‘Waarom is onze moordenaar vandaag zo somber?’ Die zin vormt de opmaat tot de biecht van de Rus Goloebtsjik, die in het Russische restaurant Tari-Bari in Parijs op een nacht zijn levensverhaal vertelt.

Als bastaardzoon van een Russische vorst geniet hij niet de voorrechten waarop hij recht meent te hebben. Uit frustratie en eerzucht treedt hij in dienst van de Russische geheime politie. Hij belandt in Parijs, waar hij zich ontpopt als een voortreffelijke spion en tal van onschuldige Russische emigranten verraadt. Drijfveer voor zijn handelen is zowel zijn liefde voor de mooie Lutetia als zijn haat jegens zijn onechte broer Krapotkin, die door de vorst wel wordt erkend. Een en ander culmineert aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog in een dubbele moord. Als Goloebtsjik na de oorlog naar de plaats delict terugkeert, neemt het verhaal een onverwachte wending.

Biecht van een moordenaar, oorspronkelijk uit 1936, verschijnt nu in een geheel nieuwe vertaling van Elly Schippers. Roth voltooide het manuscript tijdens een verblijf in Amsterdam. In het nawoord bij deze uitgave schrijft Els Snick over de sporen die de stad in de roman naliet.

‘Joseph Roth is al eeuwen mijn held – en ik ben waarachtig niet de enige. Zo moet het dus, dacht ik, toen ik hem voor het eerst leerde kennen. Zo moet je kijken. Zo moet je vragen. Zo breng je een stemming over op de lezer. Allemachtig, wat heb ik veel van die man geleerd!’ – Geert Mak

‘Er is waarschijnlijk geen andere moderne schrijver die zo kan bekoren.’ – James Wood

Van Joseph Roth verschenen eerder

Radetzkymars

De Kapucijner Crypte

Het sprookje van de 1002e nacht

Het spinnenweb

Hotel Savoy

Het valse gewicht

Rebellie

Job*

Joseph Roth in Berlijn (red. Michael Bienert)

Rechts en links

Zipper en zijn vader

De honderd dagen

De legende van de heilige drinker (geïllustreerd door Bert Dekker)

Vlucht zonder einde*

JOSEPH ROTH

Biecht van een moordenaar

verteld in één nacht

Roman

Vertaald door Elly Schippers

Met een nawoord van Els Snick

L.J. Veen Klassiek

Amsterdam/Antwerpen

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 2016 Nederlandse vertaling Elly Schippers

© 2016 nawoord Els Snick

Oorspronkelijke titel Beichte eines Mörders, erzählt in einer Nacht (1936)

Oorspronkelijke uitgave Allert de Lange, Amsterdam

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Getty Images

E-book Wim ten Brinke

ISBN 978 90 204 1519 3

D/2016/0108/797

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de eerste druk, 2016, ISBN 978 90 204 1517 9

Een paar jaar geleden woonde ik in de Rue des Quatre Vents. Tegenover mijn ramen lag het Russische restaurant Tari-Bari. Ik ging daar vaak eten. Je kon er op elk uur van de dag rode bietensoep, gebakken vis en gekookt rundvlees krijgen. Ik stond soms laat op. De Franse restaurants, waar men zich strikt aan de gebruikelijke tijden van het middageten hield, troffen al voorbereidingen voor het avondeten. Maar in het Russische restaurant speelde de tijd geen rol. Er hing een blikken klok aan de muur. Soms stond hij stil, soms liep hij ongelijk. Hij leek de tijd niet te willen aangeven, maar te willen bespotten. Niemand keek op de klok. De meeste gasten in dat restaurant waren Russische emigranten. En zelfs degenen onder hen die in hun vaderland wellicht gevoel voor stiptheid en nauwkeurigheid hadden gehad, waren dat in den vreemde kwijtgeraakt, of ze schaamden zich het te tonen. Het was alsof de emigranten bewust demonstreerden tegen de berekenende, alles berekenende en o zo berekende mentaliteit van het Europese Westen, alsof ze hun best deden niet alleen echte Russen te blijven, maar ook voor ‘echte Russen’ door te gaan en te voldoen aan de voorstellingen die het Europese Westen zich van de Russen had gemaakt. De ongelijk lopende of stilstaande klok in Tari-Bari was dus meer dan een toevallig rekwisiet: het was een symbolisch rekwisiet. De wetten van de tijd leken opgeheven te zijn. En soms zag ik dat zelfs de Russische taxichauffeurs, die zich stellig aan bepaalde diensttijden moesten houden, zich even weinig van de voortgang van de tijd aantrokken als de andere emigranten, die helemaal geen beroep hadden en van de aalmoezen van hun gegoede landgenoten leefden. Zulke Russen zonder beroep waren er veel in Tari-Bari. Ze zaten er op elk uur van de dag en laat op de avond en zelfs ’s nachts, wanneer de kastelein met de kelners begon af te rekenen, de toegangsdeur al op slot was en er nog maar één enkele lamp boven de metalen kassa brandde. Die gasten verlieten de eetzaal samen met de kelners en de kastelein. Sommigen van hen, die dakloos of aangeschoten waren, liet de kastelein ’s nachts in het restaurant slapen. Het was te vermoeiend om ze wakker te maken – en zelfs als hij ze wakker had gemaakt, waren ze toch gedwongen geweest bij een andere landgenoot onderdak te zoeken. Hoewel ikzelf zoals gezegd meestal heel laat opstond, kon ik ’s morgens, als ik toevallig voor het raam ging staan, soms toch zien dat Tari-Bari al open en ‘volop in bedrijf’ was, zoals men dat in restaurants noemt. De mensen liepen in en uit. Ze gebruikten daar kennelijk het ontbijt en soms zelfs een alcoholisch ontbijt. Want sommigen die nog met zeer vaste tred naar binnen waren gegaan, zag ik wankelend naar buiten komen. Enkele gezichten en gestalten kon ik onthouden. En onder hen die opvallend genoeg waren om me bij te blijven, bevond zich een man van wie ik mocht aannemen dat hij op elk uur van de dag in Tari-Bari te vinden was. Want altijd als ik ’s ochtends voor het raam ging staan, zag ik hem voor de deur van het restaurant gasten uitgeleide doen of welkom heten. En altijd als ik laat in de middag kwam eten, zat hij aan een van de tafels met de gasten te praten. En als ik laat op de avond, voor ‘sluitingstijd’ – zoals vaklieden zeggen –, Tari-Bari binnenstapte om nog een borrel te drinken, zat die vreemdeling bij de kassa en hielp hij de kastelein en de kelners bij het afrekenen. In de loop van de tijd leek hij ook aan mijn aanblik gewend te zijn geraakt en me als een soort collega te beschouwen. Hij keurde mij waardig een stamgast te zijn zoals hij – en na enkele weken begroette hij me met de veelzeggende glimlach van herkenning waarmee oude bekenden elkaar begroeten. Ik moet toegeven dat die glimlach me aanvankelijk stoorde, want als hij glimlachte, kreeg het anders zo eerlijke en sympathieke gelaat van de man een niet direct weerzinwekkende, maar toch bijna verdachte trek. Zijn glimlach had niets helders, zijn gezicht klaarde er niet van op, maar bleef ondanks alle vriendelijkheid donker, ja, als een schaduw, een vriendelijke schaduw, gleed de glimlach over zijn gezicht. En dus had ik liever dat de man niet glimlachte.

Uiteraard was ik zo beleefd om terug te lachen. En ik hoopte dat die wederzijdse glimlach voorlopig of zelfs voor langere tijd het enige zou zijn waaruit bleek dat we elkaar kenden. In stilte nam ik me zelfs voor het restaurant te mijden als de vreemdeling op een dag misschien het woord tot me richtte. Maar mettertijd liet ik ook die gedachte varen. Ik raakte gewend aan de schaduwachtige glimlach, ik begon me voor de stamgast te interesseren. En weldra voelde ik zelfs het verlangen opkomen nader kennis met hem te maken.

Het wordt tijd om hem wat nauwkeuriger te beschrijven. Hij was groot van stuk, breedgeschouderd en asblond. Met zijn heldere, soms fonkelende, nooit door alcohol benevelde blauwe ogen keek hij de mensen met wie hij sprak recht aan. Een imposante, goedverzorgde, asblonde, rechte snor verdeelde het brede gezicht in een bovenste en een onderste helft, en beide helften van het gezicht waren even groot. Daardoor leek het ietwat saai en onbeduidend, dat wil zeggen: zonder enig geheim. Honderden van zulke mannen had ik in Rusland gezien, tientallen in Duitsland en andere landen. Opvallend aan deze grote, sterke man waren de fijne, lange handen, de zachte, behoedzame, bijna onhoorbare tred en ook verder bepaalde trage, aarzelende, bedachtzame bewegingen. Daardoor had ik soms het idee dat zijn gezicht toch een geheim verborg, namelijk dat het de eerlijke, stralende openheid maar speelde en dat de man de mensen met wie hij sprak alleen zo oprecht met zijn blauwe ogen aankeek, omdat hij misschien dacht dat ze reden konden hebben hem te wantrouwen als hij dat niet deed. En toch moest ik bij zijn aanblik steeds weer denken dat hij, als hij zo’n volmaakt, zij het naïef beeld van de oprechtheid in persoon wist te geven, inderdaad een grote mate van oprechtheid moest bezitten. De glimlach waarmee hij me begroette, was misschien alleen uit verlegenheid zo donker, hoewel de grote tanden blonken en de snor goudkleurig glansde, alsof hij tijdens het glimlachen als het ware zijn grijze mengkleur verloor en steeds blonder werd. Het is wel duidelijk dat ik de man steeds sympathieker begon te vinden. En algauw begon ik me zelfs een beetje op hem te verheugen als ik voor de deur van het restaurant was aangekomen, evenzeer op hem als op de vertrouwde borrel en de vertrouwde groet van de dikke, sympathieke kastelein.

Nooit had ik in Tari-Bari laten blijken dat ik Russisch verstond. Maar toen ik op een keer aan een tafel met twee chauffeurs kwam te zitten, vroegen ze mij op de man af welke nationaliteit ik had. Ik zei dat ik Duitser was, maar dat ze, als ze van plan waren geheimen te bespreken, in welke taal dan ook, dat beter konden doen als ik weer weg was, omdat ik zo ongeveer alle Europese talen verstond. Aangezien er op dat moment echter een andere tafel vrijkwam, stond ik op en liet de chauffeurs alleen met hun geheimen. Dus konden ze me niet meer vragen, wat kennelijk hun bedoeling was geweest, of ik ook Russisch verstond. Zodoende wist nog steeds niemand het.

Maar op een dag, liever gezegd op een avond, of, om heel precies te zijn diep in de nacht, kwam men erachter. En wel dankzij de asblonde man, die juist tegenover het buffet zat, bij wijze van uitzondering zwijgzaam en bijna somber, als die aanduiding al op hem van toepassing kan zijn.

Ik kwam even voor middernacht binnen met de bedoeling één borrel te drinken en meteen daarna weer weg te gaan. Ik zocht dus niet eens een tafel, maar bleef aan de toog staan, naast twee andere late gasten die eveneens binnengekomen leken te zijn om maar één borrel te nemen, maar tegen hun oorspronkelijke plan in hier al geruime tijd moesten zijn, want er stonden verscheidene lege en halflege glazen voor hen, terwijl ze waarschijnlijk het idee hadden dat ze er pas één hadden gedronken. Zo snel kan de tijd gaan als je aan de toog blijft staan in plaats van te gaan zitten. Als je aan een tafel zit, overzie je op elk moment hoeveel je hebt gebruikt en merk je aan het aantal lege glazen hoeveel de wijzers van de klok vooruit zijn gegaan. Maar als je alleen naar binnen gaat voor ‘een snelle slok’, zoals dat heet, en aan de tap blijft staan, dan drink je en drink je en denk je dat alles nog hoort bij die ene ‘slok’ die je wilde nemen. Dat constateerde ik die avond bij mezelf. Want net als de beide anderen dronk ook ik een eerste en een tweede en een derde glas en stond ik daar nog steeds, zoals een van die eeuwig gehaaste en eeuwig talmende mensen die een huis binnengaan, hun jas niet uitdoen, de klink vasthouden, elk moment afscheid willen nemen en toch langer blijven dan wanneer ze waren gaan zitten. Beide gasten praatten vrij zachtjes met de kastelein in het Russisch. Wat er aan de toog werd gezegd, kon de asblonde stamgast vast maar half horen. Hij zat tamelijk ver van ons vandaan, ik zag hem in de spiegel achter het buffet, hij leek ook helemaal niet van plan om naar het gesprek te luisteren of er zelfs aan deel te nemen. Ook ik deed zoals gewoonlijk of ik niets verstond. Maar opeens trof een zin min of meer vanzelf mijn oor. Ik kon er niets aan doen. Die zin luidde: ‘Waarom is onze moordenaar vandaag zo somber?’ Een van de beide gasten had die zin gezegd en daarbij met zijn vinger naar het spiegelbeeld van de asblonde man achter het buffet gewezen. Onwillekeurig draaide ik me om naar de stamgast en liet dus merken dat ik de vraag had verstaan. Men bekeek mij ook onmiddellijk enigszins argwanend, maar vooral verbluft. De Russen zijn, niet ten onrechte, bang voor spionnen en ik wilde beslist voorkomen dat ze mij daarvoor aanzagen. Maar tegelijk interesseerde de toch wel ongewone benaming ‘onze moordenaar’ me dusdanig dat ik besloot te vragen waarom de asblonde man zo werd genoemd. Toen ik me omdraaide, had ik gemerkt dat de zo ongewoon aangeduide stamgast de vraag ook had gehoord. Hij knikte glimlachend. En hij zou waarschijnlijk meteen zelf hebben geantwoord, als ik niet had gereageerd en in die ene minuut het voorwerp van twijfel en wantrouwen was geworden. ‘U bent dus een Rus?’ vroeg de kastelein me. Nee, wilde ik antwoorden, maar tot mijn verbazing antwoordde de asblonde man achter me in mijn plaats: ‘Onze stamgast hier verstaat Russisch en is een Duitser. Hij heeft altijd alleen uit discretie gezwegen.’ – ‘Zo is het,’ beaamde ik en ik draaide me om en zei: ‘Dank u, meneer!’ – ‘Niets te danken!’ zei hij terwijl hij opstond en naar me toe kwam. ‘Ik heet Goloebtsjik,’ zei hij, ‘Semjon Semjonovitsj Goloebtsjik.’ We gaven elkaar een hand. De kastelein en de beide andere gasten lachten. ‘Hoe komt het dat u iets van mij weet?’ vroeg ik. ‘Ik heb niet voor niets bij de Russische geheime politie gezeten,’ zei Goloebtsjik. In mijn hoofd vormde zich meteen een verbazingwekkend verhaal. Deze man, dacht ik, is een voormalig ambtenaar van de Ochrana en heeft in Parijs een communistische spion vermoord; reden waarom ook deze Wit-Russische emigranten hem zo argeloos en bijna ontroerend ‘onze moordenaar’ hadden genoemd, zonder bang voor hem te zijn. Ja, misschien speelden ze alle vier wel onder één hoedje.

‘En hoe kent u onze taal?’ vroeg een van de beide gasten me. En weer antwoordde Goloebtsjik in mijn plaats: ‘Hij heeft in de oorlog aan het oostfront gediend en zes maanden in het zogenaamde bezettingsleger gezeten!’ – ‘Klopt!’ bevestigde ik. ‘Later,’ vervolgde Goloebtsjik, ‘was hij nog een keer in Rusland, dat wil zeggen niet meer in Rusland, maar in de Verenigde Sovjetstaten, in opdracht van een grote krant. Hij is schrijver!’ Die nauwkeurige mededelingen over mijn persoon verbaasden me niet erg. Want ik had al vrij veel gedronken en in die toestand kan ik het merkwaardige nauwelijks nog van het vanzelfsprekende onderscheiden. Ik werd heel beleefd en zei ietwat hoogdravend: ‘Ik dank u voor de belangstelling die u zo lang voor mij aan de dag hebt gelegd en voor de eer die u mij daarmee bewijst!’ Iedereen lachte. En de kastelein zei: ‘Hij praat als een oude griffier uit Sint-Petersburg!’ Daarmee was elke twijfel over mijn persoon weggenomen. Men bekeek mij zelfs welwillend en er volgden nog vier rondjes, die we op elkaars gezondheid dronken.

De kastelein liep naar de deur, deed hem op slot, doofde een aantal lampen en verzocht ons plaats te nemen. De wijzers van de wandklok stonden op halfnegen. Ik had geen horloge bij me en het leek me ongepast om aan een van de gasten te vragen hoe laat het was. Ik maakte me veeleer vertrouwd met de gedachte dat ik hier de halve of hele nacht zou zitten. Er stond nog een grote karaf sterkedrank voor ons, die volgens mij minstens voor de helft moest worden geleegd. Ik vroeg dus: ‘Waarom hebben ze u daarnet zo’n vreemde naam gegeven, meneer Goloebtsjik?’

‘Dat is mijn bijnaam,’ zei hij, ‘maar ook weer niet alleen een bijnaam. Ik heb namelijk jaren geleden een man doodgeslagen en – naar ik toen meende – ook een vrouw.’

‘Een politieke aanslag?’ vroeg de kastelein, waaruit ik opmaakte dat ook de anderen niets wisten, op de bijnaam na.

‘Geen sprake van!’ zei Semjon. ‘Ik ben allesbehalve een politiek persoon. Ik geef niets om publieke aangelegenheden. Ik hou van het persoonlijke. Dat is het enige wat me interesseert. Ik ben een goede Rus, zij het een Rus uit een grensgebied – ik ben namelijk geboren in het vroegere Wolhynië. Maar nooit heb ik mijn jeugdkameraden kunnen begrijpen, met hun dwaze behoefte om hun leven per se te geven voor een of ander dwaas of voor mijn part ook normaal idee. Nee! Geloof me! Het persoonlijke leven, het gewone mens-zijn is belangrijker, grootser, tragischer dan al het publieke. Dat klinkt in hedendaagse oren misschien absurd. Maar ik ben ervan overtuigd en zal dat zijn tot aan mijn laatste snik. Nooit zou ik voldoende politieke passie kunnen opbrengen om iemand om politieke redenen te doden. Ik geloof ook niet dat politieke misdadigers beter of nobeler zijn dan andere; mits men van mening is dat een misdadiger, van welke aard ook, geen nobel mens kan zijn. Ik bijvoorbeeld, ik heb gedood en beschouw mezelf beslist als een goed mens. Een beest, ronduit gezegd: een vrouw heeft me tot de moord aangezet, heren.’

‘Zeer interessant,’ zei de kastelein.

‘Helemaal niet! Zeer triviaal!’ zei Semjon Semjonovitsj bescheiden. ‘En toch ook weer niet zo triviaal. Ik kan u mijn verhaal heel beknopt vertellen. En u zult zien dat het een heel simpel verhaal is.’

Hij begon. En het verhaal was beknopt noch banaal. Daarom heb ik besloten het hier op te schrijven.

‘Ik heb u een beknopt verhaal beloofd,’ begon Goloebtsjik, ‘maar ik zie dat ik althans in het begin ver terug moet gaan en ik verzoek u dan ook niet ongeduldig te worden. Ik heb al gezegd dat alleen het persoonlijke leven me interesseert. Daar moet ik op terugkomen. Ik wil daarmee zeggen dat je, als je goed oplet, beslist tot de conclusie moet komen dat alle zogenaamd grote, historische gebeurtenissen in werkelijkheid te herleiden zijn tot één of meerdere momenten in het persoonlijke leven van hun geestelijke vader. Je wordt niet voor niets, dat wil zeggen zonder persoonlijke redenen, veldheer of anarchist of socialist of reactionair, en alle grote, nobele en schandelijke daden die de wereld enigszins hebben veranderd, zijn het gevolg van heel onbelangrijke gebeurtenissen waar we geen idee van hebben. Ik heb al gezegd dat ik spion ben geweest. Ik heb me er vaak het hoofd over gebroken waarom juist ik voorbestemd was zo’n vervloekt beroep uit te oefenen, want er rust geen zegen op en het is God beslist niet welgevallig. Het is ook nu nog zo dat ik van de duivel bezeten ben, zonder twijfel. Want ziet u, ik leef er niet meer van, maar ik kan het niet laten, niet laten. Er moet zoiets bestaan als een duivel van de spionage of de bespiederij. Als iemand mij interesseert, zoals deze heer hier, de schrijver’, Goloebtsjik knikte naar mij, ‘dan zal ik niet rusten, dan heb ik geen rust voor ik heb uitgezocht wie hij is, hoe hij leeft, waar hij vandaan komt. Want ik weet natuurlijk nog meer van u dan u vermoedt. U woont aan de overkant en kijkt soms ’s morgens in kamerjas uit het raam. Maar goed, het gaat nu niet over u, het gaat over mij. Laten we dus doorgaan. Het was God niet welgevallig, maar zijn ondoorgrondelijk raadsbesluit had het zo beschikt.

U kent mijn naam, heren, ik zeg liever: vrienden. Want als je aan het vertellen bent, is het beter om naar goed, oudvaderlands gebruik “vrienden” te zeggen. Zoals u weet, is mijn naam dus Goloebtsjik.* Ik vraag u of dat rechtvaardig is. Ik ben altijd groot en sterk geweest, als jongen was ik qua postuur en lichaamskracht al veel sterker dan mijn kameraden, en uitgerekend ik moet Goloebtsjik heten. Maar er is nog iets: ik heette niet terecht zo, dat wil zeggen volgens natuurlijk recht. Want dat was de naam van mijn wettige vader. Mijn echte, mijn natuurlijke naam, de naam van mijn natuurlijke vader was echter Krapotkin – en ik merk dat ik die naam niet zonder verwerpelijke hoogmoed uitspreek. U ziet: ik was een buitenechtelijk kind. Zoals u zult weten, bezat vorst Krapotkin talrijke landgoederen in alle delen van Rusland. En op een dag bekroop hem de lust ook een landgoed in Wolhynië te kopen. Zulke lieden hadden zo hun grillen. Bij die gelegenheid leerde hij mijn vader en moeder kennen. Mijn vader was opperhoutvester. Krapotkin was eigenlijk vastbesloten om al het personeel van de vorige eigenaar te ontslaan. Maar toen hij mijn moeder zag, ontsloeg hij iedereen – met uitzondering van mijn vader. En zo is het gekomen. Mijn vader, houtvester Goloebtsjik, was een eenvoudig man. Stelt u zich een gewone, blonde houtvester in de gebruikelijke houtvesterskledij voor en u ziet mijn wettige vader voor u. Zijn vader, mijn grootvader dus, was nog lijfeigene geweest. En u zult begrijpen dat houtvester Goloebtsjik er niets tegen in kon brengen dat vorst Krapotkin, zijn nieuwe heer, mijn moeder veelvuldig bezocht op een tijdstip waarop de gehuwde vrouwen bij ons te lande naast hun wettige echtgenoot plegen te liggen. Wel, meer hoef ik niet te zeggen: na negen maanden kwam ik ter wereld en mijn echte vader verbleef al drie maanden in Sint-Petersburg. Hij stuurde geld. Hij was een vorst en hij gedroeg zich precies zoals een vorst zich hoort te gedragen. Mijn moeder is hem haar leven lang niet vergeten. Dat maak ik op uit het feit dat ze behalve mij geen andere kinderen ter wereld heeft gebracht. Dat wil dus zeggen dat ze na de affaire met Krapotkin heeft geweigerd haar “huwelijkse plichten te vervullen”, zoals dat in de wetboeken wordt genoemd. Zelf kan ik me nog goed herinneren dat ze nooit samen in één bed hebben geslapen, houtvester Goloebtsjik en mijn moeder. Mijn moeder sliep in de keuken, in een provisorisch bed op de vrij brede houten bank precies onder het heiligenbeeld, terwijl de houtvester helemaal alleen in de ruime echtelijke sponde in de kamer lag. Want hij verdiende genoeg om zich een kamer en een keuken te kunnen veroorloven. We woonden aan de rand van het zogenoemde zwarte bos – want er was ook een licht berkenbos en dat van ons bestond uit sparren. We woonden afgelegen en zo’n twee à drie werst van het dichtstbijzijnde dorp. Dat heette Voronjaki. Mijn wettige vader, houtvester Goloebtsjik, was in feite een zachtaardige man. Nooit heb ik hem met mijn moeder ruzie horen maken. Ze wisten allebei wat er tussen hen in stond. Ze spraken er niet over. Maar op een dag – ik zal een jaar of acht geweest zijn – verscheen er een boer uit Voronjaki bij ons, hij vroeg naar de houtvester, die juist zijn ronde door de bossen deed, en hij bleef zitten toen mijn moeder zei dat haar man niet voor ’s avonds laat thuis zou komen. “Nou, ik heb de tijd!” zei de boer. “Ik kan ook tot vanavond wachten en ook tot middernacht en nog langer. Ik kan wachten tot ik word opgesloten. En dat duurt nog minstens een dag!” – “Waarom zouden ze u opsluiten?” vroeg mijn moeder. “Omdat ik Arina, mijn bloedeigen dochter Arina, met deze handen van me heb gewurgd,” antwoordde de boer glimlachend. Ik zat gehurkt naast de kachel, mijn moeder en de boer schonken geen enkele aandacht aan me en ik heb het tafereel heel goed onthouden. Ik zal het ook nooit vergeten! Ik zal nooit vergeten hoe de boer glimlachte en bij die verschrikkelijke woorden naar zijn uitgestrekte handen keek. Mijn moeder, die deeg aan het kneden was, liet meel, water en het half leeggelopen ei op de keukentafel in de steek, sloeg een kruis, vouwde haar handen over haar blauwe schort, ging vlak voor de bezoeker staan en vroeg: “U hebt uw dochter Arina gewurgd?” – “Ja,” bevestigde de boer. “Maar waarom in godsnaam?” – “Omdat ze ontucht heeft gepleegd met uw man, met houtvester Semjon Goloebtsjik. Zo heet hij toch, die houtvester van u?” De boer zei dat alles met een glimlach, een verstolen glimlach, die als het ware vanachter zijn woorden oplichtte zoals de maan soms vanachter donkere wolken. “Dat is mijn schuld,” zei mijn moeder. Ik hoor het haar nog zeggen alsof het gisteren was. Ik heb haar woorden onthouden. (Maar toen begreep ik ze niet.) Ze sloeg nog een keer een kruis. Ze nam me bij de hand. Ze liet de boer in onze kamer achter en liep met mij door het bos, aldoor de naam Goloebtsjik roepend. Er kwam geen reactie. We gingen terug naar huis en de boer zat er nog steeds. “Wilt u gortepap?” vroeg mijn moeder toen we gingen eten. “Nee!” zei onze gast beleefd glimlachend. “Maar als u toevallig samogonka in huis hebt, zou ik daar geen nee tegen zeggen.” Mijn moeder schonk wat van onze zelfgestookte drank voor hem in, hij nam een slok en ik weet nog goed hoe hij zijn hoofd in zijn nek wierp en hoe aan zijn met stoppels bedekte, achterovergebogen hals als het ware vanbuiten te zien was dat de drank door zijn keel stroomde. Hij dronk en dronk en bleef zitten. Eindelijk – de zon ging al onder, het zal vroeg in de herfst geweest zijn – kwam mijn vader terug. “Ah, Pantalejmon!” zei de houtvester. De boer stond op en zei heel rustig: “Kom even mee naar buiten!” – “Waarom?” vroeg de houtvester. “Ik heb,” antwoordde de boer nog steeds heel rustig, “zojuist Arina gewurgd.”

Houtvester Goloebtsjik ging meteen mee naar buiten. Ze bleven lang weg. Waar ze het over gehad hebben, weet ik niet. Ik weet alleen dat ze lang wegbleven. Misschien wel een uur. Mijn moeder lag op haar knieën voor het heiligenbeeld in de keuken. Er was niets te horen. De nacht was gevallen. Mijn moeder deed geen licht aan. Het donkerrode lampje onder het heiligenbeeld was het enige licht in het vertrek en tot dan toe was ik daar nooit bang voor geweest. Maar nu was ik bang. Mijn moeder lag de hele tijd op haar knieën te bidden en mijn vader kwam maar niet. Ik zat gehurkt naast de kachel. Eindelijk, er waren misschien wel drie of meer uren verstreken, hoorde ik voetstappen en een heleboel stemmen voor ons huis. Mijn vader werd binnengebracht. Vier mannen droegen hem. Houtvester Goloebtsjik moet behoorlijk zwaar zijn geweest. Hij bloedde uit alle hoeken en gaten, als ik het zo mag zeggen. Waarschijnlijk had de vader van zijn geliefde hem zo toegetakeld.

Wel, ik zal het kort houden. Houtvester Goloebtsjik is dat pak slaag nooit meer te boven gekomen. Hij kon zijn beroep niet meer uitoefenen. Hij stierf een paar weken later en werd op een ijskoude winterdag begraven; ik weet nog goed dat de doodgravers die hem kwamen halen, dikke, wollen wanten droegen en toch met hun armen tegen hun lijf sloegen om het warm te krijgen. Mijn vader werd op een slee gelegd. Mijn moeder en ik zaten ook op een slee en tijdens de rit prikte de felle vorst met honderdduizend schitterende, kristallen naalden in mijn gezicht. Eigenlijk was ik blij. Die begrafenis van mijn vader is een van de vrolijker herinneringen uit mijn kinderjaren.

Passons! zoals ze in Frankrijk zeggen. Het duurde niet lang of ik ging naar school. En pienter als ik was, kwam ik er algauw achter dat ik de zoon was van Krapotkin. Ik merkte het aan het gedrag van de meester en op een gedenkwaardige dag in het voorjaar toen Krapotkin zelf ons landgoed kwam inspecteren. Het dorp Voronjaki werd versierd. Aan beide uiteinden van de dorpsstraat werden bloemenslingers opgehangen. Er werd zelfs een muziekkapel gevormd van enkel blazers, waar ook zangers bij waren. Een week van tevoren werd er onder leiding van onze meester geoefend. Maar in die week mocht ik van mijn moeder niet naar school, ik kwam alleen stiekem iets van al die voorbereidingen te weten. Op een dag kwam Krapotkin echt. En wel rechtstreeks naar ons. Hij liet de dorpsstraat met de slingers de dorpsstraat met de slingers, de muzikanten de muzikanten, de zangers de zangers en kwam directement naar ons huis. Hij had een mooie donkere snor met zilveren draden, rook naar sigaren en zijn handen waren heel lang, heel mager, heel droog, bijna schraal. Hij streelde me, hoorde me uit, draaide me een paar keer rond en bekeek mijn handen, mijn oren, mijn ogen, mijn haar. Toen zei hij dat mijn oren vuil waren en mijn nagels ook. Hij haalde een ivoren zakmes uit zijn vestzak en sneed uit een heel gewone houten plank in twee, drie minuten een man met een baard en lange armen (later hoorde ik dat hij een zogenaamde houtsnijkunstenaar was geweest), daarna praatte hij nog zachtjes met mijn moeder en toen verliet hij ons.

Sindsdien, vrienden, wist ik natuurlijk heel goed dat ik niet de zoon was van Goloebtsjik, maar van Krapotkin. Natuurlijk vond ik het erg jammer dat de vorst het niet de moeite waard had gevonden om door de versierde dorpsstraat te rijden en naar de muziek en de liederen te luisteren. Het zou, zo stelde ik me voor, het beste zijn geweest als hij met mij aan zijn zijde in een prachtige, door vier sneeuwwitte schimmels getrokken calèche het dorp was binnengekomen. Zelf zou ik bij die gelegenheid door iedereen als de wettige, zogezegd door God gewilde nakomeling van de vorst zijn erkend, door de meester, door de boeren, door de knechten, zelfs door de overheid, en de liederen en de muziek en de slingers zouden eerder voor mij zijn bedoeld dan voor mijn vader. Ja, vrienden, zo was ik toen: aanmatigend, ijdel, geplaagd door een ongebreidelde fantasie en heel egoïstisch. Aan mijn moeder dacht ik bij die gelegenheid in het geheel niet. Weliswaar begreep ik al enigszins dat het een soort schande was als een vrouw een kind kreeg van een andere dan haar wettige man. Maar de schande van mijn moeder en ook die van mijzelf waren niet belangrijk. Integendeel, het deed me plezier en ik liet me erop voorstaan dat ik niet alleen zogezegd van mijn geboorte af een bijzonder teken met me meedroeg, maar ook dat ik de lijfelijke zoon was van onze vorst. Nu dat echter zo onbetwistbaar en helder als de dag was geworden, ergerde de naam Goloebtsjik me alleen nog maar meer, vooral omdat iedereen hem zo honend uitsprak sinds de dood van de houtvester en sinds de vorst bij mijn moeder was geweest. Ze spraken mijn naam allemaal uit met een heel speciale ondertoon, alsof het helemaal geen eerlijke, wettige naam was, maar een bijnaam. En dat ergerde me des te meer omdat ik die belachelijke en volstrekt niet bij me passende naam Goloebtsjik zelf altijd al als een spot- en bijnaam had ervaren, ook in de tijd dat hij in zekere zin met naïeve oprechtheid werd uitgesproken. Zo wisselden de gevoelens in mijn jonge hart elkaar razendsnel af, ik voelde me vernederd, gekleineerd en meteen daarna – of liever gezegd tegelijk – weer verheven en hoogmoedig, en soms kwamen al die gevoelens in mij samen en vochten ze met elkaar, wrede monsters, vrienden, wreed in een kleine jongensborst.

Het was duidelijk te voelen dat vorst Krapotkin mij zijn sterke, genadige hand boven het hoofd hield. In tegenstelling tot alle andere jongens uit ons dorp ging ik op mijn elfde naar het gymnasium in V. Aan allerlei dingen merkte ik algauw dat de leraren ook hier het geheim van mijn geboorte kenden en ik verheugde me daar niet weinig over. Maar ik bleef me ook ergeren aan mijn dwaze naam. Ik schoot in de hoogte, ik groeide bijna even hard in de breedte en ik heette nog altijd Goloebtsjik.

Hoe ouder ik werd, hoe meer ik eronder gebukt ging. Ik was een Krapotkin en had verdorie het recht me Krapotkin te noemen. Ik wilde nog een poosje wachten. Een jaar misschien. Wie weet dacht de vorst er intussen over na en kwam hij op een dag hierheen om mij, het liefst voor het oog van alle mensen die me kenden, zijn naam, zijn titel en al zijn sprookjesachtige bezittingen te schenken. Ik wilde hem niet te schande maken. Ik leerde goed en was vlijtig. Men was tevreden over mij. En toch, vrienden, stelde het in wezen weinig voor, het was louter duivelse ijdelheid die me dreef, verder niets. Weldra zou het effect daarvan nog sterker worden. Weldra begon ik aan mijn eerste, weliswaar nog niet schandalige actie. U zult het zo horen.

Ik had me dus voorgenomen een heel jaar te wachten, al begon ik mezelf kort na dat besluit voor te houden dat een heel jaar veel te lang was. Ik probeerde er algauw een paar maanden van af te doen, want ik werd gekweld door ongeduld. Maar tegelijkertijd zei ik bij mezelf dat het iemand die vastbesloten was het heel ver te brengen – voor zo iemand hield ik me destijds, vrienden –, dat het zo iemand onwaardig was ongeduldig te worden en van zijn besluiten af te wijken. Ook vond ik voor mijn standvastigheid weldra steun in de bijgelovige overtuiging dat de vorst op geheimzinnige, welhaast magische wijze allang moest hebben gevoeld wat ik van hem verlangde. Want af en toe verbeeldde ik me dat ik magische krachten bezat en dat ik bovendien, zelfs over een afstand van vele duizenden wersten, op natuurlijke wijze voortdurend met hem als mijn lijfelijke vader was verbonden. Dat idee stelde me gerust en beteugelde mijn ongeduld een tijdje. Maar toen het jaar om was, achtte ik me eens te meer gerechtigd de vorst aan zijn verplichtingen jegens mij te herinneren. Want dat ik het een heel jaar had uitgehouden, beschouwde ik natuurlijk als een niet geringe verdienste. Bovendien gebeurde er spoedig iets wat me een duidelijk bewijs leek dat de Voorzienigheid zelve mijn voornemen billijkte. Het was vlak na Pasen en al volop lente. In die tijd van het jaar voelde ik altijd – en voel ik nog steeds – een frisse kracht in mijn hart en mijn spieren en de vaste, onterechte en dwaze overtuiging dat al het onmogelijke me zou lukken. Nu deed zich het merkwaardige toeval voor dat ik op een dag in het pension waar ik was ondergebracht, getuige werd van een gesprek dat in de kamer naast de mijne werd gevoerd tussen mijn hospes en een onbekende man die ik niet kon zien. Ik had er toen veel voor overgehad om die man te zien en hem zelf te spreken. Maar ik mocht mijn aanwezigheid niet verraden. Kennelijk hadden ze gedacht dat ik niet thuis dan wel niet in mijn kamer was. Ze hadden inderdaad ook niet kunnen vermoeden dat ik om die tijd thuis was, ik was alleen toevallig naar mijn kamer gegaan. Mijn hospes, een postbeambte, en de onbekende praatten tamelijk hard. Na de eerste woorden die ik hoorde, begreep ik meteen dat de onbekende de gevolmachtigde van de vorst moest zijn die elke maand kost, inwoning en kleding voor me betaalde. Kennelijk had mijn hospes meer geld gevraagd en wilde de gevolmachtigde van de vorst daar niet mee instemmen. “Maar ik zeg toch,” hoorde ik de onbekende zeggen, “dat ik hem de hele maand niet kan bereiken. Hij is in Odessa. Daar blijft hij zes of acht weken. Hij wil niet gestoord worden. Hij opent geen brieven. Hij leeft daar heel afgezonderd. Hij kijkt de hele dag naar de zee en bekommert zich nergens om. Nogmaals: ik kan hem niet bereiken.”

“Hoelang moet ik dan wachten, mijn waarde?” zei mijn hospes. “Sinds hij hier woont, heb ik zesendertig roebel uitgegeven, extra onkosten, één keer was hij ziek, de dokter is zes keer geweest. Ik heb het niet vergoed gekregen.” Ik wist – tussen twee haakjes – dat mijn hospes loog. Ik was nooit ziek geweest. Maar daar schonk ik toen natuurlijk geen aandacht aan. Ik wond me vreselijk op over het onbelangrijke feit dat Krapotkin in Odessa zat, in een afgelegen huis aan zee. Er stak een grote storm op in mijn hart. De zee, het afgelegen huis, de gril van de vorst om zes of zelfs acht weken totaal geen notitie van de wereld te nemen: dat alles krenkte me diep. Het was alsof de vorst zich alleen had teruggetrokken om niets meer van mij te horen en alsof hij mij, alleen mij op deze wereld vreesde.

Zo zit dat dus, zei ik bij mezelf. De vorst heeft mijn besluit een jaar geleden langs magische weg vernomen. Uit begrijpelijke zwakheid heeft hij niets gedaan. En nu het jaar ten einde loopt, is hij bang voor me en verbergt hij zich. Om te zorgen dat u mij helemaal begrijpt, moet ik eraan toevoegen dat ik destijds zelfs een licht gevoel van grootmoedigheid jegens de vorst kon opbrengen. Want ik kreeg algauw medelijden met hem. Ik was geneigd zijn vlucht voor mij als een vergeeflijke zwakheid uit te leggen. Zo schaamteloos overschatte ik toen mijn kracht. Als heel mijn dwaze plan om de vorst te dwingen belachelijk en aanmatigend was, dan was de naïeve grootmoedigheid waarmee ik hem zijn zogenaamde zwakheden wilde vergeven zonder meer ziekelijk te noemen, of zoals artsen zouden zeggen: een “psychotische toestand”.

Een uur nadat ik bovengenoemd gesprek had afgeluisterd, ging ik naar mijn moeder, met het laatste restje geld dat ik met lesgeven had verdiend. Ik had haar met Kerstmis voor het laatst gezien. Toen ik haar terugzag – ze schrok trouwens omdat ik zo onverwachts kwam binnenvallen –, viel me meteen op dat ze er ziek en erg oud uitzag. In de loop van de weinige maanden dat ik haar niet had gezien, was haar haar grijs geworden. Daar schrok ik van. Voor het eerst zag ik bij de persoon die mij op deze wereld het naast stond de tekenen van de onverbiddelijke ouderdom. En omdat ik nog jong was, betekende de ouderdom voor mij niets anders dan de dood. Ja, de dood had met zijn huiveringwekkende handen al over het hoofd van mijn moeder gestreken – nu waren haar haren slap en zilverwit. Ze zal weldra sterven, dacht ik oprecht geschokt. En, dacht ik verder, dat is de schuld van vorst Krapotkin. Want begrijpelijkerwijs was me er veel aan gelegen de vorst nog schuldiger te maken dan hij in mijn ogen al was. Hoe schuldiger hij werd, des te juister en gerechtvaardigder leek mijn plan.

Ik zei dus tegen mijn moeder dat ik maar voor een paar uur was gekomen in verband met een hoogst merkwaardige en geheime aangelegenheid. Ik moest morgen naar Odessa. Er was niets minder gebeurd dan dat de vorst mij had ontboden. Om de boodschap over te brengen was die man, de gevolmachtigde van de vorst, gisteren bij mijn hospes geweest. Zij, mijn moeder, was de enige tegen wie ik er een woord over zei. Ze moest dus zwijgen, benadrukte ik dom en gewichtig. Ik liet doorschemeren dat de vorst misschien ziek was en op sterven lag.

Maar nauwelijks had ik die leugenachtige toespeling gemaakt of mijn moeder, die gehurkt op de houten drempel van ons huis alles rustig had aangehoord, sprong onmiddellijk op. Het bloed steeg haar naar de wangen, de tranen stroomden over haar gezicht, ze spreidde eerst haar armen uit en sloeg toen haar handen ineen. Ik zag dat ik haar aan het schrikken had gemaakt en begon te vermoeden wat ze nu zou zeggen, en daar schrok ik zelf hevig van. “Dan moet ik meteen mee!” zei ze. “Kom, kom, vlug, vlug, hij mag niet sterven, hij mag niet sterven, ik moet hem zien, ik moet hem zien!” Zo groot, zo edel, zou ik willen zeggen, was de liefde van de eenvoudige vrouw die mijn moeder was. Vele jaren waren verstreken sinds ze de laatste kus van haar geliefde had gevoeld, maar op haar lichaam voelde ze die kus nog zo duidelijk alsof ze hem gisteren had gekregen. De dood zelf had haar al gestreeld, maar zelfs de aanraking van de dood kon de aanrakingen van haar geliefde niet uitwissen en niet doen vergeten. “Heeft hij je geschreven?” vroeg mijn moeder. “Rustig maar!” zei ik. En omdat mijn moeder niet kon lezen en schrijven, veroorloofde ik me een nog schandaliger leugen. “Hij heeft me eigenhandig een paar woorden geschreven, dus zo slecht kan hij er niet aan toe zijn!” zei ik.

Ze kalmeerde meteen. Ze kuste me. Ik geneerde me niet haar kus in ontvangst te nemen. Ze gaf me twintig roebel, een tamelijk zwaar hoopje zilver in een blauwe zakdoek. Dat stopte ik onder mijn hemd, boven mijn riem.

Ik ging rechtstreeks naar Odessa.

Ja, vrienden, ik ging naar Odessa, ik had een zuiver geweten, ik voelde geen berouw, ik had mijn doel voor ogen en niets kon me tegenhouden. Het was een stralende lentedag toen ik aankwam. Voor het eerst zag ik een grote stad. Het was geen gewone Russische grote stad, maar ten eerste een havenstad en ten tweede waren de meeste straten en parken, zoals ik al had gehoord, naar Europees voorbeeld aangelegd. Misschien was Odessa niet te vergelijken met Sint-Petersburg, het Sint-Petersburg zoals ik het me voorstelde. Maar ook Odessa was een grote, een reusachtig grote stad. Het lag aan zee. Het had een haven. En het was nu eenmaal de eerste stad waar ik in mijn eentje, uit eigen beweging naartoe was gegaan, de eerste prachtige halte op mijn prachtige weg “naar boven”.

Toen ik het station uit kwam, voelde ik of het geld nog onder mijn hemd zat. Het was er nog. Ik nam een kamer in een klein hotel in de buurt van de haven. Volgens mij was het noodzakelijk om zo dicht mogelijk bij de vorst te zitten. Omdat ik had gehoord dat hij in een huis “aan zee” woonde, stelde ik me voor dat het ook in de buurt van de haven stond. Ik was ervan overtuigd dat zodra de vorst vernam dat ik was gearriveerd, hij me dringend zou verzoeken bij hem te komen logeren. En dan hoefde ik niet ver. Ik was razend nieuwsgierig waar zijn geheimzinnige huis stond. Ik nam aan dat iedereen in Odessa het wist. Maar ik durfde het niet aan de hotelhouder te vragen. Angst belette me zo openlijk inlichtingen in te winnen, maar ook een soort gewichtigdoenerij. Ik voelde me zelf al een vorst Krapotkin en had er plezier in zogezegd incognito onder de belachelijke naam Goloebtsjik mijn intrek in een veel te goedkoop hotel genomen te hebben. Ik besloot liever bij de eerste de beste agent te informeren.

Maar eerst ging ik naar de haven. Ik slenterde langzaam door de drukke straten van de grote stad, bleef voor alle etalages staan, vooral die waarin fietsen en messen waren uitgestald, en maakte plannen voor verschillende aankopen. Morgen of overmorgen kon ik immers alles kopen wat ik mooi vond, zelfs een heel nieuw gymnasiastenuniform. Zodoende duurde het lang voordat ik bij de haven kwam. De zee was diepblauw, honderdmaal blauwer dan de hemel en eigenlijk ook mooier, want je kon er met je handen in grijpen. En zoals de onbereikbare wolken langs de hemel dreven, zo voeren de sneeuwwitte grote en kleine schepen, ook die grijpbaar, over de nabije zee. Een groot, een onbeschrijfelijk gevoel van verrukking vulde mijn hart en een uur lang vergat ik zelfs de vorst. Sommige schepen lagen zachtjes dobberend in de haven te wachten, en als ik dichterbij kwam, hoorde ik het vreedzame, onvermoeibare geklots van het blauwe water tegen wit, zacht hout en zwart, hard ijzer. Ik zag de kranen als grote, ijzeren vogels door de lucht zweven en hun vracht uit wijd open, ijzeren, bruinzwarte muilen in wachtende schepen uitbraken. Ieder van u, vrienden, weet hoe het is als je voor het eerst van je leven de zee en een haven ziet. Maar ik wil u niet met verdere beschrijvingen lastigvallen.

Na een poosje kreeg ik honger en ging ik naar een koffiehuis. Ik was op een leeftijd dat je niet naar een restaurant gaat als je honger hebt, maar naar een koffiehuis. Ik at mijn buikje rond. Ik geloof dat ik toen opzien baarde met mijn snoeplust. Ik verslond het ene gebakje na het andere, ik had tenslotte geld op zak, dronk twee koppen heel zoete chocolademelk en wilde net weggaan, toen er plotseling een heer bij mijn tafeltje kwam staan en iets tegen me zei wat ik niet meteen verstond. Ik geloof dat ik eerst erg schrok. Pas toen de man doorpraatte, begon ik hem geleidelijk te verstaan. Hij sprak trouwens met een vreemd accent. Ik merkte gelijk dat hij geen Rus was en dat feit alleen al verdrong mijn eerste schrik en riep een soort trots bij me op. Ik weet niet goed waarom. Maar het schijnt dat wij Russen ons vaak gevleid voelen als we gelegenheid hebben om met een buitenlander om te gaan. En onder “buitenlanders” verstaan we Europeanen, de mensen dus die waarschijnlijk veel meer verstand hebben dan wij, ook al zijn ze veel minder waard. We hebben soms de indruk dat God de Europeanen heeft gezegend, hoewel ze niet in hem geloven. Maar misschien geloven ze gewoon niet in hem omdat hij hun zoveel heeft geschonken. En dus worden ze overmoedig en geloven ze dat ze de wereld zelf hebben geschapen en zijn ze er bovendien ontevreden over, hoewel ze er volgens hen zelf verantwoordelijk voor zijn. Zie je, dacht ik bij mezelf terwijl ik de buitenlander opnam, je moet iets bijzonders hebben als een Europeaan je zomaar aanspreekt. Hij is veel ouder dan jij, misschien wel tien jaar. We zullen hem beleefd bejegenen. We zullen hem laten zien dat we een beschaafde Russische gymnasiast zijn en geen gewone boer…

Ik nam de vreemdeling dus op: hij was wat je noemt een fat. Hij hield een heel zacht, sierlijk, strooien panamahoedje in zijn hand, zoals je vast in heel Rusland niet kon kopen, en een geel rottinkje met een zilveren knop. Hij droeg een gelig jasje van ruwe Russische zijde, een witte broek met fijne blauwe strepen en gele knooplaarzen. En in plaats van een riem spande zich om zijn lichte buikje een half, nee, een kwart vest van witte ribstof, bijeengehouden door drie prachtige, glinsterende, parelmoeren knoopjes. Bijzonder veel indruk maakte zijn gevlochten, gouden horlogeketting met een grote karabijn in het midden en tal van sierlijke hangertjes: een revolvertje, een mesje, een tandenstoker en een schattig, piepklein koebelletje, allemaal van puur goud. Ook het gezicht van de man kan ik me nog goed herinneren. Hij had heel dik, pikzwart haar met een scheiding in het midden, een laag, smal voorhoofd en een klein snorretje, opgedraaid, zodat de punten direct in zijn neusgaten kropen. Zijn teint was bleek, vaal, wat je noemt interessant. Het hele mannetje leek me destijds zeer nobel, een elegant heertje uit Europese contreien. Waarschijnlijk, dacht ik bij mezelf, zou hij een gewone Rus zoals die hier in het koffiehuis zitten, helemaal niet hebben aangesproken. Maar aan mij ziet hij met de kennersblik van een Europeaan meteen dat ik iets bijzonders ben, een nog naamloze, maar echte vorst, dat lijdt geen twijfel.

“Ik zie,” zei het vreemde heertje, “dat u hier in Odessa onbekend bent, meneer! Ik ook. Ik kom niet uit Rusland. We zijn dus in zekere zin kameraden, lotgenoten!”

“Ik ben vandaag pas aangekomen,” zei ik.

“En ik een week geleden!”

“Waar komt u vandaan?” vroeg ik.

“Ik ben Hongaar, ik kom uit Boedapest,” antwoordde hij, “mag ik me even voorstellen: ik heet Lakatos, Jenö Lakatos.”

“Maar u spreekt heel goed Russisch!”

“Aangeleerd, aangeleerd, waarde vriend!” zei de Hongaar terwijl hij met de knop van zijn rottinkje op mijn schouder tikte. “Wij Hongaren hebben een talenknobbel!”

Ik vond het onaangenaam om zijn rottinkje op mijn schouder te voelen, ik schudde het van me af, hij verontschuldigde zich en glimlachte, waarbij je zijn glimmende, witte, ietwat gevaarlijke tanden en nog een stukje van het rode tandvlees zag. Zijn zwarte ogen fonkelden. Ik had nog nooit een Hongaar gezien, maar me wel een precieze voorstelling van hen gemaakt op grond van alles wat ik uit de geschiedenis over hen wist. Ik kan niet zeggen dat het van dien aard was dat het bij mij enig respect opriep voor dit volk, dat volgens mij nog minder Europees was dan wij. Het waren Tataren die heimelijk Europa waren binnengekomen en er waren blijven zitten. Ze waren onderdaan van de keizer van Oostenrijk, die hen zo weinig waardeerde dat hij ons Russen te hulp had geroepen toen ze in opstand kwamen. Onze tsaar had de Oostenrijkse keizer geholpen de opstandige Hongaren te onderdrukken. En misschien had ik me ook niet verder met de heer Lakatos ingelaten als hij niet plotseling iets verrassends had gedaan, wat me ongelooflijk imponeerde. Hij haalde uit de linkerzak van zijn geribde kwart vest namelijk een klein, plat flaconnetje, besprenkelde zijn revers, zijn handen en zijn brede, blauwe, witgespikkelde das en onmiddellijk steeg er een zoete geur op, die me bijna bedwelmde. Het waren, zoals ik toen meende, gewoonweg hemelse geuren. Ik kon er geen weerstand aan bieden. En toen hij tegen me zei dat we samen moesten gaan souperen, stond ik meteen op en gehoorzaamde.

Merkt u, vrienden, hoe wreed God met mij omsprong toen hij die geparfumeerde Lakatos op het eerste kruispunt zette dat ik op mijn weg moest passeren? Zonder die ontmoeting zou mijn leven heel anders zijn verlopen.

Maar Lakatos voerde me rechtstreeks naar de hel. Hij parfumeerde die zelfs.

We vertrokken dus, de heer Lakatos en ik. Pas toen we geruime tijd kriskras door de straten hadden gelopen, merkte ik opeens dat mijn metgezel hinkte. Hij hinkte maar licht, het was nauwelijks te zien, het was eigenlijk geen hinken, het leek eerder alsof zijn linkervoet een kleine lus, een ornament, op het plaveisel tekende. Ik heb nooit meer zo’n gracieus hinken gezien, het was geen gebrek, eerder iets volmaakts, een kunststuk – en juist dat maakte me hevig aan het schrikken. U moet weten dat ik destijds ongelovig was en bovendien ontzettend trots op mijn ongelovigheid. Ik had het idee dat ik heel slim was omdat ik ondanks mijn jonge jaren al meende te weten dat de hemel uit blauwe lucht bestond en geen engelen en geen God bevatte. En hoewel ik de behoefte had in God en de engelen te geloven en hoewel ik het in werkelijkheid heel jammer vond dat ik in de hele hemel alleen blauwe lucht moest zien en in alle gebeurtenissen op aarde louter blind toeval, kon ik toch geen afstand doen van mijn hoogmoedige kennis en van de trots die ik eraan ontleende, zozeer dat ik ondanks mijn verlangen God te aanbidden, gedwongen was als het ware mezelf te aanbidden. Maar toen ik dat gracieuze, innemende, beminnelijke hinken van mijn metgezel ontdekte, meende ik terstond te voelen dat hij een afgezant was van de hel, geen mens, geen Hongaar, geen Lakatos, en ik besefte opeens dat mijn ongelovigheid niet volmaakt was en dat de dwaasheid die ik toen mijn wereldbeschouwing noemde, om zo te zeggen lacunes vertoonde. Want al geloofde ik niet meer in God, mijn vrees voor de duivel en mijn geloof in hem waren nog springlevend. En al was ik in staat geweest de zeven hemelen leeg te vegen, de hel kon ik niet van al zijn verschrikkingen zuiveren. Het leed geen twijfel dat Lakatos hinkte en eerst deed ik alle moeite om die wetenschap van me af te zetten, te ontkennen wat mijn eigen ogen zo duidelijk zagen. Daarna zei ik bij mezelf dat ook mensen uiteraard konden hinken, ik herinnerde me alle hinkepoten die ik kende, onze postbode Vasili Kolohin bijvoorbeeld, de houthakker Nikita Melanjoek en de kastelein uit Voronjaki, Stefan Olepsjoek. Maar hoe duidelijker ik me die bekende hinkepoten voor de geest haalde, des te duidelijker werd ook het verschil tussen hun gebrek en dat van mijn nieuwe vriend. Soms, als ik dacht dat hij het niet zou merken en het me niet kwalijk zou nemen, bleef ik twee, drie passen achter hem en sloeg hem gade. Nee, het leed geen twijfel, hij hinkte echt. Van achteren gezien was zijn tred nog merkwaardiger, wonderlijker, betoverender bijna, het was alsof hij met zijn linkervoet inderdaad onzichtbare, ronde cirkels op de grond beschreef, en zijn gele, puntige en buitengewoon elegante linkerknooplaars leek plotseling – maar slechts enkele seconden – beduidend langer dan zijn rechter. Ten slotte hield ik het niet meer uit en om mezelf te bewijzen dat ik weer een zogenaamde terugval in mijn oude bijgeloof had gehad, besloot ik Lakatos te vragen of hij echt hinkte. Maar ik ging heel voorzichtig te werk, dacht een paar keer over de vraag na en zei ten slotte: “Hebt u uw linkervoet bezeerd of knelt uw laars? Ik heb namelijk de indruk dat u hinkt.” Lakatos bleef staan, hield me vast bij mijn mouw zodat ook ik bleef staan, en zei: “Dat u dat hebt gezien! Ik moet zeggen, jonge vriend, u hebt de ogen van een arend! Nee, echt! U hebt opvallend goede ogen! Tot nog toe hebben maar weinig mensen het gemerkt. Maar ik kan het u wel vertellen. We kennen elkaar nog niet lang, maar ik voel me al een oude vriend van u, een oudere broer, zou je kunnen zeggen. Wel, ik heb mijn voet niet bezeerd en mijn laars past ook uitstekend. Maar ik ben zo geboren, ik hink sinds ik kan lopen en met de jaren heb ik een soort elegante kunst van mijn gebrek gemaakt. Ik heb leren paardrijden en schermen, ik tennis, ik maak met gemak hoge en verre sprongen, ik kan urenlang wandelen en zelfs bergen beklimmen. Ook zwemmen en fietsen kan ik als de beste. Weet u, waarde vriend, nooit is de natuur vriendelijker dan wanneer ze ons een klein gebrek ten geschenke geeft. Als ik onberispelijk ter wereld was gekomen, had ik waarschijnlijk niets geleerd.”

Terwijl Lakatos dat allemaal vertelde, hield hij me, zoals gezegd, vast bij mijn mouw. Hij leunde tegen de muur van een huis, ik stond tegenover hem, bijna midden op de vrij smalle stoep. Het was een heldere, vrolijke avond, de mensen liepen nonchalant en welgemoed langs ons heen, de avondzon verguldde hun gezicht, iedereen leek me gracieus en gelukkig, alleen ik was het niet, en wel omdat ik bij Lakatos moest blijven. Soms dacht ik dat ik hem onmiddellijk moest verlaten en toch was het alsof hij me niet alleen vasthield bij mijn mouw, maar in zekere zin ook bij mijn ziel, alsof hij een puntje van mijn ziel te pakken had gekregen en het niet meer losliet. Ik kon toen paardrijden noch fietsen en opeens leek het me een schande dat ik dat niet kon, hoewel ik geen invalide was. Alleen heette ik Goloebtsjik, dat was erger dan invalide zijn, voor mij, die eigenlijk een Krapotkin was en het recht had op de edelste rossen van de wereld te rijden en, zoals men pleegt te zeggen, vast in het zadel te zitten. Dat die Hongaar, die meneer Lakatos, alle edele en nobele sporten beheerste, hoewel hij als hinkepoot was geboren, dat hij niet eens Goloebtsjik heette en beslist niet de zoon van een vorst was, maakte dat ik me des te meer schaamde. Daar kwam nog bij dat ik, die mijn bespottelijke naam altijd al als een gebrek had gedragen, opeens begon te geloven dat juist die naam in staat was van mij net zo’n duivelskunstenaar te maken als de lamme voet van Lakatos hem had geholpen alle edele en nobele sporten te leren. U ziet, vrienden, hoe de duivel te werk gaat… Toen zag ik het niet, ik vermoedde het alleen, het was al meer dan een vermoeden. Het hield het midden tussen een vermoeden en een zekerheid. We liepen verder. “Nu gaan we eten,” zei Lakatos, “en dan gaat u mee naar mijn hotel. Het is prettig om in een wildvreemde stad iets vertrouwds naast je te hebben, iets vertrouwds, een goede vriend, een jongere broer.”

Goed, we gingen dus eten. We gingen naar de Tsjornaja… en weten jullie waar, vrienden?’

Hier pauzeerde Goloebtsjik even. Hij keek de kastelein aan. De kastelein keek met zijn sterk uitpuilende, heldere ogen naar de verteller. Bij het woord Tsjornaja was het alsof er in de ogen van de kastelein een bijzonder licht ontbrandde, een heel bijzonder licht. ‘Ja, de Tsjornaja,’ zei hij. ‘De Tsjornaja dus,’ begon Goloebtsjik weer. ‘Daar had je in die tijd een restaurant dat net zo heette als het restaurant waar wij nu zitten, namelijk: Tari-Bari – en de kastelein is dezelfde.’

De kastelein, die tegenover de verteller had gezeten, stond op, liep om de tafel heen, spreidde zijn armen uit en omhelsde Goloebtsjik. Ze kusten elkaar lang en hartelijk. Ze dronken broederschap en ook wij, de toehoorders, hieven het glas en leegden het.

‘Ja, zo is het!’ begon Goloebtsjik weer. ‘Deze kastelein hier, mijn broeder, wel, vrienden, in zijn restaurant is mijn ongeluk zogezegd begonnen. Je had er zigeunerinnen, in het oude Tari-Bari in Odessa, en fantastische violisten en cimbalisten. En wat een wijn, mensen! En de heer Lakatos betaalde alles. En ik was voor het eerst van mijn leven in zo’n gelegenheid. “Drink maar, drink,” zei de heer Lakatos. En ik dronk.

“Drink maar!” herhaalde hij. En ik ging door met drinken.

Na een poosje – het was waarschijnlijk al heel laat, misschien ver na middernacht, maar in mijn herinnering lijkt het alsof het die nacht de hele tijd middernacht was – vroeg Lakatos me: “Wat wil je eigenlijk in Odessa?”

“Ik ben gekomen,” zei ik (maar vermoedelijk lalde ik), “om mijn echte vader op te zoeken. Hij verwacht me al enkele weken.”

“En wie is je vader?” vroeg Lakatos.

“Vorst Krapotkin.”

Hierop tikte Lakatos met zijn vork tegen zijn glas en bestelde nog een fles champagne. Ik zag hoe hij onder de tafel in zijn handen wreef en hoe daarboven, boven de tafel, boven het witte tafellaken, zijn smalle gezicht oplichtte, hoe het plotseling rood en voller werd, alsof hij zijn wangen had opgeblazen.

“Ik ken hem, Zijne Doorluchtigheid, bedoel ik,” begon Lakatos. “Ik begrijp ook al hoe de vork in de steel zit. Hij is een oude vos, die papa van je! Natuurlijk ben je zijn onwettige zoon! God zij je genadig als je ook maar de kleinste psychologische fout maakt! Je moet krachtig en driest optreden! Hij is sluw als een vos en laf als een haas! Ja, mijn zoon, je bent niet de eerste, je bent niet de enige! Misschien zwerven er in Rusland wel honderden buitenechtelijke zoons van hem rond. Ik ken hem. Ik heb zaken met hem gedaan. In hop! Ik ben van beroep namelijk hophandelaar, moet je weten. Ga er dus morgen heen en laat je aandienen als Goloebtsjik, begrepen? En als ze je vragen wat je met de vorst te bespreken hebt, zeg dan gewoon: een privéaangelegenheid. En als je voor hem staat, voor zijn grote zwarte bureau, dat eruitziet als een doodskist, en als hij vraagt: Wat kan ik voor u doen? – dan zeg je: Ik ben uw zoon, vorst! – Vorst! moet je zeggen. Niet: Doorluchtigheid. En dan zul je wel zien. Ik vertrouw op je slimheid. Ik breng je erheen. En ik wacht op je voor het slot. En als hij onvriendelijk is, die papa van je, zeg hem dan dat we middelen weten, middeltjes. En dat je een machtige vriend hebt, begrepen?”

Ik begreep het allemaal heel goed, het vloeide als honing in mijn oor en ik drukte Lakatos onder de tafel hartelijk en stevig de hand. Hij wenkte een van de zigeunerinnen, een tweede, een derde. Misschien waren het er nog meer. Aan een van hen, degene die naast me was komen zitten, was ik in elk geval meteen verslingerd. Mijn hand raakte verstrikt in haar schoot als een vlieg in een web. Het was heet, verwarrend, zinloos en toch van een grote zaligheid. Ik herinner me nog de loodzware schemerende morgen, iets zachts, warms in een vreemd bed in een vreemde kamer, schrille belgeluiden in de gang en vooral een diep beschamende, een schaamteloze spanning met het oog op de nieuwe dag.

Op het moment dat ik wakker werd, stond de zon al hoog aan de hemel. Toen ik de trap af liep, werd me verteld dat de kamer was betaald. Van Lakatos vond ik alleen een briefje. “Veel succes!” stond erop en: “Ik moet onmiddellijk op reis. Ga er zelf heen! Mijn wensen vergezellen u!”

Dus ging ik alleen naar het slot van de vorst.

Het huis van mijn vader, vorst Krapotkin, stond eenzaam, trots en wit aan de rand van de stad. Hoewel het door een brede, gele, goed onderhouden weg was gescheiden van het strand, had ik destijds de indruk dat het eigenlijk vlak aan het water stond. Op de ochtend dat ik naar het huis van de vorst liep, was de zee zo blauw en imposant dat het leek of hij met zijn vriendelijke golven eigenlijk altijd tegen de stenen trappen van het slot klotste en alleen tijdelijk achteruit was geweken om de weg vrij te maken. Bovendien was er, nog ver voor het slot, een bord geplaatst waarop stond dat verder rijden voor alle voertuigen verboden was. Het was duidelijk dat de vorst niet gestoord wilde worden in zijn hoogmoedige, zomerse rust. Vlak bij het bord stonden twee politieagenten, die me gadesloegen terwijl ik hen kil en trots aankeek, alsof ik hen hier zelf had ontboden. Als ze me toen hadden gevraagd wat ik hier te zoeken had, zou ik hebben geantwoord dat ik de jonge vorst Krapotkin was. Eigenlijk wachtte ik op die vraag. Maar ze lieten me passeren, ze volgden me alleen nog een poosje met hun blik, ik voelde hun ogen in mijn rug. Hoe dichter ik bij het huis van Krapotkin kwam, hoe onrustiger ik werd. Lakatos had beloofd me hierheen te vergezellen. Nu had ik alleen nog zijn briefje in mijn zak. Luid en levendig klonken zijn woorden in mij na: Zeg niet Doorluchtigheid tegen hem, maar vorst! Hij is sluw als een vos en laf als een haas! Mijn voetstappen werden steeds trager en slepender en opeens voelde ik ook de afschuwelijke hitte van de dag, die zijn hoogste punt naderde. De lucht was blauw, de zee aan mijn rechterhand roerloos, de zon in mijn rug meedogenloos. Er zat vast onweer in de lucht, alleen merkte je het nog niet. Ik ging een poosje langs de kant van de weg zitten. Maar toen ik weer opstond, was ik nog vermoeider dan eerst. Heel langzaam, met een droge keel en brandende voeten sleepte ik me naar de schitterende trap van het huis. De platte stenen treden waren wit als melk en sneeuw, en hoewel ze de zon met al hun poriën opzogen, straalden ze toch een weldadige koelte uit. Voor de bruine, dubbele deur stond een kolossale bewaker in een lange, zandgele mantel, met een grote zwarte berenmuts op zijn hoofd (ondanks de hitte) en een grote scepter in zijn hand, waarvan de gouden knop fonkelde als een soort zonneappel. Langzaam liep ik de platte treden op. De bewaker leek me pas te zien toen ik vlak voor hem stond, klein, bezweet en heel armzalig. Maar hij verroerde zich ook niet toen hij me in het oog had gekregen. Alleen zijn grote blauwe kalfsogen rustten op me als op een worm, een slak, een niemendal, alsof ik niet een mens was zoals hij, een mens op twee benen. Zo keek hij een poosje zwijgend op me neer. Het was alsof hij alleen niet vroeg wat ik wilde omdat hij al bij voorbaat wist dat zo’n beklagenswaardig schepsel de menselijke taal helemaal niet machtig was. De zon brandde door mijn pet genadeloos op mijn kruin en doodde de laatste paar gedachten die nog door mijn hoofd maalden. Tot nog toe had ik eigenlijk angst noch twijfel bespeurd. Ik had gewoon niet gerekend op de bewaker, en zeker niet op een die niet eens zijn mond opendeed om te vragen wat ik wilde. Nog steeds stond ik klein en armzalig voor de gele kolos en zijn gevaarlijke scepter. Nog steeds rustten zijn ogen, die zo rond waren als de knop van zijn scepter, op mijn deerniswekkende gestalte. Er wilde me geen passende vraag te binnen schieten, mijn tong lag droog, oneindig groot en zwaar in mijn mond. Ik bedacht dat hij eigenlijk voor me moest salueren of zelfs zijn zware muts moest afzetten, ik kookte inwendig van woede over zoveel schaamteloosheid van een lakei, een lakei die in dienst was bij mijn eigen vader. Ik moet hem bevelen – dacht ik snel – zijn muts af te zetten. Maar in plaats van dat bevel te geven nam ik zelf mijn pet voor hem af en stond ik er nog ellendiger bij, blootshoofds, als een bedelaar. Alsof hij uitgerekend daarop had gewacht, vroeg hij nu met een verrassend ijle, bijna vrouwelijke stem wat ik wilde. “Ik wil naar de vorst!” zei ik heel timide en zacht. “Bent u aangediend?” – “De vorst verwacht mij.” – “Komt u verder!” zei hij iets luider en al met een mannelijke stem.

Ik ging naar binnen. In de hal stonden twee lakeien in zandgele, met zilveren tressen en knopen versierde livrei op van hun stoel, ze verrezen als bij toverslag, alsof het stenen leeuwen waren zoals je die soms voor de trappen van een landhuis ziet. Ik had mezelf weer onder controle, ik drukte mijn mooie pet in mijn linkerhand plat, dat gaf me wat meer houvast. Ik zei dat ik de vorst wilde spreken en dat hij me verwachtte, dat het een privéaangelegenheid was. Ik werd naar een kleine salon gebracht, waar het portret van de oude Krapotkin hing, zoals ik uit de metalen plaquette opmaakte, van mijn grootvader dus. Ik voelde me al helemaal thuis, hoewel mijn grootvader een heel boos, gelig, mager en vreemd gezicht had. Ik ben bloed van jullie bloed! dacht ik. Mijn grootvader! Ik zal jullie laten zien wie ik ben. Ik ben geen Goloebtsjik. Ik hoor bij jullie! Of liever gezegd jullie horen bij mij!

Intussen hoorde ik een teer zilveren belletje rinkelen, na enkele minuten ging de deur open en maakte een bediende een buiging voor me. Ik stond op. Ik ging naar binnen. Ik stond in de kamer van de vorst.

Hij moest nog maar net zijn opgestaan. In een zachte zilvergrijze wollen ochtendjas zat hij achter zijn kolossale zwarte bureau, dat er inderdaad uitzag als een doodskist waarin een tsaar wordt begraven.

Zijn gezicht had ik niet precies onthouden; nu pas nam ik het echt waar. Het was alsof ik de vorst voor het eerst van mijn leven zag en dat besef deed me danig schrikken. Het was in zekere zin niet meer mijn vader, niet de vader op wie ik me had voorbereid, maar inderdaad een vreemde vorst, vorst Krapotkin dus. Hoewel hij zat, leek hij grauwer, magerder, knokiger en langer dan ik, die voor hem stond. Toen hij vroeg: “Wat kan ik voor u doen?” kon ik geen woord uitbrengen. Hij herhaalde nog een keer: “Wat kan ik voor u doen?” Nu hoorde ik zijn stem heel duidelijk, die was schor en klonk een beetje boos, het leek wel een soort geblaf, alsof de vorst om zo te zeggen een van zijn waakhonden verving. En zonder dat een van de twee deuren in de kamer van de vorst was opengegaan, verscheen er inderdaad plotseling een reusachtige herdershond; ik wist niet waar hij vandaan kwam, misschien had hij achter de kolossale stoel van de vorst liggen wachten. De hond bewoog niet, hij stond tussen mij en het bureau en keek me aan, ik keek hem ook strak aan en kon mijn ogen niet van hem afhouden, hoewel ik naar de vorst wilde kijken, alleen naar hem. Plotseling begon de hond te grommen en de vorst zei: “Stil, Slavka!” Hij gromde zelf bijna als een hond. “Wel, wat kan ik voor u doen, jongeman?” vroeg de vorst voor de derde keer.

Ik stond nog steeds vlak bij de deur. “Kom dichterbij!” zei Krapotkin.

Ik deed een kleine, een armzalig kleine stap naar voren en haalde diep adem. Toen zei ik: “Ik kom mijn recht opeisen!”

“Welk recht?” vroeg de vorst.

“Mijn recht als uw zoon!” zei ik heel zacht.

Even was het stil. Toen zei de vorst: “Ga zitten, jongeman!” en hij wees naar een brede stoel voor het bureau.

Ik ging zitten, dat wil zeggen: eigenlijk viel ik ten prooi aan die behekste stoel. De zachte armleuningen trokken me naar zich toe en hielden me vast, zoals vleesetende planten zorgeloze insecten naar zich toe trekken en volledig vernietigen. Ik bleef machteloos zitten en omdat ik zat, voelde ik me nog verachtelijker dan al die tijd dat ik had gestaan. Ik durfde mijn armen niet op de leuningen te leggen. Ze zakten als verlamd omlaag, ze hingen aan weerszijden van de leunstoel en opeens voelde ik hoe ze zacht en heel dom begonnen te bungelen, en toch had ik niet de kracht om ze stil te houden of zelfs weer naar me toe te trekken. De zon scheen fel en verblindend op mijn rechterwang, ik kon de vorst alleen met mijn linkeroog zien. Maar ik sloeg beide ogen neer en besloot af te wachten.

De vorst zwaaide met een zilveren tafelbelletje, de bediende kwam. “Papier en potlood!” beval Krapotkin. Ik verroerde me niet, mijn hart begon te bonzen en mijn armen slingerden nog heviger. De hond strekte zich behaaglijk uit en begon te grommen.

Er werd schrijfgerei gebracht, de vorst begon: “Wel, uw naam?” – “Goloebtsjik!” zei ik. “Geboorteplaats?” – “Voronjaki.” – “Vader?” – “Dood!” – “Zijn beroep, bedoel ik,” zei Krapotkin, “niet zijn gezondheidstoestand!” – “Hij was houtvester!” – “Nog andere kinderen?” – “Nee!” – “Waar bezoekt u het gymnasium?” – “In V.” – “Hebt u goede rapporten?” – “Ja!” – “Wilt u doorleren?” – “Ja!” – “Hebt u een bepaald beroep in gedachten?” – “Nee!”

“Zo!” zei de vorst en hij legde papier en potlood weg. Hij stond op, nu zag ik onder zijn openvallende ochtendjas een steenrode broek, zo te zien van Turkse zijde, en aan zijn voeten Kaukasische, met parels bestikte sandalen. Hij zag er precies zo uit als ik me destijds een sultan voorstelde. Hij kwam dichterbij, gaf de hond een schop, het dier schoof grommend opzij. Toen stond hij vlak voor me en ik voelde zijn scherpe, harde blik als de punt van een mes op mijn gebogen hoofd.

“Sta op!” zei hij. Ik ging staan. Hij stak twee koppen boven mij uit. “Kijk me aan!” beval hij. Ik hief mijn hoofd op. Hij bekeek me een hele tijd. “Wie heeft u verteld dat u mijn zoon bent?” – “Niemand, ik weet het al lang, ik heb het opgevangen en geraden!” – “Zo,” zei Krapotkin, “en wie heeft u verteld dat u bij mij een recht op te eisen hebt?” – “Niemand, ik denk het zelf.” – “En welk recht?” – “Het recht zo te heten.” – “Hoe te heten?” – “Zo,” herhaalde ik, want ik durfde niet te zeggen: zoals u! “U wilt Krapotkin heten?” – “Ja!” – “Hoor eens, Goloebtsjik,” zei hij, “als u echt mijn zoon bent, dan aardt u niet naar mij, dan bent u dom, heel dom.” Ik bespeurde spot, maar voor het eerst ook iets van goedheid in zijn stem. “U moet toch toegeven dat u dom bent, jonge Goloebtsjik. Geeft u het toe?” – “Nee!” – “Wel, ik zal het u uitleggen: ik heb in heel Rusland waarschijnlijk een heleboel zoons, wie zal het zeggen? Ik ben lang jong geweest, veel te lang. U hebt misschien zelf al zoons. Ook ik heb ooit op het gymnasium gezeten. Mijn eerste zoon kreeg ik bij de vrouw van de conciërge, mijn tweede bij de dochter van diezelfde conciërge. De eerste van die twee zoons is een wettige Kolohin, de tweede een onwettige Kolohin. Die twee namen, als het al twee namen zijn, kan ik me herinneren omdat het de eerste waren. Maar mijn houtvester Goloebtsjik was ik helemaal vergeten, zoals zoveel andere, zoals zoveel andere. Er kunnen toch niet honderd Krapotkins op de wereld rondlopen, hè? En volgens welk recht en welke wet? En zelfs al bestond er daaromtrent een wet, wie garandeert me dat het echt mijn zoons zijn? Hè? En toch zorg ik voor hen allemaal, voor zover ze bij mijn privékanselarij bekend zijn. Maar omdat ik op orde gesteld ben, heb ik mijn secretarissen alle adressen gegeven. En, hebt u daarop iets aan te merken?”

“Ja!” zei ik.

“Wat dan, jongeman?”

Nu kon ik de vorst heel beheerst aankijken. Ik was nu rustig genoeg en als iemand als ik rustig wordt, wordt hij ook brutaal en onbeschoft, dus zei ik: “Met mijn broers heb ik niets te maken. Mij gaat het er alleen om dat ik krijg waar ik recht op heb.”

“Recht? U hebt nergens recht op. Ga naar huis. Doe voor mijn part de groeten aan uw moeder. Leer ijverig. En word iets fatsoenlijks!”

Ik maakte absoluut geen aanstalten om te vertrekken. Ik begon, hardnekkig en vrijpostig: “U bent een keer in Voronjaki geweest en hebt uit een stuk hout een mannetje voor mij gesneden en daarna…” – ik wilde het over zijn hand hebben, die hard, mager en vaderlijk mijn gezicht had gestreeld – toen vloog opeens de deur open, de hond sprong op en begon uitgelaten te blaffen, het gezicht van de vorst klaarde op, het begon te stralen. Een jongeman, niet veel ouder dan ik, eveneens in gymnasiastenuniform, kwam binnenrennen, de vorst spreidde zijn armen uit en kuste de jongen meer dan eens op beide wangen, daarna werd het eindelijk stil, de hond kwispelde alleen nog. Pas toen kreeg de jongeman mij in het oog. “De heer Goloebtsjik!” zei de vorst. “Mijn zoon!”

De zoon lachte naar me. Hij had blinkende tanden, een brede mond, een gelige teint en een fijne, scherpe neus. Hij leek niet op de vorst, minder dan ik, dacht ik destijds.

“Wel, het ga u goed!” zei de vorst tegen mij. “Doe uw best op school!” Hij stak me zijn hand toe. Maar toen trok hij hem terug, zei: “Wacht even!” en liep naar zijn bureau. Hij trok een lade open en pakte er een zware gouden tabaksdoos uit. “Hier,” zei hij, “neem dit als aandenken! Ga met God!”

Hij vergat me een hand te geven. Ik bedankte hem niet, pakte de doos aan, maakte een buiging en verliet het huis.

Maar nauwelijks was ik weer buiten, voorbij de bewaker, die ik in mijn verwarring en angst zelfs groette en die mij geen blik waardig keurde, of ik meende te voelen dat me veel schande was aangedaan. De zon stond al hoog in het zuiden. Ik had honger – en schaamde me vreemd genoeg voor dat gevoel. Het leek me banaal en vulgair en ongepast. Men had mij gekrenkt en zie: ik had alleen honger. Misschien was ik toch maar een Goloebtsjik, niet meer dan een Goloebtsjik.

Ik liep terug over de zonovergoten, vlakke, zanderige weg waarover ik nog geen twee uur geleden was gekomen, ik liet het hoofd letterlijk hangen, ik had het idee dat ik het nooit meer recht zou kunnen houden, het voelde zwaar en gezwollen aan, alsof het was geslagen, mijn arme hoofd. De twee politieagenten stonden nog steeds op dezelfde plek. Ook nu keken ze me lang na. Vlak nadat ik hen was gepasseerd, hoorde ik een schel fluitje. Het kwam van links, van de kant van de zee, ik schrok ervan, maar kikkerde er in zekere zin ook van op, ik tilde mijn hoofd op en zag mijn vriend Lakatos. Monter stond hij daar, zijn lichtgele, zonnige jasje glansde vrolijk, zijn stokje wuifde naar me, zijn sierlijke, al even zonnige panamahoedje lag naast hem in het grind. Hij raapte het juist op en kwam op me af. Vief en zonder zichtbare inspanning liep hij de tamelijk steile helling op die hier de weg van de zee scheidde, en binnen enkele minuten stond hij al naast me en stak me zijn gladde hand toe.

Pas op dat moment merkte ik dat ik in mijn rechterhand nog steeds de tabaksdoos van de vorst hield, en ik stopte hem zo vlug mogelijk in mijn zak. Maar hoe snel ik die beweging ook uitvoerde, aan de blik en de glimlach van mijn vriend Lakatos merkte ik dat het hem niet was ontgaan. Eerst zei hij helemaal niets. Hij huppelde gewoon vrolijk naast me. Toen de eerste huizen van de stad voor ons opdoemden, zei hij: “En, het is gelukt, hoop ik?” – “Er is niets gelukt,” antwoordde ik en ik voelde een grote woede jegens Lakatos. “Als u met me mee was gegaan,” vervolgde ik, “zoals u gisteren hebt beloofd, was alles heel anders gelopen. U hebt gelogen! Waarom schreef u dat u op reis moest? Waarom bent u eigenlijk nog hier?” – “Wat?” riep Lakatos. “Dacht u dat ik niets anders te doen had? Dacht u dat ik me met uw zaken bemoeide? Ik kreeg vannacht een telegram dat ik op reis moest. Maar het bleek dat ik nog kon blijven. Toen ben ik, als een goede vriend, hiernaartoe gegaan om te horen wat er van u is geworden.” – “Nou,” zei ik, “er is niets van me geworden, of nog minder dan ik was.” – “Heeft hij u niet erkend? Is hij niet bang voor u? Heeft hij u niet uitgenodigd?” – “Nee!” – “Heeft hij u een hand gegeven?” – “Ja,” loog ik. “En wat nog meer?” Ik haalde de doos uit mijn zak. Ik hield hem in mijn uitgestrekte, vlakke hand, bleef staan en liet hem aan Lakatos zien. Hij raakte hem niet aan, hij liet er alleen zijn ogen zorgvuldig overheen gaan, klakte met zijn tong, tuitte zijn lippen, floot zachtjes, huppelde een stap vooruit, daarna een achteruit en zei ten slotte: “Een prachtexemplaar! Is een vermogen waard! Mag ik hem aanraken?” En op hetzelfde moment tikte hij met zijn spitse vingers op de doos. We stonden al bijna voor de eerste huizen van de stad, een paar mensen kwamen ons tegemoet, Lakatos fluisterde haastig: “Stop hem in uw zak!” en ik borg de doos weg.

“En, was hij alleen, die oude vos?” vroeg Lakatos. “Nee!” zei ik, “zijn zoon kwam de kamer binnen!” – “Zijn zoon?” vroeg Lakatos. “Hij heeft geen zoon. Ik zal u eens wat vertellen, ik ben gisteren vergeten u daarop attent te maken! Het is niet zijn zoon. Het is de zoon van graaf P., een Fransman. Sinds de geboorte van die jongen leeft de vorstin in Frankrijk, in ballingschap zogezegd. Haar zoon moest ze afstaan. Zo is het. Ooit moet er een erfgenaam zijn. Wie zou dat vermogen anders bijeen moeten houden? U soms? Of ik?”

“Weet u dat zeker?” vroeg ik en mijn hart begon hevig te bonzen, van vreugde, van leedvermaak, van wraakzucht, en plotseling voelde ik een gloeiende haat jegens de jongen en totale onverschilligheid jegens de oude vorst. Al mijn gevoelens, mijn verlangens, mijn wensen hadden opeens een doel, ik zette me plotseling opnieuw schrap, ik vergat dat ik zojuist smadelijk was bejegend, of liever gezegd: ik meende te weten wie als enige schuldig was aan die smaad. Als – dacht ik op dat moment – die jongen niet de kamer binnen was gekomen, had ik de vorst vast voor me kunnen winnen. Maar die jongen moet een tip hebben gekregen, hij moet hebben geweten wie ik ben, daarom kwam hij onverwachts binnenstormen, de vorst is oud en dwaas geworden, die onechte zoon van hem, die Fransman, die zoon van een onwaardige moeder palmt hem op geniepige wijze in.

Terwijl ik dat dacht, was het alsof ik me steeds prettiger en lichter begon te voelen, het vuur van de haat verwarmde mijn hart. Ik meende eindelijk de zin en het doel van mijn leven te hebben gevonden. De tragische zin van mijn leven bestond erin dat ik het ongelukkige slachtoffer was van een geniepige jongen. Het doel van mijn leven bestond erin dat ik vanaf nu de plicht had die geniepige jongen te vernietigen. Een diepe, warme dankbaarheid jegens Lakatos maakte zich van me meester en dwong me hem zwijgend en stevig de hand te drukken. Hij liet mijn hand niet meer los. Zo liepen we hand in hand, bijna als twee kinderen, naar het dichtstbijzijnde restaurant. We aten uitgebreid, met veel smaak. We zeiden nauwelijks een woord. Lakatos haalde een paar kranten uit zijn jaszak, het leek wel tovenarij, ik had die bladen tot nog toe helemaal niet gezien. Toen we klaar waren met eten vroeg hij om de rekening, schoof die naar mij toe en zei terloops, nog steeds verdiept in zijn krant: “Betaalt u vast even? We verrekenen het later wel!”

Ik greep in mijn zak, pakte mijn portemonnee, maakte hem open en zag dat hij gevuld was met wat kopergeld in plaats van met het zilvergeld dat ik had meegenomen. Ik zocht in het middelste vakje, herinnerde me duidelijk de twee munten van tien roebel die erin hadden gezeten en ging nog een tijdje door met zoeken. Ik kreeg het benauwd, het zweet stond op mijn voorhoofd. Gisternacht was ik bestolen, dat was een ding dat zeker was. Lakatos begon intussen de krant op te vouwen. Na een poosje zei hij: “Zullen we gaan?” Hij keek me aan en leek te schrikken. “Wat is er?” vroeg hij. “Ik heb geen geld meer!” fluisterde ik.

Hij pakte de portemonnee uit mijn hand, keek erin en zei ten slotte: “Ja, die vrouwen!”

Toen haalde hij geld uit zijn portefeuille, betaalde, nam me bij de arm en begon: “Dat geeft niets, dat geeft echt niets, jongeman! We raken beslist niet in moeilijkheden, we hebben een schat op zak. Driehonderd roebel onder vrienden. Naar die vrienden gaan we nu toe! Maar dan, jongeman, is het afgelopen met de avonturen! Dan gaat u onmiddellijk naar huis!”

Arm in arm met Lakatos ging ik nu naar de vrienden over wie hij het had gehad.

We liepen naar de havenwijk met de kleine, half vervallen huisjes waar de arme Joden wonen. Het zijn, geloof ik, de armste en, tussen twee haakjes, ook de sterkste Joden ter wereld. Overdag werken ze in de haven, ze doen het werk van een hijskraan, ze sjouwen lasten naar de schepen en lossen de ladingen, en de zwakkeren onder hen handelen in vruchten, pompoenen, horloges en kleren, lappen laarzen, verstellen oude broeken, kortom, doen wat arme Joden nu eenmaal moeten doen. Maar hun sabbat vieren ze vanaf het begin van de vrijdagavond, en Lakatos zei: “We moeten een beetje doorlopen, want het is vrijdag en de Joden houden zo op met zakendoen.” Terwijl ik naast Lakatos liep, werd ik heel bang, het was alsof de tabaksdoos die ik nu te gelde ging maken helemaal niet van mij was, alsof ik hem niet van Krapotkin had gekregen, maar hem had gestolen. Ik onderdrukte echter mijn angst, zette zelfs een vrolijk gezicht en deed alsof ik al was vergeten dat mijn geld was gestolen, en ik lachte om elke anekdote die Lakatos vertelde, hoewel ik helemaal niet naar die anekdotes luisterde. Ik wachtte alleen tot hij begon te grinniken, dan wist ik dat zijn verhaal afgelopen was en lachte ik hard en verlegen. Ik vermoedde vaag dat de verhalen nu eens over vrouwen gingen, dan weer over Joden en dan weer over Oekraïners.

We stopten ten slotte voor het scheve huisje van een klokkenmaker. Hij had geen uithangbord, alleen aan de raderen en radertjes, wijzers en wijzerplaten voor het raam zag je dat de bewoner van het huisje klokkenmaker was. Het was een kleine, magere Jood met een dun, strogeel sikje. Toen hij opstond en naar ons toe kwam, zag ik dat hij hinkte, het was ook een huppelend hinken, bijna net als dat van mijn vriend Lakatos, alleen niet zo gracieus en elegant. De Jood leek op een treurig, ietwat vermoeid bokje. In zijn kleine zwarte oogjes smeulde een roodachtig vuurtje. Hij hield de tabaksdoos in zijn magere hand, woog hem even en zei: “Aha, Krapotkin!” en intussen nam hij mij onderzoekend op, het was alsof hij mij met zijn kleine oogjes woog zoals hij daarnet de doos in zijn magere handje had gewogen. Opeens had ik het gevoel dat de klokkenmaker en Lakatos broers waren, ook al zeiden ze “u” tegen elkaar.

“En, hoeveel?” vroeg Lakatos.

“Zoals gewoonlijk!” antwoordde de Jood.

“Driehonderd?”

“Tweehonderd!”

“Tweehonderdtachtig?”

“Tweehonderd!”

“Laten we gaan!” zei Lakatos en hij pakte de doos uit de uitgestrekte hand van de klokkenmaker.

We liepen een paar huizen verder, daar was weer een etalage van een klokkenmaker, en zie, toen we naar binnen gingen, stond dezelfde magere Jood met hetzelfde gele sikje op, maar hij bleef achter zijn toonbank staan, zodat ik niet kon zien of ook hij hinkte. Toen Lakatos hem mijn doos liet zien, zei ook die tweede klokkenmaker alleen het woord “Krapotkin!” – “Hoeveel?” vroeg Lakatos. “Tweehonderdvijftig!” zei de klokkenmaker. “Akkoord!” zei Lakatos. En de Jood betaalde ons het geld uit in gouden munten van tien en vijf roebel.

We verlieten de wijk. “Zo, mijn jongen!” begon Lakatos. “Nu nemen we een rijtuig en gaan we naar het station. Wees verstandig, doe geen domme dingen meer en pas goed op je geld. Schrijf me eens, naar Boedapest, hier is mijn adres.” En hij gaf me zijn visitekaartje, waarop zowel in Latijnse als in cyrillische letters stond:

JENÖ LAKATOS

Commissionair in hop

Firma Heidegger en Cohnstamm, SAAZ

Adres: Boedapest, Rakocziutca 31

Het kwetste me diep dat hij me plotseling tutoyeerde en daarom zei ik: “Ik ben u veel dank verschuldigd, maar ook geld.”

“Dank niet!” antwoordde hij.

“Nou, hoeveel?” vroeg ik.

“Tien roebel!” zei hij en ik gaf hem een gouden munt van tien roebel.

Daarop wenkte hij een rijtuig. We stapten in. We reden naar het station.

We hadden niet veel tijd meer, de trein ging over tien minuten, er was al voor de eerste keer gebeld.

Ik wilde net op de treeplank stappen toen er plotseling twee opvallend grote mannen opdoken, een rechts en een links van mijn vriend Lakatos. Ze wenkten me, ik stapte uit. Ze namen ons tussen zich in en liepen, kolossaal en somber, met ons het station weer uit. We zeiden geen van vieren een woord. We liepen om het grote stationsgebouw heen en gingen toen aan de achterkant, waar het gepuf van de rangerende locomotieven te horen was, een kleine deur binnen. Het was het politiebureau. Er stonden twee agenten bij de deur. Aan het bureau zat een beambte de talloze vliegen te vangen die met een luid, onophoudelijk, doordringend gezoem door de kamer vlogen en neerstreken op de witte papieren die op het bureau lagen. Telkens als hij een vlieg had gevangen, nam hij hem tussen duim en wijsvinger van zijn linkerhand en trok een vleugel uit. Daarna doopte hij de vlieg in de grote, met vlekken bedekte, witporseleinen inktpot. Zo liet hij ons wel een kwartier staan, Lakatos, mij en de twee mannen die ons hierheen hadden gebracht. Het was heet en stil. Je hoorde alleen de locomotieven, het gegons van de vliegen en de zware, bijna ronkende ademhaling van de agenten.

Eindelijk wenkte de beambte me naderbij. Hij doopte zijn pen in de inktpot, waarin zoveel vliegenlijken dreven, en vroeg hoe ik heette, waar ik vandaan kwam en wat ik in Odessa kwam doen, en nadat ik alles had verteld, leunde hij achterover, streek over zijn mooie, vlasblonde baard en boog plotseling weer naar voren over de tafel en vroeg: “Hoeveel tabaksdozen hebt u eigenlijk gestolen?”

Ik begreep zijn vraag niet en zweeg.

Hij trok de lade open en gaf me een teken dat ik naast hem moest komen staan, ik liep om het bureau heen naar de open lade en zag dat die vol lag met net zulke tabaksdozen als ik van de vorst had gekregen. Geschrokken bleef ik voor de lade staan, ik begreep er niets meer van. Het was alsof ik betoverd was, ik haalde het kaartje dat ik een halfuur geleden had gekocht uit mijn zak en liet het de beambte zien, het was belachelijk om zoiets te doen, dat voelde ik meteen, maar ik was wanhopig en in de war en dacht zoals iedereen die in de war is per se iets zinloos te moeten doen. “Hoeveel van die dozen hebt u meegenomen?” vroeg de beambte nog een keer.

“Eén,” zei ik. “Die heeft de vorst me gegeven! Die meneer weet ervan” – ik wees naar Lakatos. Hij knikte. Maar op dat moment zei de beambte: “Eruit!” en Lakatos werd naar buiten gebracht.

Ik was nu alleen met de beambte en een agent bij de deur. Maar dat leek geen levend mens te zijn, eerder een deurpost of zo.

De beambte doopte zijn pen weer in de inktpot, viste er een dode, druipende vlieg uit, die inkt leek te bloeden, bekeek hem aandachtig en zei zachtjes: “U bent de zoon van de vorst?”

“Ja!”

“U wilde hem van kant maken?”

“Van kant maken?” riep ik.

“Ja?” vroeg de beambte heel zachtjes en glimlachend.

“Nee! Nee!” riep ik. “Ik hou van hem!”

“U kunt gaan!” zei de beambte tegen mij. Ik liep naar de deur. Daar greep de agent me bij mijn arm. Hij bracht me naar buiten, waar een politiewagen met tralieramen stond. Het portier ging open. Binnen zat een agent, die me de wagen in trok. We reden naar de gevangenis.’

Hier liet Goloebtsjik een lange stilte vallen. Zijn snor, die van onderen nat was van de sterkedrank waarvan hij steeds weer grote slokken nam, trilde een beetje. De gezichten van alle toehoorders waren bleek en roerloos en leken rijker geworden aan rimpels en plooien, alsof ieder van de aanwezigen in het uur dat sinds het begin van het verhaal vermoedelijk was verstreken, behalve zijn eigen jeugd ook nog die van Semjon Goloebtsjik had beleefd. Op ons allen drukte nu niet meer alleen ons eigen leven, maar ook het deel van Goloebtsjiks leven waarmee we zojuist kennis hadden gemaakt. En niet zonder huiver wachtte ik op de naar alle waarschijnlijkheid verschrikkelijke rest van dat leven, dat ik in zekere zin eerder zou moeten doorstaan dan aanhoren. Door de dichte deur hoorde je nu het doffe gebolder van de eerste groentekarren die naar de markt reden en af en toe het weemoedige, langgerekte gefluit van locomotieven in de verte.

‘Het was maar een gewoon arrest,’ begon Goloebtsjik weer, ‘niets vreselijks. Het was in elk geval een vrij gerieflijke kamer, met dikke tralies voor het hoge raam, die niets dreigends hadden, net zomin als de tralies voor de ramen van sommige huizen. Er stonden ook een tafel, een stoel en twee veldbedden. Wel vreselijk was het feit dat, toen ik de arrestantenkamer binnenging, mijn vriend Lakatos van een van de bedden opstond om me te begroeten. Ja, hij gaf me zo vrolijk en onbevangen een hand alsof we elkaar bijvoorbeeld in een restaurant tegenkwamen. Ik negeerde zijn uitgestoken hand. Hij zuchtte bedroefd en gekwetst en ging weer liggen. Ik nam plaats op de stoel. Ik wilde huilen, mijn hoofd op de tafel leggen en huilen, maar ik schaamde me tegenover Lakatos, en nog sterker dan mijn schaamte was mijn angst dat hij me zou willen troosten. Dus zat ik, met versteende tranen in mijn borst, zwijgend op de stoel en telde de tralies voor het raam.

“Wanhoop niet, jongeman!” zei Lakatos na een poosje. Hij stond op en kwam bij de tafel staan. “Ik heb alles gehoord!” Zonder het te willen tilde ik mijn hoofd op, maar ik had er onmiddellijk spijt van. “Ik heb connecties, ook hier al. Op z’n laatst over twee uur bent u vrij. En weet u aan wie we deze pech te danken hebben? Raad eens!”

“Zeg het dan!” riep ik. “Kwel me niet!”

“Wel, aan uw broer, of liever gezegd aan de zoon van graaf P., begrijpt u?”

O, ik begreep het en ik begreep het toch niet. Maar de haat, vrienden, de haat jegens die jongeman, die bastaard, die onechte zoon van mijn lijfelijke, mijn vorstelijke vader, nam als het ware de rol over van het verstand, zoals wel vaker gebeurt, en omdat ik haatte, meende ik ook te doorzien. In een oogwenk dacht ik door te hebben wat voor een vreselijk complot er tegen me was gesmeed. En voor het eerst ontwaakte in mij de wraakzucht, de tweelingbroer van de haat, en sneller dan de donder op de bliksem pleegt te volgen, nam ik het besluit me ooit op de jongen te wreken. Hoe, dat wist ik niet, maar ik voelde wel dat Lakatos de man was om mij de weg te wijzen en dus was hij me op hetzelfde moment zelfs welkom.

Uiteraard wist hij wat er allemaal in me omging. Hij glimlachte, aan zijn glimlach zag ik dat hij alles wist. Hij boog zich over de tafel zo dicht naar me toe dat ik niets anders meer zag dan zijn blinkende tanden en daarachter de roodachtige glans van zijn verhemelte en van tijd tot tijd het roze puntje van zijn tong, die me deed denken aan de tong van de poes die we thuis hadden. Hij wist inderdaad alles. De zaak zat zo: dozen cadeau doen, allemaal van dezelfde, uiterst kostbare soort, was een van de vele grillen van de oude vorst. Hij liet ze speciaal maken, bij een juwelier in Venetië, naar het model van een oude doos die hij, de vorst, zelf ooit op een veiling had gekocht. Die tabaksdozen, van zwaar goud, ingelegd met ivoor en omkranst met smaragdsplinters, mocht de vorst graag aan zijn gasten geven, en hij had ook altijd tal van zulke dozen bij de hand. Wel, het was simpel. De jongeman die hij voor zijn zoon hield, had geld nodig, stal de dozen, verkocht ze van tijd tot tijd, en in de loop der jaren had de politie bij elke huiszoeking die ze bij de handelaren placht te doen, een groot aantal dozen gevonden. Iedereen wist waar die schatten vandaan kwamen. Ook de rentmeester van de vorst, ook zijn lakeien wisten het. Maar wie had het hem durven vertellen? Wat was het daarentegen gemakkelijk om zo’n onbeduidende jongen als ik een diefstal, zelfs een inbraak in de schoenen te schuiven, want wat was iemand als ik in het oude Rusland, vrienden? Een insect, een van de vliegen die de beambte in zijn inktpot verzoop, een niemendal, een stofje onder de laars van een groot heer. En toch, vrienden, laat me even afdwalen, vergeef me dat ik jullie ophoud: tegenwoordig zou ik willen dat wij nog oude stofjes waren! Wij waren niet afhankelijk van wetten, maar van grillen. Maar die grillen waren bijna nog voorspelbaarder dan de wetten. En ook wetten zijn nog afhankelijk van grillen. Je kunt ze namelijk uitleggen. Ja, vrienden, de wetten behoeden ons niet voor willekeur, want de wetten worden naar willekeur uitgelegd. De grillen van een kleine rechter ken ik niet. Ze zijn erger dan gewone grillen. Het zijn eenvoudigweg gemene hatelijkheden. Maar de grillen van een groot heer ken ik wel. Ze zijn zelfs betrouwbaarder dan wetten. Een groot, een waar heer, die kan straffen en genade kan schenken, is door één enkel woord kwaad te maken, maar soms ook door één enkel woord weer goed. En hoeveel grote heren zijn er niet geweest die nooit kwaad werden. Hun grillen waren altijd goedaardige grillen. Maar de wetten, vrienden, zijn bijna altijd kwaadaardig. Er is bijna geen wet waarvan je kunt zeggen dat hij goedaardig is, er bestaat op aarde niet eens absolute gerechtigheid, gerechtigheid, vrienden, is er alleen in de hel!

Om weer terug te komen op mijn verhaal: toen wilde ik nog de hel op aarde, dat wil zeggen: ik hongerde naar gerechtigheid. En wie absolute gerechtigheid wil, valt ten prooi aan wraakzucht. Zo was ik toen. Ik was Lakatos dankbaar dat hij me de ogen had geopend. Ik dwong mezelf vertrouwen in hem te hebben en vroeg: “Wat moet ik doen?”

“Vertel me eerst eens, onder ons,” begon hij, “was u echt niets anders van plan dan de vorst te vertellen dat u zijn zoon bent? Tegen mij kunt u het zeggen, niemand hoort ons. We zijn nu lotgenoten. Vertrouwen in ruil voor vertrouwen. Wie heeft u naar de vorst gestuurd? Zit er bij u in de klas een vertrouwenspersoon van de – nou, u weet wel: van de zogenaamde revolutionairen?”

“Ik begrijp u niet,” zei ik. “Ik ben geen revolutionair. Ik wil gewoon mijn recht! Mijn recht!” schreeuwde ik.

Later zou ik pas begrijpen wat voor rol die Lakatos speelde. Later, toen ik zelf een soort Lakatos was geworden. Maar toen begreep ik het niet. Maar hij begreep wel dat ik de waarheid had verteld. Hij zei alleen: “Nou, dan is het goed!” En hij zal gedacht hebben: ik heb me weer eens vergist. Ik ben een aardig bedragje misgelopen.

Even later ging de deur open, de beambte die de vliegen had verdronken, kwam binnen, gevolgd door een man in burger. Ik stond op. De beambte zei: “Ik laat u alleen”, en hij vertrok. Daarna vertrok ook Lakatos, zonder me aan te kijken. De man zei dat ik moest gaan zitten, hij wilde me een voorstel doen. Hij wist alles – zo begon hij. De vorst had een hoge positie en was belangrijk. Van hem hing het welzijn van Rusland af, van de tsaar, van de wereld, zou je kunnen zeggen. Daarom mocht hij nooit worden gestoord. Ik was met belachelijke eisen gekomen. Enkel de welwillendheid van de vorst had me behoed voor een zware straf. Ik was jong. Dus kon me vergiffenis worden geschonken. Maar de vorst, die tot nu toe zomaar de zoon van een van zijn houtvesters had onderhouden en hem zelfs had laten leren, wenste zijn gunsten niet langer te verspillen aan onwaardige of lichtzinnige of onbezonnen lieden – of hoe ik mezelf ook wilde noemen. Daarom was er besloten dat ik voortaan een bij mijn nederige afkomst passende post zou bekleden. Ik kon houtvester worden zoals mijn vader, mettertijd misschien rentmeester op een van de landgoederen van de vorst, of in overheidsdienst treden, bij de post, bij het spoor, als klerk, bij de provincie zelfs. Allemaal goedbetaalde en voor mij geschikte betrekkingen.

Ik gaf geen antwoord.

“Hier, tekent u!” zei de man en hij vouwde een papier voor me open waarop stond dat ik geen eisen aan de vorst kon stellen en plechtig beloofde nooit meer contact met hem te zullen zoeken.

Wel, vrienden, ik kan mijn toestand niet precies beschrijven. Toen ik het papier las, was ik beschaamd, vernederd, maar tegelijk hoogmoedig, angstig en wraakzuchtig, hongerig naar vrijheid, maar tegelijk bereid kwellingen te ondergaan, een kruis te dragen, ik was vervuld van het verlangen naar macht en tegelijk van het zoete, verleidelijke gevoel dat ook onmacht een genot zonder weerga was. Maar ik wilde macht om op een dag alle smaad te kunnen wreken die mij nu werd aangedaan, en tegelijk wilde ik de kracht hebben om die smaad te kunnen verdragen. Om kort te gaan, ik wilde niet alleen een wreker zijn, maar ook een martelaar. Maar ik was nog geen van beide, dat wist ik wel en de man wist het vast ook. Hij zei, deze keer grof: “Vooruit, neem een beslissing!” En ik tekende.

“Ziezo,” zei hij en hij stak het papier in zijn zak. “Wat wilt u nu?” God geve dat ik toen had gezegd wat me voor op de tong lag, namelijk de eenvoudige woorden: naar huis, naar mijn moeder! Maar op dat moment ging de deur open en kwam er een politieofficier binnen, een elegante fat met witte handschoenen, een blinkende sabel, een glimmend gepoetste leren pistooltas en een heldere, blauw fonkelende blik vol kille hoogmoed. En alleen door hem en zonder de man aan te kijken zei ik plotseling: “Ik wil bij de politie!”

Die onbezonnen woorden, beste vrienden, bezegelden mijn lot. Pas veel later heb ik geleerd dat woorden machtiger zijn dan handelingen – en ik moet vaak lachen als ik de geliefde frase hoor: “Geen woorden, maar daden!” Wat zijn daden zwak! Een woord bestaat, een daad vergaat. Een daad wordt ook verricht door een hond, maar een woord wordt alleen gesproken door een mens. Vergeleken met de werkelijkheid en zeker met de bovennatuurlijke werkelijkheid van het woord is de daad, de handeling slechts een fantoom. De handeling verhoudt zich tot het woord ongeveer zoals de tweedimensionale schaduw in de bioscoop tot de driedimensionale levende mens of, zo je wilt, als een foto tot het origineel. Daarom ben ik ook een moordenaar geworden. Maar daarover later meer.

Voorlopig gebeurde het volgende: ik tekende nog een papier in de kamer van een beambte, die ik tot dan toe niet had gezien. Wat erop stond, weet ik niet meer precies. De beambte, een oude heer met zo’n waardige, lange, zilveren baard dat het gezicht erboven heel klein en onbeduidend leek, alsof het uit de baard ontsproot en niet de baard uit het gezicht, gaf me een slappe, mollige, als het ware met vette valsheid opgevulde hand en zei: “Ik hoop dat u bij ons uw draai zult vinden en zich thuis zult voelen! U gaat naar Nizjni Novgorod. Hier is het adres van de man bij wie u zich dient te melden. Het ga u goed!”

En toen ik al bij de deur was, riep hij: “Wacht, jongeman!” Ik liep terug naar het bureau. “Knoop dit in uw oren, jongeman!” zei hij, bijna grommend. “Zwijgen, luisteren, zwijgen, luisteren!” Hij legde een vinger op zijn door zijn baard overwoekerde lippen en zwaaide met zijn hand.

Ik zat dus bij de politie, bij de Ochrana, vrienden! Ik begon wraakplannen te smeden. Ik had macht. Ik koesterde haat. Ik was een goede spion. Naar Lakatos durfde ik niet meer te informeren. Hij zal nog vaak in mijn verhaal voorkomen. Bespaar me intussen de details die ik nu zou moeten vertellen. Er zijn nog genoeg weerzinwekkende dingen in mijn verdere leven.

Ontsla me van de plicht, vrienden, om nauwkeurig te berichten over de gemene – ja, ik kan, ik moet zeggen: gemene daden die ik in de loop van de volgende jaren heb begaan. Jullie weten allemaal, broeders, wat de Ochrana was. Misschien heeft een van jullie het zelfs aan den lijve ondervonden. In elk geval hoef ik die organisatie niet precies te beschrijven. Jullie weten nu wat ik ben geweest. En als het jullie niet zint, zeg het dan meteen, dan laat ik jullie alleen. Is er iemand die iets tegen mij heeft? Zeg het dan alsjeblieft, heren! Zeg het op de man af! Dan ga ik!’

Maar we zwegen allemaal. Alleen de kastelein zei: ‘Semjon Semjonovitsj, omdat je nu eenmaal met je verhaal bent begonnen en omdat we tenslotte allemaal, zoals we hier zitten, wel iets op onze kerfstok hebben, verzoek ik je, namens ons allen, door te gaan.’ Goloebtsjik nam nog een slok en vertelde verder.

‘Ik was niet dom, ondanks mijn jonge leeftijd, en dus stond ik weldra goed aangeschreven bij mijn superieuren. Eerst – dat ben ik vergeten te zeggen – schreef ik mijn moeder een brief. Ik vertelde haar dat de vorst mij goed had ontvangen en dat ze de hartelijke groeten van hem moest hebben. Hij had me – zo vervolgde ik – een geweldige baan bij de overheid bezorgd en vanaf nu zou ik haar elke maand tien roebel sturen. Voor dat geld hoefde ze de vorst echter niet te bedanken.

Toen ik die brief schreef, vrienden, wist ik al dat ik mijn moeder nooit meer zou zien en, hoe vreemd het ook mag klinken, ik was er heel verdrietig om. Maar iets anders, iets sterkers – zo voelde ik dat toen – riep mij, iets sterkers dan de liefde voor mijn moeder, namelijk de haat jegens mijn onechte broer. Die haat was zo luid als een trompet en de liefde voor mijn moeder was zo zacht en teer als een harp. Begrijpen jullie, vrienden?

Hoe jong ik ook was, ik werd dus een geweldige spion. Ik kan jullie niet alle gemene streken vertellen die ik in de loop van die tijd heb uitgehaald. Maar deze en gene onder jullie herinnert zich misschien nog het verhaal van de Joodse sociaal-revolutionair Salomon Komrover, genaamd Komorov – en dat was een van de smerigste daden in mijn leven.

Die Salomon Abramovitsj Komrover was een gevoelige jongeman uit Charkov, die zich nooit bezig had gehouden met politiek. Hij bestudeerde, zoals het hoort bij de Joden, ijverig de Talmoed en de Thora en wilde een soort rabbijn worden. Maar zijn zus was studente, ze studeerde filosofie in Sint-Petersburg en ging om met de sociaal-revolutionairen, ze wilde, zoals dat toen in de mode was, het volk bevrijden – en werd op een dag gearresteerd. Salomon Komrover, haar broer dus, wist niet hoe gauw hij zich bij de politie moest melden om te zeggen dat hij, en hij alleen, schuldig was aan de gevaarlijke activiteiten van zijn zus. Goed! Hij werd ook gearresteerd. Ik werd ’s nachts bij hem in de cel gezet. Het was in een gevangenis in Kiev. Ik herinner me het tijdstip nog precies – het was even voor middernacht. Toen ik naar binnen ging, dat wil zeggen naar binnen werd geduwd, liep Salomon Komrover te ijsberen, hij leek me niet eens te zien. “Goedenavond,” zei ik, maar hij gaf geen antwoord. Ik deed, zoals me was opgedragen, of ik een oude misdadiger was en ging zuchtend op de brits liggen. Na een poosje hield Komrover op met ijsberen en ging ook op zijn brits zitten, ik kende dat. “Politiek?” vroeg ik zoals gewoonlijk. “Ja!” zei hij. “Hoezo?” vroeg ik door. Nou, hij was jong en onnozel en vertelde zijn hele verhaal. Maar ik dacht nog steeds aan mijn onechte broer, de jonge vorst Krapotkin, en aan mijn wraak en ik vroeg me af of dit niet eindelijk een kans was om mijn immer gloeiende haat te koelen. En ik begon de jonge, argeloze Komrover wijs te maken dat ik wel een uitweg wist voor hem en zijn zus, namelijk beweren dat de jonge vorst de vriend van zijn zus was en, zo zei ik tegen de argeloze Jood, wanneer er een naam als Krapotkin in het spel was, viel er niets meer te vrezen.

Ik wist toen in het geheel niet dat de jonge vorst inderdaad revolutionaire kringen bezocht en door mijn collega’s al lang nauwlettend in de gaten werd gehouden. Mijn vijandigheid en mijn wraakzucht hadden dus in zekere zin geluk, zou je kunnen zeggen. Want nadat de Jood Komrover de volgende dag was verhoord, kwam hij in gezelschap van een zeer elegante jongeman in ingenieursuniform terug in zijn cel. Het was om zo te zeggen mijn broer: de jonge vorst Krapotkin.

Ik begroette hem, hij herkende mij natuurlijk niet. Ik begon me met boosaardige ijver om hem te bekommeren; de Jood Komrover, die in de hoek op zijn brits lag, betekende niets meer voor me. En zoals Lakatos ooit met mij had gedaan, begon ik hem stap voor stap het ene verraad na het andere te ontfutselen, alleen met meer succes dan Lakatos destijds had gehad. Ja, ik had het lef de jonge vorst te vragen of hij zich de tabaksdozen nog kon herinneren die zijn vader cadeau placht te doen. Toen kreeg de jongen voor het eerst een kleur, wat zelfs in de schemerige cel te zien was. Zo is het: de man die misschien had geprobeerd de tsaar ten val te brengen, kreeg een kleur toen ik hem aan een van zijn kwajongensstreken herinnerde. Vanaf nu gaf hij bereidwillig inlichtingen. Ik hoorde dat hij zich juist ten gevolge van die domme kwestie met de tabaksdozen, die op een dag was uitgekomen, verplicht had gevoeld een vijandige houding aan te nemen tegenover de hele menselijke orde. Zoals zoveel jonge mensen uit zijn tijd had hij dus in het feit dat zijn ordinaire vergrijp was ontdekt, aanleiding gevonden om een zogenaamde revolutionair te worden en de maatschappij aan te klagen. Hij was nog altijd knap, en als hij praatte en zeker als hij met zijn blinkende tanden glimlachte, leek het of de cel waarin we zaten werd verlicht. Zijn uniform had een onberispelijke snit. Zijn gezicht, zijn mond, zijn tanden, zijn ogen hadden een onberispelijke vorm. Ik haatte hem.

Hij vertelde me alles, maar dan ook alles, vrienden! Het is niet meer belangrijk, ik wil jullie niet met details vervelen. Maar het hielp niets dat ik alles overbriefde. Niet de jonge vorst Krapotkin werd gestraft, maar de volkomen onschuldige Jood Komrover.

Ik zie nog hoe de ketting met de bal om zijn linkerbeen werd gesmeed. Hij ging naar Siberië. Maar de jonge vorst verdween op een dag, sneller dan hij was gekomen.

Alles wat de vorst mij had bekend, werd de jonge Komrover aangewreven.

Dat was toen de praktijk, vrienden!

Ik was de laatste nacht bij hem in de cel. Hij huilde een beetje, gaf me toen een paar briefjes, voor zijn ouders, voor vrienden en familie, en zei: “God is overal. Ik ben niet bang! Ik koester ook geen haat. Tegen niemand! U was mijn vriend, een vriend in de nood! Ik dank u!”

Hij omhelsde en kuste me. Zijn kus brandt nog altijd op mijn gezicht.’

Bij die woorden raakte Goloebtsjik met zijn vinger zijn rechterwang aan.

‘Enige tijd later werd ik overgeplaatst naar Sint-Petersburg. Jullie weten niet wat zo’n overplaatsing betekende. Je stond direct onder de machtigste man van Rusland, de opperbevelhebber van de Ochrana. Van hem hing het leven van de tsaar zelf af. Mijn chef was niemand minder dan graaf W., een Pool, zelfs nu durf ik zijn naam nog niet uit te spreken. Hij was een uitzonderlijk mens. Iedereen die bij hem in dienst trad, moest in zijn kamer voor hem een nieuwe eed afleggen. Tussen twee gele waskaarsen op het zwarte bureau verrees een reusachtig zilveren kruisbeeld. Voor de deur en de ramen hingen zwarte gordijnen. Achter het bureau, op een buitensporig hoge zwarte stoel, zat de graaf, een klein mannetje met een kaal, met zomersproeten bezaaid hoofd, fletse, bleke ogen, die aan gedroogde vergeet-mij-nietjes deden denken, droge oren als van gelig karton, sterke jukbeenderen en een halfopen mond met grote, gele tanden. Die man kende alle ambtenaren van de Ochrana, hij ging al onze gangen na, hoewel hij zijn kantoor nooit uit leek te komen. Wij vonden hem allemaal griezelig en waren banger voor hem dan men in het land bang was voor ons. We zwoeren een lange eed in zijn betoverde kamer en voor we die verlieten, zei hij altijd tegen ieder van ons: “Pas dus goed op! Kind des doods! Is je leven je lief?” Daarop antwoordden wij: “Jawel, Excellentie!” en dan konden we gaan.

Op een dag werd ik ontboden bij zijn secretaris, die me meedeelde dat mij en nog enkele van mijn kameraden een bijzondere taak wachtte. De grote couturier uit Parijs, de heer Charron – ik hoorde die naam voor het eerst – was naar Sint-Petersburg uitgenodigd. Hij wilde in een van de theaters van Sint-Petersburg zijn nieuwe ontwerpen tonen. Een paar grootvorsten interesseerden zich voor de meisjes. Een paar dames uit de allerhoogste kringen interesseerden zich voor de kleren. Nu was het echter zaak, zo zei de secretaris, een heel speciale dienst op te zetten. Hoe kon je weten wat voor meisjes de heer Charron wilde meebrengen? Konden ze geen wapens of bommen onder hun kleren verbergen? En wat hadden ze het gemakkelijk! Ze kleedden zich natuurlijk telkens om, liepen van het toneel naar hun kleedkamer, kwamen weer terug – en een ongeluk was zo gebeurd. De heer Charron zou met vijftien meisjes komen. We hadden dus vijftien man nodig. Misschien zouden zelfs de wetten van de gebruikelijke kuisheid worden geschonden. Dat moesten we op de koop toe nemen. Of ik dat wilde organiseren en coördineren, vroeg de secretaris me.

Deze inderdaad bijzondere, nogal ongewone taak, beste vrienden, vervulde me met vreugde. Ik merk dat ik er niet omheen kan met jullie over heel vertrouwelijke dingen te praten. Ik moet jullie dus bekennen dat ik tot dan toe nog nooit echt verliefd was geweest, zoals dat bij jongemannen wel vaker het geval is. Behalve de zigeunerin die Lakatos voor me had geregeld, beperkten mijn contacten met vrouwen zich tot de paar meisjes die ik in de zogenaamde huizen van plezier had “bezeten” en betaald. Hoewel ik beroepshalve al verplicht en ook geschikt was om de wereld te kennen, was ik toen nog zo jong dat ik me, enkel bij het idee dat ik toezicht moest houden op zogenaamde mannequins uit Parijs, inbeeldde uitverkoren te zijn om zeer exquise dames uit de grote Parijse wereld in hun prachtige naaktheid te bespieden en misschien ook wel te bezitten. Ik zei meteen dat ik bereid was en begon mijn veertien medewerkers uit te zoeken. Het waren de elegantste en jongste knapen van onze afdeling.

De avond dat de Parijse couturier met zijn mannequins en ontelbare koffers in Sint-Petersburg aankwam, bezorgde ons heel wat moeite.

We waren dus op het station, met vijftien man, en toch had ieder van ons het idee dat we met z’n vijven of zelfs maar met z’n tweeën waren. Onze almachtige bevelhebber had ons opdracht gegeven bijzonder scherp op te letten, en dat enkel vanwege een couturier. We mengden ons onder de vele mensen die op het station op hun familieleden stonden te wachten. Op dat moment was ik ervan overtuigd dat ik een grootse en belangrijke taak vervulde. Ik moest niets minder doen dan, wie weet, misschien wel het leven van de tsaar redden.

Toen de trein arriveerde en de wereldberoemde couturier uitstapte, zag ik onmiddellijk dat onze almachtige bevelhebber zich had vergist. Dit was geen man die ervan verdacht kon worden aanslagen te plegen. Hij zag er doorvoed, ijdel en ongevaarlijk uit en deed zijn uiterste best om veel opzien te baren. Kort en goed: het was geen “subversief element”. Hij was vrij lang, maar door zijn wonderlijke kleding leek hij eerder kort, zelfs gedrongen. Want in plaats van hem te bedekken wapperden zijn kleren om hem heen, en ze pasten ook helemaal niet, alsof hij ze van de een of andere vriend had gekregen. Maar hij had ze zelf ontworpen en daarom leek hij ons, althans mij, om zo te zeggen dubbel vermomd. Ik was verbaasd dat het hof van de tsaar zo’n slecht vermomde couturier uit Parijs naar Sint-Petersburg had laten komen en toen begon ik ook voor het eerst aan de betrouwbaarheid te twijfelen, aan de betrouwbaarheid van de heren, de grote heren bij wie ik zo graag had willen horen. Tot dan toe had ik gedacht dat de grote heren zich nooit konden vergissen en nooit een komediant naar Sint-Petersburg zouden halen om hun dames de mode voor te schrijven die in Rusland gedragen diende te worden. Maar nu zag ik het met eigen ogen. De couturier arriveerde met een groot gevolg, en niet alleen met een vrouwelijk gevolg, zoals te verwachten was geweest. Nee, hij had ook een paar jongemannen meegebracht, jonge, fantastische mannen uit Parijs, louter elegante lieden met zijden stropdassen en vlotte bewegingen. Ze sprongen opgewekt en zorgeloos van de treeplanken van de wagons, een beetje als vermomde mussen of sijsjes, en het scheelde niet veel of ze waren gaan tjilpen. Inderdaad maakte de luidruchtige en vrolijke manier waarop ze meteen na aankomst met elkaar begonnen te praten op mij de indruk van een onbezorgd en lichtzinnig gesprek tussen mensachtige vogels of gevederde mensen. Ze wachtten een poosje voor de treeplanken, strekten hun arm uit en vingen de vijftien meisjes op die na hen uitstapten, sierlijk en omstandig en met zulke angstige gezichten en bewegingen dat het leek of ze niet op een perron moesten stappen, maar zich in een vreselijke afgrond moesten storten.

Onder de vrouwen die uitstapten was er een die ik bijzonder aantrekkelijk vond. Zoals alle meisjes die de couturier had meegebracht, droeg ze een nummer. Op hun linkerborst hadden ze namelijk allemaal een getal, met rood op een blauwe ondergrond getekend, op keurige, vierkante zijden lapjes. Maar het leek of die cijfers waren ingebrand, zoals je paarden of koeien een teken inbrandt. Hoewel ze allemaal zo monter waren, had ik ontzettend met ze te doen. Ik had medelijden met ze, maar vooral met degene die onmiddellijk, op het eerste gezicht, bij me in de smaak was gevallen. Ze droeg nummer 9 en heette, naar ik hoorde, Lutetia. Maar uit de paspoorten die ik meteen daarna op het paspoortenbureau van de spoorwegpolitie inkeek, bleek dat ze eigenlijk Annette heette, Annette Leclaire, en het was – ik weet niet waarom – vooral die naam die me ontroerde.

Bij deze gelegenheid is het misschien nodig jullie voor de tweede keer te verzekeren dat ik daarvoor nooit echt van een vrouw had gehouden, dat wil zeggen dat ik de vrouwen nog helemaal niet kende. Ik was jong en sterk en geen van hen liet me onverschillig, maar mijn hart was geenszins bereid mijn zinnen te volgen. En hoe sterk mijn verlangen ook was om ze bijna allemaal te “bezitten”, mijn overtuiging dat ik niet in staat zou zijn aan ook maar een van hen toe te behoren was al even sterk. En toch verlangde ik, zoals het jongemannen eigen hoort te zijn, naar de enige vrouw, dat wil zeggen eigenlijk naar één enkele vrouw die mijn verlangen en mijn heimwee naar alle vrouwen had kunnen stillen. Tegelijk vermoedde ik dat zulke vrouwen waarschijnlijk niet bestonden, en ik wachtte, zoals het nu eenmaal in de aard van jongemannen ligt, op het zogenaamde wonder. Dat wonder leek gekomen te zijn op het moment waarop ik Lutetia, nummer 9, zag. Als je, zoals ik toen, een jongeling bent in afwachting van het wonder, ben je maar al te gauw geneigd te denken dat het is gekomen.

Ik werd dus, zoals men gemeenlijk zegt, op het eerste gezicht verliefd op Lutetia. Algauw had ik de indruk dat ze haar nummer als een schand- en brandmerk droeg en opeens was ik vol haat jegens die exquise couturier, die door de allerhoogste heren was uitgenodigd om zijn ongelukkige slavinnen te presenteren. Van al die ongelukkige slavinnen leek het meisje Lutetia met nummer 9 mij uiteraard het ongelukkigst. En alsof die verachtelijke maar geenszins misdadige modecouturier inderdaad een slavenhouder of meisjeshandelaar was, begon ik op middelen te zinnen om het meisje 9 uit zijn handen te redden. Het feit dat ik vanwege die couturier naar Sint-Petersburg was gestuurd, beschouwde ik zelfs als een bijzonder “teken van het lot”. En ik was vastbesloten Lutetia te redden.

Ik ben zojuist misschien vergeten te vertellen waarom de politie vanwege een ongewone, maar in elk geval onverdachte couturier dergelijke voorzorgsmaatregelen had getroffen. Eén of twee weken daarvoor was er namelijk een aanslag gepleegd op de gouverneur van Sint-Petersburg. Zoals jullie zullen weten, hadden mislukte aanslagen in ons oude Rusland altijd een veel verschrikkelijker uitwerking dan gelukte. Gelukte aanslagen waren in zekere zin een onherroepelijk godsgericht. Want, vrienden, men geloofde in die tijd nog in God en men was ervan overtuigd dat er niets buiten zijn wil geschiedde. Maar zogezegd om de Almachtige vóór te zijn, alvorens hij in de gelegenheid was een van de hoge heren om het leven te brengen, trof men zogenaamde voorzorgsmaatregelen. Het waren dwaze, soms zelfs onzinnige voorzorgsmaatregelen. We kregen opdracht om de arme, knappe meisjes heel scherp in de gaten te houden, in de pauzes terwijl ze zich moesten verkleden en ook in hun privéleven overdag in het hotel. We hadden tevens opdracht om de mannen te observeren met wie de meisjes naar alle waarschijnlijkheid te maken zouden hebben, we waren in die dagen dus eigenlijk geen politie meer, maar een soort gouvernantes. Ik schaamde me echter niet voor die taak, ik werd er zelfs vrolijk van. Wat zou ik toen, in de eerste gelukkige uren van mijn verliefdheid, niet allemaal voor iets vrolijks hebben aangezien? Mijn hart: ik voelde dat ik het tot nog toe had verloochend. Sinds het moment dat de liefde er haar intrek had genomen, meende ik gemerkt te hebben dat mijn hart er nog was en dat ik het tot dan toe alleen had verloochend en beledigd en geschoffeerd. Ja, vrienden, het was een onuitsprekelijk genot om te voelen dat ik nog een hart had en te beseffen dat ik het op misdadige wijze had verminkt. Zoals ik het nu voorstel, wist ik dat toen nog niet precies. Maar ik voelde al wel dat de liefde me in zekere zin begon te verlossen en dat ze me het grote geluk schonk met verdriet, liefde en zelfs genot te worden verlost. De liefde, vrienden, maakt ons namelijk niet blind, zoals het onzinnige spreekwoord stelt, maar juist ziende. Dankzij de vrijblijvende liefde voor een gewoon meisje zag ik plotseling in dat ik tot dan toe slecht was geweest en ook in welke mate ik slecht was geweest. Sinds die tijd weet ik dat het voorwerp dat in het menselijk hart liefde opwekt van geen betekenis is vergeleken met het inzicht dat de liefde ons schenkt. Wie of wat men ook liefheeft, men wordt er ziende van en beslist niet blind. Ik had tot dan toe nooit liefgehad, waarschijnlijk was ik daarom een misdadiger, een spion, een verrader, een schurk geworden. Ik wist nog niet of het meisje mij zou liefhebben. Maar alleen al het voorrecht plotseling op het eerste gezicht verliefd te kunnen worden, maakte me zeker van mezelf en bezorgde me tegelijk wroeging over mijn schandelijke daden. Ik probeerde het voorrecht van een onverwachte verliefdheid waard te zijn. Opeens zag ik het snode van mijn beroep en het vervulde me met walging. Destijds begon ik te boeten, het was het begin van de boetedoening. Ik wist toen nog niet hoeveel ik later nog zou moeten boeten.

Ik hield het meisje dat Lutetia werd genoemd in de gaten. Ik hield haar allang niet meer in de gaten als politieagent, maar als een jaloerse minnaar, allang niet meer uit hoofde van mijn beroep, maar uit hoofde van mijn hart zogezegd. En het bezorgde me een heel speciaal genot om haar in de gaten te houden en op elk moment te weten dat ik werkelijk macht over haar had. Zo wreed, vrienden, is de menselijke natuur. Zelfs als we hebben ingezien dat we slecht zijn geweest, blijven we slecht. Mensen zijn we, mensen! Slecht en goed! Goed en slecht! Niets anders dan mensen.

Ik ging door een hel terwijl ik het meisje in de gaten hield. Ik was jaloers. Elk moment vreesde ik dat iemand anders, een van mijn collega’s, toevallig opdracht zou krijgen om in mijn plaats Lutetia te observeren. Ik was toen jong, vrienden! Als je jong bent, kan het gebeuren dat de liefde met jaloezie begint, ja, terwijl je jaloers bent, kun je gelukkig zijn, juist door je jaloezie. Verdriet maakt ons net zo gelukkig als vreugde. Geluk is bijna niet van verdriet te onderscheiden. Het ware vermogen om geluk van verdriet te onderscheiden komt pas met de jaren. En dan zijn we al te zwak om het verdriet uit de weg te gaan en van het geluk te genieten.

In werkelijkheid – heb ik dat al gezegd? – heette de geliefde van mijn hart natuurlijk niet Lutetia. Jullie vinden het misschien niet belangrijk dat ik dat vermeld, maar voor mij betekende het veel dat ze twee namen had, een echte en een valse. Ik hield haar paspoort lang op zak. Ik bracht het paspoort naar het politiebureau, schreef zelf de gegevens over, liet, zoals bij ons gebruikelijk was, de foto kopiëren, pakte twee afdrukken en bewaarde ze in een speciale envelop. Beide namen betoverden me, elk op een andere manier. Beide namen had ik voor het eerst gehoord. De echte naam verspreidde een heel warme, bijna innige glans en de naam Lutetia een prachtige, bijna keizerlijke glans. Het was haast alsof ik twee vrouwen liefhad in plaats van één en omdat beide één waren, had ik het gevoel dat ik van die ene twee keer zoveel moest houden.

Op de avonden dat de meisjes de kleren van de mondaine couturier – de kranten noemden het “creaties” of zelfs “geniale creaties” – in het theater toonden, moesten wij in de kleedkamers van de dames staan. De couturier protesteerde daar fel tegen. Hij ging naar de weduwe van generaal Portsjakov, die in die tijd een grote rol speelde in de hogere kringen van Sint-Petersburg en hem er eigenlijk in haar eentje toe had bewogen naar Rusland te komen. De generaalsvrouw was ondanks haar befaamde, aanzienlijke zwaarlijvigheid ontzettend snel. Ze bezat het verbazingwekkende vermogen om op één ochtend twee grootvorsten, de gouverneur-generaal, drie advocaten en de intendant van de keizerlijke opera op te zoeken om haar beklag te doen over de maatregel van onze politie. Maar, vrienden, wat had het in bepaalde gevallen in ons oude, geliefde Rusland voor zin om over een maatregel je beklag te doen? De tsaar zelf zou niets hebben bereikt – hij misschien nog wel het minst.

Natuurlijk was ik op de hoogte van alle acties van de ijverige generaalsweduwe. Ik betaalde van mijn salaris zelfs een slee om haar overal te kunnen volgen en, eveneens uit eigen zak, fooien voor de bedienden en lakeien die mij de inhoud van de gesprekken in al die huizen overbriefden. Ik verzuimde niet mijn ervaringen onmiddellijk aan mijn chef door te geven. Ik werd geprezen, maar ik schaamde me om die prijzende woorden aan te horen. Ik werkte niet meer voor de politie, vrienden. Ik stond in dienst van iets hogers, ik stond in dienst van mijn hartstocht.

Ik was in die dagen wellicht de bekwaamste van alle ambtenaren, want ik was niet alleen vlugger dan de snelle generaalsvrouw, ik beschikte ook over de opmerkelijke gave om op alle plaatsen bijna tegelijk te verschijnen. Ik was destijds in staat niet alleen Lutetia, maar ook de generaalsvrouw en de beroemde couturier bijna gelijktijdig in de gaten te houden. Maar één persoon zag ik niet, vrienden, één niet. Jullie zullen zo horen wie. Op een dag zag ik dus hoe de beroemde couturier, gehuld in een wijde bontmantel die hij nog in Parijs had laten maken – want het was geen Russische bontmantel, maar een zoals men zich in Parijs een Russische bontmantel voorstelt –, ik zag dus hoe hij in een soort vrouwenmantel van astrakanbont, met een kap van poolvos waaraan een zilveren kwast hing, in een slee stapte en naar de generaalsvrouw reed. Ik volgde hem, was nog eerder dan hij in de vestibule, hielp hem uit die merkwaardige bontmantel – want de portier was sinds enkele dagen mijn vriend – en wachtte in het voorvertrek. De krasse generaalsvrouw had een verpletterende boodschap voor hem. Het lukte me ook die op te vangen. Al haar acties waren vergeefs geweest. Ik luisterde met genoegen. Tegen de Ochrana, dus in zekere zin tegen mij, kon geen enkele grootvorst iets uitrichten, zelfs geen Joodse advocaat. Maar zoals jullie weten, waren er in het oude Rusland drie onfeilbare middelen – en die verklapte ze hem ook: geld, geld en nog eens geld.

De couturier was bereid te betalen. Hij nam afscheid, trok zijn wonderlijke bontmantel weer aan en stapte in de slee.

Op de eerste avond dat zijn “creaties” werden getoond, verscheen hij ook, vriendelijk, mollig en toch robuust, stralend en in een rokkostuum met een wit vest waaraan wonderlijke rode knoopjes schitterden die aan lieveheersbeestjes deden denken; zo verscheen hij achter de coulissen voor de kleedkamers van zijn meisjes. Ach, het lukte hem niet om zelfs de miserabelste onder ons om te kopen! Hij rinkelde met de zilveren munten in de ruime broekzakken van zijn rokkostuum als een monnik met een collectezak, en ondanks al zijn pracht zag hij er niet uit als iemand die wil omkopen, maar als iemand die om aalmoezen vraagt. Zelfs de meest immorele onder ons zou niet in staat geweest zijn van de couturier geld aan te nemen. Het was duidelijk dat hij wellicht beter met grootvorsten kon omgaan dan met spionnen.

Hij verdween. Wij gingen de kleedkamers binnen.

Ik beefde. Als ik zeg dat ik toen bang was, echt bang, voor het eerst van mijn leven zo bang als de dood, zullen jullie me op mijn woord geloven. Ik was bang voor Lutetia, bang voor mijn verlangen haar in haar hemd te zien, bang voor mijn wellust, bang voor het onbegrijpelijke, het naakte, het willoze, bang voor mijn eigen overmacht. Ik draaide me om. Ik keerde haar de rug toe terwijl ze zich omkleedde. Ze lachte me uit. Terwijl ik haar dus angstig de rug toekeerde, had zij, met het snelle vrouwelijke instinct dat de angst en de machteloosheid van verliefde mannen het allereerst ruikt, waarschijnlijk begrepen dat ik een van de onschadelijkste spionnen van het grote tsarenrijk was. Maar hoezo instinct? Ze wist toch dat het mijn taak was haar nauwgezet, zelfs scherp in de gaten te houden, en ze zag dat ik me had omgedraaid en me dus aan haar had prijsgegeven! Ik was al aan haar overgeleverd! Ze had me al doorzien! Ach, vrienden, het is beter om je aan een verklaard vijand over te leveren dan een vrouw te laten merken dat je van haar houdt. De vijand vernietigt je snel! Maar de vrouw – jullie zullen zien hoe langzaam, hoe moordend langzaam…

Goed! ik stond dus met mijn gezicht naar de deur en keek naar de witte, saaie klink, alsof ik opdracht had gekregen dat onschuldige voorwerp te bewaken. Ik weet nog goed dat het een gewone deurklink van porselein was. Er was niet eens een barst in te ontdekken. Het duurde lang. Intussen zong, floot, kweelde en kwinkeleerde de geliefde van mijn hart achter mijn rug – en voor de spiegel, naar ik vermoedde – even zorgeloze als losbandige wijsjes, er klonk pure spot in haar gezing, haar gefluit, haar gekweel, haar gekwinkeleer. Niets dan spot!

Opeens werd er op de deur geklopt. Ik draaide me onmiddellijk om en zag natuurlijk Lutetia. Ze zat voor de ovale, goudomrande spiegel en probeerde met een immense poederkwast haar rug te poederen. Ze was al aangekleed. Ze droeg een zwarte jurk met een driehoekig rugdecolleté, waarvan de randen met bloedrood fluweel waren afgebiesd, en ze probeerde met haar rechterhand, met de enorme kwast, bij haar rug te komen. Meer nog dan haar naaktheid me zou hebben verward, werd ik op dat moment verblind door die bijna helse – ik weet geen ander woord – die bijna helse kleurencombinatie. Vanaf dat moment meen ik te weten dat de kleuren van de hel, waar ik vast ooit terecht zal komen, zwart, wit en rood zijn; en op sommige plekken, op de muren van de hel bijvoorbeeld, is hier en daar het driehoekige rugdecolleté van een vrouw te zien, evenals de poederkwast.

Ik vertel dit allemaal zeer omstandig, terwijl het toch maar even duurde. Nog voor Lutetia “Binnen!” kon roepen, ging de deur open. En nog voor ik had omgekeken, begon ik al te vermoeden wie de nieuwkomer was. Jullie kunnen het wel raden, vrienden! Wie was het? Het was mijn oude vriend, mijn oude vriend Lakatos!

“Goedenavond!” zei hij in het Russisch. Daarna begon hij een vrij lang verhaal in het Frans tegen Lutetia af te steken. Ik begreep er niet veel van. Mij leek hij niet herkend te hebben of niet te willen herkennen. Lutetia draaide zich om en glimlachte naar hem. Ze zei een paar woorden, nog steeds glimlachend, half omgedraaid op haar stoel, met de grote kwast in haar hand, ik zag haar dubbel, haar levende beeld en haar spiegelbeeld. Lakatos liep naar haar toe, hij hinkte nog steeds zichtbaar. Hij droeg een rokkostuum en laklaarzen en in zijn knoopsgat vlamde een mij onbekende rode bloem op. Ik voor mij, ik was zo goed als uitgeblust. Ik was ervan overtuigd dat ik voor Lutetia noch voor Lakatos een levend mens was. Bijna had ik aan mijn eigen aanwezigheid in deze kleedkamer getwijfeld als ik niet duidelijk had gezien dat Lakatos zijn mouwen opstroopte – zijn manchetten knisperden zacht – en met duim en wijsvinger de poederkwast uit Lutetia’s hand pakte. En alsof hij niet op het punt stond de rug van een vrouw te poederen, maar een geheel nieuwe vrouwenrug te vormen, tekende hij met beide handen onbegrijpelijke cirkels in de lucht, daarna bukte hij, ging vervolgens op zijn tenen staan en rekte zich uit om eindelijk, eindelijk de rug van Lutetia met de kwast aan te raken. Hij bestreek de rug zoals je bijvoorbeeld een muur wit. Het duurde lang en Lutetia glimlachte – ik zag haar glimlach in de ovale spiegel. Eindelijk keerde Lakatos zich naar mij toe en volkomen vanzelfsprekend, alsof hij me zojuist had herkend en begroet, zei hij nu: “Zo, oude makker, u ook hier?” En terwijl hij dat zei, stak hij zijn hand in zijn broekzak. Het rinkelde en tinkelde daarin van de zilveren en gouden munten. Ik kende dat geluid.

“Dat we elkaar hier weer tegen moeten komen!” ging hij verder. Ik gaf geen antwoord. Eindelijk, na een vrij lange stilte, vroeg hij: “Hoelang wilt u deze dame nog lastigvallen?”

“Ik val haar lastig tegen mijn zin,” zei ik. “Ik heb hier dienst.”

Hij hief zijn armen naar het plafond en riep: “Dienst! Hij heeft dienst!” En daarna keerde hij zich naar Lutetia toe en zei zachtjes iets in het Frans.

Hij gaf me een teken dat ik naar de ovale spiegel moest komen, dicht bij Lutetia, en zei: “Al uw collega’s zijn weg. Alle dames worden ongemoeid gelaten. Begrepen?”

“Ik heb dienst!” antwoordde ik.

“Ik heb ze allemaal omgekocht!” zei Lakatos. “Alle dames worden ongemoeid gelaten! Hoeveel vraagt u?”

“Niets!”

“Twintig, veertig, zestig?”

“Nee!”

“Honderd?”

“Nee!”

“Hoger mag ik niet gaan.”

“Ga zelf!” zei ik.

Op dat moment klonk het belsignaal. Lutetia verliet de kleedkamer.

“Daar zul je spijt van krijgen!” zei Lakatos. Hij liep achter Lutetia aan en ik bleef een ogenblik verward en bedrukt achter. Er hing een bedwelmende geur van make-up, parfum, poeder en vrouw. Daarnet had ik niets van al die geuren geroken, of ik had ze niet opgemerkt, weet ik veel? Maar opeens overviel die veelsoortige geur me als een zoetige vijand, en het was alsof niet Lutetia hem had achtergelaten, maar mijn vriend Lakatos. Het was alsof het parfum, de make-up, het poeder en de vrouw voor zijn komst helemaal geen geur hadden verspreid, maar alsof Lakatos al die geuren tot leven had gewekt.

Ik verliet de kleedkamer. Ik keek in de gang. Ik keek in de ene na de andere kleedkamer. Ik kon mijn collega’s nergens ontdekken. Ze waren weggevaagd, verdwenen, verzwolgen. Twintig, veertig, zestig of honderd roebel hadden ze aangenomen.

Ik stond tussen de twee dienstdoende brandweerlieden achter de coulissen en zag aan de zijkant een deel van het uitgelezen en zelfs doorluchtige publiek dat zich hier had verzameld om een bespottelijke couturier uit Parijs te begroeten en dat tegelijk bevreesd was voor zijn armzalige meisjes, die “mannequins” werden genoemd. Zo is het met de elite gesteld, dacht ik bij mezelf, dat ze een couturier bewonderen en tegelijk vrezen. En Lakatos? Waar kwam hij vandaan? Welke wind had hem hierheen gedreven? Hij maakte me bang. Ik voelde duidelijk dat hij me in zijn macht had, ik was hem allang vergeten en daarom maakte hij me des te banger. Dat wil zeggen: eigenlijk was ik hem nooit helemaal vergeten, ik had hem alleen verdrongen, uit mijn geheugen, uit mijn bewustzijn verbannen. Dus werd ik des te banger, o, niet zomaar, vrienden, zoals je bijvoorbeeld bang bent voor mensen! Pas op dat moment en door mijn merkwaardige angst besefte ik wie Lakatos eigenlijk was. Ik besefte het, maar het was alsof ik nog bang was voor mijn besef en alsof ik tot elke prijs moest proberen dat besef voor mezelf te verbergen. Het was alsof ik gedoemd was eerder tegen mezelf te vechten en me tegen mezelf te verweren dan tegen hem. Zo, vrienden, wordt een mens verblind als de grote verleider het wil. Je bent geweldig bang voor hem, maar je vertrouwt hem veel meer dan jezelf.

Tijdens de eerste pauze stond ik weer in Lutetia’s kleedkamer. Ik maakte mezelf wijs dat het uiteraard mijn plicht was. Maar in werkelijkheid was het een eigenaardig gevoel, een mengeling van jaloezie, koppigheid, verliefdheid, nieuwsgierigheid – weet ik veel? Opnieuw verscheen Lakatos, terwijl Lutetia zich omkleedde en ik, net als daarvoor, met mijn rug naar haar toe naar de deur stond te staren. Hoewel ik hem eigenlijk de weg versperde, leek hij ook nu geen acht op me te slaan, alsof ik geen mens was, maar bijvoorbeeld een kleerkast. Met één enkele, eigenlijk elegante, ronde beweging van zijn schouders en zijn heupen ontweek hij me. Meteen daarna stond hij achter Lutetia’s rug, en wel zo dat ze hem in de spiegel moest zien. Zijn binnenkomst maakte me zo boos dat ik zelfs mijn schaamte overwon en mijn liefde vergat en me prompt omdraaide. Toen zag ik hoe Lakatos drie vingers op zijn getuite lippen legde en een soort luchtkus naar het spiegelbeeld van de vrouw blies. Daarbij zei hij aldoor dezelfde Franse woorden: “O, mon amour, mon amour, mon amour!” Het spiegelbeeld van Lutetia glimlachte. Meteen daarna – ik begreep niet, ik begrijp ook nu nog niet hoe het gebeurde – legde Lakatos een groot boeket donkere rozen op de tafel voor de spiegel, terwijl ik hem toch met lege handen binnen had zien komen! Lutetia’s spiegelbeeld knikte even. Lakatos zond nog een handkus, draaide zich om en met dezelfde ronde lus waarmee hij me bij zijn binnenkomst had ontweken, zwaaide hij als het ware om me heen en verliet de kamer.

Nadat ik met eigen ogen had gezien dat je boeketten die er eerst niet waren, plotseling tevoorschijn kon toveren, was naast mijn persoonlijke angst zogezegd ook mijn professionele angst gewekt. Als een onscheidbaar met elkaar vergroeide tweeling zaten de twee angsten in mijn borst. Als iemand erin slaagde voor mijn ogen uit het niets een boeket tevoorschijn te halen, dan kon Lutetia of Lakatos er ook in slagen met blote handen een van de bommen te maken waarvoor mijn superieuren en hun opdrachtgevers zo bang waren. Begrijp me goed, ik maakte me geen zorgen om het leven van de tsaar of de grootvorst of de gouverneur. Wat gaan de groten der aarde mij aan en wat gingen ze me vooral in die dagen aan! Nee, ik was gewoon bang voor de catastrofe, voor de pure catastrofe, hoewel ik nog niet wist welke vorm en welk gezicht die zou hebben. Maar ze leek me onvermijdelijk. En het leek me ook onvermijdelijk dat Lakatos de aanstichter was, ja, de aanstichter moest zijn. Ik was van nature nooit erg gelovig geweest en ik brak me niet het hoofd over God en de hemel. Maar nu begon ik een idee te krijgen van de hel – en zoals je pas om de brandweer begint te roepen als er brand is, zo begon ik in die dagen zinloze, onsamenhangende, maar zeer innige en vurige gebeden naar de onbekende Heer van de Wereld te zenden. Ze hielpen me weinig, kennelijk omdat ik nog te weinig beproevingen had doorstaan. Er stonden me nog heel andere te wachten.

Ik begon mijn waakzaamheid te verdubbelen. Tien dagen zou de couturier uit Parijs bij ons blijven, maar al na drie dagen werd er gezegd dat zijn toiletten, of liever gezegd “creaties”, bij de dames uit onze elite zo in de smaak waren gevallen dat men zijn verblijf met nog eens tien dagen dacht te verlengen. Wat een heuglijk en tegelijk verwarrend bericht kwam me daar ter ore! Ik kreeg opdracht toezicht te houden op het destijds bekende huis van mevrouw Loekatsjevska, bij wie de officieren van het garnizoen na middernacht bijeen plachten te komen. Ik kende het beroepshalve, maar alleen vanbuiten. Vanbinnen had ik het nog nooit gezien. Ik kreeg zelfs een zogenaamde onkostenvergoeding van driehonderd roebel en een zogenaamde dienstrok, die door drie mensen van onze mondaine afdeling bij toerbeurt werd gebruikt. De rok paste uitstekend. Ik hing een Griekse onderscheiding – roodomrand goud aan een rood zijden lint – om mijn hals. Twee lakeien van mevrouw Loekatsjevska waren bij ons in dienst. Om twaalf uur vatte ik post voor het huis. Nadat ik zo lang had gewacht dat ik kon aannemen dat ik niet meer zou opvallen, ging ik naar binnen, met hogehoed, stok, pelerine en onderscheiding. Deze en gene van de heren in uniform en burger over wie ik goed was geïnformeerd, begroette ik als een oude bekende. Ze glimlachten naar me, met de onaangename en lege glimlach waarmee de aanzienlijken vriend en vijand en degenen die hen onverschillig laten plegen te begroeten. Niet lang daarna gaf een van onze lakeien me een teken dat ik hem moest volgen. Ik kwam in een van die chambres séparées op de eerste verdieping, waarvan jullie niet weten waarvoor ze dienen; niet voor de liefde of wat zo wordt genoemd, maar voor de getuigen en de luistervinken, de verklikkers en de spionnen. Door een vrij brede kier in een dun, behangen, houten beschot kon je alles zien en horen.

En ik zag, vrienden, ik zag Lutetia, de geliefde van mijn hart, in gezelschap van de jonge Krapotkin. O, ik herkende hem meteen, het leed geen twijfel! Hoe had ik hem niet kunnen herkennen! Ik was toen zo verdorven dat ik iets wat ik haatte sneller herkende dan iets wat me dierbaar was of wat ik prettig vond. Ja, ik trainde me min of meer in die eigenschap en probeerde me erin te vervolmaken. Ik zag dus Lutetia, de geliefde van mijn hart, in de armen van de man van wie ik me vroeger eens had ingebeeld dat hij mijn vijand was, in de armen van de man die ik in de loop van mijn laatste, schandelijke jaren al bijna was vergeten, in de armen van mijn gehate, onechte broer, vorst Krapotkin.

Jullie zullen wel begrijpen, vrienden, wat er toen allemaal in me omging: opeens – ik had er lang niet meer aan gedacht – herinnerde ik me mijn schandelijke naam Goloebtsjik, opeens herinnerde ik me dat ik mijn ellendige beroep enkel en alleen aan de familie Krapotkin te danken had, opeens geloofde ik dat de oude vorst in Odessa mij destijds probleemloos zou hebben erkend als die jongen niet met zo’n kwetsende opgewektheid zijn kamer was binnengestormd, opeens was de oude, dwaze ijdelheid uit mijn jeugd weer ontwaakt, en de bitterheid! Ja, ook de bitterheid. Hij was helemaal niet de zoon van Krapotkin! Maar ik, ik was het wel. Hem was de naam ten deel gevallen en alles wat die naam met zich meebracht: de roem, het aanzien en het geld; de roem, het geld, de elite en de eerste vrouw die ik liefhad.

Jullie zullen begrijpen, vrienden, wat dat betekent: de eerste vrouw die je liefhebt. Zij kan alles gedaan krijgen. Ik was een ellendeling, destijds had ik misschien een goed mens kunnen worden. Maar ik ben geen goed mens geworden, vrienden! Op het moment dat ik Krapotkin en Lutetia zag, laaide het kwaad, waartoe ik kennelijk al vanaf mijn geboorte was voorbestemd en dat tot dan toe slechts zachtjes in mij had gesmeuld, als een groot open vuur op. Mijn ondergang stond vast.

Ik wist toen al dat ik ten onder zou gaan en juist daarom slaagde ik erin de twee voorwerpen van mijn hartstochten: dat van mijn haat en dat van mijn liefde, nauwkeurig te observeren. Nooit neem je zo duidelijk en nuchter waar als op het moment dat je het gevoel hebt voor een zwarte afgrond te staan. Ik voelde de haat en de liefde tegelijk, in mijn hart waren ze net zo innig verenigd als die twee in de kamer ernaast: Lutetia en Krapotkin. Net zomin als de twee mensen die ik kon observeren, bestreden die twee gevoelens elkaar, integendeel, ze verenigden zich in een wellust die vast nog groter, sterker en zinnelijker was dan de vleselijke vereniging van die twee.

Ik voelde niet de minste lichamelijke begeerte, zelfs geen jaloezie, althans geen jaloezie in de gebruikelijke zin zoals ieder van ons die waarschijnlijk weleens heeft gevoeld als hij moest toezien hoe een geliefde persoon hem werd ontnomen, of liever gezegd hoe die geliefde persoon zich met plezier liet nemen. Ik was misschien niet eens verbitterd. Ik was niet eens wraakzuchtig. Ik leek eerder een kille, onpartijdige rechter die de misdadigers zelf kan observeren bij de euveldaad waarover hij later moet vonnissen. Ik velde het vonnis nu al, het luidde: dood aan Krapotkin! Ik was alleen verbaasd dat ik zo lang had gewacht. Ja, ik merkte dat dit doodvonnis allang uitgesproken, opgemaakt en bekrachtigd in mij sluimerde. Nogmaals: het was geen wraakzucht. Het was volgens mij het natuurlijke gevolg van de gewone, onpartijdige, morele gerechtigheid. Niet alleen ik was het slachtoffer van Krapotkin. Nee! De geldende wet van de morele gerechtigheid was zijn slachtoffer. In naam der wet sprak ik mijn vonnis uit. En het luidde: de dood.

In Sint-Petersburg woonde destijds een zekere verklikker, genaamd Lejboesj. Het was een nietig mannetje, nog geen 120 centimeter lang, niet eens een dwerg, maar de schim van een dwerg. Hij was een zeer gewaardeerde medewerker van mijn collega’s. Ik had hem maar een paar keer vluchtig gezien. Hoewel ik zelf, zoals dat heet, al door de wol geverfd was, was ik eerlijk gezegd een beetje bang voor hem. Er waren veel gewetenloze vervalsers en bedriegers onder ons, maar niemand was zo gewetenloos en behendig als hij. In een handomdraai kon hij bijvoorbeeld het bewijs leveren dat een misdadiger een onschuldig lammetje was en een onschuldig iemand een aanslag op de tsaar had voorbereid. Hoewel ik al heel diep was gezonken, vrienden, was ik toch nog de overtuiging toegedaan dat ik niet uit pure slechtheid kwaad deed, maar dat het lot me ertoe had veroordeeld. Onbegrijpelijk genoeg beschouwde ik mezelf nog steeds als een “goed mens”. Ik besefte tenminste nog dat ik kwaad deed en dat ik me daarom tegenover mezelf moest verontschuldigen. Mij was onrecht aangedaan. Ik heette Goloebtsjik. Alles waar ik op grond van mijn geboorte recht op had, was me ontnomen. In mijn ogen was mijn tegenspoed destijds geheel en al onverdiend. Ik had in zekere zin het onvervreemdbare recht om boos te zijn. Maar de anderen, die mij kwaad deden, hadden dat recht allerminst.

Goed, ik zocht dus onze verklikker Lejboesj op. Pas toen ik tegenover hem stond, besefte ik wat voor vreselijke dingen ik van plan was. Door zijn gelige huidskleur, zijn roodomrande ogen, zijn grote pokputten en zijn onmenselijk kleine gestalte begon ik bijna te twijfelen aan mijn vaste overtuiging dat ik een rechter en een uitvoerder van de wet was. Ik voelde een zekere schroom voor ik tegen hem begon te praten.

“Lejboesj,” zei ik, “je kunt bewijzen dat je je vak verstaat.” We bevonden ons in een van de voorvertrekken van onze chef. We waren alleen, we zaten naast elkaar op een gifgroene pluchen bank en ik had het gevoel dat ik al in een beklaagdenbank zat; ja, ik zat in de beklaagdenbank op het moment dat ik op het punt stond recht te spreken en te vonnissen.

“Wat moet ik nog meer bewijzen?” vroeg het mannetje. “Ik heb al genoeg bewezen!”

“Ik heb materiaal nodig tegen een zeker iemand,” zei ik.

“Een hoog persoon?”

“Natuurlijk!”

“Wie is het?”

“De jonge Krapotkin!”

“Niet moeilijk,” zei de dwerg, “helemaal niet moeilijk!”

Wat ging dat gemakkelijk! De dwerg was helemaal niet verbaasd dat ik materiaal tegen Krapotkin nodig had. Dus was er allang materiaal tegen Krapotkin verzameld. Bijna voelde ik me heel grootmoedig dat ik daar nog niets van wist. Bijna was het geen snode daad die ik op het punt stond te begaan, maar een ridderlijke plicht.

“Wanneer?” vroeg ik.

“Morgen om deze tijd,” zei de dwerg.

Hij had echt schitterend materiaal. De helft was voldoende geweest om een gewone Rus twintig jaar katorga te bezorgen. In de stille achterkamer van een theesalon, waarvan ik de eigenaar kende, bladerden we het materiaal door. Het bestond uit brieven aan vrienden, officieren en hooggeplaatste personen, aan bekende anarchisten en verdachte schrijvers, en uit een aantal bijzonder overtuigende foto’s. “Hier,” zei de dwerg, “die en die heb ik vervalst.”

Ik keek hem aan. In zijn kleine gele gezicht, waarin amper plaats was voor ogen, neus en mond en waarvan de magere wangen erg ingevallen waren, veranderde helemaal niets. In dat gelaat hadden de trekken gewoonweg geen plek om te veranderen. Hij zei: “Dit heb ik vervalst!” En: “Dit heb ik vervalst.” En: “Dit heb ik vervalst!” En hij vertrok geen spier. Blijkbaar liet het hem koud of hij de foto’s had vervalst of dat ze echt waren. Het waren gewoon foto’s. Meer dan foto’s, namelijk bewijzen. Aangezien hij al vele jaren had ondervonden dat de valse foto’s evenveel bewezen als de echte, was hij volkomen verleerd om de laatste van de eerste te onderscheiden, en met een bijna kinderlijke naïviteit geloofde hij dat de vervalsingen die hij zelf had gemaakt, helemaal geen vervalsingen waren. Ja, ik geloof dat hij niet wist, dat hij helemaal niet meer wist waardoor een vervalste foto zich eigenlijk van een echte onderscheidde en een echte brief van een vervalste. Het zou verkeerd zijn om die Lejboesj, die dwerg, tot de misdadigers te rekenen. Een verdorvene was hij, erger dan een misdadiger, nog slechter dan ik, vrienden!

Ik wist heel goed wat ik met de brieven en de foto’s moest doen. Mijn haat had een doel. Maar de dwerg was geen hater en geen rechter. Al het kwaad dat hij deed was doelloos, de duivel beval hem eenvoudigweg kwaad te doen. Hij was zo dom als een gans, maar heel slim in het uitvoeren van moeilijke dingen waarvan hij de zin en het doel niet begreep. Hij verlangde niet eens een klein werelds voordeel. Hij deed alles bij wijze van spreken uit gedienstigheid. Hij verlangde geen geld, geen belofte, geen toezegging van me. Hij gaf me al het voor mij zo waardevolle materiaal zonder een spier te vertrekken, zonder te vragen waarvoor ik het nodig had, zonder iets te verlangen, zonder me zelfs te kennen. Zijn beloning leek hij al ergens anders gekregen te hebben.

Wel, wat kon mij het schelen? Ik pakte wat ik nodig had, ik vroeg niet waar het vandaan kwam en ook niet van wie. Ik pakte het gewoon van de dwerg aan.

Nog geen halfuur later was ik bij mijn naaste chef. En twee uur daarna werd de jonge Krapotkin gearresteerd.

Hij zat niet lang vast, vrienden, beslist niet lang. In totaal drie dagen. Op de derde dag werd ik bij onze gezaghebber ontboden, die zei: “Jongeman, ik had gedacht dat u slimmer was!”

Ik zweeg.

“Jongeman,” begon hij weer, “leg eens uit wat voor doms u hebt gedaan.”

“Uwe Doorluchtigheid,” zei ik, “waarschijnlijk heb ik iets doms gedaan – Uwe Genade zegt het zelf. Maar ik heb er geen verklaring voor.”

“Goed,” antwoordde Zijne Hoogheid, “dan zal ik het verklaren: u bent verliefd. En ik permitteer me bij deze gelegenheid een zogenaamde filosofische opmerking. Knoop dat in uw oren, jongeman! Een man die in het leven iets wil bereiken, is nooit verliefd. En een man die het grote geluk heeft bij ons werkzaam te zijn, heeft helemaal geen gevoelens. Hij kan naar een bepaalde vrouw verlangen – goed, dat begrijp ik! Maar als een machtig iemand hem in de weg staat, moet hij zijn verlangen onderdrukken. Luister, jongeman! Ik heb mijn leven lang maar één verlangen gekend: het verlangen groot en machtig te worden. Nu ben ik groot en machtig. Ik kan over Zijne Majesteit zelf, over onze tsaar waken – moge God hem geluk en gezondheid schenken. En waarom kan ik dat? Omdat ik in mijn lange leven nooit heb liefgehad of gehaat. Ik heb van alle lusten afgezien – daarom heb ik ook nooit echt verdriet leren kennen. Ik ben nooit verliefd geweest, dus ken ik ook geen jaloezie. Ik heb nooit gehaat, dus ken ik ook geen wraakzucht. Ik heb nooit de waarheid gezegd, daardoor ken ik ook niet de genoegdoening die een geslaagde leugen je verschaft. Neem daar een voorbeeld aan, jongeman! Ik moet u straffen. De vorst is machtig, die belediging vergeet hij nooit. Vanwege een klein, belachelijk meisje hebt u uw carrière kapotgemaakt. U hebt zelfs mij een uiterst onaangename berisping bezorgd, begrijpt u! Ik heb er lang over nagedacht welke straf u daarvoor verdient. En ik heb besloten u de strengste van alle straffen op te leggen. U wordt ertoe veroordeeld die belachelijke vrouw te volgen. Ik veroordeel u om zo te zeggen tot eeuwige liefde. U gaat naar Parijs, als onze geheim agent. U meldt zich onmiddellijk bij ambassaderaad P. Hier zijn uw papieren. God zij u genadig, jongeman! Het is het hardste vonnis dat ik in mijn leven heb geveld.”

Ik was toen jong, vrienden, en ik was verliefd! Nadat Zijne Hoogheid zijn vonnis had uitgesproken, gebeurde er met mij iets uitzonderlijks, iets belachelijks: een onbekende macht kreeg me op de knieën, ik viel waarachtig op de knieën voor onze almachtige, en ik tastte naar zijn hand om die te kussen. Hij trok hem terug, stond op en zei dat ik onmiddellijk overeind moest komen en geen domme dingen meer moest doen. Ach! Hij was groot en machtig, want hij was geen mens! Natuurlijk begreep hij niets van wat er in me omging. Hij gooide me eruit.

Buiten op de gang bekeek ik mijn papieren. En ik verstijfde bijna van geluk en verbazing. Mijn papieren stonden op naam van Krapotkin. Op die naam was mijn paspoort afgegeven. In een begeleidend schrijven aan ambassaderaad P. werd ik nadrukkelijk aangeduid als een van de geheim agenten die tot taak hadden in Frankrijk de zogenaamde subversieve elementen uit Rusland in de gaten te houden. Wat een beroerd werk, vrienden! Maar destijds leek het me nobel! Wat was ik verdorven! Verdorven en verdoold! Alle verdorvenen zijn eigenlijk verdoolden.

Nog geen twee dagen later zou de mondaine couturier met al zijn vrouwen vertrekken, onder mijn geleide. Vlak voor het vertrek werd hij aan me voorgesteld. In zijn dwaze en ijdele ogen was ik de representant van het hoogadellijke Rusland, een vorst en dan nog wel een Krapotkin – want waarschijnlijk heeft hij zich echt verbeeld dat ze hem een heuse vorst als begeleider hadden meegegeven. Zelf verbeeldde ik me dat toen ik voor het eerst een paspoort op naam van Krapotkin op zak had. In het diepst van mijn hart voelde ik echter toen al de dubbele, de driedubbele smaad die mij was aangedaan: ik was een Krapotkin, een Krapotkin van den bloede, en ik was een spion, ik droeg de naam die ik verdiend zou hebben enkel als agent. Op hoogst onwaardige wijze had ik gekocht en gestolen wat me op waardige wijze had moeten toekomen. Zo dacht ik toen, vrienden, en zonder mijn liefde voor Lutetia was ik waarschijnlijk heel ongelukkig geweest. Maar zij, de liefde bedoel ik, verontschuldigde en verdoezelde alles. Ik was bij Lutetia, ik stond naast haar. Ik vergezelde haar. Ik ging met haar mee naar de stad waar ze woonde. Ik wilde haar. Ik begeerde haar met al mijn zinnen. Ik smachtte naar haar, zoals dat heet. Maar voorlopig sloeg ik geen acht op haar. Ik deed mijn best om onverschillig te lijken, en uiteraard hoopte ik dat ze me vanzelf zou opmerken en me door een blik, een gebaar, een glimlach zou laten weten dat ze me had opgemerkt. Maar ze deed niets. Ze merkte me vast niet op. En waarom zou ze ook?

Het waren de eerste twaalf uur van onze reis. Waarom had ze me die eerste twaalf uur ook moeten opmerken?

We moesten een omweg maken. We gingen niet rechtstreeks. De dames uit de hogere kringen die toen toevallig in Moskou waren of daar permanent woonden en de beroemde couturier in geen geval uit Rusland wilden laten vertrekken zonder hem en zijn poppen tenminste gezien te hebben, hadden erop gestaan dat hij minstens één dag in Moskou zou blijven. Goed! We bleven in Moskou. Vroeg in de middag kwamen we aan, we logeerden in Hotel Europa. Ik liet aan alle dames een boeket donkerrode rozen overhandigen, allemaal hetzelfde. Alleen het boeket dat voor Lutetia was bestemd, voorzag ik van mijn visitekaartje. O, natuurlijk niet mijn echte kaartje. Dat had ik nooit gehad. Maar nu had ik niet minder dan vijfhonderd visitekaartjes, valse, op naam van Krapotkin. Ik moet zeggen dat ik er vaak eentje uit mijn portefeuille haalde om het te bekijken. Ik verlustigde me erin. Hoe langer ik het bekeek, hoe sterker ik begon te geloven dat het echt was. Ik bekeek mezelf in dat valse visitekaartje zoals een vrouw zich misschien in een spiegel bekijkt waarin ze er voordeliger uitziet. En alsof ik niet wist dat ook mijn paspoort vals was, haalde ik ook dat soms tevoorschijn, als een soort officiële bevestiging voor mezelf dat mijn visitekaartje de waarheid sprak.

Zo dom en ijdel was ik toen, vrienden, hoewel een nog veel grotere hartstocht me gevangen hield. Ja, ook die hartstocht, de liefde namelijk, werd nog door mijn ijdelheid en mijn domheid gevoed.

We bleven twee dagen in Moskou en de dames uit de hogere kringen kwamen, die uit Moskou en die van de nabij- en verafgelegen landgoederen. ’s Middags was er in het hotel een korte, zogezegd gecomprimeerde show. De mondaine couturier was niet in rok. Hij droeg zijn paarse jacquet, een zachtroze, zijden overhemd en bruinige lakpantoffels. De dames waren weg van hem. Hij begroette hen met een vrij lange toespraak. En zij reageerden door hem een voor een te eren met een nog langere toespraak. Hoewel ik toen slechts gebrekkig Frans sprak, merkte ik toch dat de dames hun best deden de intonatie van de couturier te imiteren. Ik keek wel uit om hen aan te spreken. Want deze of gene zou waarschijnlijk hebben gemerkt dat ik geen Krapotkin was – al was het maar aan mijn bespottelijke Frans. Overigens interesseerden ze zich ook alleen voor de couturier en de toiletten. Voor de couturier nog het meest! En wat hadden ze, alle vrouwelijkheid ten spijt, ook graag een paars jacquet en een zachtroze overhemd gedragen!

Afgelopen met die nutteloze bespiegelingen! Elke tijd heeft zijn belachelijke couturiers, zijn belachelijke mannequins, zijn belachelijke vrouwen. De vrouwen die nu in Rusland het uniform van de Rode Gardisten dragen, zijn de dochters van de dames die destijds bereid waren geweest een paars herenjacquet aan te trekken, en de dochters van de Rode Gardisten van nu zullen misschien ooit inderdaad iets dergelijks moeten dragen.

We verlieten Moskou. We kwamen aan de grens. Op het moment dat we die bereikten, pas op dat moment besefte ik plotseling dat ik gevaar liep Lutetia kwijt te raken als ik niet nog gauw iets ondernam. Iets ondernemen? Wat onderneemt een verloren man als ik, die het afschuwelijkste beroep uitoefent dat er bestaat? Ach, vrienden, hij heeft nooit de luchtige, bezielde, goddelijke fantasie van de gewone verliefde! Een man van mijn soort heeft de gemene fantasie van een agent. De vrouw van wie hij houdt, loopt hij na met de middelen die zijn beroep hem ter beschikking stelt. Niet eens de hartstocht is in staat iemand als ik te verheffen. Machtsmisbruik is het principe van mensen van mijn slag. En, bij god, ik heb mijn macht misbruikt.

Aan de grens gaf ik een van mijn collega’s een teken en hij begreep het meteen. Jullie weten, vrienden, wat een Russische grens destijds betekende. Het was niet zozeer de grens van het reusachtige tsarenrijk als wel de grens van onze willekeur, dat wil zeggen de willekeur van de Russische politie. De macht van de tsaar had zijn grenzen, zelfs in zijn eigen paleis. Maar onze macht, de macht van de politie, hield pas op bij de grenzen van het rijk en vaak – zoals jullie weldra zullen horen – ook pas een heel eind verder. In elk geval verschafte het een agent een immens genoegen om ten eerste juist een onschuldig iemand te zien sidderen, ten tweede een collega een plezier te doen en ten derde – en dat is van groot belang – juist een knappe, jonge vrouw schrik aan te jagen. Dat, vrienden, is de speciale politie-erotiek.

Mijn collega begreep me dus meteen. Ik verdween een tijdje, ik wachtte op het politiekantoor. De couturier en al zijn dames moesten zich aan een pijnlijk onderzoek onderwerpen – en die mondaine couturier had helemaal niets aan zijn uiterst gladde tong en zijn beroep op alle hoge heren. Men verstond eenvoudigweg geen Frans. Vergeefs riep hij ook een paar keer om mij, om vorst Krapotkin. Ik kon hem observeren door het kleine raampje in de muur tussen het politiekantoor en het visitatielokaal, maar hij zag mij niet. Ik bleef onvindbaar. Ik zag hem te midden van de schare opgewonden meisjes ronddraven, gewichtig en wanhopig, wereldwijs en tegelijk verloren, dikdoenerig en tegelijk angstig, trots als een haan, laf als een haas, dom als een ezel. Ik moet toegeven dat het me plezier deed. Eigenlijk hoorde ik helemaal geen tijd te hebben om hem te observeren en te verachten. Ik hield immers van Lutetia! Maar zo ben ik nu eenmaal, vrienden! Vaak weet ik zelf niet wat ik van mezelf moet denken…

Maar dat is niet het belangrijkste. De hoofdzaak was dat er plotseling, dankzij de kameraadschappelijke houding van mijn collega, in de koffer van Lutetia een revolver was gevonden. De couturier rende wanhopig rond, hij riep een paar keer om mij, hij bezwoer mijn naam zoals je goden bezweert – maar ik liet me niet zien. Door mijn kijkgat zag ik, tevreden en gemeen, als een god en een spion, de bleke, hulpeloze Lutetia. Ze deed wat alle vrouwen in zulke situaties doen: ze begon te huilen. En ik herinnerde me dat ik amper twee weken geleden door een soortgelijk kijkgat had gezien hoe ze in de armen van de jonge Krapotkin gelukkig was en lachte. O, ik was die speciale manier van lachen niet vergeten! Laaghartig als ik nu eenmaal ben, voelde ik genoegdoening, vrienden. De trein moest maar wachten, twee uur, drie uur! Ik had de tijd.

Eindelijk, nadat het zover was gekomen dat Lutetia de couturier sprakeloos en huilend om de hals viel en alle andere dames rond het tweetal begonnen te fladderen, zodat het geheel er ongeveer uitzag als een tragisch bloedbad, een opgewonden kippenhok en het romantische avontuur van een romantische couturier, verscheen ik op het toneel. Mijn collega maakte onmiddellijk een buiging voor me en zei: “Tot uw dienst, Uwe Hoogwelgeborene!”

Ik keek hem niet eens aan. Ik vroeg – met mijn gezicht naar het lokaal – zonder een van de vele mensen aan te kijken: “Wat is hier eigenlijk gebeurd?”

“Uwe Hoogwelgeborene,” begon mijn collega, “er is hier in de koffer van een dame een revolver gevonden.”

“Dat is mijn revolver,” zei ik. “De dames staan onder mijn hoede.”

“Zoals u wenst!” zei de beambte.

We stapten in de trein.

We zaten nog niet of de couturier viel me uiteraard – zoals ik had voorzien – om de hals. “Wie is eigenlijk die dame met de revolver?” vroeg ik. “Een onschuldig meisje,” zei hij, “ik heb er geen verklaring voor.” – “Ik wil haar spreken,” zei ik. “Natuurlijk,” zei hij, “ik breng haar onmiddellijk bij u.”

Hij bracht haar. En hij ging meteen weer weg. We waren alleen, Lutetia en ik.

Het begon al donker te worden en de trein leek steeds sneller door de steeds ondoordringbaarder wordende duisternis te razen. Ik vond het vreemd dat ze me helemaal niet herkende. Het was alsof alles erop gericht was me te bewijzen hoe weinig tijd ik had om mijn doel te bereiken. Daarom leek het me ook gepast om meteen te zeggen: “Waar is nu mijn revolver?”

In plaats van te antwoorden – wat altijd nog mogelijk was geweest – viel Lutetia me in de armen.

Ik nam haar op schoot. En in het duister van de avond, die van twee kanten door twee ruiten naar binnen viel – het was niet één avond meer, het waren er twee – begonnen de liefkozingen die jullie allemaal kennen, vrienden, en die zo vaak het onheil in ons leven aankondigen.’

Toen hij op dit punt van zijn verhaal was aangekomen, zweeg Goloebtsjik een hele tijd. Zijn zwijgen leek nog langer te duren omdat hij helemaal niets dronk. Wij anderen nipten alleen van ons glas, uit schaamte en terughoudendheid omdat Goloebtsjik nauwelijks oog voor zijn glas leek te hebben. Zijn zwijgen leek dus in zekere zin een dubbel zwijgen. Een verteller die zijn verhaal onderbreekt en een glas dat voor hem staat niet aan zijn lippen brengt, roept bij zijn toehoorders een vreemde beklemming op. Wij, de toehoorders van Goloebtsjik, voelden ons allemaal beklemd. We geneerden ons Goloebtsjik aan te kijken, we staarden bijna stompzinnig naar ons glas. Hadden we maar het getik van een klok gehoord! Maar nee! Er tikte geen klok, er zoemde geen vlieg en ook van de nachtelijke straat drong er geen geluid door de dichte, stalen rolluiken. We waren eenvoudigweg overgeleverd aan de doodse stilte. Er leek een lange, lange eeuwigheid verstreken te zijn sinds het moment dat Goloebtsjik met zijn verhaal was begonnen. Een eeuwigheid, zeg ik, geen uren. Want omdat de wandklok in dit restaurant stilstond en ieder van ons er toch een steelse blik op wierp, hoewel we allemaal wisten dat hij stilstond, leek de tijd uitgewist, en de wijzers op de witte wijzerplaat waren niet meer alleen zwart, maar ronduit duister. Ja, ze waren zo duister als de eeuwigheid. Ze waren bestendig in hun hardnekkige, bijna gemene stabiliteit, en het leek of hun onbeweeglijkheid niet werd veroorzaakt door het stilstaan van het uurwerk, maar of er sprake was van een soort boosaardigheid, of ze wilden bewijzen dat het verhaal dat Goloebtsjik op het punt stond ons te vertellen een eeuwig geldend, troosteloos verhaal was, onafhankelijk van tijd en ruimte, van dag en nacht. Omdat de tijd dus stilstond, was als het ware ook de ruimte waarin we ons bevonden ontdaan van al haar ruimtewetten, en het was alsof we ons niet op vaste grond bevonden, maar op de eeuwig deinende wateren van de eeuwige zee. We hadden het gevoel dat we op een schip zaten. En onze zee was de nacht.

Nu pas, na die lange pauze, nam Goloebtsjik weer een slok uit zijn glas.

‘Ik heb me afgevraagd,’ begon hij opnieuw, ‘of ik jullie het verdere verloop van mijn belevenissen in detail zal vertellen, vrienden. Ik kan het beter niet doen. Ik begin meteen met mijn aankomst in Parijs.

Ik kwam dus aan in Parijs. Ik hoef jullie niet te zeggen wat voor mij, de kleine Goloebtsjik, de spion die zichzelf verachtte, de onechte Krapotkin, de minnaar van Lutetia, de stad Parijs destijds betekende. Het kostte me veel moeite om te beseffen dat mijn paspoort vals was en dat de smerige taak de gevluchte, zogenaamde staatsgevaarlijke individuen te bespioneren echt de mijne was. Het kostte me ongelooflijk veel moeite om mezelf er definitief van te overtuigen dat mijn leven verloren en leugenachtig was, mijn naam geleend, zo niet gestolen, mijn paspoort het schandelijke papier van een schandelijke spion. Maar op het moment dat ik dat allemaal had ingezien, begon ik mezelf te haten. Ik had mezelf altijd gehaat, vrienden! Na alles wat ik jullie heb verteld, weten jullie dat! Maar de haat die ik nu jegens mezelf voelde, was een ander soort haat. Voor het eerst voelde ik verachting voor mezelf. Vroeger wist ik niet dat een vals bestaan, dat berust op een geleende of gestolen naam, het eigenlijke, het echte bestaan kan vernietigen. Maar nu voelde ik zogezegd aan den lijve de onverklaarbare magie van het woord, van het geschreven, het opgeschreven woord. Zeker, een waardeloze, onnadenkende politiebeambte had me een paspoort op naam van Krapotkin gegeven, en hij had daarbij niet alleen niets gedacht, hij had het ook vanzelfsprekend gevonden om de spion Goloebtsjik de naam Krapotkin te geven. Toch was het magie, er zit magie in elk gesproken, en helemaal in elk geschreven woord. Door het eenvoudige feit dat ik een paspoort op naam van Krapotkin had, was ik ongetwijfeld een Krapotkin, maar tegelijk bewees dat paspoort me op een andere, heel irreële manier dat ik het niet alleen ten onrechte, maar ook voor oneerlijke doeleinden had verkregen. Het was om zo te zeggen de permanente getuige van mijn slechte geweten. Het dwong me een Krapotkin te worden, terwijl ik niet kon ophouden een Goloebtsjik te zijn, ik was Goloebtsjik, ik ben Goloebtsjik, ik blijf Goloebtsjik, beste vrienden!

Bovendien – en dat “bovendien” is typerend en van belang – was ik verliefd op Lutetia. Begrijpen jullie: ik was verliefd, ik, Goloebtsjik. Maar zij, die zich aan mij had gegeven, was misschien – wie zal het zeggen – verliefd op de vorst Krapotkin die ik moest voorstellen! Voor mezelf was ik dus in zekere zin Goloebtsjik, zij het in de vaste overtuiging dat ik Krapotkin was, maar voor haar, voor haar, die toen de inhoud van mijn leven vormde, was ik Krapotkin, een neef van de gardeluitenant, mijn halfbroer, die ik haatte en die haar vóór mij had omhelsd.

Ik zeg: vóór mij. Op de leeftijd die ik toen had, koestert een man doorgaans een diepe haat jegens degenen die de door hem beminde vrouw vóór hem hebben “bezeten”, zoals men dat pleegt te noemen. Hoe zou ik mijn onechte halfbroer ook niet kunnen haten? Hij had me mijn vader, mijn naam en de door mij beminde vrouw ontnomen! Als ik iemand mijn vijand kon noemen, dan was hij het wel. Ik was nog niet vergeten hoe hij de kamer van mijn vader – niet de zijne – was binnengevallen om mij daaruit te verdrijven. Ik haatte hem. O, wat haatte ik hem! Als hij er niet schuldig aan was dat ik het smerigste beroep uitoefende dat er bestond, wie dan wel? Hij versperde me steeds weer de weg. Ik was machteloos tegenover hem, hij was oppermachtig tegenover mij. Telkens werkte hij me tegen, ja, telkens was hij me voor en zette hij me de voet dwars. Niet vorst Krapotkin had hem verwekt. Iemand anders had hem verwekt. Al op het moment dat die ander hem verwekte, was hij begonnen mij te bedriegen. O, ik haatte hem, vrienden! En hoe ik hem haatte!

Bespaar me de omstandigheden te moeten beschrijven waaronder ik Lutetia’s minnaar was geworden, vrienden. Het was niet moeilijk. Het was niet gemakkelijk. Ik was toen verliefd, vrienden, en dus kan ik nu moeilijk zeggen of het moeilijk of gemakkelijk was om Lutetia’s minnaar te worden. Het was moeilijk en gemakkelijk, het was gemakkelijk en moeilijk – net wat jullie willen, vrienden…!

Ik had toen geen precieze voorstelling van de wereld en van de merkwaardige wetten die de liefde regeren! Weliswaar was ik een spion en had men dus kunnen denken dat ik door de wol geverfd was! Maar ondanks mijn beroep en ondanks alle ervaringen die het me had gebracht, was ik tegenover Lutetia een naïeve domkop; tegenover Lutetia, ofwel tegenover alle vrouwen, tegenover de vrouw überhaupt. Want Lutetia was de vrouw als zodanig, de vrouw bij uitstek – de vrouw überhaupt. Ze was de vrouw van mijn leven. Ze was de vrouw, de liefde van mijn leven.

Het is gemakkelijk, vrienden, om nu de spot te drijven met de toestand waarin ik me toen bevond. Nu ben ik oud en ervaren. Nu zijn we allemaal oud en ervaren. Maar ieder van jullie zal zich een moment kunnen herinneren dat hij jong en onnozel was. Wel, het was bij ieder van jullie misschien maar een uur, gemeten naar de klok. Bij mij was het een lang uur, een veel te lang uur – zoals jullie weldra zullen zien.

Overeenkomstig mijn opdracht en mijn plicht meldde ik me op de Russische ambassade.

Daar was een man, zeg ik jullie, die me op het eerste gezicht beviel. Hij beviel me zelfs uitstekend. Het was een grote, sterke man. Het was een mooie, sterke man. Hij leek eerder bij de keizerlijke garde thuis te horen dan bij onze geheime politie. Mensen als hij had ik tot dusver in onze organisatie nog niet vaak gezien. Nadat ik amper een kwartier met hem had gepraat, deed het me eerlijk gezegd zelfs bijna verdriet hem op een plek te zien waar hij zich beslist niet kon onttrekken aan lage daden. Ja, het deed me verdriet! Hij straalde zoveel echte, mooie rust uit, hoe moet ik het zeggen: een harmonische kracht, het kenmerk van een waarachtig hart. “Men heeft u aangekondigd,” zei hij ter begroeting. “Ik weet welke domme streken u hebt uitgehaald. Maar goed, onder welke naam denkt u hier te leven?” Onder welke naam? Ja, ik had er toch een, de enige die mij toekwam. Ik heette Krapotkin. Ik had visitekaartjes. Zo erbarmelijk was toen mijn manier van denken. Ik had al enkele jaren talloze schurkenstreken uitgehaald – en je zou denken, vrienden, dat niets een mens slimmer, ervarener, superieurder maakt dan spionage. Maar nee, dat is een vergissing. Mijn slachtoffers waren vast niet alleen nobeler dan ik, maar ook aanzienlijk slimmer, en zelfs de onnozelste onder hen had onmogelijk zo ijdel, bespottelijk en kinderachtig kunnen zijn. Ik stond al midden in de hel, ja, ik was al een doorgewinterde knecht van de hel en nog altijd – op dat moment voelde ik het – was mijn verdriet over de naam Goloebtsjik, over de vernedering die ik ondergaan meende te hebben, mijn ziekelijke verlangen om tot elke prijs een Krapotkin te worden, de enige domme en redeloze drijfveer in mijn leven. Door listen en lagen meende ik nog altijd te kunnen uitwissen wat ik voor de schandvlek in mijn leven hield. Maar ik laadde schande op schande op mijn arme hoofd. Op dat moment voelde ik vaag dat ik Lutetia eigenlijk helemaal niet uit liefde was gevolgd en dat ik me alleen om mezelf te rechtvaardigen een sterke hartstocht had ingebeeld, zoals die uitsluitend nobele zielen toekomt. In werkelijkheid was ik eropuit Lutetia te bezitten, zoals ik er ook op gebrand was geen Goloebtsjik meer te zijn. In mijzelf, dus tegen mijzelf, stapelde ik de ene krankzinnige dwaasheid na de andere op, ik bedroog en verried mezelf zoals ik anderen moest bedriegen en verraden. Ik verstrikte me in mijn eigen netten, het was te laat. Hoewel ik dit half en half besefte, loog ik mezelf nog steeds voor dat me aan Lutetia alles gelegen was en dat ik alleen al vanwege haar geen afstand kon doen van mijn valse naam Krapotkin. “Ik heb al een naam,” zei ik en ik liet mijn paspoort zien. Mijn chef keek er niet eens naar en zei: “Jonge vriend, om met die naam hier zaken te kunnen doen, zou u een oplichter moeten zijn. U hebt echter het bescheiden beroep van een doorsneeagent. Maar u hebt misschien persoonlijke redenen. Er is waarschijnlijk een dame in het spel. Hopelijk is ze jong en knap. Ik maak u er alleen op attent dat jonge en knappe dames geld nodig hebben. En ik ben heel zuinig. Uitzonderlijke premies betaal ik alleen voor uitzonderlijke schofterigheden. Ik zal voor u geen uitzondering maken. Valse papieren, op een andere naam, kunt u krijgen zoveel u wilt. Ga nu! U meldt zich bij mij wanneer het u uitkomt. Waar hebt u uw intrek genomen? O ja, in Hôtel Louvois. Nog één ding: leer talen, bezoek cursussen, hogescholen, wat u maar wilt. U meldt zich tweemaal per week bij mij, hier, in de avonduren. Hier is de cheque. U weet dat u door uw collega’s in de gaten wordt gehouden. Doe dus geen domme dingen!”

Toen ik weer buiten stond, haalde ik opgelucht adem. Ik voelde dat het een van die momenten was die je beslissend noemt als je jong bent. Later in het leven ga je denken dat veel, dat bijna alle momenten beslissend zijn. Er bestaan zeker crises en hoogtepunten en zogenaamde peripetieën, maar zelf weten we daar niets van, we kunnen een hoogtepunt onmogelijk van een onbelangrijk ogenblik onderscheiden. We ondervinden hooguit het een en ander – maar ook aan de ondervinding hebben we niets. Onderkennen en onderscheiden is ons niet gegund.

Onze fantasie is altijd machtiger dan ons geweten. Ook al zei mijn geweten me dat ik een schurk, een slappeling, een ellendeling was, dat ik de erbarmelijke werkelijkheid niet moest ontkennen, mijn fantasie ging er in volle galop met me vandoor. Met de aanzienlijke cheque op zak, naar huis gestuurd door mijn sympathieke chef, die me nu echter even lastig leek als ik hem eerst sympathiek had gevonden, voelde ik me vrij en ongebonden in het vrije en ongebonden Parijs. Heerlijke avonturen, de mooiste vrouw van de wereld en de modernste couturier stonden mij te wachten. Op dat moment had ik het gevoel eindelijk aan het soort leven te beginnen waarnaar ik altijd al had verlangd. Nu was ik bijna echt een Krapotkin. En ik onderdrukte de indringende, maar bijna onhoorbare stem van het geweten, die me zei dat me nu eigenlijk een dubbele, zelfs driedubbele gevangenschap wachtte: ten eerste de gevangenschap van mijn dwaasheid, mijn lichtzinnigheid, mijn ondeugd, waaraan ik in zekere zin echter al gewend was, ten tweede de gevangenschap van mijn liefde en ten derde de gevangenschap van mijn beroep.

Het was een milde, zonnige Parijse wintermiddag. De brave burgers zaten op de terrassen voor de cafés, en met een zalig leedvermaak bedacht ik dat de brave burgers bij ons in Rusland in deze tijd van het jaar en op dit uur van de dag in warme, donkere kamers wegkropen. Ik liep doelloos van café naar café. Overal leken de mensen, de kasteleins, de kelners vrolijk en goedmoedig, gezegend met het soort goedmoedigheid dat alleen permanente vreugde kan brengen. De winter in Parijs was een echte lente. De vrouwen in Parijs waren echte vrouwen. De mannen in Parijs waren hartelijke kameraden. De kelners in Parijs leken vrolijke, witte schorten dragende, snelle handlangers van een of andere genotzuchtige god uit het rijk der sagen. En in Rusland, dat ik voorgoed verlaten meende te hebben, was het donker en koud. Alsof ik niet meer in dienst – en wat voor een afschuwelijke dienst – was van dat land! Daar leefden de Goloebtsjiks, wier armzalige naam ik alleen droeg omdat ik daar toevallig ter wereld was gekomen. Daar leefden de niet minder armzalige, van karakter armzalige Krapotkins, een vorstenhuis zoals dat alleen in Rusland kon voorkomen en dat zijn eigen bloed verloochende. Nooit zou een Franse Krapotkin zo hebben gehandeld. Jullie zien hoe jong, dom, beklagenswaardig en miserabel ik toen was. Maar ik vond mezelf trots, nobel en triomfantelijk. Alles wat ik in deze prachtige stad zag, leek mijn overtuigingen, mijn vroegere daden, mijn liefde voor Lutetia te bevestigen.

Pas toen de avond volledig en volgens mij veel te vroeg viel, alsof hij met het kunstmatige geweld van lantaarns al te snel was opgeroepen, begon ik me ellendig te voelen en zag ik mezelf als een ontgoochelde gelovige die plotseling alle goden is kwijtgeraakt. Ik nam snel een rijtuig en ging terug naar het hotel. Alles leek opeens smakeloos en onecht. En uit alle macht klampte ik me vast aan de enige hoop die mij nog restte, aan Lutetia. Aan Lutetia en aan morgen. Morgen, morgen zou ik haar zien. Morgen, morgen!

Ik deed wat mensen als wij bij zulke gelegenheden altijd doen: ik begon te drinken. Eerst bier, daarna wijn, daarna sterkedrank. Gaandeweg werd het mij lichter te moede en in de vroege ochtenduren bereikte ik bijna dezelfde vrolijkheid die ’s middags mijn hart had vervuld.

Toen ik, niet meer helemaal zeker van mijn krachten, de straat op liep, begon de winterse, milde ochtend al te gloren. Het regende zacht en aangenaam, zoals het bij ons in Rusland alleen in april kan regenen. Dat en mijn verwarring maakten dat ik heel even niet meer wist in welke tijd en ruimte ik me bevond. Ik was verbaasd en bijna geschrokken toen ik zag hoe onderdanig de bedienden van het hotel me behandelden. Ik moest me eerst weer te binnen brengen dat ik eigenlijk vorst Krapotkin was.

Na een poosje, buiten in de frisse, zachte ochtendregen, drong het tot me door. Het was alsof de zachte, frisse ochtendregen mij tot vorst Krapotkin had benoemd. Tot een Parijse vorst Krapotkin. Dat was toen volgens mij veel meer dan een Russische.

Uit de Parijse hemel regende het zacht en mild op mijn blote hoofd, op mijn vermoeide schouders. Ik bleef lang voor de ingang van het hotel staan. Achter mijn rug voelde ik de eerbiedige, de geforceerd onverschillige en – dankzij mijn beroepsinstinct – ook de niet zonder argwaan observerende blik van de bedienden. Die blik deed me goed. Die regen deed me goed. De hemel van Parijs zegende me. Reeds begon de Parijse morgen. De krantenjongens liepen onwaarschijnlijk fris en gelijkmoedig langs me heen. Het volk van Parijs ontwaakte. En ik, alsof ik geen Goloebtsjik was, maar een echte Krapotkin, een Parijse Krapotkin, geeuwde, weliswaar van vermoeidheid, maar niet minder van trots. En trots, uiterst nonchalant en als een ware grand seigneur liep ik langs de eerbiedige en tegelijk argwanende blikken van de hotelbedienden, wier gebogen rug voor Krapotkin en wier ogen voor de spion Goloebtsjik bedoeld leken.

Verward en uitgeput viel ik op bed. De regen trommelde gelijkmatig op de vensterbanken.

Ik begon, zoals ik me had voorgenomen of, zo je wilt, alleen had ingebeeld, een zogenaamd nieuw leven. Met nieuwe kleren – ik liet een van die belachelijke couturiers komen die in die tijd de zogenaamde heren van de wereld plachten te kleden – begon ik een soort leven te leiden dat leek te passen bij een vorst. Werkelijk een nieuw soort leven. Een paar keer was ik uitgenodigd bij de couturier van mijn geliefde Lutetia. Een paar keer nodigde ik hem uit. Jullie zullen geloven, vrienden, dat ik, nu al mijn oude leed dusdanig van me is afgevallen dat ik het jullie zo openlijk kan bekennen als ik thans doe – dat ik nu dus geenszins uit hoogmoed of verwaandheid vertel dat ik destijds bijzonder veel talent had voor talen. Ik had een talenknobbel. Binnen een week sprak ik bijna perfect Frans. Ik converseerde in elk geval vloeiend, zoals dat heet, met de mondaine couturier en met al zijn meisjes, die mij kenden van de reis. Ik converseerde ook met Lutetia. Zeker, ze herinnerde zich mij, vooral vanwege het incident aan de grens en ook vanwege mijn naam en ten slotte vanwege het uur in de coupé. Ik was in die tijd niets anders dan de drager van mijn valse naam. Ik was allang niet meer mezelf. Ik was niet alleen geen Krapotkin meer, ik was ook geen Goloebtsjik meer. Ik bevond me als het ware tussen hemel en aarde. Sterker nog: tussen hemel, aarde en hel. In geen van de drie regionen voelde ik me thuis. Waar was ik eigenlijk? En wat was ik eigenlijk? Was ik Goloebtsjik? Was ik Krapotkin? Was ik verliefd op Lutetia? Hield ik van haar of eigenlijk van mijn nieuwe bestaan? Was het wel een nieuw bestaan? Loog ik of sprak ik de waarheid? In die tijd dacht ik soms aan mijn arme moeder, de vrouw van houtvester Goloebtsjik, ze wist niets meer van mij, ik was verdwenen uit het beperkte gezichtsveld van haar arme, oude ogen. Ik had niet eens een moeder meer. Een moeder! Welk mens op de hele wijde wereld had er nu geen moeder? Ik was verloren en verwoest! Maar ik was toen nog zo’n ellendeling dat ik zelfs aan mijn slechtheid een zekere trots ontleende en mijn eigen slechtheid tegelijk beschouwde als een soort onderscheiding, die de Voorzienigheid mij schonk.

Ik zal proberen het kort te houden. Na enkele volkomen overbodige bezoeken aan de couturier van de grote Parijse wereld en nadat ik de meeste van zijn nieuwe kleren, die hijzelf en de kranten “creaties” noemden, had gezien en geprezen, slaagde ik erin het speciaal soort vertrouwen van Lutetia te winnen dat een belofte tussen twee mensen inhoudt. Niet lang daarna had ik het twijfelachtige geluk in haar huis te gast te zijn.

In haar huis! Wat ik een “huis” noem, was een armzalig hotel, bijna een rendez-voushotel, in de Rue de Montmartre. Het was een kleine kamer. Het bruingele behang vertoonde een eindeloos repeterend patroon van twee papegaaien, een knalgele en een sneeuwwitte, die elkaar onafgebroken kusten. Ze liefkoosden elkaar. Die papegaaien hadden bepaald het karakter van duiven. Dat behang trof me, ja, juist het behang. Het leek me Lutetia hoogst onwaardig dat uitgerekend in haar kamer papegaaien zich als duiven gedroegen – en uitgerekend papegaaien. In die tijd had ik een hekel aan papegaaien. Ik weet niet meer waarom. (Tussen twee haakjes: ik heb ook een hekel aan duiven.)

Ik nam bloemen en kaviaar mee, de twee geschenken waarvan ik toen vond dat ze typisch waren voor een Russische vorst. We praatten met elkaar, innig en lang en uitvoerig. “U kent mijn neef?” vroeg ik argeloos en huichelachtig. “Ja, de kleine Sergej!” antwoordde ze even argeloos, even huichelachtig. “Hij heeft me het hof gemaakt,” vervolgde ze. “Urenlang! Hij heeft me orchideeën gestuurd, stelt u zich eens voor, alleen mij, van al mijn collegaatjes! Maar ik moest niets van hem hebben! Ik mocht hem gewoon niet!”

“Ik mag hem ook niet!” zei ik. “Ik ken hem sinds mijn vroegste jeugd en ik mocht hem toen al niet.”

“U hebt gelijk,” zei Lutetia, “het is een kleine schurk.”

“Toch,” begon ik, “hebt u hem in Sint-Petersburg ontmoet, en wel, zoals hij me zelf heeft verteld, in een chambre séparée bij de oude Goedanev.”

“Hij liegt, hij liegt,” schreeuwde Lutetia, zoals alleen vrouwen kunnen schreeuwen als ze een duidelijke leugen willen ontkennen. “Ik ben nooit met een man in een chambre séparée geweest! Niet in Rusland, niet in Frankrijk!”

“Schreeuw niet zo,” zei ik, “en lieg niet! Ik heb u zelf gezien. Ik heb u gezien. U bent het vast vergeten. Mijn neef liegt niet.”

Zoals niet anders te verwachten was, begon Lutetia erbarmelijk te huilen. Ik kan er niet tegen een vrouw te zien huilen, dus ging ik naar beneden en bestelde een fles cognac. Toen ik terugkwam, huilde Lutetia niet meer. Ze deed alleen of ze van de leugen waarop ik haar had betrapt, uiterst vermoeid en volkomen krachteloos was. Ze lag op bed. “Trek het u niet aan!” zei ik. “Ik heb een hartversterking voor u meegebracht.”

Na een poosje stond ze op. “Laten we het niet meer over uw neef hebben!” zei ze.

“Nee, laten we het niet meer over hem hebben!” viel ik haar bij. “Laten we het over u hebben!”

En ze vertelde alles – alles wat ik toen vreemd genoeg voor de absolute, de ultieme waarheid hield, zo kort nadat ik haar had horen liegen! Ze was de dochter van een voddenraper. Al jong verleid, dat wil zeggen op de leeftijd van zestien jaar, een leeftijd die ik nu niet meer “jong” kan noemen, volgde ze een jockey, die haar had bemind en haar in een hotel in Rouen had laten zitten. O, aan mannen geen gebrek! Ze bleef niet lang in Rouen. En omdat ze zo opvallend mooi was, had ze de aandacht getrokken van de mondaine couturier, die toen tussen het eenvoudige volk van Parijs op zoek was naar mannequins. En zo was ze bij de mondaine couturier terechtgekomen…

Ze had veel gedronken. Ze loog nog steeds, dat voelde ik al na een halfuur. Maar, vrienden, waar vind je een waarheid die je graag wilt horen uit de mond van een geliefde vrouw? En loog ik zelf soms niet? Leefde ik niet volkomen opgesloten, had ik me niet behaaglijk genesteld in de leugen, dusdanig dat ik niet alleen hield van mijn eigen leugen, maar ook andermans leugens op z’n minst moest erkennen en waarderen? Natuurlijk was Lutetia net zomin de dochter van een voddenraper of conciërge of schoenlapper of wat dan ook, als ik een vorst was. Als ze toen had vermoed wie ik in werkelijkheid was, had ze me waarschijnlijk wijsgemaakt dat ze de buitenechtelijke dochter was van een baron. Maar omdat ze moest aannemen dat ik bekend was met baronnen en omdat ze uit ervaring wist dat de hoge heren met een welhaast dichterlijke weemoed naar de kleine luiden en de armen kijken en dol zijn op het sprookje van de armen die toch zo gelukkig zijn, vertelde ze ook mij het wonderlijke sprookje over armoede en geluk. Terwijl ze praatte, klonk het trouwens niet eens ongeloofwaardig. Ze leefde al zo lang met de leugen, met die speciale leugen, dat ze er bij tijd en wijle zelf in geloofde. Ze was een verlorene, net als ik. Verloren mensen liegen in zekere zin in alle onschuld, zoals kinderen. Het verloren bestaan heeft een leugenachtig fundament nodig. In werkelijkheid was Lutetia de dochter van een in zijn tijd gerenommeerde damescouturier, en de grote mondaine couturier bij wie ze in dienst was, had zijn meisjes niet gezocht onder het geringe volk van Parijs, maar uiteraard onder de dochters van zijn collega’s.

En bovendien, vrienden: Lutetia was mooi. Schoonheid lijkt altijd geloofwaardig. De duivel die het oordeel van mannen over vrouwen bepaalt, strijdt aan de kant van hen die mooi en lieftallig zijn. Van een lelijke vrouw geloven we zelden de waarheid, van een knappe alles wat ze verzint.

Het is moeilijk te zeggen waarom ik Lutetia eigenlijk zo aantrekkelijk vond. Op het eerste gezicht verschilde ze weinig van de andere meisjes van de couturier. Ook zij was opgemaakt en leek samengesteld uit was en porselein, een mengsel waaruit de mannequins in die tijd werden gevormd. Tegenwoordig is de wereld erop vooruitgegaan en bestaan de dames in elke tijd van het jaar uit een andere, altijd wisselende materie. Ook Lutetia had, zolang ze zweeg, een onnatuurlijk kleine mond, een mond als een langwerpige kraal. Ook haar wenkbrauwen waren twee onnatuurlijk volmaakte bogen, geconstrueerd volgens streng geometrische wetten, en als ze haar ogen neersloeg, zag je onwaarschijnlijk lange, bijzonder kunstig geverfde wimpers, gordijnen van wimpers. Zoals ze ging zitten en achteroverleunde, zoals ze opstond en liep, zoals ze een voorwerp vastpakte en weer neerzette – het was uiteraard allemaal ingestudeerd en het resultaat van talrijke repetities. Zelfs haar slanke vingers leken langer gemaakt door een chirurg en op de een of andere manier geslepen. Ze deden een beetje denken aan tien potloden. Ze speelde met haar vingers terwijl ze praatte, ze bekeek ze aandachtig, alsof ze in haar glimmende nagels haar spiegelbeeld zocht. Slechts zelden was er in haar blauwe ogen een blik te vinden. In plaats van een blik had ze een oogopslag. Maar wanneer ze iets zei en in de weinige ogenblikken dat ze zichzelf vergat, werd haar mond breed en bijna begerig en gulzig, en tussen haar blinkende tanden verscheen een fractie van een seconde haar wellustige tong, een levendig en giftig rood diertje. Op die mond was ik verliefd, vrienden, op die mond. Alle slechtheid van de vrouw huist in haar mond. Dat is, tussen twee haakjes, ook de wieg van het verraad en, zoals jullie uit de catechismus weten, de bakermat van de erfzonde…

Ik hield dus van haar. Ik was geschokt door haar leugenachtige verhaal en evenzeer door de kleine hotelkamer en het papegaaienbehang. De omgeving waar ze woonde, was haar onwaardig, in zekere zin vooral haar mond onwaardig. Ik herinnerde me het gezicht van de hotelhouder beneden in de loge, hij zag eruit als een soort hond in hemdsmouwen – en ik was vastbesloten Lutetia een gelukkiger, een fijner leven te bezorgen. “Staat u me toe dat ik u help,” vroeg ik. “O, begrijp me niet verkeerd! Ik stel geen eisen! Helpen is mijn passie,” loog ik, terwijl mensen in het verderf storten toch mijn beroep was. “Ik heb niets te doen. Ik heb helaas geen werk. Staat u me dus toe…?”

“Onder welke voorwaarden?” vroeg Lutetia, terwijl ze rechtop in bed ging zitten.

“Onder geen enkele voorwaarde, zoals ik u al zei.”

“Akkoord!” zei ze. En toen ik aanstalten maakte om op te staan, begon ze: “Denk niet, vorst, dat ik me hier niet gelukkig voel. Maar onze heer en meester, die u immers kent, is heel vaak slechtgehumeurd – en ik heb de pech meer van zijn nukken afhankelijk te zijn dan de andere vrouwen. Zij, weet u,” en nu begon haar tong gif te produceren, “hebben allemaal hun nobele, rijke vrienden. Maar ik geef er de voorkeur aan alleen en fatsoenlijk te blijven. Ik verkoop mezelf niet!” voegde ze er na een poosje aan toe en ze sprong uit bed. Haar peignoir, roze met blauwe fantasiebloempjes, viel open. Nee! Ze verkocht zichzelf niet, ze bood zich alleen aan me aan.

Nu begon de meest verwarde tijd van mijn leven. Ik huurde een klein appartement in de buurt van de Champs-Élysées, een van de appartementen die in die jaren “kokette liefdesnestjes” werden genoemd. Lutetia richtte het naar eigen smaak in. Er zaten weer papegaaien op de muur – het soort vogels waar ik, zoals gezegd, een hekel aan heb. Er stond een piano, hoewel Lutetia niet kon spelen, er waren twee katten, die me met hun geruisloze en geniepige, verrassende sprongen veel schrik aanjoegen, een schoorsteen die niet trok en waarin het vuur meteen uitdoofde en, zogezegd als een bijzondere attentie voor mij, een echte Russische geelkoperen samowar, waarvan Lutetia de bediening aan mij overliet. Er was een aardig kamermeisje in een net, leuk jurkje – ze zag eruit alsof ze uit een speciale fabriek voor kamermeisjes kwam – en ten slotte, tot mijn verontwaardiging, een echte, levende papegaai, die in een razend tempo en op ronduit geniale wijze mijn valse naam Krapotkin had geleerd en mij dus steeds weer herinnerde aan mijn leugenachtigheid en lichtzinnigheid. De naam Goloebtsjik zou hij vast niet zo gemakkelijk hebben geleerd.

Bovendien wemelde het in Lutetia’s “kokette nestje” van de vriendinnen. Ze waren allemaal van porselein en was. En ik kon ze niet uit elkaar houden: de katten, het behang, de papegaai en de vriendinnen. Alleen Lutetia herkende ik nog. Ik zat gevangen, drie-, vierdubbel gevangen! En twee keer per dag begaf ik me vrijwillig naar mijn zoete, weerzinwekkende, verwarde gevangenis.

Op een avond bleef ik er – het moest er een keer van komen! Ik bleef die nacht. Over de kooi van de papegaai hing een slaperige deken van rode pluche. De geniepige katten lagen behaaglijk in hun mand te snorren. En ik sliep, geen gevangene meer, maar een voor altijd gekluisterde, zoals dat heet, in de armen van Lutetia. Arme Goloebtsjik!

In de ochtendschemering ontwaakte ik, gelukkig en tegelijk ongelukkig. Ik voelde me verstrikt en verdorven en toch had ik het besef van reinheid en fatsoen nog niet verloren. Dat besef, vrienden, teer als een zuchtje wind in de vroege zomermorgen, was nog sterker, ondanks alles sterker dan de sterke wind van de zonde die om me heen woei. In de greep van dat besef verliet ik Lutetia’s huis. Ik wist niet of ik me gelukkig of bedroefd moest voelen. En met die twijfel in mijn hart wankelde ik doel- en gedachteloos door de vroege straten.

Lutetia kostte geld, dat zag ik heel snel in, vrienden! (Alle vrouwen kosten geld, vooral degenen die liefhebben, zij nog meer dan degenen die liefgehad worden.) En ik meende te merken dat Lutetia van me hield. Ik was dankbaar dat er iemand op de wereld van me hield. Lutetia was trouwens de enige die zonder twijfel aannam dat ik Krapotkin was – die in mijn nieuwe bestaan geloofde, het zelfs bevestigde. Ik was vastbesloten niet haar die offers te brengen, maar mezelf. Mezelf, de onechte Goloebtsjik, de echte Krapotkin.

Er ontstond dus een enorme verwarring, niet alleen in mijn gemoed – daar heerste die allang –, maar ook in mijn persoonlijke, in mijn materiële omstandigheden. Ik begon geld uit te geven – handenvol, zoals dat heet. Lutetia had eigenlijk niet zoveel nodig. Ik had het zelf nodig, ik had het nodig voor haar. En zij begon het op te maken, zinloos en met de ziekelijke, op een vloek lijkende hartstocht waarmee vrouwen geld plegen op te maken, het geld van hun man en hun minnaar – bijna alsof ze in het geld dat je voor hen uitgeeft, dat je voor hen verspilt, een graadmeter zien voor de gevoelens die de liefhebbende man voor hen koestert. Ik had dus geld nodig. Heel snel. Heel veel. Ik ging, overeenkomstig mijn plicht, naar mijn sympathieke chef – Solovejtsjik heette hij trouwens, Michail Nikolajevitsj Solovejtsjik.

“Wat hebt u te melden?” vroeg hij. Het was tegen negen uur ’s avonds en ik had de indruk dat er niemand, geen sterveling meer in het grote, ruime huis was. Het was heel stil en als uit een onmetelijke verte hoorde je de verwarde geluiden van de grote stad Parijs. In de hele kamer was het donker. Die ene lamp met de groene kap op Solovejtsjiks bureau zag eruit als het lichte groene middelpunt van de avondlijke, cirkelronde duisternis in de kamer.

“Ik heb geld nodig,” zei ik, beschut door de duisternis en daardoor moediger dan ik eerst had gedacht.

“Voor het geld dat u nodig hebt, moet u werk verrichten,” antwoordde hij. “We hebben verscheidene taken voor u! Het gaat er alleen om of u in staat bent, of liever gezegd in staat wilt zijn dergelijke taken uit te voeren!”

“Ik ben tot alles bereid!” zei ik. “Daarvoor ben ik gekomen.”

“Tot alles? Echt tot alles?”

“Tot alles!”

“Dat geloof ik niet,” zei de sympathieke Solovejtsjik. “Ik ken u nog niet lang – maar ik geloof het niet! Weet u waar het om gaat? Het gaat om ordinair verraad, om ordinair verraad, zeg ik. Om ordinair verraad jegens weerloze mensen.” Hij wachtte een poosje. Toen zei hij: “Ook weerloze vrouwen…!”

“Daar ben ik aan gewend. In ons vak…”

Hij liet me niet uitpraten. “Ik ken het vak!” zei hij en hij boog zijn hoofd. Hij begon te rommelen in de papieren die voor hem lagen en je hoorde alleen het geritsel van de papieren en het al te gezapige getik van de wandklok.

“Gaat u zitten!” zei Solovejtsjik.

Ik ging zitten en nu bevond ook mijn gezicht zich in de lichtkring van de groene lamp, tegenover het zijne. Hij sloeg zijn ogen op en keek me strak aan. Het waren eigenlijk dode ogen, ze hadden iets van blinde ogen, iets troosteloos en al van de andere wereld. Ik weerstond die blik, hoewel ik er bang voor was, want er viel niets in te lezen, geen gedachte, geen gevoel, en toch wist ik dat het eigenlijk geen blinde ogen waren, maar juist heel scherpe. Ik wist heel goed dat ze me observeerden, maar ik kon niet de reflex ontdekken die elk observerend oog normaal gesproken oproept. Overigens was Solovejtsjik de enige bij wie ik dat vermogen heb vastgesteld: het vermogen om je ogen te maskeren, zoals vele anderen hun gezicht kunnen maskeren.

Ik bekeek hem, het duurde seconden, minuten, het leken uren te zijn. Bij zijn slapen begon zijn licht grijzende haar dunner te worden en zijn kaken bewogen onvermoeibaar, het was alsof hij letterlijk op zijn overwegingen zat te kauwen. Ten slotte stond hij op, liep naar het raam, schoof het gordijn een eindje opzij en wenkte me. Ik ging bij hem staan. “Kijk daar eens!” zei hij en hij wees naar een gedaante aan de overkant van de straat. “Kent u hem?” Ik spande me in, ik tuurde, maar ik zag niets anders dan een betrekkelijk kleine, degelijk geklede man met een opgeslagen bontkraag, een bruine hoed en een zwarte stok in zijn rechterhand. “Herkent u hem?” vroeg Solovejtsjik nog een keer. “Nee!” zei ik. “Nou, dan wachten we een poosje!” Goed, we wachtten. Na een poosje begon de man op en neer te lopen. Nadat hij twintig passen heen en weer had gelopen, ging er een schok door me heen, zoals men gemeenlijk zegt. Mijn ogen herkenden hem niet, mijn hersenen herinnerden zich hem niet, maar door mijn hart ging een schok, het klopte sneller en het was alsof mijn spieren, mijn handen, mijn vingertoppen, mijn haar plotseling het geheugen hadden gekregen dat mijn hersenen hadden moeten missen. Hij was het. Het was de half slepende, half huppelende tred die ik, toen ik nog jong en onnozel was, in Odessa in een fractie van een seconde en ondanks mijn onervarenheid onmiddellijk had gezien. Het was de eerste en enige keer in mijn leven dat ik had gemerkt dat hinken ook huppelen kon zijn en dat een voet zich anders kon voordoen dan hij was. Ik herkende dus de man aan de overkant van de straat. Het was niemand minder dan Lakatos.

“Lakatos!” zei ik.

“Precies!” zei Solovejtsjik en hij liep bij het raam vandaan.

We gingen weer tegenover elkaar zitten, net zoals we eerst hadden gezeten. Met zijn blik op zijn papieren gericht zei Solovejtsjik: “Kent u Lakatos al lang?”

“Al heel lang,” antwoordde ik, “ik kom hem telkens weer tegen. Ik mag wel zeggen: altijd op de beslissende momenten in mijn leven.”

“U zult hem nog vaak tegenkomen – waarschijnlijk,” zei Solovejtsjik. “Ik geloof zelden en alleen met grote tegenzin in bovennatuurlijke verschijningen. Maar bij Lakatos, die me van tijd tot tijd komt opzoeken, kan ik een zeker bijgeloof niet onderdrukken!”

Ik zweeg. Wat had ik ook moeten zeggen? Het leek me onherroepelijk duidelijk dat ik onherroepelijk gevangenzat. Een gevangene van Solovejtsjik? Een gevangene van Lutetia? Een gevangene van Lakatos soms?

Na een stilte zei Solovejtsjik: “Hij zal u verraden en misschien wel vernietigen.”

Ik nam de genoteerde opdrachten in ontvangst – een flink pak papier – en vertrok.

“Tot volgende week donderdag!” zei Solovejtsjik.

“Als het mij gegeven is u terug te zien!” antwoordde ik met een bedrukt gemoed.

Toen ik buitenkwam, was Lakatos nergens meer te bekennen. Wijd en zijd geen Lakatos, hoewel ik hard en grondig naar hem zocht, naarstig zelfs. Ik was bang voor hem en zocht juist daarom zo naarstig naar hem. Maar terwijl ik hem trachtte op te sporen, voelde ik wel dat ik hem niet zou vinden. Ik wist zelfs zeker dat ik hem niet zou vinden.

Hoe zou je de duivel moeten vinden als je hem zoekt? Hij komt, hij duikt onverwachts op, hij verdwijnt. Hij verdwijnt en is er altijd.

Vanaf dat moment voelde ik me niet meer veilig voor hem. Ja, niet alleen voor hem voelde ik me niet veilig, maar voor iedereen. Wie was Solovejtsjik? Wie was Lutetia? Wat was Parijs? Wie was ikzelf?

Meer nog dan voor alle anderen was ik niet veilig voor mezelf! Was het nog wel mijn eigen wil die mijn dag, mijn nacht, al mijn handelingen bepaalde? Wie zette me ertoe aan om te doen wat ik toen deed? Hield ik van Lutetia? Hield ik niet alleen van mijn hartstocht of van de behoefte om mezelf, mijn mens-zijn zogezegd, door een hartstocht te bevestigen? Wie en wat was ik eigenlijk: ik, Goloebtsjik? Als Lakatos er was, hield ik op Krapotkin te zijn, zoveel was zeker. Opeens was me duidelijk dat ik Goloebtsjik noch Krapotkin kon zijn.

Nu eens halve dagen, dan weer halve nachten bracht ik door bij Lutetia. Ik luisterde allang niet meer naar wat ze zei. Ze zei trouwens onbelangrijke dingen. Ik onthield veel uitdrukkingen die ik tot dan toe niet kende, de intonatie van de woorden en de zinnen – wat mijn vorderingen in het Frans betreft, had ik veel aan haar te danken. Want hoe radeloos ik die dagen ook was, ik vergat nooit dat het voor mij belangrijk was om “talen te leren”, zoals Solovejtsjik me had aangeraden. Goed, na enkele weken beheerste ik om zo te zeggen het Frans. Thuis begroef ik me soms in Engelse, Duitse en Italiaanse boeken, ik verdoofde me er gewoon mee, en ik verbeeldde me dat ik door die boeken echt een bestaan kreeg, een echt bestaan. Ik las Engelse kranten, in de hal van het hotel bijvoorbeeld. En terwijl ik ze las, had ik het gevoel dat ik een landgenoot was van de witharige, bebrilde Engelse kolonel in de fauteuil naast me – een halfuur lang verbeeldde ik me dat ik een Engelsman was, een kolonel uit de koloniën. Waarom zou ik ook geen Engelse kolonel zijn? Was ik soms Goloebtsjik? Was ik soms Krapotkin? Wat en wie was ik eigenlijk?

Elk ogenblik vreesde ik Lakatos tegen te komen. Hij kon de hal van het hotel binnenkomen. Hij kon het grote atelier van de mondaine couturier binnenkomen, waar ik af en toe voorreed om Lutetia af te halen. Hij kon me elk moment verraden. Hij had me om zo te zeggen in zijn greep. Hij kon me tenslotte aan Lutetia verraden – en dat was het ergste. Naarmate mijn angst voor Lakatos groeide, nam mijn hartstocht voor Lutetia toe. Een geprojecteerde hartstocht, een tweederangs hartstocht zogezegd. Want, vrienden, in werkelijkheid was het allang, dat wil zeggen sinds een paar weken, geen ware liefde meer, het was een vlucht in de hartstocht, zoals medici bepaalde ziektesymptomen van sommige vrouwen tegenwoordig een “vlucht in de ziekte” noemen. Ja, het was een vlucht in de hartstocht. Zeker, enkel en alleen zeker van mezelf, van mijn identiteit, was ik uitsluitend in de uren dat ik Lutetia’s lichaam vasthield en liefkoosde. Ik liefkoosde het, niet omdat het haar geliefde lichaam was, maar omdat het in zekere zin een toevlucht was, een cel, een kluis, buiten gevaar en veilig voor Lakatos.

Maar helaas gebeurde wat noodgedwongen gebeuren moest. Lutetia, die mij evenzeer voor onmetelijk rijk hield als ze zichzelf waarschijnlijk voor de dochter van een voddenraper hield, had geld nodig. Steeds meer geld. Weldra, al na een paar weken, bleek dat ze even mooi als begerig was. O, niet dat ze geprobeerd zou hebben geld opzij te leggen, op de geniepige wijze die veel burgervrouwtjes kenmerkt. Nee! Ze had het inderdaad nodig. Ze maakte het op.

Ze was zoals de meeste vrouwen van haar soort. Ze wilde niet “profiteren”! Maar iets in haar wilde van de gelegenheden, van alle gelegenheden gebruikmaken. Ze was zwak en ontzettend ijdel. Bij vrouwen is ijdelheid niet alleen een passieve zwakte, maar ook een uiterst actieve hartstocht, zoals bij mannen alleen het spel. Ze blazen die hartstocht steeds nieuw leven in, ze moedigen hem aan en worden er zelf door aangemoedigd. Ze zijn er moeder en kind tegelijk van. Ik werd door Lutetia’s hartstocht meegesleept. Ik had tot dusver niet vermoed hoeveel één enkele vrouw kan uitgeven en altijd gedacht dat ze “alleen het strikt noodzakelijke” uitgaf. Ik had tot dusver niet vermoed hoe machteloos een liefhebbende man – en ik deed destijds mijn best om een liefhebbende man te zijn, wat overeenkomt met iemand die echt verliefd is – tegenover de dwaasheden van een vrouw kan zijn. Juist het dwaze en overbodige dat ze deed, leek me noodzakelijk en natuurlijk. Ik moet ook toegeven dat haar dwaasheden me vleiden, mijn verzonnen vorstelijke bestaan als het ware bevestigden – ik had dat soort bevestigingen nodig. Ik had al die uiterlijke bevestigingen nodig, zoals: kleren voor mezelf en Lutetia, de onderdanigheid van de couturiers die mij in het hotel met behoedzame vingers de maat namen, alsof ik een breekbare afgod was, die mijn schouders en mijn benen amper met hun centimeter durfden aan te raken. Juist omdat ik maar een Goloebtsjik was, had ik alles nodig wat een Krapotkin lastig zou hebben gevonden: de hondenblik in de ogen van de portier, de onderdanige rug van de kelners en bedienden, van wie ik niets anders te zien kreeg dan de onberispelijk geschoren nek. En geld, geld had ik ook nodig.

Ik begon zo veel mogelijk te verdienen. Ik verdiende veel – en ik hoef jullie niet te vertellen hoe. Soms was ik voor Lutetia en de rest van de wereld een week lang onvindbaar en zogenaamd op reis. Op zulke dagen hing ik rond in de kringen van onze politieke vluchtelingen, op de redacties van illegale, armzalige krantjes; ik was schaamteloos genoeg om kleine bedragen te lenen van de slachtoffers op wie ik jacht maakte, niet omdat ik het armzalige geld nodig had, maar om voor te wenden dat ik het nodig had om in schamele achterkamertjes de karige maaltijd te delen met de vervolgden, de verguisden, de hongerigen; ik was laaghartig genoeg om af en toe vrouwen te verleiden, die zich vaak gelukzalig en soms uit een soort wereldbeschouwelijk gefundeerd plichtsbesef overgaven aan gelijkgezinden – kortom, ik was wat ik in feite altijd was geweest, van geboorte en nature: een schurk. Alleen had ik tot dusver niet in die mate schurkenstreken uitgehaald. In die dagen bewees ik in zekere zin mezelf dat ik een schurk was, en wat voor een!

Ik had geluk, de duivel leidde elke stap die ik zette. Als ik op gezette avonden bij Solovejtsjik verscheen, kon ik hem meer vertellen dan veel van mijn collega’s. En aan de groeiende minachting waarmee hij me behandelde, zag ik dat ik geweldige diensten bewees. “Ik heb uw intelligentie onderschat,” zei hij op een keer. “Na de domme streek die u in Sint-Petersburg hebt uitgehaald, dacht ik dat u een kléíne schurk was. Chapeau, Goloebtsjik! Ik zal u goed betalen.” Voor het eerst had hij me Goloebtsjik genoemd, hij wist wel dat dat voor mij als een klap met een nagajka was. Ik pakte het geld, veel geld, verkleedde me, ging naar mijn hotel, zag de ruggen en de nekken, zag weer Lutetia, de nachtclubs, de gemene en verzorgde butlergezichten van de kelners en vergat alles maar dan ook alles. Ik was een vorst. Ik vergat zelfs die vreselijke Lakatos.

Ik vergat hem ten onrechte.

Op een dag – het was een milde lentemorgen, ik zat in de hal van het hotel, en hoewel die geen ramen had, was het toch alsof de zon door de poriën van de muren stroomde, ik was heel opgewekt en gaf me gedachteloos over aan het weerzinwekkende genot dat het leven me verschafte – liet Lakatos zich bij mij aandienen. Hij was vrolijk als de lente zelf. Hij liep in zekere zin al vooruit op de zomer. Hij kwam binnen als een stukje, als een menselijk stukje lente, losgemaakt van de lieflijke natuur, in een veel te lichte overjas, met een bloemetjesdas, een lichtgrijze halfhoge hoed en zwaaiend met de rotting die ik al zo lang kende. Hij noemde me afwisselend “Doorluchtigheid” en “Vorst” en soms zei hij zelfs, op de manier van kleine bedienden, “Uwe doorluchtigste Hoogwelgeborene”! Op slag werd de heldere morgen voor mij donker. Hoe het mij al die tijd was vergaan, vroeg Lakatos zo hard dat de hele hal en de portier vooraan in de loge het konden horen. Ik was niet erg spraakzaam, ik gaf amper antwoord, uit angst, maar ook uit hoogmoed. “Uw vader heeft u dus toch erkend?” vroeg hij zachtjes, terwijl hij zo dicht naar me toe boog dat ik zijn lelietje-van-dalenparfum rook, de brillantinegeur die in zware golven uit zijn snor stroomde, en dat ik duidelijk een roodachtige gloed in zijn glanzende bruine ogen zag. “Ja!” zei ik terwijl ik achteroverleunde.

“Dan zult u blij zijn,” zei hij, “met wat ik u te vertellen heb.”

Hij wachtte. Ik zei niets.

“Sinds gisteren is uw broer hier!” zei hij doodgemoedereerd. “Hij woont hier in zijn huis, hij heeft een vaste verblijfplaats in Parijs. Zoals elk jaar wil hij hier een paar maanden blijven. Ik neem aan dat u zich hebt verzoend?”

“Nog niet!” zei ik en ik kon mijn ongeduld en mijn schrik nauwelijks verbergen.

“Wel, ik hoop,” zei Lakatos, “dat het er dan nu van zal komen. Ik sta in elk geval steeds tot uw beschikking.”

“Dank u!” zei ik. Hij stond op, maakte een diepe buiging en vertrok. Ik bleef zitten.

Ik bleef niet lang. Ik ging naar Lutetia. Ze was niet thuis. Ik ging naar het atelier van de mondaine couturier. Met een bos bloemen als met een getrokken wapen drong ik binnen. Ik kreeg haar heel even te zien. Ze wist nog niets van de komst van Krapotkin. Ik verliet het atelier. Ik ging in een café zitten en verbeeldde me dat ik door ingespannen na te denken wel op een of ander slim idee zou komen. Maar al mijn gedachten waren aangetast door jaloezie, haat, hartstocht en wraakzucht. Nu eens leek het me het beste om Solovejtsjik vandaag nog te vragen me terug te sturen naar Rusland. Dan weer werd ik overvallen door angst, de angst om mijn leven op te geven, Lutetia, mijn gestolen naam, alles wat mijn bestaan vormde. Ik overwoog ook even om mezelf van kant te maken, maar ik was verschrikkelijk bang voor de dood. Het was veel eenvoudiger, veel beter, maar beslist niet gemakkelijker om de vorst van kant te maken. Hem uit de weg te ruimen! Voor eens en voor altijd verlost te zijn van die belachelijke knaap, echt een belachelijke en nutteloze knaap. Maar op hetzelfde moment en als het ware met de logica die mijn geweten me dicteerde, zei ik bij mezelf dat als hij nutteloos was, ik nog veel erger was, namelijk boosaardig en schadelijk. Maar nog geen minuut later leek het me duidelijk dat de oorzaak van mijn schadelijkheid en mijn slechtheid uitsluitend bij hem lag, bij die knaap dus, en dat het eigenlijk een morele daad was om hem te doden. Want door hem uit de weg te ruimen doodde ik ook de oorzaak van mijn verdorvenheid en was ik vrij om een goed mens te worden, boete te doen, berouw te tonen, voor mijn part een fatsoenlijke Goloebtsjik te zijn. Maar terwijl ik dat overwoog, voelde ik al dat ik absoluut niet de kracht had om te moorden. Ik was toen, vrienden, nog lang niet slecht genoeg om te kunnen doden. Als ik eraan dacht een bepaald iemand om het leven te brengen, stond dat bij mij, in mijn binnenste, gelijk met het besluit hem op de een of andere manier in het verderf te storten. Wij spionnen zijn geen moordenaars. We bereiden enkel de omstandigheden voor die onherroepelijk tot iemands dood leiden. Ook ik dacht toen niet anders, ik kon helemaal niet anders denken. Ik was een schurk, van geboorte en nature, zoals ik al zei, vrienden…!

Onder de vele mensen die ik destijds tot mijn schande moest verraden en uitleveren, bevond zich ook een Jodin uit Radzivillov, Channa Lea Rifkin genaamd. Nooit zal ik haar naam, haar geboorteplaats, haar gezicht en haar gestalte vergeten. Twee van haar broers waren in Rusland wegens het voorbereiden van een aanslag op de gouverneur van Odessa tot katorga veroordeeld. Ze zaten al drie jaar in Siberië, aan de rand van de taiga, zoals ik uit de papieren wist. Hun zus was erin geslaagd op tijd te vluchten en nog een derde broer mee te nemen, een half verlamde jongen, die de hele dag in een leunstoel zat. Hij kon alleen zijn rechterarm en zijn rechterbeen bewegen. Er werd gezegd dat hij een buitengewoon begaafd mathematicus en fysicus was en een uitzonderlijk geheugen bezat. Plannen voor aanslagen en formules met behulp waarvan men, ook zonder gecompliceerde technische hulpmiddelen, springstof kon maken, waren van hem afkomstig. Broer en zus woonden bij Zwitserse vrienden, Franse Zwitsers uit Genève, een schoenmaker en zijn vrouw. De Russische kameraden kwamen vaak bijeen in de werkplaats van de schoenmaker. Ik was er een paar keer geweest. Dat nobele Joodse meisje was vastbesloten naar Rusland terug te keren en haar broers te redden. Ze nam alle verantwoordelijkheid op zich. Haar moeder was gestorven, haar vader was ziek. Ze had alleen nog drie minderjarige broers. In talrijke verzoekschriften aan de Russische ambassade had ze verklaard dat ze bereid was naar Rusland terug te keren als ze de toezegging kreeg dat haar onschuldige en alleen door geheime handelingen van haar, hun zus, schuldig geworden broers in vrijheid werden gesteld. Ons, dat wil zeggen de Russische politie, ging het er in elk geval om de vrouw te pakken te krijgen, maar tegelijk ervoor te zorgen dat de ambassade geen officiële toezeggingen deed. Dat kon, dat mocht ook een ambassade niet. Maar die Channa Lea had men dringend “nodig”. “We hebben haar nodig”, stond er letterlijk in de brieven.

Tot op de dag dat ik bezoek kreeg van Lakatos was ik, de schurk van geboorte en nature, niet in staat geweest die mensen in het verderf te storten. Die mensen, ik bedoel het meisje en haar broer, waren van alle Russen die ik moest verraden de enigen bij wie het laatste restje van mijn geweten zich roerde. Als ik me toen überhaupt nog een voorstelling van de doodzonde kon maken, hadden die twee mensen die voorstelling kunnen oproepen. Van het zwakke, zachtaardige meisje – als er Joodse engelen bestaan, moeten ze er eigenlijk zo uitzien –, in wier gezicht hardheid en lieflijkheid dusdanig hand in hand gingen dat je duidelijk meende te zien dat de hardheid een zuster was van de lieflijkheid –, van dat zwakke en tegelijk sterke meisje ging een betoverende kracht uit, een betoverende kracht, ik kan het niet anders zeggen. Ze was niet mooi – wat men zoal mooi noemt in dit leven waar het verleidelijke mooi heet te zijn. Nee, die kleine, onopvallende Jodin raakte rechtstreeks mijn ziel, en zelfs mijn zinnen raakte ze, want als ik haar aankeek, was het alsof ik bijvoorbeeld een lied hoorde. Ja, het was alsof ik iets moois, vreemds, onbekends en toch heel vertrouwds niet zag, maar hoorde. Soms, in stille uren, als de verlamde broer op de rand van de bank zat te lezen in een boek dat op een hoge stoel opengeslagen voor hem lag, als de lieflijke kanarie vredig kwinkeleerde en er een smal streepje milde lentezon op de kale houten vloer viel, zat ik tegenover dat nobele meisje en sloeg ik haar heimelijk gade, haar bleke, brede, afgetobde gezicht, waarop als het ware het leed van al onze Russische Joden te lezen was, en dan stond ik op het punt haar alles te vertellen. Ik was vast niet de enige spion die op haar was afgestuurd, wie weet hoeveel van mijn collega’s ik af en toe bij haar heb ontmoet. (Want we kenden elkaar zelden.) Maar ik ben ervan overtuigd dat het hun of de meesten van hen net zo verging als mij. Dat kind had wapens waartegen wij het moesten afleggen. Het ging erom haar naar Rusland te lokken onder het voorwendsel dat haar broers beslist vrijkwamen, maar het was natuurlijk niet gemakkelijk om haar te misleiden en iets anders dan de ondertekende, door de afgezant van de tsaar ondertekende toezegging zou ze nooit hebben vertrouwd. Maar desnoods was het misschien ook voldoende geweest om van haar de namen te horen van al haar kameraden die in Rusland waren gebleven. Ik zei al, vrienden, dat ik een schurk van geboorte en nature was, maar bij het zien van dat jonge meisje verdween mijn schofterigheid en voelde ik soms hoe mijn hart huilde, hoe het letterlijk ontdooide.

De maanden verstreken, het werd zomer. Ik was van plan met Lutetia ergens heen te reizen. Op een dag verscheen er in mijn hotel een witharige, serieus geklede en zeer plechtstatige man. Met zijn volle zilveren haar, zijn respect afdwingende witte en keurig gekamde bakkebaarden, zijn zwarte, elegante ebbenhouten stok, waarvan de matzilveren knop van hetzelfde materiaal leek te zijn als zijn hoofd- en baardhaar, maakte hij op mij de indruk van een macabere hoogwaardigheidsbekleder aan het hof van de tsaar. Zo moesten naar mijn idee de keizerlijke hofbeambten eruitzien die in het stervensuur en bij de begrafenis van een tsaar hun functie uitoefenen. Maar toen ik hem wat langer had bekeken, kwam hij me plotseling op de een of andere manier bekend voor. Zijn gezicht, zijn volle haar, zijn bakkebaarden en zijn stem doemden op uit een reeds lang vervlogen gewaande jeugd. En opeens, nadat hij had gezegd: “Het doet mij deugd u na zoveel jaren terug te zien, meneer Goloebtsjik!”, wist ik ook wie hij was. Hij was vermoedelijk stokoud. Ooit had ik zijn stem achter een deur opgevangen, een seconde lang had ik in de donkere gang zijn zilverkleurige en zwarte gedaante gezien. Het was de privésecretaris van de vorst. Jaren, jaren terug – hoelang was het geleden? – was hij bij mijn hospes geweest om voor mij te betalen. Hij gaf me amper een hand. Een fractie van een seconde voelde ik drie koude, magere, bijna stenen vingertoppen. Ik verzocht hem plaats te nemen. Alsof hij mijn stoel niet al te veel eer wilde aandoen, ging hij op het uiterste puntje zitten, zodat hij op de stok tussen zijn knieën moest leunen om niet van de stoel te glijden. Zijn deftige, zwarte, stijve hoed hield hij tussen twee vingers. Hij ging meteen, zoals dat in het Latijn heet, in medias res. “Meneer Goloebtsjik,” zei hij, “de jonge vorst is hier. De oudeheer zal op doorreis naar het zuiden wellicht ook enige tijd hier vertoeven. U hebt beide heren ten onrechte en – op z’n zachtst gezegd – op niet nobele wijze bijzonder veel last bezorgd. U noemt zich hier Krapotkin. U onderhoudt zekere betrekkingen met een juffrouw Dinges. Zij heeft ook verscheidene namen. De jonge vorst is nu eenmaal vastbesloten die betrekkingen van u niet te tolereren. Dat is een gril. Maar bijzaak. De jongeheer is zeer genereus. Denkt u even na en zegt u op de man af hoeveel u verlangt om voor eens en voor altijd uit ons gezichtsveld te verdwijnen. U hebt al eens eerder ondervonden hoe groot onze macht is. Als u van geen wijken weet, loopt u meer gevaar dan ooit een van de slachtoffers die door u worden achtervolgd. Ik heb natuurlijk niets ten nadele van uw beroep willen zeggen. Het is, laten we zeggen, niet achtenswaardig, maar zeer noodzakelijk, zeer noodzakelijk – in het belang van de staat uiteraard. Ons vaderland heeft stellig mensen als u nodig. Maar voor de familie die ik al veertig jaar de eer heb af en toe te vertegenwoordigen, bent u gewoon lastig. De familie Krapotkin is bereid u aan een nieuw bestaan in Amerika of ook in Rusland te helpen. Dus denkt u na, hoeveel hebt u nodig?” En bij die woorden haalde de man met het zilveren haar zijn zware gouden horloge uit zijn zak. Hij hield het in zijn hand zoals een arts de pols van zijn patiënt voelt. Ik dacht na. Ik dacht echt na. Het leek me uitzichtloos om tegenover deze man, tegenover mezelf nog met uitvluchten aan te komen of mezelf wijs te maken dat ik nog iets kon hebben aan overbodige en hoogst belachelijke, waardeloze adempauzes. Zijn horloge tikte onvermoeibaar. De tijd verstreek. Hoelang zou hij nog wachten?

Ik had geen besluit genomen. Maar de goede geest die ons nooit verlaat, zelfs niet als we schoften van geboorte en nature zijn, gaf me plotseling de herinnering aan Channa Lea in. En ik zei: “Geld heb ik niet nodig. Ik heb de voorspraak van de vorst nodig. Als hij zo machtig is als u zegt, zal hij me die kunnen verschaffen. Kan ik hem spreken?”

“Terstond!” zei de man met het zilveren haar. Hij stak zijn horloge in zijn zak en stond op. “Kom mee!”

De Parijse privécalèche van vorst Krapotkin – de echte – wachtte voor het hotel. We vertrokken. We reden naar de privéwoning van de vorst. Het was een villa in het Bois de Boulogne en in de lakei, die net als de privésecretaris bakkebaarden droeg, meende ik een van de bedienden te herkennen die ik vele, vele jaren geleden in de zomerresidentie van de oude vorst in Odessa had gezien.

Ik werd aangediend. De secretaris ging eerst. Ik wachtte minstens een halfuur. Bezorgd en terneergeslagen zat ik beneden in het voorvertrek, zoals ik ooit in het voorvertrek van de oude vorst had gezeten. Ik stelde in zekere zin nog minder voor dan de Goloebtsjik van toen. Toen stond de wereld nog voor me open en nu was ik een Goloebtsjik die de wereld al had verloren. Ik wist het. Maar toch maakte het me weinig uit. Ik hoefde mezelf alleen maar te dwingen aan Channa Lea Rifkin te denken en het maakte me niets meer uit.

Eindelijk kwam ik in de kamer van de jonge vorst. Hij zag er nog net zo uit als toen ik hem door de kier in de wand van de chambre séparée met Lutetia had geobserveerd. Ja, hij zag er nog net zo uit, hoe zal ik hem beschrijven, jullie kennen het type: een chique en verboemelde losbol. Hij had wel iets weg van een veelgebruikt stuk zeep, zo bleek en vaal was zijn huid. Hij zag eruit als een stukje gebruikte gele zeep met een dun, zwart snorretje. Ik haatte hem, zoals ik hem altijd had gehaat.

Hij liep door de kamer te ijsberen en ook toen ik binnenkwam, stond hij geen moment stil. Hij bleef rondlopen, alsof de man met het zilveren haar niet mij, maar een pop had meegebracht. Hij richtte zich ook niet tot mij, maar tot hem en vroeg: “Hoeveel?”

“Ik wil zelf met u onderhandelen,” zei ik.

“Maar ik niet met u,” antwoordde hij. Hij hield niet op met rondlopen en keek de secretaris aan. “Onderhandelt u met hem!”

“Ik heb geen geld nodig,” zei ik. “Als u echt zo machtig bent als u zegt, kunt u van mij alles krijgen wanneer u twee mannen bevrijdt van de katorga en een meisje van strafvervolging. En wel meteen. Wanneer u die twee binnen een week bevrijdt!”

“Goed!” zei de secretaris. “Maar tot die tijd houdt u zich zo veel mogelijk schuil. Geef me de gegevens!”

Ik gaf hem de gegevens van de broers Rifkin. Binnen een paar dagen zou ik iets horen.

Ik wachtte een paar dagen. Ik wachtte, moet ik zeggen, met veel ongeduld, met moreel ongeduld zogezegd. Ik zei: moreel ongeduld, want destijds werd ik overvallen door het verlangen naar berouw, ik dacht dat juist toen het moment was aangebroken dat ik met één zogenaamde nobele daad heel mijn schurkachtige leven goed kon maken.

Ik wachtte en wachtte.

Eindelijk kreeg ik een uitnodiging om naar de privéwoning van de vorst te komen.

De oude, statige secretaris ontving me zittend. Hij maakte een uitnodigend, zij het vluchtig gebaar, maar hij zei niet dat ik kon gaan zitten, het was eerder alsof hij me verjoeg, zoals je een vlieg verjaagt.

Uit koppigheid ging ik toch zitten en sloeg mijn benen over elkaar. Uit koppigheid zei ik ook: “Waar is de vorst?”

“Voor u niet thuis,” zei de oude man mild. “De vorst kan zich niet met politieke aangelegenheden bezighouden, zo laat hij weten. Met vuile zaakjes laat hij zich niet in. Hij wil ook geen ruil met u aangaan. U zou bovendien in staat zijn hem aan te geven, zoals u al eens eerder hebt gedaan, en hem te kwalificeren als de beschermer van onze staatsvijanden. Begrijpt u? We kunnen u alleen geld aanbieden. Als u het niet aanneemt, weten wij middelen om u op een andere manier Parijs uit te krijgen. Zo onmisbaar zult u voor onze staat niet zijn. Er zijn vast anderen die evenveel of zelfs meer presteren.”

“Ik neem geen geld aan,” antwoordde ik, “en ik blijf.” Ik dacht daarbij aan mijn sympathieke chef Solovejtsjik. Hem wilde ik alles heel precies vertellen. Hem wilde ik in vertrouwen nemen. Ik was helemaal vergeten met wat voor dode blik Solovejtsjik me de laatste keer had aangekeken. Ik verbeeldde me dat Solovejtsjik achter me stond, ja, dat hij van me hield.

Ik besloot ook meteen naar hem toe te gaan.

Ik stond op en zei plechtig (nu vind ik het belachelijk): “Een echte Krapotkin”, ik benadrukte het woord “echte”, “accepteert geen afkoopsom. Een onechte biedt hem aan.”

Ik verwachtte een gebaar, een woord van verontwaardiging uit de mond van de oude man. Maar hij verroerde zich niet. Hij keek me niet eens aan. Hij keek alleen naar het gladde zwarte tafelblad, alsof er papieren op lagen, alsof hij in het hout las en alsof in het hout de zin geschreven stond die hij een paar seconden later uitsprak.

“Ga,” zei hij zonder zijn ogen op te slaan, laat staan zelf overeind te komen, “en doe wat u goeddunkt.”

Het woord “goeddunkt” deed me blozen.

Ik vertrok, zonder te groeten. Het regende en ik gaf de portier opdracht een rijtuig te laten komen. Ik voelde me nog altijd een vorst, hoewel ik al wist dat ik weer Goloebtsjik was; hooguit een paar dagen kon ik nog Krapotkin zijn.

Maar toch was ik blij, vrienden, dat ik binnen een paar dagen mijn oude bestaan en de mij toekomende naam zou hervinden. Geloof me, ik was blij. En als er iets was wat me destijds verdriet deed, dan was dat het feit dat ik de Jodin Rifkin niet had kunnen helpen. Ik had immers gedacht dat er een kans was om al het kwaad dat ik had bedreven weer goed te maken. Maar zo had ik tenminste mijn eigen bestaan gered, misschien zelfs een beetje gezuiverd.

Ik was blij.

Toen ik in het hotel kwam – het was al vrij laat en in de hal brandden al enkele lampjes –, werd me verteld dat er in de schrijfkamer een heer op me zat te wachten.

Ik dacht dat het Lakatos was en liep zonder iets te zeggen naar de schrijfkamer. Uit de brede fauteuil achter een van de schrijftafels stond echter niet mijn vriend Lakatos op, maar tot mijn verrassing de mondaine couturier, de schepper van de “creaties”.

In de schrijfkamer heerste een soort schemerdonker, dat door de lampen met een groene kap op de andere schrijftafels eerder werd versterkt dan verzwakt. De lampjes leken wel verlichte gifflesjes.

In dat merkwaardige licht had het brede, vale gezicht van de couturier iets weg van deeg in de oven, deeg dat rijst. Ja, hoe dichter hij bij me kwam, hoe groter zijn papperige gezicht werd, groter en breder zelfs in verhouding tot zijn buitensporig wijde, vrouwelijke, wapperende kleren. Hij maakte een buiging en het was alsof er een soort vierkante bol voor me boog. Ik was niet meer geneigd te geloven dat de couturier een mens van vlees en bloed was.

“Vorst,” zei hij, terwijl hij zijn bonkige en tegelijk bolronde bovenlichaam moeizaam weer oprichtte, “mag ik een kleinigheid met u bespreken?”

Ik vond het belachelijk dat ik nog steeds “vorst” werd genoemd, maar het stelde me toch gerust. Ik vroeg de mondaine man te vertellen wat hij op het hart had.

“Een kleinigheid, vorst,” verzekerde hij me, “een futiliteit”, en intussen beschreef zijn mollige, weke hand een volmaakte boog in de lucht. “Het gaat om een kleine schuld. Ik vind het heel pijnlijk, het stuit me zelfs tegen de borst. Het gaat om de jurken van juffrouw Lutetia.”

“Wat voor jurken?” vroeg ik.

“Het is twee maanden geleden,” zei de heer Charron. “Juffrouw Lutetia is een bijzonder mens – vrouw, dame, bedoel ik. Soms is ze niet gemakkelijk in de omgang. Ze is, moet ik zeggen, een echte dame, niet zoals de anderen. Hoewel ze de dochter is van een van mijn gewone, wat zeg ik, een van mijn allergewoonste collega’s, stelt ze (terecht) eisen als een dame uit de kringen van onze voornaamste clientèle. Ik moet toegeven, vorst, ik moet toegeven dat ik haar, dat wil zeggen juffrouw Lutetia, drie van mijn beste modeljaponnen heb verkocht, die ze zelf heeft geshowd. Ook zou ik u niet lastig hebben gevallen als ik momenteel niet net bepaalde acute problemen moest zien te overwinnen.”

“Hoeveel?” vroeg ik als een echte vorst.

“Achtduizend!” zei Charron prompt.

“Goed!” zei ik als een echte vorst. En ik liet hem gaan.

Nadat hij was vertrokken, ging ik meteen naar Lutetia. Achtduizend franc, in die tijd, vrienden – dat was geen kleinigheid voor mij, een arme, armzalige spion. Misschien had ik ook helemaal niets hoeven doen. Maar had ik niet nog altijd lief? Was ik niet nog altijd gevangen?

Ik ging naar Lutetia. Zoals gewoonlijk – ook op de avonden dat ik niet kon komen – zat ze aan de gedekte tafel op me te wachten, zoals het hoort voor een zogenaamde maintenee.

Ik gaf haar de gebruikelijke kus, waartoe je bij wijze van spreken verplicht bent tegenover de vrouw die je onderhoudt. Het was een verplichte kus, zoals grote heren die geven.

Ik at zonder smaak en moet toegeven dat ik, ondanks al mijn verliefdheid, met enige afgunst naar de gezonde eetlust van Lutetia keek. Ik was toen laaghartig genoeg om aan de achtduizend franc te denken. Er kwam van alles bij elkaar. Ik dacht aan mezelf, aan de echte Goloebtsjik. Een paar uur eerder was ik blij geweest weer een echte Goloebtsjik te zijn. Maar nu, met Lutetia aan één tafel, vervulde het me met bitterheid dat ik een echte Goloebtsjik moest zijn. Maar tegelijk was ik ergens toch nog een Krapotkin en moest ik achtduizend franc betalen. Als Krapotkin moest ik die betalen. Opeens was ik, die nooit had geteld en gerekend, verbitterd over de hoogte van het bedrag. Er zijn momenten, vrienden, dat het geld dat je voor een hartstocht moet betalen, bijna net zo belangrijk lijkt als de hartstocht zelf en het object ervan. Ik dacht er niet aan dat ik Lutetia, de geliefde van mijn hart, met schandelijke en schurkachtige leugens had gewonnen en behouden, maar ik verweet haar dat ze mijn leugens geloofde en ervan leefde. Er kwam een onbekende, een vreemde bitterheid in me op. Ik hield van Lutetia, maar ik was boos op haar. Nog terwijl we zaten te eten, kreeg ik het gevoel dat zij als enige schuld had aan mijn schuld. Ik zocht, speurde, spitte als het ware naar fouten bij haar. Ik vond dat het veel weg had van bedrog dat ze me niets over die jurken had verteld. Daarom zei ik langzaam, terwijl ik net zo langzaam mijn servet opvouwde: “De heer Charron was vandaag bij me!”

“Een smeerlap!” zei Lutetia alleen maar.

“Waarom?” vroeg ik.

“Een oude smeerlap,” zei Lutetia.

“Waarom?” herhaalde ik.

“Ach, weet jij veel!” zei Lutetia.

“Ik moet achtduizend franc voor je betalen,” zei ik, “waarom heb je dat niet verteld?”

“Ik hoef je niet alles te vertellen,” antwoordde ze.

“Jawel, alles!” zei ik.

“Geen kleinigheden!” zei Lutetia. Ze steunde met haar kin op haar gevouwen handen en keek me aan, strijdlustig en bijna boosaardig. “Niet alles!” herhaalde ze.

“Waarom niet?” vroeg ik.

“Gewoon!”

“Wat wil dat zeggen: gewoon?”

“Ik ben een vrouw,” zei ze.

Wat een argument! dacht ik en ik beheerste me, zoals dat heet, en zei: “Ik heb er nooit aan getwijfeld dat je een vrouw bent!”

“Maar je hebt het nooit begrepen,” zei ze.

“Laten we praktisch en zakelijk blijven,” zei ik, nog steeds rustig, “waarom heb je me niets over die jurken verteld?”

“Een kleinigheid!” antwoordde ze, “wat kosten die nou?”

“Achtduizend franc,” zei ik. Daarbij vreesde ik – hoewel ik al vastbesloten was geweest een eenvoudige Goloebtsjik te zijn – dat ik dat niet zo had gezegd als een vorst Krapotkin het in zo’n situatie zou hebben gezegd.

“Een kleinigheid!” zei ze. “Ik ben een vrouw. Ik heb jurken nodig!”

“Waarom zeg je dat niet van tevoren?”

“Ik ben een vrouw!”

“Dat weet ik!”

“Dat weet je niet! Anders zou je er geen woorden aan vuilmaken.”

“Je had me het bezoek van Charron kunnen besparen,” zei ik. “Ik hou daar niet van. Ik hou niet van verrassingen!” Ik bleef praten als een vorst – intussen hield de achtduizend franc me bezig.

“Wil je doorgaan met ruziemaken?” vroeg Lutetia. En op hetzelfde moment ontbrandde in haar mooie, maar zielloze, op knikkers lijkende ogen het woedende vuurtje dat jullie, vrienden, op sommige momenten allemaal weleens in de ogen van je vrouw zult hebben gezien. Ik weet niet of vuur een geslacht heeft, maar ik weet wel dat in elk geval een bepaald soort vuur vrouwelijk is. Het brandt niet om een duidelijke reden, er is geen oorzaak. Ik vermoed dat het altijd in de ziel van de vrouw smeult, en soms laait het op en brandt het in haar ogen: een goed en tegelijk boosaardig vuur. Het is maar hoe je het bekijkt. Ik ben er in elk geval bang voor.

Lutetia stond op, smeet haar servet neer, met de wellustige felheid die vrouwen zo vaak veinzen en die even vaak oprecht is, en zei nog een keer: “Ik pik het niet langer! Ik ben het zat!” En alsof ze het niet al een paar keer had gezegd, herhaalde ze: “Jij zult dat nooit begrijpen! Ik ben een vrouw!”

Ook ik stond op. Ik dacht, onervaren als ik toen was, dat je een vrouw met een tedere aanraking kon sussen en kalmeren. Het tegendeel, vrienden, het tegendeel is het geval! Nauwelijks had ik vol tederheid een arm uitgestoken of die lieve Lutetia, de geliefde van mijn hart, sloeg me met beide vuisten in mijn gezicht. Tegelijk stampte ze met beide voeten – een merkwaardige eigenschap die wij niet hebben, wij mannen, als we slaan – en schreeuwde: “Betalen zul je, betalen, morgen, morgenochtend, ik sta erop!”

Wat zou vorst Krapotkin op dat moment hebben gedaan, vrienden? Waarschijnlijk had hij gezegd: Natuurlijk! en was weggegaan. Maar ik, ik was nu eenmaal een Goloebtsjik, dus zei ik: “Nee!” en bleef.

Opeens barstte Lutetia in lachen uit, zo’n lach, weet je, die een “toneellach” wordt genoemd, maar die helemaal geen toneellach is. Want de vrouwen op het toneel doen de vrouwen in het leven, zichzelf dus, gewoon alleen maar na. Waar houdt het zogenaamde leven op en waar begint het zogenaamde toneel?

Ze lachte dus, de geliefde van mijn hart. Het duurde een hele tijd. Maar zoals jullie weten, vrienden, komt er aan alles een eind. Nadat Lutetia uitgelachen was, zei ze plotseling heel ernstig, bijna tragisch en met zachte stem: “Als jij niet betaalt, betaalt je neef.”

Ik schrok van wat Lutetia zei, ja, ik schrok ervan, hoewel ik toch nergens meer van hoefde te schrikken. Als mijn zogenaamde broer al bij Lutetia was geweest, kon het voor haar niet lang meer verborgen blijven wie ik in werkelijkheid was. En waarom – zo vroeg ik me af – zou het voor haar ook verborgen moeten blijven? Had ik zojuist, voor ik hiernaartoe kwam, niet de wens gekoesterd mijn verschrikkelijke vermommingen af te leggen en gewoon weer de gewone Goloebtsjik te zijn?

Waarom vond ik het dan nu weer jammer om mijn verwarrende en verwarde bestaan op te geven? Hield ik zoveel van Lutetia? Was alleen al haar aanblik voldoende om al mijn besluiten op losse schroeven te zetten? Vond ik haar eigenlijk wel aantrekkelijk, nu op dit moment? Zag ik niet hoe ze loog, zag ik niet dat ze te koop was? Ik zag het allemaal en ik verachtte haar er ook om. En als het niet mijn zogenaamde broer was geweest die me weer, juist hier weer de weg versperde, dan had ik haar misschien verlaten. Ik was grootmoedig tegenover hem geweest, ik had zijn geld geweigerd – en zie, nu zat die machtige ellendeling me weer in de weg.

Natuurlijk kon ik dat enorme bedrag niet opbrengen, nog geen derde ervan. Wat had ik niet allemaal moeten doen om in één klap zelfs maar drieduizend franc bij elkaar te krijgen en tenminste te beginnen met afbetalen? En kon ik, zelfs als ik betaalde, überhaupt voorkomen dat Lutetia erachter kwam wie ik werkelijk was? Had ik maar geld, dacht ik toen in mijn verblindheid, dan zou ik haar vertellen wie ik werkelijk was en dat ik mijn allerergste schurkenstreken omwille van haar beging, ook een Goloebtsjik kan bij iedere vrouw met een Krapotkin wedijveren. Dat dacht ik. Hoewel ik zag dat ze loog en een gewetenloos schepsel was, geloofde ik dat ze toch edelmoedig genoeg zou zijn om mijn oprechtheid niet alleen te verdragen, maar ook te kunnen waarderen. Ik geloofde zelfs dat oprechtheid haar kon ontroeren. Maar vrouwen – en, om eerlijk te zijn, ook mannen – mogen a priori misschien van oprechte mensen houden, oprechte bekentenissen van leugenaars en huichelaars horen ze niet graag.

Maar om verder te gaan met mijn verhaal: ik vroeg Lutetia of ze mijn neef al had gezien. Nee! zei ze, hij had haar alleen geschreven, maar ze verwachtte dat hij vroeg of laat langs zou komen, waarschijnlijk in het atelier van de couturier. “Je moet hem meteen de deur wijzen!” zei ik. “Ik hou daar niet van!” – “Het kan me niet schelen waar jij wel of niet van houdt! Trouwens, ik heb genoeg van je!” – “Hou je dan van hem?” vroeg ik, zonder haar aan te kijken. Ik was zo dwaas om te denken dat ze met ja of nee zou antwoorden. Maar ze zei: “En als ik nu eens van hem hield? Wat dan?” – “Wees voorzichtig!” zei ik. “Je weet niet wie ik ben en waartoe ik in staat ben.” – “Nergens toe!” antwoordde ze en ze liep naar de kooi van die afschuwelijke papegaai en begon zijn karmozijnrode keel te kietelen. Meteen daarna kraste hij ook al drie keer achter elkaar: “Krapotkin, Krapotkin, Krapotkin.” Lutetia had hem zo afgericht. Het was alsof ze eigenlijk alles al over me wist en het alleen door de papegaai wilde laten zeggen.

Ik liet de papegaai uitpraten, uit beleefdheid, alsof hij een mens was. Toen zei ik: “Je zult nog weleens zien waartoe ik in staat ben!” – “Kom op dan!” zei ze. Ze werd plotseling woedend of deed alsof ze woedend werd. Ik had de indruk dat haar haar opeens begon te wapperen, terwijl er toch geen wind in de kamer was! Tegelijk gingen ook de veren van de papegaai overeind staan. Ze greep de metalen schommel waarop die afschuwelijke vogel altijd zat zodra hij uit zijn kooi kwam, en sloeg blindelings op me in. Ik voelde de klappen wel, ze deden ook pijn, hoewel ik heel sterk ben. Maar veel heviger dan de klappen was de schok toen ik de vertrouwde vrouw, de geliefde van mijn hart, zag veranderen in een soort weloverwogen losbarstende, geparfumeerde orkaan, een verlokkende orkaan die me toch prikkelde, en wel tot een poging hem te temmen. Ik greep Lutetia’s armen, ze schreeuwde van de pijn, de vogel kraste schril, alsof hij de buren tegen me te hulp riep. Lutetia wankelde, verbleekte en zeeg neer op het tapijt, ze trok me niet mee, daarvoor ben ik te zwaar. Maar ik liet me vallen. Ze sloeg haar armen om me heen. Zo bleven we urenlang verenigd in een gelukzalige haat.

Ik stond op, het was nog midden in de nacht, maar ik voelde dat de morgen begon te dagen. Ik liet Lutetia liggen, ik dacht dat ze sliep. Maar ze zei met een teder, lieflijk kinderstemmetje: “Kom morgen in elk geval naar het atelier! Behoed me voor je neef. Ik kan hem niet uitstaan. Ik hou van jou!”

Ik liep naar huis, door de stille, allengs verblekende nacht. Ik liep behoedzaam, want ik verwachtte elk moment Lakatos ergens tegen te komen.

Ik had ook de indruk dat ik van tijd tot tijd een zachte, slepende tred hoorde. Hoewel ik bang was voor mijn vriend, dacht ik toch hem deze nacht nog dringend nodig te hebben. Ik dacht zijn raad nodig te hebben. Ook al wist ik dat het een duivelse raad moest zijn.

Voor ik de volgende dag naar de couturier, dat wil zeggen eigenlijk naar Lutetia ging, dronk ik een stevig glas. Terwijl ik me aldus verdoofde, dacht ik dat ik steeds helderder werd en steeds slimmere plannen smeedde.

De couturier begroette me enthousiast. De schuldeisers – op het eerste gezicht te herkennen aan het duistere lachje en het veelzeggende zwijgen – zaten in het voorvertrek op hem te wachten.

Ik wist niet precies wat ik zei. Ik wilde Lutetia zien. Ze stond in haar kleedkamer, tussen drie spiegels, er werden verschillende stoffen op haar uitgeprobeerd, ze werd ingepakt en weer ontbloot, het zag eruit alsof ze met honderd spelden langzaam en elegant werd doodgemarteld.

“Is hij geweest?” vroeg ik over de vettige haren van de drie jongemannen heen die met de stoffen en spelden in de weer waren.

“Nee, hij heeft alleen bloemen gestuurd!”

Ik wilde nog iets zeggen, maar ten eerste zat mijn keel dichtgesnoerd en ten tweede gaf Lutetia me te verstaan dat ik weg moest. “Vanavond!” zei ze.

De heer Charron stond me al voor de deur op te wachten. “Vanmiddag, beloofd!” zei ik om verder niet met hem te hoeven praten, hoewel ik er nog helemaal niet op kon vertrouwen dat Solovejtsjik me het geld zou geven.

Ik liep vlug naar buiten en ging naar Solovejtsjik.

Ik wist wel dat hij rond die tijd zelden aanwezig was. Zijn kamer had twee voorvertrekken, aan elke kant een. De voorvertrekken hingen dus als het ware aan het kantoor als twee oren aan een hoofd. Het ene voorvertrek werd afgesloten door een witte deur met vergulde lijsten. Het andere, aan de tegenoverliggende kant, door een zware groene portière. In het eerstgenoemde voorvertrek zaten doorgaans de argelozen te wachten, zij die geen idee hadden van de werkelijke functie van Solovejtsjik. Maar in het tweede wachtten wij, de ingewijden. Ik kende ze niet allemaal, slechts een enkeling. Door de portière konden we alles horen wat Solovejtsjik met de argelozen besprak. Het ging om belachelijke aangelegenheden: in- en uitvoer van graan, speciale vergunningen voor commissionairs in hop in het seizoen, verlenging van reispassen voor zieken, aanbevelingen voor handelaren aan buitenlandse regeringen. Ons, de ingewijden, interesseerden al die zaken niet, maar onze oren, die bedoeld waren om af te luisteren, vingen alles op. We hadden gemakkelijk met elkaar in gesprek kunnen komen terwijl we zaten te wachten, maar geen van ons kon iets doen tegen die luisterdwang die onze beroepsoren op ons uitoefenden, en dus vermeden we gesprekken die ons bij het afluisteren alleen maar hadden gestoord. Ook wantrouwden we elkaar, we verafschuwden elkaar zelfs. Zodra Solovejtsjik de argelozen had afgescheept, sloeg hij de groene portière terug, wierp een blik in ons voorvertrek en riep, al naar het belang van de persoon en de zaak, een van ons als eerste bij zich. Dan moesten de andere “ingewijden” naar buiten en via de binnenplaats naar het andere voorvertrek, dat afgescheiden was door de deur waardoor je niets kon horen.

Solovejtsjik kwam die middag laat, maar de argelozen – tegen wie hij in de regel trouwens hard praatte, vaak zelfs schreeuwde – scheepte hij die keer in minder dan geen tijd af – en wij zaten met een man of zes op hem te wachten. Mij riep hij het eerst.

“U hebt gedronken!” zei hij. “Neemt u plaats!”

Vriendelijk als nooit tevoren presenteerde hij me zelfs een sigaret uit zijn grote zware doos van tulazilver.

Ik had het begin van mijn betoog wel voorbereid, maar zijn vriendelijkheid bedwelmde me in zekere zin, en ik wist niets meer.

“Ik heb niets bijzonders te melden!” zei ik. “Ik heb alleen een verzoek: ik heb geld nodig!”

“Natuurlijk,” zei Solovejtsjik. “De vorst is hier.” Hij blies een paar rookwolkjes de lucht in. “Jongeman,” begon hij, “u zult die concurrentie op den duur niet volhouden. U zult jammerlijk te gronde gaan.” Hij hakte het woord “jammerlijk” in stukken. Het was een eeuwig, een eindeloos jammerlijk. “U bent iemand,” vervolgde hij, “uit wie zelfs ik” – en voor het eerst bespeurde ik iets van ijdelheid bij hem – “zelfs ik,” herhaalde hij, “nog niet helemaal wijs kan worden. U wilde geen geld aannemen. U wilt de Rifkins vrijkopen. Maar: u hebt talent, zeker. U bent niet volmaakt. Hoe zal ik het zeggen? U bent nog een mens. U bent al een schurk – excusez le mot, ik bedoel het niet persoonlijk, ik bedoel het zogezegd literair. Maar u hebt nog hartstochten. U moet kiezen.”

“Ik heb gekozen,” zei ik.

“Zeg eens eerlijk,” vroeg Solovejtsjik, “wilde u de vorst eigenlijk in de val lokken door hem ertoe te bewegen zich voor de Rifkins in te zetten?”

“Ja,” zei ik, hoewel het niet waar was, zoals jullie weten.

“Zo,” zei Solovejtsjik, “dan bent u dus toch volmaakt. Het zou u alleen niet hebben geholpen. De vorst laat zich daar nooit mee in. Maar dan kunt u ook het geld krijgen. U brengt de kleine Rifkin dus naar Rusland.”

“Hoe?” vroeg ik. “Die mensen zijn achterdochtig.”

“Hoe, dat is uw zaak,” zei Solovejtsjik. “U zult moeten vervalsen.”

Ik drukte de sigaret uit in de zware, zwarte, agaten asbak.

“Ik weet niet hoe je moet vervalsen,” zei ik hulpeloos als een kind.

Ach, vrienden! Ik zag op dat moment het nobele meisje Rifkin voor me. Ik zag ook de geliefde van mijn hart, Lutetia, voor me. Ik zag de vijand van mijn leven, de jonge Krapotkin, voor me. Ik zag opeens, met een slepende voet, Lakatos aan komen hinken. Allemaal, allemaal leken ze mijn leven te beheersen. Wat was het eigenlijk? Was het nog wel mijn eigen leven? Jegens alle vier voelde ik plotseling woede. Een even grote woede, beste vrienden, al wist ik heel goed wat voor verschil ik tussen hen moest maken, al wist ik heel goed dat ik eigenlijk van het nobele meisje Rifkin hield, dat ik Lutetia begeerde en minachtte en alleen begeerde omdat ik een kleine, goedkope, zielige overwinning op Krapotkin wilde behalen, en dat ik Lakatos vreesde als de baarlijke afgezant van de duivel, die mij, mij in het bijzonder, een speciaal duiveltje had toebedacht. Ik was opeens vervuld van een onuitsprekelijk en gelukkig makend verlangen sterker te zijn dan zij allemaal, als het ware sterker dan de gevoelens die ik voor hen had, sterker dan mijn werkelijke liefde voor het nobele meisje Rifkin, sterker dan mijn haat jegens Krapotkin, sterker dan mijn begeerte naar Lutetia, sterker dan mijn angst voor Lakatos. Ja, ik wilde sterker zijn dan ikzelf, vrienden, dat is het eigenlijk.

Ik stortte me dus in de grootste misdaad van mijn leven. Ik wist alleen nog niet hoe je die beging, het veiligst beging, dus zei ik nog een keer aarzelend: “Ik weet niet hoe je moet vervalsen.”

Solovejtsjik keek me met zijn dode, lichtgrijze ogen aan en zei: “Misschien kan uw oude vriend u advies geven. Gaat u hier naar buiten.” En hij wees niet naar de deur, maar naar de portière waardoor ik binnen was gekomen.

Het staat vast, vrienden, dat het lot onze wegen leidt, een goedkoop inzicht, zo oud als het lot zelf. Soms zien we het. Meestal willen we het helemaal niet zien. Ook ik was een van degenen die het liever niet zagen, en maar al te vaak sloot ik zelfs krampachtig mijn ogen om het niet te zien, zoals een kind in het donker zijn ogen sluit om niet bang te zijn voor de duisternis om hem heen. Maar mij – misschien was ik verdoemd, misschien uitverkoren, net wat je wilt – dwong het lot overal op al te duidelijke, bijna banale wijze mijn ogen weer te openen.

Toen ik de ambassade verliet – ze lag in een van de deftigste straten, zoals jullie wel weten, naast verscheidene andere vorstelijke ambassadegebouwen –, keek ik uit naar een bistro. Want ik ben een van de talrijke mensen die niet lopend, maar zittend en alleen bij een glas tot enig inzicht kunnen komen. Ik keek dus uit naar een bistro, pas ongeveer veertig passen verder was er een aan de rechterkant, het was een zogenaamde tabac, en niet meer dan twintig passen verder was er nog een. Ik wilde niet naar de tabac, ik wilde naar de andere. Dus liep ik door. Maar toen ik voor de andere stond, keerde ik om mij volstrekt onverklaarbare redenen weer om en liep terug naar de tabac. Ik ging aan een van de kleine tafeltjes achter in de zaak zitten. Door de glazen deur tussen mij en het buffet zag ik de sigarettenkopers komen en gaan. Ik zat met mijn gezicht naar de glazen deur, ik had dus helemaal niet gezien dat er achter mijn rug nog een andere deur was, een gewone houten. Ik bestelde een Marc de Bourgogne en besloot na te denken.

“Daar hebben we onze oude vriend,” hoorde ik achter mijn rug. Ik draaide me om. Jullie kunnen wel raden wie het was, vrienden! Het was mijn vriend Lakatos.

Ik gaf hem maar twee vingers, maar hij drukte ze alsof het mijn hele hand was.

Hij ging ook meteen zitten, hij was vrolijk en opgewekt, zijn witte tanden blonken, zijn zwarte baardje glansde blauwig, zijn strohoed schoof hij schuin op zijn linkeroor. Het viel me op dat hij vandaag geen stokje bij zich had, voor het eerst zag ik hem zonder stok. Nog opvallender was zijn aktetas, een tas van rood saffiaanleer.

“Goed nieuws!” zei hij terwijl hij naar de tas wees. “De premies zijn verhoogd.”

“Wat voor premies?”

“De premies voor staatsvijanden,” zei hij alsof het om premies voor hardlopers en wielrenners ging – zoals in die tijd gebruikelijk was.

“Ik kom net van de heer Charron,” vervolgde Lakatos, “hij verwacht u.”

“Laat hem maar wachten!” zei ik. Maar ik was onrustig.

Terwijl Lakatos zijn broodje in de koffie sopte – ik weet het nog goed, het was een halvemaantje, een croissant, zoals dat heet – zei hij terloops: “À propros, u hebt hier toch vrienden, de Rifkins.”

“Ja,” zei ik schaamteloos.

“Ik weet het,” zei Lakatos, “de juffrouw moet naar Rusland. Moeilijk, moeilijk, zo’n braaf iemand uitleveren.” Hij zweeg, sopte zijn halvemaantje weer in de koffie en zei, terwijl hij het geweekte broodje naar binnen slorpte: “Tweeduizend” – en toen, na een vrij lange stilte: “Roebel!”

We zwegen een paar minuten. Plotseling stond Lakatos op, opende de glazen deur, wierp een blik op de wandklok boven het buffet en zei: “Ik moet ervandoor, ik laat mijn hoed en mijn tas hier. Over tien, hooguit vijftien minuten ben ik terug.”

En weg was hij.

Tegenover me stond de vuurrode tas van Lakatos. De strohoed lag ernaast als een knecht. Het slot van de tas fonkelde als een gouden, gesloten mond. Een wellustige mond.

Een beroepsmatige – maar niet alleen een beroepsmatige, ook een soort bovennatuurlijke, een duivelse nieuwsgierigheid dwong me steeds weer over de tafel heen naar de tas te gluren. Ik kon hem openmaken voordat Lakatos terug was. Tien minuten, had hij gezegd. Tien minuten! Door de gesloten glazen deur hoorde ik het harde getik van de wandklok boven het buffet. Ik was bang voor de tas. Aan weerszijden, boven het middelste slot, dat zoals gezegd op een mond leek, zaten nog twee kleine slotjes, en die leken nu op ogen. Ik dronk nog twee dubbele borrels en toen begonnen de ogen van de tas al te knipperen. Intussen tikte de klok, de tijd verstreek en ik meende opeens te weten hoe kostbaar de tijd was.

Zo nu en dan had ik de indruk dat Lakatos’ vuurrode leren tas op de stoel waarop hij stond vanzelf naar me toe boog. Ten slotte, toen ik dacht dat hij zich helemaal aan me wilde aanbieden, pakte ik hem. Ik maakte hem open. Omdat ik de klok nog steeds hard en meedogenloos hoorde tikken, bedacht ik dat Lakatos elk moment terug kon komen en ging ik ermee naar het toilet. Als Lakatos intussen terugkwam, kon ik zeggen dat ik hem uit voorzorg had meegenomen. Ik had het gevoel dat ik hem niet gewoon meenam, maar ontvoerde.

Met trillende vingers maakte ik hem open. Ik had eigenlijk kunnen weten wat erin zat – hoe had ik het ook niet kunnen weten, ik, die de duivel en zijn relatie met mij zo goed kende. Maar vaak – zoals bij mij het geval was, vrienden – doorzien we de dingen op een heel andere manier dan met de zinnen of het verstand – en uit luiheid, lafheid of gewoonte verzetten we ons tegen dat inzicht. Zo verging het mij toen ook. Ik wantrouwde mijn inzicht, of liever gezegd, ik deed nog bepaalde pogingen om het te wantrouwen.

Deze of gene onder jullie, vrienden, zal misschien vermoeden wat voor papieren er in de aktetas van Lakatos zaten. Ik voor mij, ik kende ze goed, die papiertjes, ik kende ze uit hoofde van mijn beroep. Het waren de gestempelde, ondertekende pasformulieren die onze mensen aan de arme emigranten plachten te overhandigen, zodat ze naar Rusland terugkeerden. Talloze mensen leverde onze organisatie op die manier uit aan de autoriteiten. De arme argelozen reisden gerust en welgemoed naar huis, met een legale pas, naar ze meenden, maar aan de grens werden ze tegengehouden, en pas na ondraaglijke weken en maanden kwamen ze voor de rechtbank en belandden ze vervolgens in een tuchthuis of in Siberië. De ongelukkigen hadden mensen als wij, iemand als ik vertrouwd. De stempels waren echt, de handtekeningen waren echt, de foto’s waren echt – hoezo zouden ze twijfelen? Zelfs de officiële autoriteiten wisten niets van onze schandalige methoden. Het waren maar heel kleine, minuscule tekenen waaraan onze mensen aan de grens de passen van de verdachten konden onderscheiden van die van de niet-verdachten. Een normaal menselijk oog ontgingen die tekenen natuurlijk. Ook werden ze vaak veranderd. Nu eens was het een kleine speldenprik in de foto van de pashouder, dan weer ontbrak er een halve letter in het ronde stempel, een derde keer was de naam van de pashouder geschreven met nagetekende drukletters in plaats van met gewone schrijfletters. Van dat alles wisten de officiële autoriteiten inderdaad niet meer dan de slachtoffers. Alleen onze mensen aan de grens kenden die duivelse tekenen. Onberispelijke stempels en stempelkussens, rode, blauwe, zwarte en paarse, vond ik in de aktetas van de heer Lakatos. Ik ging ermee terug naar mijn tafeltje en wachtte.

Een paar minuten later kwam Lakatos, hij ging zitten, haalde enigszins plechtig een envelop uit zijn jaszak en gaf hem zonder iets te zeggen aan mij. Terwijl ik op het punt stond de envelop, die het zegel van onze ambassade droeg, te openen, zag ik hem uit zijn rode leren tas een van de pasformulieren pakken en hoorde ik hem om inkt en een pen vragen. In de brief die ik las, deelde de keizerlijke ambassadeur vorst Krapotkin mee dat de broers Rifkin door de speciale genade van de tsaar in vrijheid waren gesteld en dat ook hun zus Channa Lea Rifkin geen gevaar liep als ze naar Rusland terugkeerde. Ik schrok, vrienden, ik schrok hevig. Maar ik stond niet op om weg te gaan, ik schoof het papier niet eens naar Lakatos toe. Ik zag alleen hoe Lakatos, zonder zich om mij te bekommeren, met het mooie, kalligrafische handschrift van een klerk langzaam, zorgvuldig en met genoegen de pas voor de Jodin Rifkin uitschreef.

Terwijl ik dit allemaal vertel, vrienden, huiver ik van zelfhaat en zelfverachting. Maar destijds was ik zo stom als een vis en zo onverschillig als een beul na zijn honderdste terechtstelling. Ik geloof dat een deugdzaam mens zijn nobelste daad net zomin kan verklaren als een schoft als ik zijn laaghartigste. Ik wist dat het erom ging het nobelste meisje dat ik kende in het verderf te storten. Met mijn geoefende oog zag ik al de geheimzinnige, de duivelse speldenprik boven de naam. Ik huiverde niet, ik verroerde me niet. Ik, onzalige, dacht aan de onzalige Lutetia. En zowaar ik een schurk ben, ik was toen maar voor één ding bang: dat ik zelf naar de Rifkins moest om het meisje en haar broer het geniepige heuglijke nieuws te brengen. Daar was ik zo bang voor dat ik me vreemd, dat wil zeggen schaamteloos genoeg van elke schuld bevrijd voelde toen Lakatos, nadat hij wat hij in de pas had geschreven zorgvuldig met het vloeiblad had gedroogd, opstond en zei: “Ik ga zelf naar haar toe! Schrijf twee regels: De brenger dezes is een vriend, goede reis, tot ziens in Rusland, Krapotkin.” Tegelijk schoof hij de inktpot en het papier naar me toe en drukte me de pen in de hand. En, vrienden – mag ik jullie nog vrienden noemen? – ik schreef. Mijn hand schreef. Nog nooit had ik zo snel geschreven.

Zonder het papier te drogen pakte Lakatos het van tafel. Hij wapperde ermee als met een vlag toen hij naar buiten liep. Onder zijn linkerarm flakkerde de rode tas.

Het ging allemaal veel vlugger dan ik het kan vertellen. Nog geen vijf minuten later sprong ik op, betaalde haastig en liep naar buiten om een rijtuig te zoeken. Maar er kwam geen rijtuig. In plaats daarvan zag ik een lakei van de ambassade op me afkomen. Solovejtsjik liet me bij zich roepen.

Uiteraard wist ik meteen dat Lakatos had gezegd waar ik te vinden was. In plaats van een smoes te gebruiken en een rijtuig te zoeken, volgde ik de bediende en ging ik naar Solovejtsjik.

Ik zat weliswaar alleen in het voorvertrek van de ingewijden, maar hij liet me lang wachten. Er verstreken tien minuten, tien eeuwigheden, toen pas riep hij me. Ik begon meteen: “Ik moet weg, het gaat om een kostbaar mensenleven, ik moet weg!”

“Over wie hebt u het?” vroeg hij langzaam. “Over de Rifkins!” zei ik. “Ken ik niet, nooit van gehoord,” zei Solovejtsjik. “Blijf zitten! U had geld nodig. Hier! Voor bijzondere diensten!” Hij gaf me mijn loon! O, vrienden, wie nooit loon voor verraad heeft ontvangen, denkt misschien dat het woord judasloon een versleten uitdrukking is. Ik niet. Ik niet. Ik niet.

Ik liep naar buiten, zonder hoed, ik kreeg een rijtuig te pakken, ik trommelde van tijd tot tijd met mijn vuist op de rug van de koetsier, hij sloeg en knalde steeds harder met de zweep. We kwamen bij de Zwitser. Ik sprong uit het rijtuig. De goede man begroette me met een blij gezicht. “Ze zijn eindelijk vrij en gered,” riep hij, “dankzij u! Ze zijn al naar het station. Uw secretaris, Doorluchtigheid, heeft hen meteen meegenomen. O, u bent een edelmoedig mens!” Hij had tranen in zijn ogen, hij greep mijn hand, hij bukte zich om hem te kussen. De kanarie kwinkeleerde.

Ik rukte mijn hand los, groette hem niet, stapte weer in het rijtuig en reed naar mijn hotel.

Onderweg haalde ik de cheque uit mijn zak en hield hem krampachtig in mijn hand. Het was mijn schandegeld, maar het moest mijn zoengeld worden. Het was een onwaarschijnlijk hoge beloning, ik schaam me nog om het bedrag te noemen – hoewel ik jullie toch ook alle andere schandelijke dingen vertel. Geen Lutetia meer, geen couturier meer, geen Krapotkin meer. Naar Rusland! Met geld waren ze aan de grens nog te bereiken. Mijn collega’s telegraferen. Ze kenden me. Met geld konden ze worden teruggestuurd! Geen belachelijke ambities meer! Goedmaken! Goedmaken! Koffer pakken en naar Rusland! Redden! Mijn ziel redden!

Ik betaalde het hotel. Ik liet mijn koffers pakken. Ik bestelde iets te drinken. Ik dronk en dronk. Een wilde vrolijkheid maakte zich van me meester. Ik was al gered. Ik telegrafeerde de chef van onze geheime grenspolitie Kanjoek of hij de Rifkins tegen wilde houden. Ik pakte ijverig samen met het personeel.

Even voor middernacht was ik klaar. Mijn trein ging pas om zeven uur ’s morgens. Ik greep in mijn zak en voelde een sleutel. Aan de vorm, aan de baard herkenden mijn vingers de sleutel van Lutetia’s appartement. Ah, een vingerwijzing dus van de goede God. Je moet vandaag ook naar haar, een gezegende nacht, je bekent en vertelt alles. Je neemt afscheid en geeft haar en jezelf de vrijheid.

Ik ging naar Lutetia. Toen ik buitenkwam, meende ik te voelen dat ik te veel had gedronken. Ik zag overal zingende, opgewonden mensen. Ik zag mensen met vlaggen, geagiteerde sprekers, huilende vrouwen. Zoals jullie weten was Jaurès die dag in Parijs doodgeschoten. Alles wat ik zag, betekende natuurlijk oorlog. Maar ik zat toen in mezelf ingekapseld, ik begreep niets, ik was een dwaze, dronken waggelaar…

Ik was vastbesloten haar te vertellen dat ik tegen haar had gelogen. Eenmaal op het pad van het zogenaamde fatsoen beland was er voor mij geen houden meer aan. Ik liet me als het ware door het fatsoen bedwelmen, zoals vroeger door het kwaad. Pas veel later zag ik in dat zo’n roes niet voort kan duren. Het is onmogelijk om je door het fatsoen te laten bedwelmen. De deugd is altijd nuchter.

Ja, ik wilde alles opbiechten, ik wilde me – ik stelde het me heel dramatisch voor – tegenover de geliefde van mijn leven vernederen, om dan voorgoed afscheid van haar te nemen. Nobel en gedwee afstand doen leek me op dat moment veel verhevener dan de leugenachtige noblesse waarin ik tot nog toe had geleefd, zelfs verhevener dan de hartstocht. Als een lijdende, vernederde, naamloze held wilde ik vanaf nu door het leven gaan. Als ik tot nog toe een erbarmelijke held was geweest, dan zou ik nu een echte, een ware held worden.

In die plechtige, sombere stemming – als ik het zo mag zeggen – begaf ik me naar Lutetia. Ik maakte de deur open. Het was het tijdstip waarop Lutetia me altijd verwachtte. Ik was al verbaasd dat haar kamermeisje me in het voorvertrek niet tegemoetkwam, want ook zij verwachtte me doorgaans om die tijd. Alle deuren stonden open. Je moest langs die walgelijke papegaai en het andersoortige gedierte naar de verlichte salon, dan door de toiletruimte en ten slotte kwam je in de zachtblauw verlichte slaapkamer, die Lutetia haar boudoir placht te noemen. Ik aarzelde eerst, ik weet niet waarom. Ik liep behoedzamer dan anders. De derde deur, die van de slaapkamer, was dicht, maar hij zat niet op slot. Ik deed hem aarzelend open.

In bed, naast Lutetia, met zijn arm om haar nek, lag een man, jullie kunnen wel raden dat het de jonge Krapotkin was. Beiden leken zo vast te slapen dat ze me niet hadden horen komen. Ik liep op mijn tenen naar het bed. O, het was niet mijn bedoeling om wat je noemt een scène te maken. Op dat moment deed hetgeen ik zag me veel verdriet. Maar ik was geenszins jaloers. In de heldhaftige stemming van afstand doen waarin ik me bevond, was het verdriet dat het tweetal me bezorgde bijna welkom. Het bevestigde in zekere zin mijn heldhaftigheid en mijn besluiten. Het was eigenlijk mijn bedoeling om hen zachtjes te wekken, hun geluk te wensen en alles te vertellen. Maar Lutetia werd wakker en slaakte een kreet, waarna de jongen natuurlijk ook wakker werd. Voordat ik iets kon zeggen, zat hij rechtop in bed, in een knalblauwe, zijden pyjama, die zijn borst onbedekt liet. Het was de blanke, tengere, onbehaarde borst van een jongeling, een knaap, ik weet niet waarom die me op dat moment zo irriteerde. “Ah, Goloebtsjik,” zei hij en hij wreef zijn ogen uit, “u bent nog steeds niet opgehoepeld? Heeft mijn secretaris u niet alles uitbetaald? Geef mijn jas even, pak voor mijn part mijn portefeuille.”

Lutetia zweeg. Ze keek me aan. Het kon niet anders of ze wist alles al.

Omdat ik me niet verroerde en de vorst alleen treurig aankeek, terwijl hij in zijn domheid waarschijnlijk dacht dat ik hem brutaal of uitdagend aankeek, begon hij plotseling te brullen: “Eruit, spion, betaalde schoft, eruit!”

En omdat ik op hetzelfde moment zag hoe Lutetia naakt, met blote borsten, overeind kwam, ontbrandde in mij, ondanks alle voornemens en hoewel ik zogezegd al vrij was van alle vleselijke lusten – ontwaakte dus in mij, zeg ik, bij het zien van de naakte vrouw, die naar de stupide mannelijke begrippen eigenlijk aan mij moest “toebehoren”, de oude boosaardige woede.

Ik kon op dat moment nergens aan denken, alleen de naam Goloebtsjik vulde mijn brein en mijn bloed, mijn haat vond geen ander woord. De naakte Lutetia maakte me volledig in de war en harder dan vorst Krapotkin had geschreeuwd, brulde ik hem in het gezicht: “Jíj heet Goloebtsjik! Niet ík! Wie weet met welke Goloebtsjiks jouw moeder heeft geslapen! Niemand kan het zeggen. Maar met de mijne heeft de oude Krapotkin geslapen. En ik ben zijn zoon!”

Hij sprong op en greep me bij de keel, de slappeling. Hij was nog slapper omdat hij geen kleren aanhad. Zijn tengere handen konden mijn hals niet omvatten. Ik duwde hem achteruit. Hij viel op het bed.

Vanaf dat moment weet ik niet meer wat er eigenlijk gebeurde. Ik hoor nog de schrille kreten van Lutetia. Ik zie nog hoe ze spiernaakt – schaamteloos vond ik dat toen – uit bed springt om de jongen te beschermen. Ik weet niet meer wat ik doe. In mijn zak zit een zware sleutelbos, waaraan een ijzeren slot is bevestigd, het slot dat ik uit bijzondere voorzorg aan mijn diplomatenkoffer vastmaak als er belangrijke papieren in zitten. Ik heb geen belangrijke papieren meer. Ik ben geen spion meer. Ik ben een fatsoenlijk mens. Ze tergen me. Ze dwingen me tot een moord. Zonder te weten wat ik doe, grijp ik in mijn broekzak. Ik sla erop los, op het hoofd van Krapotkin, op het hoofd van Lutetia. Ik had tot dusver nog nooit uit woede geslagen. Ik weet niet hoe het anderen vergaat als ze in woede ontsteken. Bij mij was het in elk geval zo, vrienden, dat elke klap me een tot dan toe ongekende wellust verschafte. Tegelijk meende ik bijna zeker te weten dat mijn klappen ook mijn slachtoffers wellust verschaften. Ik sloeg en sloeg – ik geneer me niet te beschrijven hoe ik sloeg, vrienden.’

Hier stond Goloebtsjik op van zijn stoel, en zijn gezicht, waar wij toehoorders naar opkeken, werd beurtelings krijtwit en paars. Hij liet zijn vuist een paar keer op de tafel neerkomen, de halfvolle borrelglazen vielen jammerlijk om en rolden op de grond, de kastelein haastte zich om de karaf te redden. Hoewel hij de bewegingen van Goloebtsjik opgewonden gadesloeg, had hij toch de – beroepsmatige – tegenwoordigheid van geest om de karaf in zijn schoot in veiligheid te brengen. Goloebtsjik sperde eerst zijn ogen open, daarna deed hij ze dicht, waarop zijn oogleden weer begonnen te trillen, een dun sliertje speeksel vormde om zijn blauwige lippen een witte rand. Ja, zo moest hij eruit hebben gezien toen hij een moord had begaan. Op dat moment wisten wij toehoorders het allemaal: hij was een moordenaar…

Hij ging weer zitten, zijn gezicht kreeg weer de normale kleur. Hij veegde zijn mond af met de rug van zijn hand, daarna zijn hand met zijn zakdoek en vervolgde: ‘Eerst zag ik op het voorhoofd van Lutetia, boven haar linkeroog, een gapende wond. Het bloed spoot eruit, stroomde over haar gezicht en kleurde de kussens rood. Hoewel Krapotkin, mijn tweede slachtoffer, vlak naast haar lag, slaagde ik er toch in (het was beslist een wonderbaarlijke gave om met open ogen niet te zien wat ik niet wilde zien) me te verbeelden dat hij er helemaal niet was. Ik zag alleen het bloed van Lutetia stromen. Ik schrok niet van mijn wandaad. Nee! Ik schrok alleen van de aanhoudende stroom, de overvloed aan bloed die in het hoofd van een mens kon zitten. Het was alsof ik weldra – als ik nog wachtte – zou verdrinken in het bloed dat ik zelf had vergoten.

Ik ben opeens heel rustig. Niets stelt me meer gerust dan de zekerheid dat ze nu allebei zullen zwijgen. Voor eeuwig en altijd zullen ze zwijgen. Het is heel stil, alleen de katten komen aansluipen. Ze springen op het bed. Misschien ruiken ze het bloed. In de kamer ernaast krast de papegaai mijn naam, mijn gestolen naam: “Krapotkin, Krapotkin!”

Ik ga voor de spiegel staan. Ik ben heel rustig. Ik kijk naar mijn gezicht en zeg met luide stem tegen mijn spiegelbeeld: “Je bent een moordenaar!” Meteen daarna denk ik: je bent een agent! Men moet zijn vak goed verstaan!

Daarop ga ik naar het toilet, gevolgd door de geruisloze katten. Ik was mijn handen en mijn sleutelbos en het slot.

Ik ging aan het akelig elegante bureautje van Lutetia zitten en schreef met een verdraaide hand, in Latijnse letters, een paar woorden, zinloze woorden. Ze luidden: “Wij hadden toch al willen sterven. Nu zijn we gestorven door de hand van een derde. Onze moordenaar is een vriend van mijn minnaar, de vorst!”

Het deed me toen bijzonder veel genoegen om het handschrift van Lutetia nauwkeurig na te bootsen. Het was overigens niet moeilijk, met haar inkt en haar pen. Ze had het handschrift van alle kleine, plotseling omhooggevallen burgermeisjes. Toch besteedde ik ongewoon veel tijd aan het nauwkeurig nabootsen van dat handschrift. Om me heen slopen de katten. De papegaai riep van tijd tot tijd: “Krapotkin, Krapotkin!”

Toen ik klaar was, verliet ik de kamer. Ik sloot de slaapkamer van buiten twee keer af, ook het appartement twee keer. Ik liep doodgemoedereerd en gedachteloos de trap af. Op de gewone beleefde manier groette ik de conciërge, die ondanks het late uur nog in de loge zat te breien. Ze stond zelfs op, want ik was een vorst – en ze had vaak een vorstelijke fooi van me gekregen.

Doodgemoedereerd en gedachteloos stond ik nog een poosje voor het huis. Ik wachtte op een fiaker. Toen er een leeg rijtuig langskwam, wenkte ik het en stapte in. Ik reed naar de Zwitser bij wie de Rifkins hadden gewoond. Ik wekte hem en zei: “Ik moet me bij u verstoppen.”

“Kom,” zei hij en hij nam me mee naar een kamer die ik nog niet kende. “Hier bent u veilig,” zei hij. En hij bracht me melk en brood.

“Ik moet u iets vertellen,” zei ik. “Ik heb niet uit politieke motieven gedood, maar uit persoonlijke.”

“Dat gaat mij niets aan,” antwoordde hij.

“Ik moet u nog meer vertellen,” zei ik. “Wat?” vroeg hij.

Op dat moment – het was weliswaar heel donker – had ik de moed om te zeggen: “Ik ben een spion, al vele jaren. Maar vandaag heb ik een persoonlijke moord begaan.”

“U blijft hier tot de ochtendschemering!” zei hij. “Tot dan – en geen seconde langer blijft u in dit huis.” En toen, alsof de engel in hem was ontwaakt, voegde hij eraan toe: “Slaap lekker! En moge God u vergeven!”

Ik sliep volstrekt niet – moet ik dat nog zeggen, vrienden? Lang voor de ochtendschemering was ik wakker. Ik had met mijn kleren aan slapeloos op bed gelegen. Ik moest het huis verlaten, ik verliet het ook. Ik dwaalde doelloos door de ontwakende straten. Toen de verschillende torenklokken acht uur sloegen, begaf ik me naar de ambassade. Ik had me niet vergist. Zonder me aangediend te hebben ging ik de kamer van Solovejtsjik binnen. Ik vertelde hem alles.

Toen ik klaar was, zei hij: “U hebt heel veel pech in het leven, maar toch ook een klein beetje geluk. U weet niet wat er is gebeurd? Het is oorlog in de wereld. Hij zal dezer dagen uitbreken. Misschien was hij dat al wel op het moment dat u uw misdaad, of liever gezegd uw moord pleegde. U moet opkomen! Wacht nog een halfuurtje. U moet in dienst!”

Wel, vrienden, ik ging in dienst, en met plezier. Vergeefs informeerde ik aan de grens naar de Rifkins. Ook Kanjoek was er niet meer. Van mijn telegram was niemand op de hoogte. Jullie, die de oorlog hebben meegemaakt, hoef ik niet te vertellen hoe die wereldoorlog was. De dood was ons allen nabij. Jullie weten dat we er vertrouwd mee waren als met een vertrouwde broer. De meesten van ons waren er bang voor. Maar ik, ik zocht hem. Ik zocht hem met alle liefde en met alle geweld. Ik zocht hem in de loopgraaf, ik zocht hem in de voorpost, tussen en voor het prikkeldraad, in het kruisvuur en in de stormaanval, in het gifgas en waar jullie maar willen. Ik kreeg onderscheidingen, maar raakte nooit gewond. De goede broer dood onttrok zich eenvoudig aan mij. De goede broer dood verachtte mij. Rondom vielen mijn kameraden. Ik betreurde hen geenszins. Ik beklaagde het feit dat ik niet kon sterven. Ik had gemoord en kon niet sterven. Ik had de dood offers gebracht en hij bestrafte me: mij, alleen mij wilde hij niet hebben.

Ik verlangde naar de dood. Want toen dacht ik nog dat de dood een kwelling was, waardoor je boete kon doen. Pas later begon ik te vermoeden dat hij een verlossing was. Ik had hem niet verdiend en daarom was hij mij ook niet komen verlossen.

Jullie, vrienden, die het weten, hoef ik niet te vertellen over het onheil dat Rusland toen trof. Het hoort ook niet bij mijn verhaal. Bij mijn verhaal hoort alleen het feit dat ik, tegen mijn vurige wens ongedeerd gebleven, voor de revolutie vluchtte. Ik belandde in Oostenrijk. Ik belandde in Zwitserland. Bespaar me over de afzonderlijke etappes te moeten berichten.

Ik wilde naar Frankrijk, ik wilde naar Parijs. Nadat de dood mij had versmaad, wilde ik zoals iedere moordenaar naar de plaats van mijn erbarmelijke misdaad.

Ik kwam aan in Parijs. Het was een vrolijke dag, hoewel het herfst was, bijna winter – maar de winter ziet er in Parijs bijna net zo uit als bij ons de herfst. Men vierde de overwinning en de vrede. Wat ging mij de overwinning, wat ging mij de vrede aan? Ik sleepte me naar het huis op de Avenue des Champs-Élysées, waar ik ooit een moord had gepleegd.

De conciërge, de oude conciërge van weleer, stond nog voor de deur. Ze herkende me niet. Hoe had ze me ook moeten herkennen? Ik was grijs geworden – grijs, zoals ik nu ben.

Ik vroeg naar Lutetia – en mijn hart bonsde.

“Derde verdieping links,” zei ze.

Ik liep de trap op. Ik belde aan. Lutetia deed zelf open. Ik herkende haar meteen. Zij herkende mij niet. Ze leek me niet binnen te willen laten.

“Ah!” zei ze na een poosje, stapte achteruit, deed de deur dicht en opende hem opnieuw. “Ah!” herhaalde ze en ze spreidde haar armen uit.

Ik weet niet, vrienden, waarom ik eigenlijk in die armen viel. We omhelsden elkaar lang en uitgebreid. Ik had duidelijk het gevoel dat er iets ongelooflijk banaals, belachelijks en zelfs grotesks gebeurde. Stel je voor: ik hield de vrouw die ik eigenhandig omgebracht meende te hebben in mijn armen.

Wel, vrienden, het duurde niet lang of ik ervoer, ik beleefde de beste – of zo je wilt de slechtste – van alle tragedies: de tragedie van de banaliteit.

Ik bleef om te beginnen bij Lutetia. Ze heette overigens allang niet meer zo – en ook naar de mondaine couturier kraaide geen haan meer, zoals dat heet. Ik bleef bij haar: uit liefde, uit berouw, uit zwakheid. Wie zal het zeggen, vrienden?

Ik had geen van beiden gedood. Ik had waarschijnlijk alleen de Rifkins gedood. Eergisteren kwam ik in de Jardin du Luxembourg de jonge vorst Krapotkin tegen. In gezelschap van zijn zwarte secretaris – die nog altijd leeft en, zij het sjofeler en armzaliger dan vroeger, er met zijn bakkebaarden en zijn zilveren haar toch nog steeds niet uitziet als de begeleider van een vorst, maar als zijn lijkdrager, een lijkbegeleider zogezegd – bewoog de jonge vorst zich voort, hij strompelde op twee krukken, misschien het gevolg van de hoofdwond die ik hem destijds had toegebracht.

“Ah, Goloebtsjik!” riep hij toen hij me zag – en het klonk anders, verheugd bijna.

“Ja, ik ben het!” zei ik. “Neem me niet kwalijk!”

“Niets, niets, niets over het verleden!” zei hij en met behulp van zijn twee krukken richtte hij zich in zijn volle lengte op. “Belangrijk is het heden, de toekomst!”

Ik zag meteen dat hij zwakzinnig was en zei: “Ja, ja!”

Opeens ontbrandde er in zijn ogen een zwak vuurtje en hij vroeg: “Juffrouw Lutetia? Leeft ze nog?”

“Ze leeft nog!” zei ik en ik nam haastig afscheid.

En daarmee is mijn verhaal eigenlijk ten einde,’ zei Goloebtsjik, de moordenaar. ‘Ik zou jullie nog wel andere wijsheden kunnen vertellen…’

Het werd licht, je voelde het door de gesloten luiken. Door de weinige kieren drong de triomfantelijke, gouden zomermorgen aarzelend en toch krachtig naar binnen – en je hoorde de ontwakende geluiden in de straten van Parijs en vooral het luidruchtige gejubel van de vroege vogels.

We zwegen allemaal. Onze glazen waren allang leeg.

Opeens werd er hard en driftig op de neergelaten rolluiken gebonsd. ‘Daar heb je haar!’ riep Goloebtsjik, onze moordenaar – en meteen daarna was hij verdwenen, hij had zich onder de tafel verstopt.

De kastelein van Tari-Bari liep op zijn gemak naar de deur. Hij maakte hem open. Hij stak – het leek een eeuwigheid te duren – de grote sleutel in het slot en heel langzaam en met veel lawaai ging het stalen rolluik omhoog. De ontluikende dag drong vol en triomfantelijk onze doorwaakte nacht binnen. Nog vastberadener dan de morgen drong een ouwelijke, schriele vrouw de zaak binnen. Ze leek meer op een heel grote, magere vogel dan op een vrouw. Een veel te dunne en te korte zwarte sluier, liefdeloos vastgemaakt aan de linkerrand van haar bespottelijke hoedje, probeerde vergeefs een diep, lelijk litteken boven haar linkeroog te bedekken. En van de schelle stem waarmee ze vroeg: ‘Waar is mijn Goloebtsjik? Is hij hier? Waar is hij?’ schrokken we allemaal zo dat we, ook al hadden we het gewild, niet in staat waren geweest haar de waarheid te vertellen. Ze wierp nog een paar onaangename en onmenselijk snelle vogelblikken in het rond en verdween.

Pas na een tijdje kroop Goloebtsjik onder de tafel vandaan.

‘Ze is weg!’ zei hij opgelucht. ‘Dat is Lutetia.’ En meteen daarna: ‘Tot ziens, vrienden! Tot morgenavond.’ Tegelijk met hem vertrok ook de chauffeur. Buiten wachtte al de eerste klant. Hij drukte ongeduldig op de claxon.

Ik bleef alleen met de kastelein achter. ‘Wat een verhalen hoor je bij u,’ zei ik.

‘Heel gewone, heel gewone,’ antwoordde hij. ‘Wat is er nou vreemd in het leven? Het heeft heel gewone verhalen te vertellen. Er is toch niets wat u zal weerhouden om terug te komen?’

‘Zeker niet!’ zei ik.

Toen ik die woorden uitsprak, was ik er ook van overtuigd dat ik de kastelein en het restaurant en de moordenaar Goloebtsjik en de andere stamgasten nog vaak terug zou zien. Ik vertrok.

De kastelein vond het nodig om mee te lopen tot aan de deur. Het leek of hij nog een beetje twijfelde aan mijn bedoeling om zijn zaak ook in de toekomst te blijven bezoeken. ‘Komt u echt terug?’ vroeg hij nog een keer. ‘Natuurlijk!’ zei ik. ‘U weet toch dat ik schuin aan de overkant woon, in Hôtel des Fleurs Vertes!’ – ‘Ik weet het, ik weet het,’ zei hij, ‘maar ik heb opeens het gevoel dat u al ver weg bent.’

Die onverwachte woorden maakten me weliswaar niet aan het schrikken, maar ik was er toch diep door getroffen. Ik voelde dat ze een grotere, voor mij alleen nog verborgen waarheid bevatten. Het was niets anders dan de gebruikelijke beleefdheid dat de kastelein van Tari-Bari mij, een oude stamgast, na een doorgehaalde nacht tot op straat vergezelde. Toch had die handelwijze iets plechtigs, iets ongewoons, ik zou willen zeggen: iets ongegrond plechtigs. De eerste wagens kwamen al terug uit de hallen. Ze rolden vrolijk voort, hoewel de koetsiers op de bok, moe van het nachtwerk, zaten te slapen en de teugels in hun slapende handen ook leken te slapen. Een merel wipte heel vertrouwelijk tot vlak bij de grote, slappe vilten pantoffels van de kastelein. Doodgemoedereerd, als in gedachten verzonken, bleef hij naast ons staan, alsof ons gesprek hem interesseerde. Allerlei ochtendgeluiden ontwaakten. Deuren gingen knarsend open, ramen rinkelden zachtjes, vegende bezems schuurden schrapend over de straatstenen en ergens jammerde een kind, dat waarschijnlijk plotseling uit zijn slaap was gerukt. Dit is een morgen als alle andere, zei ik bij mezelf. Een gewone Parijse zomermorgen! En hardop zei ik tegen de kastelein van Tari-Bari: ‘Maar ik ga helemaal niet weg! Geen denken aan!’ En ik liet een aarzelend lachje horen – het had eigenlijk een krachtige, overtuigende lach moeten zijn; het kwam er helaas nogal schamel uit: een waar misbaksel van een lach…

‘Nou, tot ziens dan maar!’ zei de kastelein, en ik drukte zijn zachte, vlezige, eigenlijk kaasachtige hand.

Ik keek niet meer naar hem om, maar ik voelde dat hij zijn restaurant weer was binnengegaan. Het was natuurlijk mijn bedoeling de straat over te steken om bij mijn hotel te komen. Maar ik deed het niet. Ik had het idee dat de morgen nog uitnodigde tot een kleine wandeling en dat het ongepast, zo niet kwalijk was om naar een kale hotelkamer te gaan op een tijdstip waarvan je niet kon zeggen dat het te vroeg of te laat was. Het was niet meer vroeg in de ochtend, maar ook nog niet laat. Ik besloot een paar blokjes om te lopen.

Ik wist niet hoelang ik zo had rondgewandeld. Toen ik eindelijk voor mijn hotel stond, herinnerde ik me van die hele ochtendwandeling niet meer dan een paar niet getelde, volstrekt niet getelde klokslagen van verschillende, onbekende torens. De zon scheen al krachtig en beslist vertrouwd in de vestibule. Mijn hotelhouder leek in zijn roze hemdsmouwen al even erg te zweten als hij op andere dagen alleen rond het middaguur deed. In elk geval maakte hij de indruk, hoewel hij op dat moment helemaal niets uitvoerde, het erg druk te hebben. Ik kreeg ook meteen te horen waarom.

‘Eindelijk een gast!’ zei hij en hij wees naar drie koffers die hij naast zijn bureau had opgestapeld. ‘Kijkt u eens naar die koffers,’ vervolgde hij, ‘dan weet u meteen wat voor gast het is!’ Ik bekeek de bagage. Het waren drie gele, varkensleren, prachtige koffers en de geelkoperen sloten glansden als geheime, op slot gedraaide gouden monden. Boven elk slot stonden in bloedrode letters de initialen: ‘J.L.’

‘Hij heeft kamer 12,’ zei de hotelhouder. ‘Vlak naast u. Deftige gasten zet ik altijd naast elkaar.’

Met die woorden gaf hij me de sleutel.

Ik hield de sleutel een poosje in mijn hand en gaf hem toen terug. ‘Ik wil beneden koffiedrinken,’ zei ik. ‘Ik ben te moe om nog naar boven te gaan!’

Ik dronk de koffie in de kleine schrijfkamer, tussen een allang opgedroogde inktpot en een majolicavaas met kunstviooltjes, die herinnerden aan Allerzielen.

De glazen deur ging open en binnen stapte, nee, huppelde een elegant heerschap. Vreemd genoeg ging er een sterke viooltjeslucht van hem uit, zodat ik heel even dacht dat de kunstviooltjes in de majolicavaas plotseling tot leven waren gekomen. Bij elke stap beschreef de linkervoet van die heer – ik zag het duidelijk – een sierlijke lus. Hij was in het lichtgrijs en heel zomers gekleed, als het ware in een zilveren zomer gehuld. Zijn haar met de strakke scheiding in het midden glansde blauwzwart, alsof het niet door een kam maar door een tong was gladgestreken.

Hij knikte me vriendelijk en tegelijk gereserveerd toe.

‘Ook een koffie!’ riep hij door de opengelaten deur naar de hotelhouder.

Dat ‘ook’ ergerde me.

Hij kreeg zijn koffie. Hij roerde lang, overdreven lang met het lepeltje in het kopje.

Ik wilde juist opstaan toen hij zei, met een stem die klonk als fluweel en een fluit, als een fluit van fluweel: ‘U bent hier ook onbekend, nietwaar?’

Het klonk in mijn oren als een echo. Ik herinnerde me dat ik diezelfde vraag vandaag – of was het gisteren? – al eerder had gehoord. Ja, ja! De moordenaar Goloebtsjik had die vraag uitgesproken, hij had hem waarschijnlijk die nacht uitgesproken, of misschien had hij ook niet letterlijk zo geluid! Tegelijk herinnerde ik me de naam: Jenö Lakatos, en ik zag ook de bloedrode initialen op de gele koffers: ‘J.L.’

In plaats van de heer antwoord te geven, vroeg ik hem dan ook: ‘Hoelang denkt u hier te blijven?’

‘O, ik heb de tijd!’ zei hij. ‘Ik kan vrij over mijn tijd beschikken!’

De hotelhouder kwam binnen met een leeg inschrijfformulier. Hij vroeg de nieuwe gast zijn naam te noteren.

‘Schrijft u,’ zei ik, hoewel hij me niets had gevraagd, in een soort aanval van ongemanierdheid, waarvan ik me nu nog geen rekenschap kan geven, ‘in de rubriek achternaam: Lakatos, in de rubriek voornaam: Jenö.’ Toen stond ik op, maakte een buiging en vertrok.

Nog diezelfde dag verliet ik mijn kamer in de Rue des Quatre Vents. Goloebtsjik heb ik nooit meer gezien, ook geen van de mannen die zijn verhaal hadden gehoord.

* Goloebtsjik is Russisch voor duifje.

NAWOORD

Toen in september 1936 bij de Amsterdamse exiluitgeverij Allert de Lange Beichte eines Mörders verscheen, was de bijval nergens zo groot als in Nederland. De Duitstalige versie, die enkele maanden later door een Nederlandse vertaling werd gevolgd, leverde al meer dan vijftien recensies op, waarin het superlatieven regende. ‘Zelden lazen wij een zoo adembeklemmend boek, als dit laatste boek van Joseph Roth,’ schreef de toonaangevende criticus uit die jaren P.H. Ritter in De Telegraaf, en op 4 oktober hield hij zijn wekelijkse radiopraatje bij de AVRO over ‘de letterkundige figuur van Joseph Roth’. Anton van Duinkerken, de Nederlandse literatuurpaus, riep het werk in De Tijd uit tot ‘Boek van de Week’ en wijdde er een hele bladzijde aan. Hij duidde de roman vooral in de geest van de tijd en het succes van het nationaalsocialisme: ‘Dit verhaal is brandend actueel, omdat het handelt over de vraag hoe de menschen worden tot wat ze zijn en omdat deze vraag, juist nu het individu zich schijnt over te leveren aan massa-bewegingen, het raadsel onzer dagen is.’

Niet weinig recensenten merkten op dat Joseph Roth zijn ‘moordenaarsbiecht’ in Amsterdam had geschreven. Ze hadden hem in cafés als Scheltema op de Nieuwezijds Voorburgwal en De Engelse Reet in de Begijnensteeg in zijn schriftjes zien krabbelen, altijd met een glas jenever naast zich, of met een wijde cape om zijn schouders door de straten zien dwalen. Chris de Graaf, recensent van het Algemeen Handelsblad, leerde de auteur persoonlijk kennen en lichtte de lezers in over het ontstaan van het boek in Amsterdam: ‘De Oostenrijksche auteur Joseph Roth, die jarenlang in Frankrijk heeft gewoond en wiens boeken sedert zij, blijkbaar wegens zijn Joodsche afkomst, niet meer in Duitschland worden gedrukt, te Amsterdam verschijnen, heeft deze Beichte eines Mörders in een Amsterdamsch hotel geschreven. Hij zat daar alleen in een kamer, met uitzicht over het water, en hij kon aan de achterzijde met een bootje oversteken als hij een deel van zijn handschrift naar zijn uitgever wilde brengen.’

Roth werd nog tijdens zijn leven een legende in Amsterdam. ‘Joseph Roth voelde zich thuis in onze herbergen,’ schreef Anton van Duinkerken, ‘zooals hij zich thuis voelde in de Parijsche bistro’s.’ En in die ‘herbergen’ vond Roth de sfeer die hij nodig had voor het Parijse verhaal over de vermeende moordenaar Goloebtsjik. De recensent van Het Volk, Johan Winkler, formuleerde het zo: ‘Een echte “Roth” is deze moordenaars-biecht vooral door z’n sfeer, z’n stemming, z’n tragische melodie-in-moll, z’n gans-eigen muziek, die bij u dezelfde stemming wekt als waaruit de roman geboren werd.’

Naast de deur van coffeeshop Hunter’s Bar in de Warmoesstraat 24 hangt sinds enige tijd een plaquette, waarop staat: Hier woonde Joseph Roth (1894-1939), Oostenrijks-Hongaars schrijver en journalist, vervolgd door de nazi’s, in 1936-37 in Hotel Eden. Hij koos dit adres om de sfeer van de oude stad te ondergaan en het carillon van de Oude Kerk te kunnen horen. Roth had in januari 1933 nazi-Duitsland de rug toegekeerd en woonde sindsdien in Parijs. Hij vond nieuwe uitgevers in Amsterdam: Emanuel Querido en Allert de Lange richtten al in 1933 een afdeling op voor werk van Duitse vluchtelingen. Roth sloot met beide uitgeverijen contracten af. Hij woonde van maart tot juli 1936 in Hotel Eden. Dat hij naar Amsterdam kwam, gebeurde onder druk van Stefan Zweig, die van vrienden in Parijs over Roths rampzalige situatie had gehoord en nog een keer de schulden van zijn vriend vereffende. Op voorwaarde dat hij wegging uit Parijs, waar hij in een te duur hotel logeerde, de alcoholduivel hem kwelde en profiteurs met zijn inkomsten aan de haal gingen. Overal liet hij schulden achter. Hij was er mentaal en fysiek zo slecht aan toe dat er van schrijven nauwelijks meer iets kwam.

In mei 1935 was Roth een paar weken in Amsterdam geweest, waar hij met Allert de Lange een contract afsloot voor een volgende roman, die als werktitel Der Stammgast had. Bij de ondertekening ervan ontving hij een voorschot van 1350 gulden en vervolgens negen maanden lang telkens 450 gulden en 150 schilling. Toen het geld op was, maar de roman nog niet af, wilde hij nieuwe voorschotten, wat de uitgever weigerde. Er zou alleen nog worden betaald wanneer er kopij werd ingeleverd. Door Roth naar Amsterdam te sturen en onderdak te geven in de buurt van zijn uitgeverij, waar bekenden een oogje in het zeil konden houden, hoopte Zweig dat de roman eindelijk zou worden voltooid. Roth kwam half maart 1936 naar Amsterdam met twee koffers met daarin zijn enige bezittingen, waaronder het manuscript van Der Stammgast. Aan Zweig liet hij weten dat de contouren van het verhaal er al waren, maar dat de ‘vulling’ nog ontbrak. Die moest hij in Amsterdam zien te vinden.

Roth was al rond 1930 bekend in Nederlandse literaire kringen. Belangrijke bladen als de Nieuwe Rotterdamsche Courant, Het Vaderland en De Groene Amsterdammer brachten recensies van de nieuwe publicaties in het Duits – een taal die velen toen nog beheersten. Er was aandacht voor Die Flucht ohne Ende, Zipper und sein Vater en Rechts und links, maar het was vooral Hiob, de eerste roman die heel snel ook in Nederlandse vertaling verscheen, waarmee Roth internationaal doorbrak en het Nederlandse publiek voor zich innam. Het succes van Radetzkymarsch, de grote roman over de ondergang van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, bevestigde zijn status als vooraanstaand Europees schrijver. Het boek belandde in 1933 op de brandstapels van het Derde Rijk.

De eerste jaren na zijn vertrek uit Duitsland was Roth bijzonder productief. Bij zijn uitgever ontstond zelfs de vrees dat de nieuwe roman Beichte eines Mörders tot oververzadiging bij het publiek zou leiden. Niets was minder waar. ‘Op het werk van Joseph Roth konden wij de laatste tijd bij meer dan een gelegenheid de aandacht vestigen,’ schreef Johan Winkler in Het Volk. ‘[T]e Amsterdam, dat dezen Oostenrijker thans gastvrijheid biedt, verschenen in twee jaar tijds de Russische roman Tarabas, het filosofische Der Antichrist en de Napoleon-roman Die hundert Tage. Naast en na die boeken, elk in zijn soort van bijzondere voortreffelijkheid, betekent Joseph Roth’s laatste werk een “overtreffende trap”.’ En op 10 maart 1937 schreef recensent Gerard van Eckeren in het blad Eigen Haard: ‘Wie enkele maanden geleden op het Damrak te Amsterdam langs den bekenden boekhandel van Allert de Lange mag zijn gekomen, diens oog zal mogelijk getrokken zijn door heele reeksen van een zelfde boek, zwart en oranje, achter het winkelraam uitgestald, en door de aan de ruit geplakte uitvoerige rood onderstreepte recensies uit de groote bladen. Deze nadrukkelijke reclame betrof Joseph Roth’s nieuwen roman: Beichte eines Mörders. Zij trok de aandacht en werd zeker niet voor een nietswaardige in de literatuur gemaakt, want Joseph Roth, een emigrant (en in Duitschland zelfs streng taboe!) heeft al enkele vroegere boeken op zijn naam staan, die tevens te onzent niet onopgemerkt zijn gebleven.’ Van Beichte eines Mörders waren in november 1936 vijfduizend exemplaren verkocht, wat voor de uitgeverij, die door de slinkende markt voor in Duitsland verboden boeken in zwaar weer verkeerde, een onverhoopt succes was.

Dat Beichte eines Mörders in Amsterdam werd geschreven, heeft in de keuze van de personages, de setting en de sfeer hier en daar sporen achtergelaten. Tijdgenoten die Roth in Amsterdam hebben gekend, moeten duidelijke verwijzingen hebben opgemerkt. Zo wees de auteur Max Kijzer in het Centraal Blad voor Israëlieten op de verwantschap met Maurits Dekker: ‘Wegens het forsch aanpakken van zijn literair-menschelijke onderwerpen, zijn manlijk en diep bewogen medelijden met de vernederden, zijn manlijk en diep bewogen medelijden met de verdrukten en zijn imponeerende geestigheid, is hij in Nederland te vergelijken met zijn vriend, den Joodschen auteur Maurits Dekker.’ Maurits Dekker was in 1929 doorgebroken met een roman getiteld Waarom ik niet krankzinnig ben, die hij, om de kritiek te misleiden, presenteerde als een uit het Russisch vertaalde roman, onder het pseudoniem Boris Robazki. De verwantschap tussen deze roman en Beichte eines Mörders is opvallend. Ze ademen dezelfde sfeer en ook het decor en de structuur vertonen overeenkomsten. De reden waarom Dekker een pseudoniem nodig had, moet Roth hebben aangesproken: in zijn jeugd was hij opgepakt wegens roofmoord, maar de misdaad werd nooit bewezen en Dekker werd op vrije voeten gesteld. Wie de moord op twee rijke oude dames had gepleegd, is nooit opgehelderd. De bespreking van Beichte eines Mörders door Albert Vigoleis Thelen (alias Leopold Fabrizius) in Het Vaderland van 18 juli 1937 zou een knipoog naar Roths vriendschap met de vermeende moordenaar Dekker kunnen bevatten: ‘De kunstenaar moet een deel van zijn wezen gelegd hebben in de figuren van zijn werk, ook al kan dat voor de kennis van dat wezen soms pijnlijk zijn. […] Aan den schrijver Joseph Roth nu schijnt een moordenaar verloren te zijn gegaan. Het aantal boeken van zijn hand, waarin een groote of kleine, maar altijd fascineerende moordenaar in het centrum staat, groeit aan; de Kainsgestalte biologeert hem blijkbaar, de broedermoord laat hem niet los. Tarabas, Napoleon, thans weer Golubtschik, de held van zijn nieuwen roman Beichte eines Mörders.’

Met zekerheid is het slot van de roman door het Amsterdamse decor geïnspireerd. Roth herschreef het einde van het verhaal in juli 1936, bij het corrigeren van de drukproeven. Hij bracht die zomermaanden door in Oostende, in gezelschap van Stefan Zweig, en in een brief aan zijn uitgever vroeg hij aandacht voor de vele correcties en wijzigingen die hij had aangebracht: ‘De laatste twee bladzijden bevatten de meeste wijzigingen. Het slot is compleet nieuw.’ Het is de scène waarin hij Goloebtsjik na de doorwaakte nacht laat terugkeren naar zijn hotel in de Rue des Quatre Vents in Parijs. In werkelijkheid beschrijft Roth echter zijn Amsterdamse hotelletje en de weg ernaartoe, vanaf het centrum van de stad door de Warmoesstraat. Het licht valt binnen vanuit de tegenoverliggende steeg, die naar de Oude Kerk loopt. Hij hoort het klokgelui van het carillon, zoals dat ook nu nog te horen is. Op een oude ansichtkaart die de eigenaar van Hotel Eden heeft laten maken, staat de achterkant van het gebouw, waar het bootje klaarlag waarmee Roth zich dagelijks liet overzetten om aan zijn caféronde door Amsterdam te beginnen. De hal en de gelagkamer die op een ingezette foto zijn afgebeeld, komen tot en met de bloemenvaasjes op de tafels overeen met Roths beschrijving in de slotscène van de roman.

Dat Roth op de valreep een scène aan de roman wilde toevoegen waarin zijn Amsterdamse hotel als coulisse dient, mag gezien worden als een eerbetoon aan Piet Blansjaar, de hotelbaas die hem – tegen de verordeningen van Stefan Zweig in – van drank voorzag en hem ondanks onbetaalde rekeningen niet uit zijn kamer zette. Na de zomer van 1936 keerde Roth er zelfs terug met zijn nieuwe vriendin Irmgard Keun, die hij in Oostende had leren kennen en die illegaal in Nederland was en zich in het hotel voor de politie verborg. Blansjaar beschouwde Roth als een broer, hij bewonderde hem als schrijver en noemde later zelfs zijn zoontje naar hem. Roth liet hem het manuscript van Beichte eines Mörders na. De verkoop ervan had Blansjaar na de oorlog veel geld kunnen opleveren, maar tijdens de hongerwinter van 1944-1945 ging alles wat brandbaar was de kachel in, zo ook Roths manuscript.

Van Roths maandenlange verblijf in Nederland is één foto bekend. Wiel van der Randen fotografeerde Roth tussen vrienden in het Noord-Zuid Hollandsch Koffiehuis bij het Centraal Station, vermoedelijk op 1 of 2 juli 1936. Er is geen kennersoog voor nodig om te zien dat de drankduivel hem in Amsterdam niet had verlaten, integendeel. Roth, tweeënveertig jaar oud, zit erbij als een oude man, met ingevallen wangen en opgezette ogen. Wat er om hem heen gebeurt, lijkt hem compleet te ontgaan. Het is duidelijk dat Zweigs opzet om Roth in Amsterdam minder te laten drinken was mislukt. Maar door zijn inspanningen en vooral door zijn financiële tussenkomst kon hij wel op erkentelijkheid van de uitgeverij rekenen. Zo komt het dat de opdracht voor de eerste vertaling van Beichte eines Mörders niet naar Nico Rost ging, een goede vriend van Roth, die hij al uit Berlijn kende en in Amsterdam, Brussel, Oostende en Parijs bleef ontmoeten. Ook al had Roth het aan Rost beloofd, het was Stefan Zweig die besliste dat een van zijn beschermelingen, Reinier P. Sterkenburg, de opdracht kreeg. Diens vertaling verscheen in 1937 onder de titel Biecht van een moordenaar bij Allert de Lange.

Els Snick

Deze tekst is een bewerking van het hoofdstuk ‘Biecht van een moordenaar: een Amsterdamse roman’ in Waar het me slecht gaat is mijn vaderland. Joseph Roth in Nederland en België. Dat boek, in 2013 verschenen bij Bas Lubberhuizen, is een bewerking van mijn proefschrift over Joseph Roth uit 2011.

IN L.J. VEEN KLASSIEK VERSCHENEN

Jane Austen – Emma

Jane Austen – Trots en vooroordeel

Miklós Bánffy – Geteld, geteld

Donald Barthelme – 41 verhalen

Donald Barthelme – Sneeuwwitje

Emily Brontë – Woeste Hoogten

Italo Calvino – De onzichtbare steden

Louis Couperus – Eline Vere

Louis Couperus – De ongelukkige

Louis Couperus – De stille kracht

Rudi van Dantzig – Voor een verloren soldaat

Charles Dickens – Grote verwachtingen

Fjodor Dostojevski – Aantekeningen uit het dodenhuis

Fjodor Dostojevski – Misdaad en straf

Alexandre Dumas – De graaf van Montecristo

G.L. Durlacher – Strepen aan de hemel en andere verhalen

William Faulkner – Absalom, Absalom!

William Faulkner – Het geluid en de drift

F. Scott Fitzgerald – De grote Gatsby

F. Scott Fitzgerald – Teder is de nacht

Gustave Flaubert – De leerschool der liefde

Gustave Flaubert – Madame Bovary

William Golding – Heer van de vliegen

Ivan Gontsjarov – Oblomov

Elizabeth Harrower – De wachttoren

Ernest Hemingway – Afscheid van de wapenen

Ernest Hemingway – En de zon gaat op

Ernest Hemingway – Voor wie de klok luidt

Rudyard Kipling – De jungleboeken

Ira Levin – De jongens uit Brazilië

Ira Levin – Rosemary’s baby

V.S. Naipaul – Een huis voor meneer Biswas

Irfan Orga – Aan de oevers van de Bosporus

Bolesław Prus – De pop

Joseph Roth – Biecht van een moordenaar

Joseph Roth – Hotel Savoy

Joseph Roth – Job

Joseph Roth – De Kapucijner Crypte

Joseph Roth – Radetzkymars

Joseph Roth – Vlucht zonder einde

Joseph Roth – Zipper en zijn vader

Mary Shelley – Frankenstein

John Steinbeck – De druiven der gramschap

Stendhal – Lucien Leuwen

William Styron – De bekentenissen van Nat Turner

William Styron – Het duister zichtbaar

William Styron – Sophies keuze

Lev Tolstoj – Anna Karenina

Anton Tsjechov – De dame met het hondje

Edith Wharton – De jaren van onschuld

Jevgeni Zamjatin – Wij

Stefan Zweig – Ongeduld

Stefan Zweig – Reis naar het verleden

JOSEPH ROTH

Job

De vrome dorpsleraar Mendel Singer is de reïncarnatie van de Bijbelse figuur Job, veroordeeld om de beproevingen Gods te ondergaan. Singers vrouw en twee van zijn kinderen komen te overlijden, om naar Amerika te emigreren moet hij zijn gehandicapte zoon achterlaten, en ten slotte moet hij met lede ogen toezien hoe zijn dochter naar een krankzinnigengesticht wordt afgevoerd. Gebukt onder zijn zware lot komt Singer in opstand tegen God en verliest hij de moed om te leven, totdat er op een dag een haast wonderbaarlijke ommekeer van het noodlot plaatsheeft. Job is het aangrijpende verhaal van een eenvoudige joodse man en zijn gezin, en tegelijkertijd de kroniek van een heel volk en van een tijdperk dat afloopt.

‘Zelden heb ik in één boek zoveel schoonheid en pijn doorstaan als in Job van Joseph Roth.’ – Daan Heerma van Voss

‘Ik kan onmogelijk recht doen aan de poëtische subtiliteit van dit boek. Maar voor de literaire merites kan ik onmiddellijk instaan.’ – Thomas Mann

JOSEPH ROTH

Vlucht zonder einde

Een herontdekking uit het vroege oeuvre van Joseph Roth, voor het eerst in Nederlandse vertaling

Met een inleiding van Arnon Grunberg

Franz Tunda, officier in het keizerlijke leger tijdens de Eerste Wereldoorlog, ontsnapt uit krijgsgevangenschap en komt terecht in de chaos van de Russische Burgeroorlog; raakt betrokken bij de communistische avant-garde, en zoekt zijn toevlucht in de armen van een mooie Georgische vrouw. Pas na allerlei omzwervingen keert hij vanuit Siberië terug naar Wenen. Maar in de tussenliggende jaren is de vertrouwde wereldorde in elkaar gestort en komt Tunda nergens meer aan. Bakoe, Moskou, Wenen, Parijs – elke stad blijkt slechts een volgende etappe op zijn odyssee.

Vlucht zonder einde verscheen in 1927 en is wellicht de meest persoonlijke roman van journalist en romancier Joseph Roth (1894-1939). Met de eindeloze omzwervingen van Franz Tunda voorspelde Roth zijn laatste levensjaren – die hij afwisselend in Oostende, Amsterdam en Parijs doorbracht. In deze laatste stad overleed Roth onder armoedige omstandigheden.