. Dit is niet zo’n goede plek om te hosselen, weet je? Ik heb de hele ochtend nog maar twee bijdragen ontvangen.’

‘Mensen houden van mensen die er netjes uitzien,’ zei Edward. ‘Jij ziet er een beetje voddig uit, als je het niet erg vindt dat ik dat zeg.’

‘Denk je echt dat het te lang is?’ vroeg Carl, weer aan zijn haar voelend.

‘Vind je dat ik een mooie kleur heb?’ vroeg Edward. ‘Ben je jaloers?’

‘Nee,’ zei Carl. ‘Ik ben niet jaloers.’

‘Zie je wel? Overdrijving en egoïsme. Net wat ik zei.’

‘Je bent wel een beetje vervelend bezig, Edward. Om je de waarheid te zeggen.’

Edward dacht hier even over na. Toen zei hij: ‘Maar ik ben blank.’

‘De favoriete kleur,’ zei Carl. ‘Maar ik heb geen zin meer om over kleur te praten. Laten we het over waarden hebben of zoiets.’

‘Carl, ik ben een domoor,’ zei Edward plotseling.

‘Ja,’ zei Carl.

‘Maar ik ben een blanke domoor,’ zei Edward. ‘Dat is het aantrekkelijke aan mij.’

‘Je bent inderdaad aantrekkelijk, Edward,’ zei Carl. ‘Dat is waar. Je hebt een prettig voorkomen. Je ziet er goed uit.’

‘Ach wat,’ zei Edward mismoedig. ‘Jij bent welbespraakt. Dat is me wel opgevallen.’

‘Dat komt,’ zei Carl, ‘omdat ik lees. Heb jij The Cannibal van John Hawkes gelezen? Dat vond ik echt een geweldig boek.’

‘Laat je haar knippen, Carl,’ zei Edward. ‘Koop een nieuw pak. Zo’n nieuw Italiaans pak misschien, met zo’n strak jasje. Jij zou best hogerop kunnen komen, weet je, als je er eens echt moeite voor zou doen.’

‘Waarom maak je je zo’n zorgen, Edward? Waarom zit mijn situatie jou zo dwars? Waarom loop je niet gewoon door en ga je niet met iemand anders praten?’

‘Je bezorgt me inderdaad hoofdbrekens,’ bekende Edward. ‘Ik probeer steeds tot jouw innerlijke realiteit door te dringen, om erachter te komen hoe die in elkaar zit. Is dat niet eigenaardig?’

‘John Hawkes heeft ook The Beetle Leg en nog een paar andere boeken geschreven waarvan de titels me even niet te binnen schieten,’ zei Carl. ‘Volgens mij is hij een van de beste van onze jonge Amerikaanse schrijvers.’

‘Carl,’ zei Edward, ‘wat is jouw innerlijke realiteit? Gooi het er maar uit, jongen.’

‘Die is van mij,’ zei Carl rustig. Hij keek omlaag naar zijn schoenen, die leken op een paar grote dode bruinige vogels.

‘Weet je zeker dat je die anderhalve dollar op je bord niet hebt gestolen?’

‘Edward, ik heb je toch gezegd dat ik die anderhalve dollar niet heb gestolen.’ Carl wipte stampvoetend op en neer met zijn sandwichbord. ‘Het is wel koud hier in 14th Street.’

‘Dat is inbeelding, Carl,’ zei Edward. ‘Het is in deze straat niet kouder dan op 5th Avenue of Lexington Avenue. Jouw gevoel dat het hier kouder is komt waarschijnlijk alleen maar voort uit je marginale status van veracht persoon in onze maatschappij.’

‘Dat zal het zijn,’ zei Carl. Hij kreeg een bepaalde blik in zijn ogen. ‘Weet je dat ik naar de regering ben gegaan en ze gevraagd heb mij een baan te geven bij de band van het Korps Mariniers, en dat ze me die niet wilden geven?’

‘Kun je een beetje blazen dan? Waar is je sax?’

‘Ze wilden me dat flutbaantje niet geven,’ zei Carl. ‘Wat zeg je daarvan?’

‘Die eschatologische liefde,’ zei Edward. ‘Wat is dat voor een soort liefde?’

‘Dat is latere liefde,’ zei Carl. ‘Zo noem ik het in elk geval. Dat is liefde aan de andere kant van de Jordaan. De term refereert aan een samenstel van omstandigheden dat… Het is een soort verhaal dat wij zwarten onszelf vertellen om ons gelukkig te voelen.’

‘O jee,’ zei Edward. ‘Onwetendheid en duisternis.’

‘Edward,’ zei Carl, ‘jij mag mij niet.’

‘Ik mag jou wel, Carl,’ zei Edward. ‘Waar steel jij je boeken hoofdzakelijk?’

‘Hoofdzakelijk in drugstores,’ zei Carl. ‘Die vind ik geschikt want ze zijn meestal lang en smal en de bedienden blijven gewoonlijk in de buurt van de receptenbalie achterin, terwijl de boeken meestal in van die kleine draaibare rekken voor in de winkel staan. Het is over het algemeen vrij makkelijk er een paar in de zak van je overjas te laten glijden, als je een overjas aanhebt.’

‘Maar…’

‘Ja,’ zei Carl, ‘ik weet wat jij denkt. Als ik boeken steel zal ik ook wel andere dingen stelen. Maar boeken stelen is metafysisch gezien anders dan geld stelen of zo. Villon heeft heel aardige dingen over dat onderwerp te zeggen, geloof ik.’

‘In “If I Were a King”, bedoel je?’

‘Trouwens,’ voegde Carl eraan toe, ‘heb jij nooit wat gestolen? Op enig moment in je leven?’

‘In mijn leven?’ zei Edward. ‘Waarom herinner je me aan mijn leven?’

‘Ben jij niet tevreden met je leven, Edward? Ik dacht dat blanken zo’n fijn leven hadden!’ zei Carl verbaasd. ‘Ik hou van het woord “fijn”. Daar word ik echt gelukkig van.’

‘Luister eens, Carl,’ zei Edward. ‘Waarom richt jij je energie niet op het verbeteren van je handschrift?’

‘Van mijn karakter, bedoel je.’

‘Nee,’ zei Edward, ‘doe geen moeite je karakter te verbeteren. Verbeter alleen je handschrift. Maak je hoofdletters groter. Maak die lussen aan de “y” en de “g” wat kleiner. Let op je spaties om geen blijk te geven van desoriëntatie. Let op je marges.’

‘Dat is een idee. Maar is het niet een wat oppervlakkige aanpak van het probleem?’

‘Pas goed op met de regelafstand,’ vervolgde Edward. ‘Regelafstand duidt op helder nadenken. Let op je woordeinden. Er zijn tweeëntwintig verschillende woordeinden en elk daarvan zegt een heleboel over een persoon. Ik zal je het boek uitlenen. Een goed handschrift is de sleutel tot vooruitgang, of zo niet dé sleutel, dan in elk geval ’n sleutel. Je zou de eerste van je ras kunnen zijn die vicepresident wordt.’

‘Dat is wel iets om voor te gaan.’

‘Wil je dat ik het boek even voor je ga halen?’

‘Doe maar niet,’ zei Carl, ‘nee, dank je. Niet dat ik geen vertrouwen heb in jouw oplossing. Maar wat ik wel zou willen is even gaan pissen. Zou je mijn sandwichbord een ogenblik voor me willen vasthouden?’

‘Ja hoor,’ zei Edward, en in een oogwenk had hij Carls sandwichbord over zijn eigen iele schouders gehangen. ‘Man, zo’n bord is behoorlijk zwaar, zeg!’

‘Het gaat wel een beetje snijden,’ zei Carl met een boosaardig lachje. ‘Ik ga even deze kledingzaak binnen.’

Toen Carl terugkwam mepten de twee mannen elkaar fel in het gezicht met de rug van hun hand – dat prachtige deel van de hand waar de knokkels omhoogsteken.

1964

Een gouden regen

OMDAT hij het geld nodig had reageerde Peterson op een advertentie waarin stond: ‘We betalen u om op tv komen als uw meningen uitgesproken genoeg zijn of uw persoonlijke ervaringen in de sfeer van het ongewone liggen.’ Hij belde het nummer en kreeg te horen dat hij naar Kamer 1551 in het Graybar Building op Lexington Avenue moest komen. Hij ging erheen en na twintig minuten met ene mevrouw Arbor, die hem vroeg of hij ooit in psychoanalyse was geweest, werd hij in orde bevonden voor een programma dat Wie ben ik? heette. ‘Waar hebt u uitgesproken meningen over?’ vroeg mevrouw Arbor. ‘Over kunst,’ zei Peterson, ‘over geld, het leven.’ ‘Zoals?’ ‘Ik denk,’ zei Peterson, ‘dat het leervermogen van muizen verkleind of vergroot kan worden door de hoeveelheid serotonine in de hersenen te reguleren. Ik denk dat ongewone vingerafdrukken, waaronder lijnen die bijna volledige cirkels vormen, veel voorkomen onder mensen met schizofrenie. Ik denk dat de dromer al slapend zijn droom volgt door zijn ogen te bewegen.’ ‘Dat is allemaal heel interessant!’ riep mevrouw Arbor uit. ‘Het staat allemaal in de Wereldalmanak,’ antwoordde Peterson.

‘Ik zie dat u beeldhouwer bent,’ zei mevrouw Arbor, ‘dat is geweldig.’ ‘Wat is het voor een programma?’ vroeg Peterson. ‘Ik heb het nooit gezien.’ ‘Laat me uw vraag beantwoorden met een andere vraag,’ zei mevrouw Arbor. ‘Meneer Peterson, bent u absurd?’ Haar enorme lippen waren besmeerd met een lichtgevende witte crème. ‘Pardon?’ ‘Ik bedoel,’ zei mevrouw Arbor ernstig, ‘komt uw eigen bestaan u als onnodig voor? Voelt u zich de trop? Is er sprake van walging?’ ‘Ik heb een vergrote lever,’ probeerde Peterson. ‘Dat is uitstekend!’ riep mevrouw Arbor uit. ‘Dat is een héél goed begin. Wie ben ik? probeert te ontdekken wat mensen werkelijk zijn, meneer Peterson. Wij hebben het gevoel dat mensen tegenwoordig in zichzelf verborgen, vervreemd, wanhopig zijn, dat ze een leven vol angst, wanhoop en wantrouwen leiden. Waarom zijn wij hier neergezet en aan ons lot overgelaten? Dat is de vraag die wij proberen te beantwoorden, meneer Peterson. De mens staat er alleen voor in een vormeloos, anoniem landschap, in angst en beven en ziekte tot de dood erop volgt. God is dood. Overal heerst het niets. Dodelijke angst. Vervreemding. Eindigheid. Wie ben ik? benadert deze problemen radicaal, aan de wortel.’ ‘Op de televisie?’ ‘Wij zijn geïnteresseerd in de elementaire waarheden, meneer Peterson. Wij doen niet zomaar wat.’ ‘Aha,’ zei Peterson, benieuwd naar de hoogte van het honorarium. ‘Wat ik nu zou willen weten, meneer Peterson, is het volgende: bent u geïnteresseerd in het absurde?’ ‘Mevrouw Arbor,’ zei hij, ‘om u de waarheid te zeggen weet ik dat niet. Ik weet niet zeker of ik daar wel in geloof.’ ‘O, meneer Peterson!’ zei mevrouw Arbor geschokt. ‘Dat moet u niet zeggen! Dan wordt u…’ ‘Gestraft?’ opperde Peterson. ‘U bent misschien niet geïnteresseerd in het absurde,’ zei ze beslist, ‘maar het absurde is wel geïnteresseerd in u.’ ‘Ik heb een heleboel problemen, als dat helpt,’ zei Peterson. ‘Voor u is het bestaan dus problematisch,’ zei mevrouw Arbor opgelucht. ‘Het honorarium is tweehonderd dollar.’

‘Ik kom op de televisie,’ zei Peterson tegen zijn galeriehouder. ‘Wat vreselijk jammer,’ reageerde Jean-Claude. ‘Is het niet te vermijden?’ ‘Het is niet te vermijden,’ zei Peterson, ‘als ik wil blijven eten.’ ‘Wat betaalt het?’ vroeg Jean-Claude en Peterson zei: ‘Tweehonderd.’ Hij keek de galerie rond om te zien of er werk van hem tentoongesteld was. ‘Een belachelijke vergoeding gezien de schande. Doe je het onder je eigen naam?’ ‘Je hebt toevallig niet…’ ‘Ik verkoop momenteel niets,’ zei Jean-Claude. ‘Het ligt ongetwijfeld aan het weer. De mensen denken nu in termen van – hoe heten die dingen? – Chris-Crafts. Van die boten om mee te gaan varen. Je wilt niet nog eens nadenken over wat ik eerder met je heb besproken?’ ‘Nee,’ zei Peterson, ‘dat wil ik niet.’ ‘Twee kleine zouden veel, veel sneller weg zijn dan één zo’n kolossaal object,’ zei Jean-Claude en, een andere kant op kijkend: ‘Het zou heel eenvoudig zijn het doormidden te zagen.’ ‘Het wordt verondersteld een kunstwerk te zijn,’ zei Peterson zo kalm mogelijk. ‘Kunstwerken zaag je niet doormidden, weet je nog?’ ‘Waar je het doormidden zou zagen, zou dat heel makkelijk gaan,’ zei Jean-Claude. ‘Ik kan mijn twee handen er zo omheen leggen.’ Hij vormde een cirkel met zijn twee handen om het te laten zien. ‘Als ik naar dat object kijk zie ik altijd twee objecten. Weet je zeker dat je het in eerste instantie niet verkeerd hebt ontworpen?’ ‘Absoluut,’ zei Peterson. Er was geen enkel werkstuk van hem tentoongesteld, en zijn lever zwol op van woede en haat. ‘Jij hebt een erg romantische inslag,’ zei Jean-Claude. ‘Ik heb vagelijk wel bewondering voor die houding. Maar je leest te veel in de geschiedenis van de kunst. Het vervreemdt je van de mogelijkheden tot authentieke individualiteit die inherent zijn aan deze eeuw.’ ‘Weet ik,’ zei Peterson. ‘Kun je me twintig dollar lenen tot de eerste van de maand?’

Peterson zat een blikje Rheingold te drinken in zijn loft aan Lower Broadway en dacht na over de president. Hij had altijd goed met de president kunnen opschieten maar nu had hij het gevoel dat hij, met zijn toezegging aan dat televisieprogramma mee te doen, iets had gedaan wat enigszins onbetamelijk was, iets wat de president niet zou goedkeuren. Maar ik had het geld nodig, zei hij tegen zichzelf, de telefoon is afgesloten en het poesje miauwt om een schoteltje melk. Ik ben ook bijna door mijn bier heen. Als de president vindt dat de kunsten moeten worden aangemoedigd, peinsde hij, dan zal hij toch niet willen dat ik zonder bier kom te zitten? Hij vroeg zich af of hij gewoon last had van schuldgevoelens omdat hij zich aan de televisie had verkocht of dat het iets eleganters was: walging? Zijn lever kreunde in zijn binnenste en hij overdacht een situatie waarin zijn nieuwe relatie met de president bekendgemaakt werd. Hij was in zijn loft aan het werk. Het object waar hij aan werkte zou De Beste Wensen gaan heten en het bestond uit drie autoradiatoren – een uit een Chevrolet Tudor, een uit een Ford pick-up en een uit een Essex 1932 – en verder nog uit een gedeelte van een oud telefoonschakelbord en andere voorwerpen. De vormgeving leek in orde en hij begon te lassen. Na enige tijd kon het geheel zelfstandig blijven staan. Er waren enkele uren verstreken. Hij legde de lastoorts neer en lichtte de kap van zijn hoofd. Hij liep naar de koelkast en pakte er een sandwich uit die een bevriende schroothandelaar had achtergelaten. Het was een haastig en ongeïnspireerd klaargemaakte sandwich: een dunne plak ham tussen twee boterhammen. Hij at hem niettemin dankbaar op. Hij stond naar het werk te kijken en deed van tijd tot tijd een paar passen om het vanuit een nieuwe hoek te bekijken. Toen vloog de deur van de loft open en stormde de president naar binnen met een acht kilo zware voorhamer achter zich aan. Met zijn eerste slag kraakte hij de voornaamste las in De Beste Wensen, en de twee helften gingen uiteen als geliefden die zich nog even aan elkaar vastklampen voor ze in tegengestelde richtingen weghollen. Twaalf mannen van de Secret Service hielden Peterson met een verlammende combinatie van geheime grepen in bedwang. Hij ziet er goed uit, dacht Peterson, hij ziet er heel goed uit, gezond, verstandig, fit, betrouwbaar. Goed pak ook. Met de tweede en de derde klap verbrijzelde de president de radiatoren van de Essex en de Chevrolet. Daarna stortte hij zich op de lastoorts, de gipsmodellen op de werkbank, het afgietsel van de Rodin en de stakige Giacometti die Peterson in Parijs had gekocht. ‘Maar meneer de president!’ riep Peterson. ‘Ik dacht dat we vrienden waren!’ Een agent van de Secret Service beet hem in zijn nek. Daarna hief de president de voorhamer hoog op, draaide zich naar Peterson en zei: ‘Is je lever aangetast? Dat is een goed teken. Je gaat vooruit. Je denkt na.’

‘Ik vind toevallig dat die vent in het Witte Huis het verdomde goed doet.’ Petersons kapper, Kitchen genaamd, was ook amateur-psychoanalist en auteur van vier boeken met de titel Het besluit om te zijn, en de enige persoon ter wereld die Peterson in vertrouwen had genomen over zijn voormalige gevoel van verbondenheid met de president. ‘Voor zover het zijn relatie met jou persoonlijk betreft,’ vervolgde de kapper, ‘dat is in wezen een soort “ik-en-gij-relatie” als je begrijpt wat ik bedoel. Je moet ermee omgaan in het volle besef van de implicaties. Uiteindelijk ervaar je alleen je eigen zelf, zoals Nietzsche heeft gezegd. Als je kwaad bent op de president, ervaar je een zelf dat kwaad is op de president. Als alles goed is tussen jou en hem, ervaar je een zelf dat goede maatjes is met de president. Dat is allemaal mooi en aardig. Maar,’ zei Kitchen, druk zepend, ‘wat jij wil is een relatie waarin je een president ervaart die het goed met jou kan vinden. Wat jij wil is zíjn realiteit, snap je? Zodat je uit die hel van het solipsisme kan ontsnappen. Bakkebaarden wat korter?’ ‘Iedereen spreekt die taal behalve ik,’ zei Peterson geïrriteerd. ‘Luister eens,’ zei Kitchen, ‘als je met iemand anders over mij praat, zeg je “mijn kapper”, nietwaar? Natuurlijk doe je dat. Op dezelfde manier zie ik jou als “mijn klant”, ja? Maar jij beschouwt jezelf niet als “mijn” klant en ik beschouw mezelf niet als “jouw” kapper. Nee, het valt allemaal niet mee.’ Het scheermes gleed als een stiletto over Petersons nek. ‘Zoals Pascal reeds zei: “Wij zijn door onze zwakke en sterfelijke toestand van nature zo ongelukkig, en wel zo ellendig dat, als we er goed over nadenken, niets ons kan troosten.”’ Het scheermes flitste rond een oor. ‘Zeg,’ zei Peterson, ‘wat vind je van dat televisieprogramma, Wie ben ik? Heb je dat wel eens gezien?’ ‘Dat is me eerlijk gezegd een beetje te intellectueel,’ zei de kapper. ‘Maar ze pakken die mensen flink aan, dat kan ik je wel vertellen.’ ‘Wat bedoel je?’ zei Peterson opgewonden. ‘Hoezo pakken ze die mensen flink aan?’ Het laken werd weggerukt en met een scherpe knal uitgeschud. ‘Het is nog te gruwelijk om erover te praten,’ zei Kitchen. ‘Maar ze verdienen het, die kneuzen.’ ‘Welke kneuzen?’ vroeg Peterson.

Die avond stapte een lange, buitenlands uitziende man met een geopende stiletto zo groot als een slagersmes in zijn hand zonder kloppen de loft binnen en zei: ‘Goedenavond, meneer Peterson, ik speel kattenklavier, is er iets wat u graag zou willen horen?’ ‘Kattenklavier?’ zei Peterson, naar adem happend en terugwijkend voor het mes. ‘Waar hebt u het over? Wat wilt u?’ Een biografie van Nolde gleed van zijn schoot op de vloer. ‘Het kattenklavier,’ zei de bezoeker, ‘is een instrument van de duivel, een satanisch instrument. U hoeft niet zo te zweten,’ voegde hij er, zo te horen gegriefd, aan toe. Peterson probeerde moedig te zijn. ‘Ik begrijp het niet,’ zei hij. ‘Laat het me uitleggen,’ zei de lange, buitenlands uitziende man hoffelijk. ‘Het klavier bestaat uit acht katten – het octaaf – die op zo’n manier in de kast van het instrument zijn opgesloten dat alleen hun koppen en voorpoten eruit steken. De speler slaat de betreffende poten aan, en de betreffende katten reageren – met een soort gekrijs. Er is ook gezorgd voor een mechanisme om aan hun staarten te trekken. Aan de achterzijde van het instrument, waar de staarten hangen, bevindt zich een staartentrekker, of misschien zou ik moeten zeggen een staartenspeler (hier verscheen er een vals lachje op zijn gezicht). Op het juiste moment trekt de staartentrekker aan de juiste staart. De staartnoot klinkt uiteraard heel anders dan de pootnoot en produceert een geluid in de hogere registers. Hebt u ooit een dergelijk instrument gezien, meneer Peterson?’ ‘Nee, en ik geloof ook niet dat het bestaat,’ zei Peterson heldhaftig. ‘Er bestaat een uitstekende vroegzeventiende-eeuwse gravure van Franz van der Wyngaert, meneer Peterson, waarop een kattenklavier voorkomt dat, heel toevallig, bespeeld wordt door een man met een houten been. Kijkt u even naar mijn eigen been.’ De kattenklavierspeler tilde zijn broekspijp op en er verscheen een constructie van hout, metaal en plastic in de vorm van een been. ‘Goed, heeft u misschien een verzoek? “Het martelaarschap van Sint-Sebastiaan”? De ouverture uit Romeo en Julia? “Holiday for Strings?”’ ‘Maar waarom…’ begon Peterson. ‘Het poesje miauwt om een schoteltje melk, meneer Peterson. En wanneer ergens een poesje miauwt, gaat het kattenklavier spelen.’ ‘Maar het is niet mijn poesje,’ zei Peterson op redelijke toon. ‘Het is maar een poesje dat zichzelf bij mij heeft uitgenodigd. Ik heb al geprobeerd om het weg te geven. Ik weet niet of het er nog wel is. Ik heb het sinds eergisteren niet meer gezien.’ Het poesje verscheen, keek Peterson verwijtend aan en streek toen langs het mechanische been van de kattenklavierspeler. ‘Wacht eens even!’ riep Peterson uit. ‘Dat is doorgestoken kaart! Dat poesje is hier al twee dagen niet meer geweest. Wat wilt u van me? Wat moet ik doen?’ ‘Keuzes, meneer Peterson, keuzes. U hebt dat poesje gekozen als een manier om datgene te ontmoeten wat u niet bent, namelijk, een poesje. Het is een poging van het pour-soi om…’ ‘Maar dat poesje heeft míj gekozen!’ riep Peterson, ‘de deur stond open en voor ik het wist lag het in mijn bed, onder die legerdeken. Het ging helemaal buiten mij om!’ Op het gezicht van de kattenklavierspeler verscheen opnieuw dat valse lachje. ‘Ja, meneer Peterson, ik weet het, ik weet het. Het wordt u allemaal aangedaan, het is één gigantische samenzwering. Dat verhaal heb ik al honderd keer gehoord. Maar het poesje is hier, nietwaar? Het poesje huilt, nietwaar?’ Peterson keek naar het poesje, dat tijgertranen met tuiten in zijn lege schoteltje huilde. ‘Luister, meneer Peterson,’ zei de kattenklavierspeler, ‘luister!’ Het lemmet van zijn reusachtige mes smakte terug in het heft – pats! – en de afgrijselijke muziek begon.

De dag nadat de afgrijselijke muziek was begonnen, arriveerden de drie meisjes uit Californië. Peterson deed, op een aanhoudend gebel, aarzelend open en zag zich aangestaard door drie meisjes in jeans en dikke truien, met een koffer in de hand. ‘Ik ben Sherry,’ zei het eerste meisje, ‘en dit is Ann en dit is Louise. We komen uit Californië en we moeten ergens overnachten.’ De meisjes waren lelijk en gingen buitengewoon doelgericht te werk. ‘Het spijt me,’ zei Peterson, ‘maar ik heb geen…’ ‘Wij kunnen overal slapen,’ zei Sherry, langs hem heen de onmetelijke ruimte van zijn loft in kijkend, ‘ook op de vloer als het moet. Dat hebben we wel eerder gedaan.’ Ann en Louise stonden op hun tenen om goed te kunnen kijken. ‘Wat is dat voor maffe muziek?’ vroeg Sherry. ‘Dat klinkt helemaal te gek. We zullen u helemaal niet tot last zijn en het is maar voor heel even, tot we contacten hebben gelegd.’ ‘Ja,’ zei Peterson, ‘maar waarom komen jullie bij mij?’ ‘U bent kunstenaar,’ zei Sherry streng, ‘we hebben het bordje ARTIST IN RESIDENCE onder aan de trap wel gezien.’ Peterson vervloekte de brandweervoorschriften die het aanbrengen van bordjes verplicht stelden. ‘Luister,’ zei hij, ‘ik kan de kat niet eens te eten geven. Ik kan niet eens bier in huis halen. Dit is niets voor jullie. Jullie zouden je hier niet prettig voelen. Mijn werk is niet authentiek. Ik ben maar een mindere kunstenaar.’ ‘Wij zijn door onze zwakke en sterfelijke toestand van nature zo ongelukkig, en wel zo ellendig dat, als we er goed over nadenken, niets ons kan troosten,’ zei Sherry. ‘Aldus Pascal.’ ‘Weet ik,’ zei Peterson zwakjes. ‘Waar is de wc?’ vroeg Louise. Ann marcheerde de keuken in en begon, met ingrediënten uit haar rugzak, iets klaar te maken dat ze veau engagé noemde. ‘Kus me,’ zei Sherry, ‘ik heb liefde nodig.’ Peterson snelde naar zijn vriendelijke buurtcafé, bestelde een dubbele cognac en dook een telefooncel in. ‘Mevrouw Arbor? Met Hank Peterson. Luister, mevrouw Arbor, ik kan het niet doen. Nee, echt niet. Ik word nu al gruwelijk gestraft, terwijl ik er alleen nog maar over nadenk. Nee, serieus. U hebt geen idee wat hier gaande is. Zoekt u alstublieft iemand anders. Ik zou het als een grote persoonlijke gunst beschouwen. Mevrouw Arbor? Alstublieft.’

De andere deelnemers waren een jonge man in een witte pyjama die Arthur Pick heette en expert was in karate, en een verkeersvlieger in vol uniform, Wallace E. Rice. ‘Gewoon jezelf zijn,’ zei mevrouw Arbor, ‘en eerlijk zijn, natuurlijk. We geven punten op basis van de geldigheid van jullie antwoorden, en die wordt natuurlijk gemeten met de leugendetector.’ ‘Wat nou, een leugendetector?’ zei de verkeersvlieger. ‘De leugendetector meet de geldigheid van jullie antwoorden,’ zei mevrouw Arbor, en haar lippen glinsterden wit. ‘Hoe kunnen we anders weten of u niet…’ ‘Liegt?’ vulde Wallace E. Rice aan. De deelnemers werden op het apparaat aangesloten en het apparaat op een groot verlicht scorebord boven hun hoofden. De spelleider leek op de president, constateerde Peterson zonder vreugde, en hij keek helemaal niet vriendelijk.

Het programma begon met Arthur Pick. Arthur Pick stapte naar voren in zijn witte pyjama en gaf een karatedemonstratie waarbij hij drie halfduims vurenhouten planken in één keer met zijn blote linkervoet doormidden trapte. Hij vertelde hoe hij in de A&P Supermarkt, waar hij assistent-manager was, ’s avonds laat een keer een boef had ontwapend met een beweging die de rip chung heette, en demonstreerde die vervolgens met de presentator als boef. ‘Alsjeblieft, zeg!’ jubelde de presentator. ‘Wat zeg je me daarvan! Nou, mensen?’ Het publiek reageerde enthousiast en Arthur Pick stond er bescheiden bij met zijn handen op zijn rug. ‘Goed,’ zei de presentator, ‘laten we beginnen met ons spel Wie ben ik? Hier is uw spelleider, Bill Lemmon!’ Nee, hij lijkt niet op de president, besloot Peterson. ‘Arthur,’ zei Bill Lemmon, ‘deze is goed voor twintig dollar – Hou je van je moeder?’ ‘Ja,’ zei Arthur Pick. ‘Ja, natuurlijk.’ Er rinkelde een bel, het scorebord flitste op en het publiek brulde. ‘Hij liegt!’ riep de presentator, ‘hij liegt, hij liegt!’ ‘Arthur,’ zei Bill Lemmon, naar zijn indexkaartjes kijkend, ‘de leugendetector laat zien dat de geldigheid van je antwoord… twijfelachtig is. Wil je het nog eens proberen? Nog een kansje wagen?’ ‘Jullie zijn gek,’ zei Arthur Pick, ‘natuurlijk hou ik van mijn moeder.’ Hij grabbelde in zijn pyjama naar een zakdoek. ‘Kijkt je moeder vanavond naar het programma, Arthur?’ ‘Ja, Bill.’ ‘Hoelang doe je nu aan karate?’ ‘Twee jaar, Bill.’ ‘En wie betaalt je lessen?’ Arthur Pick aarzelde. Toen zei hij: ‘Mijn moeder, Bill.’ ‘Die lessen waren zeker wel behoorlijk duur, hè Arthur?’ ‘Ja, Bill.’ ‘Hoe duur?’ ‘Twaalf dollar per uur.’ ‘Je moeder verdient niet zoveel, hè Arthur?’ ‘Nee, Bill.’ ‘Wat doet je moeder voor de kost, Arthur?’ ‘Ze werkt in de textielindustrie, Bill. In een textielfabriek.’ ‘En hoelang werkt ze daar al?’ ‘Haar hele leven, denk ik. Sinds mijn vader is overleden.’ ‘En ze verdient niet zoveel, zei je.’ ‘Nee, maar ze wilde per se voor die lessen betalen. Ze stond erop.’ Bill Lemmon zei: ‘Dus ze wilde een zoon die met zijn blote voeten een plank kan breken?’ Petersons lever sprong op en op het scorebord verschenen in reusachtige wit oplichtende letters de woorden KWADE TROUW. Aan de verkeersvlieger, Wallace E. Rice, werden de onthullingen ontlokt dat hij tijdens een vlucht van Omaha naar Miami was betrapt met een stewardess die met zijn pet op bij hem op schoot zat, dat de boordwerktuigbouwkundige een foto van hen had gemaakt met zijn polaroidcamera en dat hij vervolgens na negentien jaar trouwe dienst met onvrijwillig pensioen was gestuurd. ‘Het was volkomen veilig,’ zei Wallace E. Rice, ‘jullie begrijpen het niet, de automatische piloot kan die kist beter vliegen dan ik.’ Hij bekende verder dat hij zijn hele leven al ondraaglijk hitsig werd van stewardessen, wat naar zijn zeggen veel te maken had met de manier waarop dat jasje net tot op hun heupen viel, en zijn eigen uniformjas met de drie gouden strepen op de mouw werd donker van het zweet tot het zwart zag.

Ik had het mis, dacht Peterson, de wereld is absurd. Het absurde straft mij nu omdat ik er niet in geloofde. Ik bevestig het bestaan van het absurde. Aan de andere kant is het absurde zelf absurd. Voor de spelleider de eerste vraag kon stellen, begon Peterson te praten. ‘Gisteren,’ zei Peterson tegen het televisiepubliek, ‘vond ik in die typemachine voor de showroom van Olivetti op Fifth Avenue een recept voor een soep met tien ingrediënten, waaronder een paddensteen. En terwijl ik me daarover stond te verbazen plakte een lief oud dametje een blauw stickertje op de elleboog van mijn zomerkostuum met de tekst DIT INDIVIDU MAAKT DEEL UIT VAN DE COMMUNISTISCHE SAMENZWERING TOT MONDIALE OVERHEERSING VAN DE HELE AARDBOL. Op weg naar huis zag ik een reclame voor COWARD SHOES in letters van drie meter hoog en hoorde ik een man met een afschuwelijke stem ‘Golden Earrings’ zingen, en vannacht droomde ik dat er een schietpartij was voor ons huis in Meat Street en mijn moeder me in een kast duwde om me uit de vuurlinie te houden.’ De spelleider gebaarde naar de floormanager dat hij Peterson moest afvoeren, maar Peterson bleef doorpraten. ‘In zo’n soort wereld,’ zei Peterson, ‘een absurde wereld zo u wilt, is er desondanks overal om ons heen een verdere verspreiding en escalatie van mogelijkheden en zijn er kansen om opnieuw te beginnen. Ik ben maar een mindere kunstenaar en mijn galeriehouder stelt mijn werk niet eens tentoon als het aan hem ligt, maar minder is meer en wie weet vind ik mijn muze nog. Laat je niet zoet houden. Zet je televisie uit,’ zei Peterson, ‘neem je levensverzekering op, geef je over aan hersenloos optimisme. Bezoek meisjes in de avondschemer. Speel gitaar. Hoe kun je van iets vervreemd raken als je er nooit mee verbonden bent geweest? Denk terug en herinner je hoe het was.’ Nu stond er een man pal voor Peterson met een stuk karton te zwaaien waarop hij iets dreigends had geschreven, maar Peterson negeerde hem en concentreerde zich op de camera met het kleine rode lampje. Het kleine rode lampje floepte van de ene camera naar de andere om hem van de wijs te brengen, maar daar trapte Peterson niet in en hij volgde het lampje waar het ook heen floepte. ‘Mijn moeder was een maagd van koninklijken bloede,’ zei Peterson, ‘en mijn vader een goudenregen. Ik heb een pastorale, energieke jeugd gehad, rijk aan ervaringen die goed waren voor mijn karakterontwikkeling. Als jonge man was ik edel door de rede, oneindig rijk in vermogens, in vorm verwonderlijk en vol uitdrukking, in begrip gelijk…’ Peterson ging maar door en hoewel hij in zekere zin loog, loog hij in zekere zin ook niet.

1963

Juffrouw Mandibel en ik

13 september

Juffrouw Mandibel wil met me vrijen maar ze aarzelt omdat ik officieel een kind ben; volgens de gegevens, volgens het klassenboek op haar bureau, volgens het kaartregister in het kantoor van het schoolhoofd ben ik elf jaar oud. Er is hier sprake van een misverstand, een misverstand dat ik nog niet helemaal opgehelderd heb kunnen krijgen. Ik ben in werkelijkheid vijfendertig, ik heb in dienst gezeten, ik ben één meter tweeëntachtig, ik heb haar op de geëigende plaatsen, ik heb een baritonstem en ik weet heel goed wat ik met juffrouw Mandibel moet doen als ze ooit tot een besluit komt.

Intussen leren we gewone breuken. Ik zou natuurlijk alle vragen kunnen beantwoorden, of in elk geval de meeste (er zijn dingen die ik me niet herinner). Maar ik zit liever op dat te kleine stoeltje met mijn dijen onder het lessenaartje geklemd het leven om me heen te bestuderen. Er zitten tweeëndertig leerlingen in de klas, die elke morgen van start gaat met de eed van trouw aan de vlag. Mijn eigen trouw is momenteel verdeeld tussen juffrouw Mandibel en Sue Ann Brownly, die de hele dag naast me aan het gangpad zit en, net als juffrouw Mandibel, van liefde zot is. Van de twee geef ik vandaag de voorkeur aan Sue Ann; hoewel pas tussen de elf en elfenhalf (ze weigert haar precieze leeftijd te onthullen), is ze duidelijk een vrouw, met de verbloemde agressie en de eigenaardige tegenstrijdigheden van een vrouw.

15 september

Gelukkig is ons aardrijkskundeboek, met kaarten van de voornaamste landmassa’s van de wereld, groot genoeg om het gewone zwarte aantekenschrift te verbergen waarin ik clandestien een dagboek bijhoud. Elke dag moet ik tot de aardrijkskundeles wachten voor ik de gedachten kan noteren die mij in de loop van de ochtend zijn ingevallen over mijn situatie en mijn klasgenoten. Ik heb geprobeerd op andere tijden te schrijven en dat gaat niet. Ofwel de onderwijzeres loopt door de gangpaden heen en weer (tijdens dit lesuur blijft ze gelukkig dicht in de buurt van het kaartenrek voor in het lokaal) of Bobby Vanderbilt, die achter mij zit, geeft me een stomp in mijn nieren en wil weten wat ik aan het doen ben. Vanderbilt, zo heb ik uit bepaalde onsamenhangende gesprekken op de speelplaats kunnen opmaken, is bezeten van sportwagens en een verwoed lezer van Road & Track. Dit verklaart de aanhoudende scheurende geluiden die uit zijn lessenaar lijken te komen: hij reproduceert een langspeelplaat met de titel Sounds of Sebring.

19 september

Alleen ik begrijp af en toe (alleen af en toe) dat er op een of andere manier een fout is gemaakt, dat ik op een plek ben waar ik niet thuishoor. Het kan zijn dat juffrouw Mandibel dit, tot op zekere hoogte, ook weet, maar om redenen die ik niet helemaal begrijp speelt zij het spelletje mee. Toen ik aanvankelijk in deze klas werd ingedeeld, wilde ik protesteren, het leek immers een overduidelijke fout, het domste schoolhoofd had dat kunnen inzien; maar ik ben gaan geloven dat het opzet was, dat ik weer ben verraden.

Nu lijkt het weinig uit te maken. Deze rol in het leven is even interessant als mijn vorige rol, die van schade-expert bij de Great Northern-verzekeringsmaatschappij, een betrekking die me dwong mijn tijd door te brengen tussen de wrakstukken van onze beschaving: verkreukelde spatborden, dakloze schuren, uitgebrande pakhuizen, gemangelde armen en benen. Na tien jaar van zulks ben je geneigd om de wereld als één grote schroothoop te zien, om naar iemand kijkend alleen zijn (potentieel) verminkte lichaamsdelen te zien, bij het betreden van een huis alleen het pad van de onvermijdelijke brand te volgen. Toen ik hier eenmaal zat, berustte ik er dan ook in, hoewel ik wist dat er een fout was gemaakt; ik was uitgekookt, ik realiseerde me dat er mogelijk wel wat te winnen viel bij iets wat zich liet aanzien als een ramp. In mijn rol van schade-expert heb ik veel geleerd.

22 september

Ik word gevraagd voor de volleybalploeg. Ik weiger, omdat ik niet oneerlijk wil profiteren van mijn lengte.

23 september

Elke ochtend is er appel: Bestvina, Bokenfohr, Broan, Brownly, Cone, Coyle, Crecelius, Darin, Durbin, Geiger, Guiswite, Heckler, Jacobs, Kleinschmidt, Lay, Logan, Masei, Mitgang, Pfeilsticker. Het lijkt op de litanie die in het akelige ochtendgrauw van Texas werd opgedreund door onze drilsergeant van de opleidingscompagnie.

In het leger liep ik ook al net uit de pas. Het duurde ongelooflijk lang voor ik me realiseerde wat de anderen vrijwel meteen doorhadden: dat veel van hetgeen we deden absoluut zinloos was, geen enkel doel diende. Ik bleef mezelf maar vragen stellen over het waarom. Toen gebeurde er iets wat een nieuwe vraag opriep. Op een dag kregen we opdracht alle bomen op ons exercitieterrein van de grond tot de bovenste bladeren wit te kalken. De korporaal die het bevel aan ons overbracht was zenuwachtig en putte zich uit in verontschuldigingen. Wat later kuierde er een kapitein langs die op dat moment geen dienst had en hij zag ons doodop, onder de witte verfspatten, rondwankelen tussen de bizarre structuren die we hadden gecreëerd. Hij beende vloekend weg. Ik begreep het principe (bevel is bevel), maar ik vroeg me af: Wie heeft het hier voor het zeggen?

29 september

Sue Ann is een rare. Gisteren gaf ze me een gemene trap tegen mijn enkel omdat ik niet oplette toen ze tijdens de geschiedenisles probeerde me een briefje toe te spelen. Mijn enkel is nog steeds dik. Maar juffrouw Mandibel hield me in de gaten, ik kon niets doen. Vreemd genoeg doet Sue Ann me denken aan de vrouw die ik in mijn vorige rol had, terwijl juffrouw Mandibel net een groot kind is. Ze kijkt voortdurend naar me en probeert alle seksuele lading uit haar blik te houden; ik ben bang dat de andere kinderen het doorhebben. Ik heb, op die spookachtige frequentie die het medium is voor klassikale communicatie, al de term ‘Liefje van de juf’ horen vallen.

2 oktober

Soms speculeer ik over de precieze aard van de samenzwering die mij hier heeft gebracht. Af en toe geloof ik dat mijn vrouw van vroeger erachter zit – hoe heette ze ook alweer… ik doe alleen maar alsof ik dat ben vergeten. Ik weet nog heel goed hoe ze heette, zoals ik ook de naam van mijn vroegere motorolie (Quaker State) of mijn registratienummer in het leger (US 54109268) nog weet. Ze heette Brenda.

7 oktober

Vandaag sloop ik op mijn tenen naar voren (toen er niemand anders in het lokaal was) om juffrouw Mandibels bureau eens te bekijken. Juffrouw Mandibel is het opgeruimde type, zag ik. Er lag niets op haar bureau behalve haar klassenboek (waarin ik besta als een zesdeklasser) en een handboek, opengeslagen op een pagina met het opschrift Maak de processen zinvol. Ik las: ‘Veel leerlingen maken graag breuken wanneer ze begrijpen wat ze aan het doen zijn. Ze hebben vertrouwen in hun vermogen de juiste stappen te zetten en de correcte antwoorden te verkrijgen. Echter, om het onderwerp voldoende maatschappelijke betekenis te geven, dienen er talrijke realistische situaties te worden gevonden waarbij die processen nodig zijn. Er dienen talrijke interessante en levensechte problemen te worden opgelost waarbij de toepassing van breuken aan de orde komt…’

8 oktober

Ik stoor me niet aan het gevoel dat ik dit allemaal al eerder heb meegemaakt. Het gaat tegenwoordig anders toe. Bovendien zijn de kinderen in sommige opzichten ook anders dan de leerlingen die me op mijn eerste tocht door het lager onderwijs vergezelden. ‘Ze hebben vertrouwen in hun vermogen de juiste stappen te zetten en de correcte antwoorden te verkrijgen.’ Dit is zeker waar. Wanneer Bobby Vanderbilt, die achter mij zit en het grote tactische voordeel heeft in mijn disproportionele schaduw te kunnen opereren, een klasgenoot een klap op zijn bek wil geven, vraagt hij juffrouw Mandibel eerst de jaloezie neer te laten met de mededeling dat de zon pijn doet aan zijn ogen. En zodra ze dat doet – bam! Mijn generatie zou nooit in staat zijn geweest het gezag zo makkelijk te bedonderen.

13 oktober

Ik had een aanwijzing verkeerd geïnterpreteerd. Begrijp me niet verkeerd: dit was alleen een tragedie vanuit het gezichtspunt van de leidinggevenden. Ik had begrepen dat het mijn plicht was genoegdoening van de maatschappij te verkrijgen voor de benadeelde partij, voor een bejaarde dame (niet eens een van onze polishouders, maar iemand met een claim tegen vervoer- en opslagbedrijf Big Ben, Inc.). De schikking bedroeg 165 000 dollar; ik vind nog altijd dat de schadeclaim terecht was. Maar zonder mijn aanmoediging had mevrouw Bichek nooit de eigenliefde gehad om zo’n hoge prijs op haar letsel te stellen. De maatschappij heeft betaald, maar het vertrouwen in mij, in mijn effectiviteit in die rol, was weg. Henry Goodykind, de rayonmanager, uitte zich dienovereenkomstig in enkele niet geheel onsympathieke woorden, en vertelde me tegelijkertijd dat ik een nieuwe rol zou krijgen. En voor ik het wist zat ik hier, op de Horace Greeley lagere school, onder het lustig toeziend oog van juffrouw Mandibel.

17 oktober