Graaf Miklós Bánffy kende de wereld van de Hongaarse adel van vóór de Eerste Wereldoorlog van binnenuit – de politiek en partijen, het protocol en de etiquette, de diplomatie en liefdesaffaires. Deze wereld vormde de inspiratie voor Geteld, geteld.

Het verhaal van de deels op Bánffy geënte graaf Bálint Abády en zijn eveneens adellijke neef speelt zich af in Hongarije en Transsylvanië, tussen eeuwenoude bomen en kastelen, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog. Abády wordt de pleitbezorger van een groep Roemeense boeren op een afgelegen landgoed, terwijl zijn neef zijn fortuin aan de goktafel verspilt. Jachtpartijen op landgoederen, turbulente scènes in het parlement, het luxeleven in Boedapest: de wereld van de jongemannen wordt op authentieke, ironische en liefdevolle wijze bezongen in Geteld, geteld. Deze roman zag het levenslicht na de Eerste Wereldoorlog, toen dit wondere tijdperk nog net niet voorgoed verloren was.

Graaf Miklós Bánffy (1873-1950) was diplomaat en de Hongaarse minister voor Buitenlandse Zaken vlak na de Eerste Wereldoorlog. Hij woonde het grootste deel van zijn leven in het familiekasteel in Transsylvanië – totdat het paleis en de omringende landgoederen na de Tweede Wereldoorlog werden onteigend. Geteld, geteld verscheen in 1934. Vanaf 1940 werd het werk van Bánffy in de ban gedaan, om pas in de jaren ’80 in Hongarije herontdekt te worden. Bánffy stierf in armoede in Boedapest.

‘Anna Karenina en Oorlog en vrede in één.’ – The Daily Telegraph

‘Een prachtig voorbeeld van een herontdekte klassieker. De kracht van Bánffy’s enthousiasme heeft het effect van de beste romans van Trollope – maar komt uit een oude wereld die nu exotisch lijkt.’ – The Times Literary Supplement

Miklós Bánffy

Geteld, geteld

Vertaald door Rebekka Hermán Mostert

Met een voorwoord van Jaap Scholten

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

De uitgever ontving voor deze uitgave een Schwob-bijdrage van het Nederlands Letterenfonds

De vertaalster ontving voor deze vertaling een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 2012 Erven Miklós Bánffy

© 2012, 2016 Nederlandse vertaling Rebekka Hermán Mostert

© 2012 voorwoord Jaap Scholten

Oorspronkelijke titel Megszámláltattál

Oorspronkelijke uitgave Erdélyi Szépmíves Céh, 1934

Kaart Cartografie Ltd., Budapest

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Getty Images

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 204 1520 9

D/2016/0108/732

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de derde druk, 2016, ISBN 978 90 204 1516 2

INHOUD

Voorwoord
door Jaap Scholten

Geteld, geteld

Verantwoording van de vertaalster

VOORWOORD

Uw koninkrijk is verdeeld en aan de Meden en de Perzen gegeven
Over het leven van Miklós Bánffy

Jaap Scholten

‘Je bent een ezel, mijn zoon! Je weet helemaal niets van ons! Ik zal het jullie laten zien.’ Dit was de reactie van Miklós Bánffy na lezing van het manuscript van de schrijver Tamási Aron die een roman had geschreven over de Transsylvaanse aristocratie. Daarop besloot Bánffy zelf een roman te schrijven die in dat milieu speelde, zo vertelde Miklós Bánffy, het petekind van de schrijver, me. Dat boek groeide uit tot de Transsylvaanse trilogie van bijna 1600 bladzijden met de titels Zij werden gewogen [het onderhavige Geteld, geteld], Zij werden te licht bevonden en Zij worden aan stukken gescheurd. Zowel de nazi’s als de communisten beviel het werk niet. Veertig jaar lang werden de boeken en de auteur ervan in de ban gedaan. Pas in 1982, onder het naar het Westen lonkende goulashcommunisme van János Kádár, mocht voor het eerst weer een Hongaarse editie verschijnen. In 1999 volgden een sterk ingekorte Engelse vertaling (vertaald en verzorgd door Patrick Thursfield en Katalin Bánffy, de in Tanger levende dochter van de schrijver) en gestage internationale erkenning. Bánffy’s trilogie wordt nu, drie kwart eeuw na verschijnen, door de critici vergeleken met het werk van Tolstoj, Proust en Tomasi di Lampedusa.

Miklós Bánffy (1873-1950) werd geboren in een van de machtigste geslachten van Transsylvanië, namelijk de grafelijke familie Bánffy de Losoncz. Zijn familie bezat tienduizenden hectare land, huizen en paleizen, waaronder Bonchida, ‘het Versailles van Transsylvanië’, dat in de trilogie voortleeft als Dénestornya. Bánffy’s leven valt samen met een cruciaal tijdperk voor Hongarije. In 1867 werd het Compromis – de Ausgleich – met Oostenrijk gesloten, waaruit de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie ontstond, die voor Hongarije een periode van ongekende groei bracht. Het was een van de snelst groeiende economieën ter wereld. De Pest-zijde van Budapest schoot uit de grond, met de opera, het nieuwe parlement, de beurs en de brede Parijs-achtige avenues. De Hongaarse taal, de literatuur, de architectuur en de muziek bloeiden. Eeuwenlang hadden de Habsburgers hun pluriforme rijk weten te besturen door alle nationaliteiten en religies ongeveer even ontevreden te houden, met de Ausgleich verwierven de Hongaren een bevoorrechte positie. Dit riep afgunst, verlangens en ambities op bij de andere nationaliteiten binnen de dubbelmonarchie.

De trilogie speelt aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, de jaren 1904-1914. De aristocratie bestuurde nog immer met grote vanzelfsprekendheid het land, tussen de paardenrennen en de patrijzenjacht door. Bánffy besefte hoezeer het een tot verdwijnen gedoemde klasse was en Hongarije een aan broederstrijd ten ondergaand, zelfzuchtig land. Hij beschrijft het van binnenuit, hij kende de aristocratie, de binnenlandse en de buitenlandse politiek, de kunstenaars, het landleven, de bosbouw, de jacht, de paardenrennen, de diners, de bals en ook de decadentie.

In zijn memoires, die pas na de val van het communisme werden gevonden en in 1993 voor het eerst zijn gepubliceerd, beschrijft hij hoe hij in zijn jonge jaren samen met zijn achterneef en boezemvriend Mihály Károlyi nachtenlang gokkend doorbrengt in de Kaszino Club in Budapest. Landgoederen en stadspaleizen wisselden ’s nachts van eigenaar. De onuitgesproken regel was dat wat aan tafel verspeeld werd, binnen vierentwintig uur betaald moest worden. De familie Károlyi was zo bezorgd over het gedrag van Mihály dat ze een politieke carrière voor hem opstartte om hem bij de goktafel weg te houden. Als jongeman werd Miklós Bánffy door de familieraad, op initiatief van zijn desperate vader, een jaar naar een afgelegen landhuis verbannen omdat hij een al te losbandig leven leidde.

Miklós Bánffy werkt onder andere als ontwerper en intendant van de Budapester opera. Hij zorgt ervoor dat Béla Bartók voor het eerst opgevoerd wordt (en ontwerpt daarbij het decor voor Bartóks Blauwbaard). In oorlogstijd is hij verantwoordelijk voor de organisatie van de gehaaste kroning van de laatste Habsburgkoning in Budapest. Over de Asterrevolutie in 1918 schrijft Bánffy dat hij ’s nachts lawaai op straat hoort en denkt dat het marktkooplui zijn die hun kramen opzetten. De volgende ochtend ontdekt hij wat er aan de hand is: ‘Toen mijn oude butler zich aandiende, meldde hij me drie dingen: mijn bad stond klaar, de revolutie was uitgebroken en Mihály Károlyi was nu minister-president.’

Aan het eind van de Eerste Wereldoorlog reist Bánffy naar Engeland. Hij wil de Britten beïnvloeden Hongarije bij het vredesverdrag coulant te behandelen, maar strandt door geldgebrek in het spionnennest Den Haag. In Hongarije is de gematigd socialistische regering van zijn neef Mihály Károlyi gevallen. De macht is in handen gekomen van de radenrepubliek onder leiding van Béla Kun. Bánffy kan niet terug zonder het risico te lopen aan de eerste de beste lantaarnpaal opgehangen te worden. Hij heeft geen cent en ziet in Nederland voor zichzelf drie mogelijkheden om in zijn onderhoud te voorzien: bij een manege paarden afrijden, in een café aan de slag te gaan als marqueur (biljartleraar) of als portretschilder proberen opdrachten te vinden. Hij kiest voor het laatste en leeft, arm als een kerkrat, zes maanden in Den Haag. In enkele Nederlandse huizen moeten nog portretten van zijn hand hangen.

Bánffy houdt een buitengewoon gunstig beeld van de Nederlanders over: ‘Wat een mensen waren dat, deze nuchtere, dappere onderdanen, ambachtslieden, winkeliers en kruideniers die hun kleine strook land verdedigden, waarvan het meeste met de toewijding van mieren heroverd was op de zee, in hun geloof en vrijheid nooit zwichtend voor wie dan ook, noch voor de gevreesde hertog van Alva noch voor de horden legers van de Zonnekoning. Ze boden zelfs Napoleon het hoofd... Slechts een paar miljoen zielen, maar wat een volk!’

Hij was misschien wel altijd in Nederland gebleven als er niet een telegram was gekomen van weer een andere neef, István Bethlen: ‘Kom onmiddellijk terug!’ Admiraal Horthy had de radenrepubliek van Béla Kun omvergeworpen en István Bethlen was premier van Hongarije geworden. Bánffy werd teruggeroepen om de positie van minister van Buitenlandse Zaken op zich te nemen. In de jaren 1921 en 1922 vervulde hij deze post totdat onenigheid met regent Horthy over het te voeren beleid te ver opliep en Bánffy ontslag nam. Hij schrijft hoe de invloed van de aristocratie, die over het algemeen een restauratie van de monarchie voorstond, onder Horthy taande en de Hongaarse lagere adel aan invloed won: ‘En gezegd moet worden dat deze lagere adel als klasse veel reactionairder was en veel meer gekant was tegen elke vorm van modernisering dan de aristocraten ooit geweest waren. Je kunt veel negatiefs over de Hongaarse aristocraten zeggen, maar vaststond wel dat zij nooit hun internationale visie verloren.’

Bij het verdrag van Trianon werd Hongarije buitensporig zwaar gestraft – was het anders gelopen wanneer Bánffy wél de middelen had gehad in Engeland de publieke opinie te beïnvloeden en niet voor de kost Hollandse dochters had moeten naschilderen? Transsylvanië, dat duizend jaar deel uitmaakte van het Hongaarse rijk (met uitzondering van de 150 jaar dat het een semi-onafhankelijk prinsdom was tijdens de Osmaanse bezetting van Midden-Hongarije), werd aan Roemenië toegekend. De Roemeense overheid voerde in 1921 een aantal wetten door die het eind van de oppermacht van de Hongaarse magnaten betekenden. Men mocht hooguit nog 300 hectare landbouwgrond bezitten. Alles daarboven werd geconfisqueerd. Om overheidsfuncties en zelfstandige beroepen uit te oefenen diende men het Roemeens te beheersen. Driehonderdduizend Hongaren ontvluchtten Roemenië.

Miklós Bánffy daarentegen keerde in 1926 uit Hongarije terug naar Transsylvanië, waar zijn vader was overleden; hij nam het bewind over van Bonchida en de gereduceerde landerijen. Doordat de economische en politieke rol van de Hongaarse aristocraten in Transsylvanië was geminimaliseerd, richtten zij zich meer op een symbolische, sociale en culturele rol. Miklós Bánffy startte samen met János baron Kemény de Erdélyi Helikon (Transsylvaanse Helicon), een liberaal literair tijdschrift met Bánffy als hoofdredacteur en een kring van schrijvers die bij elkaar kwamen op het kasteel Marosvécs van Kemény. Bij die bijeenkomsten trad Carola baronesse Bornemissza vaak op als gastvrouwe. Zij was een tegendraadse onafhankelijke vrouw van grote schoonheid, een combinatie waar velen niet tegen bestand waren. De echtgenote van baron Bornemissza werd Bánffy’s grote verboden liefde. In zijn tussen 1924 tot 1940 geschreven trilogie vereeuwigde hij haar als Adrienne Milóth. Het werk verscheen aanvankelijk in negen delen, het eerste in 1934, en beleefde tot 1940 dertien herdrukken.

Bánffy en Kemény spanden zich in voor het verspreiden van de Transsylvaanse en Hongaarse literatuur en cultuur en voor het bij elkaar brengen van Roemeense, Saksische en Hongaarse schrijvers en kunstenaars. Bánffy droomde ervan dat Transsylvanië op een dag weer een semi-autonome staat zou kunnen zijn zoals het in de zeventiende eeuw was. De poging tot het vormen van een eensgezinde ‘Transsylvaanse cultuur’ liep in de jaren voor de Tweede Wereldoorlog op de klippen door de agressieve cultuurpolitiek die het Derde Rijk uitoefende in gebieden waar Duitse minderheden woonden – onder andere door het subsidiëren van Duitstalige tijdschriften en literaire bladen in Transsylvanië, waarin de superioriteit van het Herrenvolk bezongen werd en op segregatie werd aangedrongen.

In de zomer van 1943 reisde Bánffy naar Boekarest om de minister van Buitenlandse Zaken te ontmoeten en de Roemeense regering te overtuigen tezamen met de Hongaren de zijde van de geallieerden te kiezen. Twaalf dagen duurden de onderhandelingen; toen braken de Roemenen ze af door onenigheid over de toekomst van Transsylvanië. Hitler vergaf het de anglofiele Bánffy niet. Aan het eind van de oorlog laadden de terugtrekkende Duitsers zeventien trucks vol met de kunstschatten van Bonchida, alvorens het paleis, inclusief de bibliotheek en het eeuwenoude archief, op te blazen. De Duitse colonne werd door de geallieerde luchtmacht gebombardeerd. In 1944 vluchtten Bánffy’s echtgenote en dochter naar Budapest, hij bleef achter in Transsylvanië in de hoop het stadspaleis in Kolozsvár (Cluj-Napoca in het Roemeens) te kunnen beschermen. Kort daarna sloot de grens tussen Roemenië en Hongarije en waren vrouw en kind onbereikbaar geworden.

In retrospectief blijkt de titelkeuze uit 1934 voor de trilogie even precies als omineus. Bánffy ontleende de titels aan het boek Daniël uit het Oude Testament, hoofdstuk 5: 25-28, waarin de laatste koning van Babylon, Belsassar, wordt veroordeeld omdat hij zich heeft verheven tegen God: ‘Dit is wat er geschreven staat: mene, mene, tekel, ufarsin. En dit is wat het betekent: mene – God heeft de dagen van uw koninkrijk geteld en er een einde aan gemaakt; tekel – u bent gewogen en te licht bevonden; peres – uw koninkrijk is verdeeld en aan de Meden en de Perzen gegeven.’

Bonchida lag in as, de kunstschatten van de familie, het archief en de bibliotheek waren dankzij de nazi’s vernietigd en ieder verder bezit was door de communisten onteigend; zijn boeken, zijn klasse en hijzelf waren ongewenst. In 1948 stierf Carola Bornemissza bij de nonnen in Kolozsvár. Bánffy bedolf haar graf onder de rode rozen. In 1949, het jaar waarin de gehele aristocratie in Transsylvanië uit haar huizen en van haar grond verdreven werd en met de stempel DO in hun identiteitspapieren tot paria’s werden gestigmatiseerd, kreeg de 76 jaar oude Miklós Bánffy toestemming naar Hongarije te reizen. Het jaar daarop stierf hij in Budapest. Zijn stoffelijk overschot is op een goed moment bijgezet in het familiegraf bij de kapel van de Bánffy’s op de begraafplaats Házsongárd in Kolozsvár, een paar honderd meter van het graf van Carola Bornemissza.

Bij het schrijven van dit voorwoord heb ik geput uit Bánffy’s memoires Phoenix Land (Londen, 2003), uit het voorwoord bij deze memoires door Patrick Thursfield en uit mijn eigen boek Kameraad Baron.

Geteld, geteld

‘... Op zekere dag werd in het koninklijk paleis een groot feest aangericht, er was een overvloed aan heerlijkheden, de gasten dansten en dronken wijn, ze prezen en bespotten hun goden van goud en zilver, van brons, ijzer, hout en steen, en beschimpten elkaar.

In datzelfde uur verscheen er een vurige mensenhand die op de wand van het koninklijk paleis schreef. De tekens verschenen langzaam op de muur, totdat ten slotte te lezen was: De dagen van uw koningschap zijn geteld...

Maar niemand zag het teken aan de wand, want zij waren beschonken van de wijn en van hun getwist, want zij twistten over hun goden van goud en zilver, van brons, ijzer, hout en steen...’

Eerste deel

I

Het licht op die mooie zonnige namiddag vroeg in september was zo hel dat een enkele leeuwerik, dronken van de felle schittering, keer op keer opvloog naar de stralende hemel om daar een ogenblik te klapwieken, dan een duik uit de hoogte te maken, laag over de grond te scheren en telkens opnieuw omhoog te zwenken. Ze dacht zeker dat het nog zomer was.

Maar alles was ook nog groen, zelfs de gele stroken op de maaivelden waren tot leven gebracht door het onkruid dat als een groenig email over het veld lag en het land bezaaide met korte resedakleurige wuivende halmen waar een enkele verlate klaproos parmantig boven uitstak.

Op de flauw hellende heuvels die links van de brede hoofdweg tot aan de rivier de Maros liepen en rechts van diezelfde weg ver achter de groene wei buikig omhoogwelfden – ook daar was alles nog groen, de vruchtbomen en het bos dat als een kroon op de heuveltop lag. Niets duidde op de naderende herfst, behalve wat rossige struikjes en de vruchten van de overrijpe kardinaalshoed die als vlammend oranje druppels tussen de enigszins verwelkte bladeren hingen.

De weg die tussen de drassige wei en de helling ingeklemd lag, zag wit van het stof dat ook de planten in de berm bestrooid had: de blaadjes van de vederdistel waren ermee gevuld, de rode bergsla en de wijd uitwaaierende bladeren van de grote klis waren erdoor bedekt.

Het was die dag zondag, en toch was het rond de middag druk op de weg. Het ene na het andere rijtuig haastte zich richting Vásárhely, maar er reden ook heel wat ratelende boerenkarren met slechts een enkel paard ervoor. Geen wonder, het was immers een belangrijke dag in de stad: iedereen spoedde zich naar de paardenrennen, waarbij de koetsen grote stofwolken achter zich deden opwaaien.

Het was stil geworden. Deze namiddag reed er nog slechts één koets op deze hoofdweg – de weg die oostelijk van Vásárhely richting Balavásár leidde over de berg de Vácmán, en die na de splitsing naar Nyárádszereda voerde –, een huurrijtuig met een driespan ervoor.

In het ruime binnenste van het oude rijtuig, eigendom van de fiakerkoetsier uit Vásárhely, leunde een jongeman op zijn gemak achterover. Zijn naam was Bálint Abády. Hij had een gemiddeld slank postuur, er lag een lange jas van grove zijde om zijn schouders, dichtgeknoopt tot aan de kin. Hij had zijn hoed afgenomen, de breedgerande vilthoed die in die tijd na de Afrikaanse Boerenoorlog in de mode was gekomen. De zon legde een rossige glans over zijn golvend blonde haar. Hoewel zijn blauwe ogen en lichte haardos het tegendeel deden vermoeden, was hij een uitgesproken oosters type met zijn licht terugwijkend en sterk gewelfd voorhoofd, zijn brede gezicht en zijn amandelvormige ogen.

Bálint was niet bij de paardenrennen geweest, maar kwam van het station, op weg naar Vár-Siklód, waar na de races een grote bijeenkomst zou zijn bij de familie Laczók, en ’s avonds een bal.

Met de trein van drie uur was hij uit Dénestornya gearriveerd, hoewel zijn moeder hem een rijtuig en een span paarden had aangeboden voor de reis. De jongeman hoorde aan haar stem dat het aanbod welgemeend was, maar dat ze toch geruster zou zijn als hij haar geliefde paarden niet meenam. Ze had ze allemaal zelf grootgebracht en verzorgd in de beroemde oude stoeterij, en ze koesterde de dieren alsof het haar kinderen waren. Bálint wist heel goed hoe ze hen altijd behoedde voor te veel inspanning, kou, vreemde stallen en het onberekenbare gedrag van andere dieren. Om die reden had hij gezegd dat hij liever de middagtrein nam, want, zei hij, het was nogal een eind rijden van Dénestornya naar Vásárhely en nog verder, naar de paardenrennen op het veld bij Szentgyörgy, meer dan vijftig kilometer in totaal, en dan nog terug naar de stad en nog tien, vijftien kilometer naar het huis van de familie Laczók – de paarden uitspannen, voederen, welnee, dat was niet de moeite waard, hij ging liever met de middagtrein. Bovendien was hij er dan iets eerder dan de anderen, er zouden vast ook politici zijn die hij wilde leren kennen en met wie hij zaken te bespreken had.

‘Goed, jongen,’ had zijn moeder gezegd, ‘als je het zo wilt en niet anders, maar je moet weten dat ik je heel graag mijn paarden meegeef!’

Dit zei ze, maar het was duidelijk dat ze zijn voorstel graag aanvaardde.

Zo reisde hij nu langzaam in de huurkoets richting Vár-Siklód, omringd door het geluid van rinkelende paardenbellen. Het was aangenaam om zo kalmpjes voort te sukkelen langs de lange lege weg, waar het sluierachtige stof van de weg achter de koets bleef hangen om daarna aarzelend over de maaivelden uit te waaieren, langs mijmerende koeien die met grote bruine hertenogen tussen het nagras stonden te herkauwen en hun koppen ophieven zodra het rijtuig lichtjes rinkelend voorbijkwam.

Heerlijk was het om hier zo stilletjes voort te rijden en zich over te geven aan het gevoel om na zoveel jaar weer thuis te zijn en steeds dichter bij het reisdoel te komen waar hij na lange tijd zoveel oude vrienden zou ontmoeten.

Na zijn eindexamen in het Theresianum te Wenen had hij weliswaar thuis in Transsylvanië aan de universiteit van Kolozsvár gestudeerd en hier ook zijn doctorstitel behaald, maar daarna verbleef hij enkele jaren in het buitenland. Eerst in Wenen, waar hij zich voorbereidde op zijn diplomatenloopbaan, vervolgens een jaar als dienstplichtig soldaat en daarna weer twee jaar als attaché in het buitenland.

En toen kwam het kiesdistrict Lélbánya vrij. Hij kreeg het mandaat als afgevaardigde van dat district in het nationale parlement aangeboden, en dat leek hem een goede keus. Het was beter zo. Zijn diplomatieke betrekking in het buitenland zou nog jarenlang nauwelijks inkomen opbrengen en uit de beperkte toelage die hij van zijn moeder ontving, kon hij amper voldoen aan zijn maatschappelijke verplichtingen.

Het viel haar zwaar hem dat geld te doen toekomen, al had ze nog zoveel land en bezit – ruim zesduizend hectare naaldbos onder aan de Vlegyásza-berg, bij Dénestornya ruim een hectare die Kanaän werd genoemd, vruchtbare landerijen in de driehoek tussen de rivieren de Aranyos en de Maros, verder wat kleinere stukken hier en daar, zoals het meer bij Lélbánya, voor driekwart haar eigendom – maar hoe groot het bezit ook was en hoe zuinig ze ook leefde, ze had nooit geld. Het was dus veel beter om weer thuis te komen wonen, hier kon hij immers ook met minder geld een zorgeloos leven leiden, en zijn kennis en buitenlandse ervaringen zouden misschien ook hier hun nut kunnen bewijzen. Toen hij daarom dit voorjaar 1904 tijdens zijn verlof in Dénestornya bij zijn moeder bezocht werd door de prefect van het district Maros-Torda, en gevraagd werd om als volksvertegenwoordiger de vrijgekomen zetel in Lélbánya in te nemen, twijfelde hij slechts kort. Hij deed zijn toezegging echter op één voorwaarde: hij zou onafhankelijk zijn, niet gebonden aan een partijprogram, want hoewel hij de verwoestende partijruzies in Budapest alleen uit de kranten kende, wist hij dat de partijen sinds 1902 oorlog voerden in het Hongaarse parlement, en al twee regeringen hadden weggevaagd. Zelfs vanaf deze afstand stond het hem tegen om zich te onderwerpen aan enige partijdiscipline of partijvoorkeur.

De prefect maalde er niet om. Natuurlijk mocht Bálint onpartijdig zijn, als hij maar bereid was de afspraken van het Compromis van 1867 na te komen. Met geen woord repte de man over zijn eigenlijke beweegredenen: dat er in geen geval een kandidaat van de oppositie mocht worden gekozen, en ook geen wildvreemde zoals bij de laatste verkiezingen, toen het district door de partijleiders in Budapest zo’n beetje bij opbod werd verkocht. Een rottig dwergdistrict was Lelbánya, maar ooit heette het een koningsstad en daarom had het nog steeds het voorrecht zich door een verkozen afgevaardigde in het parlement te laten vertegenwoordigen. Vandaag de dag was het nog slechts een stoffig plattelandsstadje met nauwelijks driehonderd kiesgerechtigden die elkaar in twee of drie groepen bevochten en die elk een eerzuchtige geldschieter uit Budapest voordroegen, om hem tot het allerlaatste ogenblik geld uit de zak te kloppen door hem de stuipen op het lijf te jagen met de tegenkandidaten van de andere partijen en met een steeds opduikende brallende revolutionair, die zonder enige overtuiging, enkel en alleen om deze reden tegen hem in de strijd werd geworpen. Tot grote schande van de provincie was het zelfs al eens gebeurd dat deze nepkandidaat werd gekozen, omdat een geldschieter, moe van het spekken van de plaatselijke kas, op het laatste moment besloot zich terug te trekken.

Maar de kandidatuur van Bálint Abády betekende hoegenaamd geen bedreiging. Vroeger had het stadje een mijn, maar die was allang gesloten, de zilte landbouwgrond in de buurt was van slechte kwaliteit, en de inwoners van Lélbánya werkten tegenwoordig vooral als rietsnijders bij het nabijgelegen meer, onderdeel van het landgoed Abády. Tegen de eigenaar van de rietvelden konden zelfs de meest bloeddorstige en geldzuchtige campagnevoerders niets beginnen, want als de eigenaar het riet verkocht, konden de ‘burgers’ van Lélbánya net zo goed hun biezen pakken en gaan bedelen. Uiteraard hoefde de jongeman hier niets van te weten. De prefect vertelde hem alleen wat algemene dingen, en bediende zich daarbij van grandioze woorden als plicht, roeping en vaderlandsliefde. In aanwezigheid van de weduwe Abády suggereerde hij zijn goede wil en medeleven door zijdelings de aandacht te vestigen op de voordelen van Bálints thuiskomst – als haar zoon weer in het land was zou hij weer dicht bij zijn moeder zijn, en zijn honorarium als parlementslid was ook niet te versmaden, het zou weliswaar niet veel zijn, maar toch beter dan niets, en de verkiezingen zouden ongetwijfeld eenstemmig zijn, dus dat zou hun niets kosten. Pas na dit staaltje overredingskunst klopte hij aan bij Kristóf Ázbej, de stalmeester van de gravin. Ook tegen hem zei hij slechts het hoognodige: dat hij er goed aan zou doen iemand naar Lélbánya te sturen en de waarde van het riet voor deze herfst zo opvallend mogelijk te laten taxeren, om zo de indruk te wekken dat er een verandering op komst was met betrekking tot het verkopen van de oogst. Dat zou die ongezeglijke burgerlui leren.

En zo geschiedde. Bálint Abády had in die tijd nog niet het flauwste vermoeden waarom zijn kiezers zo uitbundig juichten bij zijn komst.

De vuige verbanden van het leven waren hem in het algemeen niet erg bekend. Dat had hij deels aan zijn karakter te danken, maar ook aan zijn opvoeding. Acht lange jaren had hij in zijn kindertijd op kostschool in het voorname Theresianum gewoond, en de vakanties bracht hij zonder uitzondering in het dorp door, op het kasteel van Dénestornya. Ook later, in zijn studietijd, op de diplomatenschool en tijdens de wisselende stations in zijn diplomatenloopbaan kreeg hij niet veel anders te zien dan de oppervlakte van het bestaan. Hij had als het ware in een plantenkas geleefd, in een wat kunstmatige, geïsoleerde sfeer, waar slechtheid, egoïsme en hebzucht zich slechts gemaskerd vertoonden en alleen met een scherp en geoefend oog konden worden waargenomen.

Nu hij achteroverleunde in de oude landauer van de fiakerkoetsier dacht hij echter alleen aan het feit dat hij weer thuis was en hier definitief zou blijven. Zonder specifiek doel begon hij te bedenken hoe hij zijn kennis en ervaring uit het buitenland hier van nut kon laten zijn. In Duitsland had hij kennisgemaakt met verschillende soorten coöperaties, en met het begrip Homestead, de bescherming van erfpacht en boerenleenrechten, waarover hij al gesproken had tegen zijn kiezers. Dergelijke gedachten gingen door Bálints hoofd, maar zonder duidelijke richting, – daarvoor was het uitzicht te aangenaam, het zonnige weer te prachtig en de hemel veel te blauw.

Zijn gedachten werden onderbroken toen ze langzaam werden ingehaald door een gesloten huurkoets met aanhoudend rinkelende ruitjes. Hij werd getrokken door twee oude, stakige bruine paarden, beide met een flinke buik, mogelijk omdat ze drachtig waren, maar misschien omdat hun voer alleen uit stro bestond. Op de bok van het ouderwetse rijtuig zat een bejaarde koetsier in een weliswaar vale, maar enkellange gegalonneerde kersenrode jas, zoals de mode in de jaren zestig nog voorschreef, met op zijn hoofd een afgedragen ronde hoed, waarvan de struisvogelveren nog slechts voddige pluisjes waren. De oude zat kromgebogen op de bok en zijn schommelende hoofd leek almaar ja te knikken.

Nu kwam deze karos naast de landauer rijden. Achter de hermetisch gesloten ruiten werd een jong dienstmeisje zichtbaar met een grote mand op schoot, en achterin zat een dor en breekbaar oud vrouwtje in de kussens. Bálint herkende haar meteen en boog groetend zijn hoofd, maar de oude dame blikte niet terug. Met samengeknepen ogen en gefronste wenkbrauwen tuurde ze over het hoofd van haar dienstbode heen in het oneindige niets, haar lippen getuit alsof ze floot. Het was de oude mevrouw Sarmasághy, tante Lizinka genoemd omdat ze dankzij haar vele broers en zusters inderdaad de tante was van bijna twee hele generaties. Toen hij haar zag, werd hij overspoeld door herinneringen, te beginnen bij de eerste keer dat zijn moeder hem meenam op bezoek bij tante Lizinka in Kolozsvár. Zelfs nu hij eraan terugdacht, rook hij nog de muffe, benauwde kamerlucht die hem tegemoetkwam toen hij binnenstapte en tante Lizinka zag zitten in een ruime armstoel, haar rug gericht naar het immer gesloten raam. Hoewel ze kerngezond was, had ze vanwege haar buitengewone vrees om kou te vatten nog een dubbele wand van Italiaans glas tussen haar stoel en de ramen laten opstellen. Ze was gewikkeld in een onoverzichtelijke wirwar van sjaals, kleden en doeken, en op haar hoofd droeg ze een zwart kanten mutsje met een kussentje eronder ter hoogte van haar voorhoofd, stevig vastgezet door een enorme strik onder haar kin. Het smalle gezichtje was nauwelijks zichtbaar, alleen de zwartglinsterende oogjes, de haviksneus en de bloedeloze, smalle lippen met de stervormig lijntjes in het midden. Het jongetje voelde paniek opkomen bij de aanblik van het heksachtige vrouwtje dat met een smal gezicht en een haakneus, maar zonder lichaam, als een toverkol uit de sprookjes rondzweefde tussen al die lappen. De kleine Bálint kreeg een zetje van zijn moeder. ‘Geef tante Lizinka eens een keurige handkus!’ zei ze, waarop hij met enige afkeer een kusje drukte op het schrale, naar kamfer ruikende handje. De beproeving was echter nog niet voorbij. Plotseling schoot uit de lappenberg een klauwtje naar voren, met onbegrijpelijke kracht werd het jongetje dichtbij getrokken en kreeg hij een stevige natte zoen op zijn voorhoofd. Nog lang nadat ze afscheid hadden genomen, voelde hij de kleffe pakkerd koud opdrogen, maar keurig opgevoed als hij was durfde hij zijn voorhoofd niet af te vegen.

In een flits schoot hem dit alles te binnen bij het zien van de oude vrouw, met veel andere herinneringen die de oude dame later zelf vertelde, of die hij van zijn grootvader, graaf Péter Abády, een neef van tante Lizinka, had gehoord. Een glimlach gleed over Bálints gezicht toen hem een bijzonder hilarische geschiedenis voor de geest kwam.

Ten tijde van de vrijheidsstrijd, zo rond 1848, was de jonge Lizinka Kendy net getrouwd en daarmee mevrouw Sarmasághy geworden. Stapelverliefd als ze was op haar echtgenoot, Mihály Sarmasághy, die uiteraard in het leger diende, en als vanzelfsprekend majoor was (zoals iedereen in die dagen), volgde ze haar man in een koets achter het front aan. Zo gebeurde het dat ze in augustus 1849 ook bij de smadelijke capitulatie te Világos aanwezig was, waarmee een einde kwam aan de Hongaarse revolutie van 1848. Zodra de geestdriftige patriotse vernam dat Görgey de wapens had neergelegd, spoedde ze zich naar het Bohus-kasteel waar de onderhandelingen plaatsvonden, stormde ze de grote zaal binnen, en vloog ze voor het oog van alle aanwezige Hongaarse en Russische officieren op Görgey af, waarbij ze hem met haar typische schrille, snerpende stem toeriep: ‘Mijnheer de gouverneur! U bent een verrader!’ Zo’n vermetel vrouwspersoon was Lizinka. En kwaadspreken kon ze ook. Omdat ze de grote vrijheidsstrijder Lajos Kossuth niet mocht, vertelde ze iedere keer dat zijn naam genoemd werd, haar grote waargebeurde verhaal. Ze waren in Debrecen en het gerucht ging dat de Russen naderden, tot ieders ontstemming. In deze neerslachtige sfeer hield Kossuth een toespraak in de Nationale Vergadering, om de bedrukten moed in te spreken. Volgens tante Lizinka zei de grote voorman het volgende: ‘Geen angst! Mihály Sarmasághy is in aantocht met dertigduizend dappere houwdegens.’ Misschien vertelde ze het op deze manier vanwege de alliteratie. Hoe dan ook, na deze woorden brak de menigte in gejuich uit, ook al zat de bewuste majoor Sarmasághy boven in de galerij, zonder enig gezelschap behalve dat kleine vrouwtje van hem, dat echter in vitaliteit niet onderdeed voor menig soldaat.

Na de revolutie, waarin haar man gevangen was genomen, had ze eigenhandig alle gecompliceerde mijnbouwkwesties in orde gebracht die haar schoonvader bijna de kop hadden gekost. Ze liep hoogstpersoonlijk de rechtbanken af en bevocht de onteigeningsprocedures om tot een schadeloosstelling te komen, ze praatte haar echtgenoot vrij uit de gevangenis te Kufstein, ze bestudeerde en bezigde alle termen en wetten, Approbata, Compillata, keizerlijke Patenten, mijnbouwreglementen en Verordeningen, en vertegenwoordigde haar eigen zaak voor iedere rechter van Vásárhely tot Wenen.

Nu het rijtuig van de oude vrouw voorbijreed, kwam dit alles als een flits opduiken uit zijn geheugen.

Maar de nostalgische overpeinzingen waren hiermee niet voorbij. Van tante Lizinka was het een kleine sprong naar haar neef, Bálints grootvader, waar ze een paar keer per jaar op bezoek ging.

Hij zag de twee voor zich, zoals ze samen op de veranda van het landhuis in Dénestornya tussen de Griekse zuilen zaten, tante Lizinka als altijd ingepakt in verstikkende sjaals en doeken, met opgetrokken knieën in een grote armstoel met diepe kussens, net een grote waakhond in zijn mand. Grootvader Péter Abády zat tegenover zijn nicht in de rieten stoel met de hoge rechte leuning, rustig en op zijn gemak, en altijd kaarsrecht. Uiteraard rookte hij een sigaar, zoals hij de hele dag door stilletjes sigaren rookte uit een gesneden meerschuimen sigarenhouder met traditionele motieven. De oude vrouw vertelde een nieuwe roddel, zoals ze altijd roddels te vertellen had die Bálint als jongetje niet begreep, maar waarop zijn grootvader vaak gekscherend reageerde en spottend glimlachte: ‘Dat is wel erg veel lelijks op een hoop, beste Lizinka, ik zou er nog niet de helft van geloven!’, met als enige gevolg dat de oude mevrouw Sarmasághy bleef volhouden en bij hoog en bij laag beweerde dat het toch heus echt waar was, echt eerlijk waar, ze wist het zeker! Maar de oude heer schudde slechts glimlachend zijn hoofd, want hoewel de praatjes van Lizinka niet fraai waren, was haar manier van vertellen erg vermakelijk.

Dit alles gebeurde in Dénestornya, waar zowel Bálint als zijn grootvader woonde. De oude Péter Abády woonde echter niet in het kasteel op de heuvel, maar in het lager gelegen landhuis, dat eind achttiende eeuw door zijn grootvader, de overgrootvader van Bálint, was gebouwd in de tijd dat de familie Abády zich vertakte en het bezit werd verdeeld. Het huwelijk van Bálints ouders was dan ook een gebeurtenis van belang geweest voor de beide families, omdat het aloude landgoed daardoor weer onder één beheer kwam. Het grote kasteel en driekwart van het landgoed waren eigendom van Bálints moeder, ook een Abády, en zo werden door haar echtverbintenis met de zoon van Péter Abády het familiedomein te Dénestornya en het bosrijke landgoed in de bergen boven de Szamos weer met elkaar verenigd.

De oude Péter had zijn eigen deel aan zijn enige zoon overgedragen bij diens huwelijk. Alleen het landhuis en de tuin had hij zelf gehouden, en toen zijn zoon stierf, peinsde graaf Abády er niet over om het beheer over het gehele landgoed weer op zich te nemen en opnieuw de lasten van het bezit te dragen. Hij liet dit alles graag over aan zijn schoondochter, de weduwe.

Ook weigerde hij aanhoudend om weer in het kasteel te gaan wonen, al drong zijn schoondochter nog zo aan, en al was ze lichtelijk beledigd dat haar schoonvader niet naar haar luisterde.

Bálint begreep pas later dat de oude heer hiermee een wijze beslissing nam – zijn moeder was de goedheid zelve, maar met haar ongedurige temperament zou ze de vrede niet lang hebben bewaard als ze met de oude graaf onder één dak had gewoond.

Wat evenmin veranderde na de dood van Bálints vader, waren de maaltijden op woensdagmiddag die de oude graaf altijd in het kasteel gebruikte, en de zondagmiddag, die juist altijd in het landhuis bij grootvader werd doorgebracht.

Zodra het jongetje wat groter werd, ging hij ook buiten deze vaste tijden om op eigen houtje bij zijn grootvader op bezoek, soms zelfs door aan zijn huisonderwijzers te ontsnappen. Het was niet moeilijk om weg te komen, vooral omdat het kasteelpark tot onder aan de heuvel liep en slechts van grootvaders tuin werd gescheiden door de begraafplaats van de gereformeerde kerk. Twee muren, niet bepaald hoog en behoorlijk vervallen, waar hij met gemak overheen klom, waarbij hij speelde dat hij een stilletjes sluipende roodhuid was, de onbevreesde Barrevoet die moeiteloos een duizelingwekkend hoge toren trotseerde, in werkelijkheid een nauwelijks anderhalve meter hoge muur.

Het ontging de oude graaf niet dat zijn kleinzoon soms smoezelig en met steenpoeder bedekt bij het huis verscheen, maar hij informeerde nooit langs welke weg hij gekomen was en greep alleen in als hij een scheur in Bálints kleding bemerkte – dan liet hij het euvel gauw door de kokkin repareren, zodat de jongen er geen last mee zou krijgen, en zorgde hij er bij het afscheid voor dat de immer gesloten tuindeuren voor de gelegenheid door een bediende werden opengezet.

Toen Bálint nog kleiner was, werd hij vooral door zijn maag naar het landhuis gelokt, en iets minder door de wens zijn grootvader te ontmoeten. Hij kon er altijd op een lekker hapje rekenen, op welk moment van de dag hij ook aankwam. Versgebakken donkerbruin roggebrood met een dikke laag verse zure room, koude buffelmelk, of een stuk koek dat was overgebleven van het toetje van de vorige dag. Heerlijk was dat! Hij had altijd, altijd honger in die tijd, en in het kasteel was het personeel door zijn moeder geïnstrueerd om hem geen eten te geven tussen de maaltijden door. Toen hij groter werd, voelde hij zich echter steeds meer aangetrokken door het gezelschap van de oude man, die vriendelijk en begrijpend met hem sprak terwijl hij steevast zijn pijp rookte en de kwajongensstreken van zijn kleinzoon met een milde glimlach aanhoorde zonder ze ooit door te vertellen.

Als Bálint rond de middag kwam, was graaf Péter bij goed weer op het terras te vinden, en bij kou in de bibliotheek, waar hij altijd zat te lezen, meestal wetenschappelijke teksten. De oude graaf was geabonneerd op een serie tijdschriften en het was verbazingwekkend hoe eigentijds zijn belangstelling en kennis was in deze tijd van veelsoortige technische ontwikkelingen en opzienbarende ontdekkingen. Hij liet zich niet storen door het bezoek van zijn kleinzoon en liet hem graag en met verstand van zaken delen in zijn meest recente leeservaring, maar hij kon helder en begrijpelijk vertellen over de meest uiteenlopende onderwerpen. De ontdekkingsreizen in Afrika en Midden-Azië speelden een centrale rol in zijn verhalen, maar hij was vooral geïnteresseerd in de technische ontwikkelingen van de nieuwe tijd, en in verband hiermee kwam hij soms met wiskundige stellingen die hij zo glashelder uitlegde dat zijn opgroeiende kleinzoon er geen moeite mee had en de wiskundige berekeningen later in het Theresianum bijna als oude bekenden begroette. Misschien was deze verre kindertijd de oorsprong van Bálints belangstelling, die hem altijd was bijgebleven.

Als hij in de ochtend langskwam, trof hij zijn grootvader meestal in de tuin. De oude graaf verzorgde zelf zijn rozen, hij snoeide en entte ze met eigen hand en met veel liefde, en ze waren prachtig, veel mooier en voller dan de rozen van de tuinman en zijn legertje tuiniers in het kasteelpark. Nu Bálint eraan terugdacht, zag hij zijn grootvader bijna in levenden lijve voor zich oprijzen tussen de bloemen, altijd gekleed in een lang ruwlinnen schort en met een grote, boers aandoende strooien hoed op zijn nog altijd volle golvende witte haardos. Het licht speelde in zonnige tinten over zijn gezicht en gaf zijn fijne trekken een jeugdige glans. Een smalle dunne neus, groengrijze ogen, die bijzonder licht aandeden omdat zijn wenkbrauwen ondanks zijn hoge leeftijd nog zwart waren, evenals de puntig gedraaide kleine snor boven zijn fijn gewelfde mond. Als Bálint zijn best deed, kon hij zich zelfs de geur van haarlotion voor de geest halen, de kenmerkende geur die hij rook als grootvader zich bukte om een kus van kleinzoon in ontvangst te nemen.

Wat had hij altijd een glad gezicht! De oude graaf was er altijd heel kien op om schoon en goed verzorgd te zijn. Hij grapte wel eens dat een jongeman af en toe vuil mocht worden maar dat een oude man zelfs opgepoetst nog afstotelijk kon zijn. Elke dag gebruikte hij Engelse mesjes om zich te scheren, zeven stuks, genummerd voor elke dag, en opgeborgen in een langwerpige groene geitenleren doos.

Als de jongen op zondagmiddag al voor het middagmaal langskwam, trof hij soms enkele boeren bij zijn grootvader op de veranda aan, die met de hoed in de hand voor de oude graaf stonden en hun kwesties aan hem voorlegden. Als Bálint bij zulke gelegenheden opdook, gebaarde zijn grootvader dat hij erbij mocht blijven, mits hij stilletjes op de divan ging zitten. Ze kwamen niet alleen uit het eigen Dénestornya, maar ook uit andere dorpen in de omgeving, zowel Roemenen als Hongaren, en soms zelfs schaapherders uit de bergen. Ze kwamen bij de oude Péter Abády voordat ze een advocaat opzochten, want hij stond wijd en zijd bekend als een rechtvaardig iemand, en ze vertrouwden erop dat hij hun recht zou doen. Hij stond altijd voor hen klaar en hoorde de klachten aan terwijl hij onbeweeglijk en met rechte rug in zijn stugge rieten stoel zat, de benen over elkaar, waarbij de zoom van zijn broek iets omhoogschoof over de ouderwetse zachtleren laars. In zijn mondhoek hing de onmisbare meerschuimen pijp en zo luisterde hij aandachtig naar de ellenlange monologen, zonder een woord te zeggen. Zo nu en dan stelde hij een vraag of wees hij met een enkel woord de tegenstribbelende en ongeduldige tegenpartij terecht, maar dit was bijna niet nodig, de mensen gedroegen zich bijzonder voorkomend, en als ze allemaal uitgesproken waren, gaf de oude graaf zijn adviezen in de betreffende zaak.

Hij sprak met grote wellevendheid Hongaars en zo nodig ook Roemeens, en de twistende partijen legden zich meestal neer bij zijn oordeel, maar wat de uitkomst ook was, allemaal gaven ze de graaf bij het afscheid een handkus. Ook de kleine Bálint werd op deze manier begroet, en hij was er niet erg van gediend, maar de oude heer sprak hem in het Frans toe dat hij zijn hand niet moest wegtrekken, ze mochten eens denken dat hij een afkeer van hen had, en zich beledigd voelen.

Onder de vele andere bezoekers van het huis Abády waren jongeren die zich kwamen voorstellen of hun respect kwamen betuigen, en sommigen kwamen om een gunst, want hoewel Péter Abády nog slechts zelden op pad ging, was zijn faam in de verre omtrek en in allerlei kringen blijven bestaan, niet alleen omdat hij al twee decennia lang hoofdkerkvoogd was in het bisdom van de Hongaarse gereformeerde kerk waartoe hij behoorde, aan het hoofd stond van zijn eigen legereenheid en lid van het Hogerhuis was, maar ook omdat men wist dat hij nooit een onrechtvaardige zaak steunde. Bovendien was het bekend dat er zelfs aan het hof van Frans Jozef naar hem geluisterd werd.

De ouderen kwamen hun opwachting vooral maken uit eerbetoon aan vervlogen tijden. Ze waren nog steeds met velen, de gewezen provinciale bewindslieden uit de tijd vóór 1848 toen Abády nog gouverneur van de provincie was, of de gewezen soldaten die hij uit de gevangenis had weten te houden tijdens het terreurbewind van minister Bach.

Hij had ook twee vaste bezoekers: tante Lizinka, die ieder jaar twee weken in het landhuis logeerde, en Mihály Gál, alias Minya Gál, de oude acteur die nooit langer dan drie dagen bleef.

Als klein jongetje was Bálint dol op deze man, en als hij wist dat Gál er was, klom hij gerust drie keer per dag over de lage muren van het kasteelpark om te luisteren naar de lange gesprekken van de twee oude mannen, hun grappen en de anekdotes van Gál over zijn leven als acteur, over de beroemde actrice Celestine Déryné en allerlei figuren van wie Bálint nog nooit had gehoord.

De oude Minya kwam en ging altijd te voet. Iedere keer werd hem een rijtuig aangeboden, maar dat wimpelde hij steevast af, al sinds de tijd dat hij nog een rondreizend acteur was, en hij hield eraan vast uit een soort koppig puritanisme of een eigenwijze trots, al was het mogelijk dat hij zich al lopend nog even in zijn jonge acteursjaren waande. De twee kenden elkaar sinds de jaren twintig toen ze in Vásárhely naar het gymnasium gingen. Ze woonden in het internaat en sloten een vriendschap die meer dan zeventig jaar standhield. Ze tutoyeerden elkaar, behalve als er iemand anders aanwezig was, want dan ontweek Minya Gál alle aanspreekvormen.

Nu schoot het Bálint te binnen dat Gál uit deze streek afkomstig was, en dat hij hem voor het laatst gezien had op zijn grootvaders begrafenis, twaalf jaar geleden in 1892. Ook toen kwam Gál uit Vásárhely, waar hij naar eigen zeggen een huisje had. Het zou niet gek zijn om uit te zoeken of hij nog leefde, en hem in dat geval eens een bezoek te brengen. In dat onwaarschijnlijke geval zou de goede vriend van zijn grootvader inmiddels bijna honderd jaar zijn. Toch besloot Bálint dat hij bij terugkomst uit Vár-Siklód een poging zou doen de oude acteur op te sporen die zo’n levendig deel van zijn jeugdherinnering bepaalde.

Deze gedachten wervelden rond in het hoofd van de jonge Abády, en het eentonige gerinkel van de paardenbellen begeleidde zijn herinneringen alsof ze uit een ver verleden klonken.

Hij schrok op door het geluid van snelle paardenhoeven. De koets werd in een ogenblik ingehaald door twee snelle spannen. Het eerste werd bestuurd door István Kendy die in het kort en in het algemeen Pityu werd genoemd, op de achterbank een jongeman uit de familie Alvinczy, naast hen twee gravinnetjes Laczók, Anna en Ida. Hij herkende de vrouwen pas toen ze al voorbij waren, en sloeg zich voor het hoofd: Natuurlijk! Het waren al echte dames geworden, niet zoals de laatste keer dat hij ze zag in Kolozsvár. Toen droegen ze nog grote strikken in hun paardenstaarten. De tijd stond niet stil. Ze haastten zich waarschijnlijk naar huis na de paardenrennen, zij waren immers de gastvrouwen op het bal vanavond in Vár-Siklód en moesten dus thuis zijn voordat de gasten arriveerden.

Niemand keek zijn kant op: wie was er nu geïnteresseerd in een reiziger die per huurkoets reisde?

Op de bok van het achterste span zat Farkas, de oudste zoon Alvinczy, met naast zich Liszka, het derde gravinnetje Laczók. Terwijl de wagen voorbij jakkerde, herkende Bálint zijn neef László Gyeroffy die op de achterste zitting naast de koetsier in livrei zat.

Hij riep hem iets toe, waarop László iets onverstaanbaars antwoordde en hem iets met zijn hand probeerde duidelijk te maken, maar de wagen sjeesde in opperste haast verder. De twee paardenspannen waren duidelijk in een wedstrijd gewikkeld, en het vuur waarmee ze achter elkaar aan joegen, werd alleen maar verhoogd door de aanwezigheid van de meisjes die getuige waren van deze mannelijke bravoure. Ze probeerden elkaar in te halen, voor te blijven en niet voor te laten gaan, en de nobele menners stortten zich zo vervaarlijk in de race alsof het om leven of dood ging.

Bálint was blij verrast dat László ook in Vár-Siklód zou zijn. Wat een geluk dat ze elkaar konden ontmoeten! Hij was de enige vriend uit zijn kindertijd, en zijn studiegenoot in het Theresianum. Zelfs de eerste twee jaar aan de universiteit in Kolozsvár trokken ze altijd samen op, totdat László naar Budapest vertrok. Sinds die tijd zagen ze elkaar zelden. Een enkele keer kwamen ze elkaar in Hongarije tegen bij een tante van László tijdens de patrijzen- of fazantenjacht, en soms ontmoetten ze elkaar bij toeval in hun thuisland, Transsylvanië.

Dit ging echter niet ten koste van hun vriendschap die ze immers al in hun jeugd hadden gesloten en die daardoor des te hechter was. Hoewel dit de enige echte grond voor hun verbondenheid was, waren ze ook op veel andere manieren aan elkaar gehecht. Zo was László’s grootmoeder de zus van de oude Péter Abády, Bálints grootvader, maar ook hun karakters kwamen overeen, evenals in veel opzichten hun kindertijd. Ook László was al vroeg wees geworden, meer dan Bálint die tenminste zijn moeder nog had, en een warm nest, een echt thuis waar hij de zomers kon doorbrengen. In de familie werd niet graag gesproken over het tragische lot van László’s ouders, die ongeveer tegelijkertijd weggevallen waren. Er werd gezegd dat zijn moeder een schoonheid was, een artistieke geest met een talent voor beeldhouwen en schilderen. Toen de kleine László nog geen drie jaar was, ging zij ervandoor met een andere man, en kort daarna werd zijn vader dood gevonden in het bos. Hij was om het leven gekomen door een schot uit zijn eigen geweer, wat de familie als een ongeluk wenste te beschouwen. Dit duistere, onduidelijke verhaal lag als een schaduw over László’s kindertijd, en het ontnam hem ook zijn thuis. Eerst woonde hij een tijd bij zijn grootmoeder, maar na haar dood werd hij in een tehuis geplaatst tot hij meerderjarig was geworden. In de zomers was hij altijd ergens te gast, soms in Transsylvanië, maar meestal in het westelijke Transdanubië, bij de zussen van zijn vader. Weliswaar woonden de tantes sinds hun huwelijk in Budapest, de oudste als echtgenote van hertog Kollonich, de jongste als vrouw van graaf Antal Szentgyörgyi, maar de warme maanden brachten ze door in hun zomerverblijven en daar nodigden ze hun neef ook uit.

Bálint hing uit het rijtuig en keek het voortjagende snelle span achterna. Boven het hoog opwaaiende stof zag hij de onophoudelijk wuivende László langzaam in de verte verdwijnen. Zelf zwaaide hij ook, en terwijl hij zich zo uit het raam boog, kwam er alweer een koets voorbij.

In de halfopen karos zaten twee mannen. Rechts de oude Sándor Kendy, die in Transsylvanië wel twee bijnamen had. In zijn bijzijn noemden ze hem Vajda, naar een van zijn beruchte voorouders en ook omdat hij de naam had een koppig en driftig heerschap te zijn. Overigens was zijn naamgenoot hierom in het verleden een kopje kleiner gemaakt. Achter zijn rug noemden ze hem echter Schele, zonder kwade bedoeling, maar vanwege het feit dat zijn mond scheeftrok als hij sprak of wanneer hij zo nu en dan glimlachte. Deze kwaal was veroorzaakt door een houw met een sabel, lang geleden, en het litteken werd nauwelijks verhuld door de pompeuze snor die de kloeke, geduchte en uitgesproken mannelijke verschijning verder accentueerde.

De meeste Kendy’s hadden zo’n spotnaam, al was het alleen maar om ze van elkaar te kunnen onderscheiden, want de familie was bijzonder talrijk. Behalve de Schele waren er nog twee Kendy’s die Sándor heetten, de een werd de Woelige genoemd vanwege zijn onrustige karakter, en de ander had Zindi als bijnaam, want iemand had ooit bedacht dat hij veel weg had van een roemruchte rover die Albano Zindi heette.

Naast Vajda zat Ambrus Kendy in de halfopen wagen. Hoewel hij tien jaar jonger en slechts heel in de verte aan hem verwant was, leken ze sprekend op elkaar. De andere Kendy’s waren hierop geen uitzondering, want in dit vruchtbare geslacht werden alle uiterlijke kenmerken krachtig doorgegeven, waardoor je een Kendy altijd onmiskenbaar aan zijn trekken herkende. De familie was wijdvertakt en al generaties lang ver uit elkaar gegroeid, maar een Kendy herkende je nog altijd aan zijn donkere haar, zijn lichte ogen en zijn zware, bijna aan elkaar gegroeide borstelige wenkbrauwen. En allemaal hadden ze die typische strijdlustige, snavelachtige neus. De oude Schele had een scherpe arendsneus, Ambrus had iets weg van een valk, en verder kwamen alle roofvogelsoorten in alle variaties voor in de familie, van aasgieren tot torenvalken en grauwe klauwieren. Een ander teken van hun sterke erfelijkheid was het gegeven dat veel Kendy’s vanwege de versnippering van hun familievermogen en het erfgoed zogeheten goede huwelijken sloten, waar de bruidsschatten vaak schoner waren dan de bruiden, maar waar ze trouw alle goede uiterlijke eigenschappen van hun soort aan hun kinderen doorgaven, al waren hun vrouwen nog zo broos of onooglijk, mank of krom, zwaarlijvig of harkerig, met wipneuzen of aardappelneuzen: de Kendy’s brachten alleen knappe jongetjes en mooie meisjes voort, met dat kenmerkende scherpe profiel, de lichte ogen en het donkere haar.

Het leek erop dat de familiestam gesterkt was en prima gedijde door al het snoeien in de voorafgaande eeuwen, toen heel wat Kendy’s op het schavot aan hun einde kwamen.

De oude Sándor en de jongere Ambrus hadden echter niet alleen hun uiterlijk gemeen, maar ook hun onbehouwen manier van praten. Ontkenningen, boosheid en zelfs tegenspraak uitten ze vaak met een enkel schunnig woord. Het was de Schele die deze manier van doen introduceerde in Transsylvanië waar tot die tijd noch in zijn familiekring, noch onder generatiegenoten iemand ook maar een obsceen woord over zijn lippen liet komen, zelfs niet in de grootste woedeuitbarstingen. De twee Kendy’s hadden eenzelfde stijl, maar toch verschilden hun methodes: Vajda sprak op donkere, bevelende toon en trok daarbij een schrikwekkend serieus gezicht, dus niemand kon hem evenaren in de lompe manier waarop hij korte grove zelfstandige naamwoorden in het gesprek lanceerde. De enige uitzondering hierop was nu net Ambrus Kendy, die hem echter alleen evenaarde in het ‘wat’, want het ‘hoe’ vormde hij stijlvol om naar zijn eigen smaak. Met jolige vriendelijkheid uitte hij de vreselijkste woorden, niet zo boosaardig als de Schele, maar met een soort natuurlijke, vrolijke boersigheid, alsof hij niet anders kon en alsof hij het deed uit een soort ongepolijste eerlijkheid. Alsof zijn hele wezen getuigde dat hij weliswaar grove en ongemanierde dingen zei, maar in ruil daarvoor een geboren oprechtheid met zich meedroeg, een zuivere, ongeveinsde mannelijke inborst, een indruk die bevestigd werd door de goedige blik in zijn lichte blauwe ogen, zijn altijd tot een glimlach geplooide vlezige en brede mond, zijn sonore stem en zijn wijdbeense, lome gang die de vloeren deed trillen. Alles bij elkaar genomen werd deze forse man bijzonder sympathiek gevonden, hij was alom geliefd en veel vrouwen waren stapeldol op hem. Geen wonder dat Ambrus eind jaren negentig, toen Bálint Abády aan de universiteit van Kolozsvár ging studeren, door de jonge generatie als hun leider en idool werd beschouwd.

Iedereen probeerde hem na te doen. Een man was pas echt mannelijk wanneer hij sprak als Ambrus. Het vloeken werd tot een kunst verheven, grove taal werd sappig opgedist, en wie zijn best deed beleefd te converseren, werd een pedante kwast genoemd.

Ook in het vertier was Ambrus de onbetwiste leider. Ondanks zijn huwelijkse staat en het feit dat hij vader was van drie zoons en vier dochters, deed hij tijdens zijn veelvuldige en lange bezoeken aan Kolozsvár van harte mee aan nachtelijke braspartijen. Hij dronk graag en veel, maar hij kon er goed tegen, elke avond liet hij een zigeunermuzikant komen, drank en wild gezang waren niet van de lucht. Uiteraard volgde zijn trouwe schare hem overal.

Bij de aanblik van Ambrus herinnerde Bálint zich levendig hoe verbijsterd hij was over deze voortdurende drinkgelagen die toentertijd in de mode waren en waar hij zelf na verloop van tijd ook aan mee ging doen, al stond het hem tegen.

Was hij later in dit milieu beland, en niet zo schrikbarend jong, pas achttien jaar oud, en was hij niet meteen uit het besloten internaatsleven in dit eeuwig feestvierende bestaan terechtgekomen, dan had hij misschien de maalstroom kunnen weerstaan die hem en László Gyeroffy met zich meesleurde.

Het was anders gelopen. Ze moesten wel meedoen, en deze dwang werd versterkt doordat ze ondanks hun uitgebreide verwantschap met de meesten in het gezelschap op een of andere manier afstandelijk, als vreemden werden behandeld. Warme betrekkingen, vertrouwelijke banden werden met hen niet onderhouden, en deze terughoudendheid, deze bijna vijandelijke gereserveerdheid die de twee in het buitenland opgegroeide jongens bemerkten, was nauwelijks tastbaar en benoembaar, maar altijd aanwezig, in honderdduizend fijne details en in elk onderdeel van de dagelijkse omgang. Een enkele keer, wanneer de wijn iemand naar het hoofd steeg, werd er door iemand op gezinspeeld, iets in de geest van ‘... natuurlijk, wie eenmaal aan het Weense leven gewend is!’ of ‘... tja, in Hongarije gaat dat vast heel anders’. Maar dat was alles.

Tegenover László Gyeroffy werd het algemene gevoelen algauw milder. In deze kringen was zijn meesterlijke vioolspel een groot voordeel, en omdat hij nog tijdens zijn schooljaren had leren spelen op de meest uiteenlopende instrumenten, nam hij soms de klarinet of de taragot, de Hongaarse klarinet, ter hand, en na enkele weken oefenen had hij zelfs de populaire zigeunerstijl te pakken en speelde hij als een rasechte zigeunerviolist om het hardst met de zigeunerprimas. De stemming werd milder, maar nooit helemaal vertrouwd.

Bálint bleef men onveranderlijk met deze versluierde vijandelijkheid bejegenen. Misschien omdat hij zich nooit echt laveloos dronk, nooit volslagen roekeloos uit de band sprong. Hoeveel hij ook slempte, hij wist nog altijd wat hij zei, wat hij deed en wat anderen deden. Er viel niet te ontsnappen aan de interne censor die hem altijd klaarwakker en honend in het oog hield wanneer hij in hemdsmouwen voor de zigeuners danste, luidkeelse joelend of uitgelaten zingend – zijn innerlijke stem sprak hem altijd toe: ‘Je bent een huichelaar, doe niet zo potsierlijk!’

Toch bleef hij het doen, in zijn dwangmatige verlangen om door zijn leeftijdgenoten aanvaard en niet meer als een indringer beschouwd te worden, en dus probeerde hij veel en vaak aan hun drinkgelagen mee te doen, en bij die gelegenheden sloeg hij net als de anderen de boel kort en klein, op zoek naar de uiterste grens die de eeuwig wakkere controleur in zijn ziel hem toestond.

Zo probeerde hij zich te mengen met zijn gelijken om niet met de nek aangekeken te worden, want dat was het lot van eenieder die niet dronk, of slechts met mate, ieder die niet helemaal door het dolle was als de eerste klanken van het zigeunerorkest weerklonken en die niet alle teksten van alle liederen kende, ieder die geen ‘eigen’ lied had dat hem zodanig beroerde dat hij bij de eerste klanken ervan in diepe droefheid verviel, snikkend over de tafel hing, een stoelpoot of een spiegel aan diggelen sloeg, of op zijn minst een paar glazen brak. Dit was namelijk wat Ambrus deed, en dus deden ze het allemaal precies zo, waarbij het als een teken van kolossale kameraadschap werd beschouwd als iemand tegen het ochtendgloren snikkend bij de primas op schoot zat of de cellist een zoen gaf.

Uiteraard speelde de competitie hierin een belangrijke rol, ze wilden allemaal de beste zijn, beter dan alle anderen, zoals jongemannen dat van nature doen. En dan volgde de ene dwaze aanstellerij na de andere.

De meesten maakten er de volgende dag nog de sier mee, en vertelden bij voorkeur tijdens de theevisite aan de jonge juffrouwen hoe ladderzat ze de vorige avond waren geworden, waarop de meisjes graag deden alsof ze dit uitermate boeiend vonden. Geen wonder dat ze het spel meespeelden, want al raakten ze er in hun behaagzieke jacht op een echtgenoot bepaald niet van onder de indruk, ze vonden het belangrijk om persoonlijke aandacht te krijgen. Hun toeschietelijkheid gold vooral de talrijke serenades die ze zouden ontvangen als ze lieten doorschemeren eveneens een zwak te hebben voor zigeunermuziek, want iedereen wist dat deze braspartijen vaak eindigden met een muzikale ode onder het raam van een van de meisjes.

Ook de moeders namen er geen aanstoot aan. Zij vonden dat hun dochters er nog altijd beter aan toe waren dan zijzelf indertijd. Hun echtgenoten behoorden tot de generatie van na 1848, toen het Habsburgse absolutisme hoogtij vierde en jonge Hongaarse edellieden uit de overheidsdiensten geweerd werden, waardoor de gedwongen verveling van hun ambteloze bestaan tot overmatig drankgebruik leidde. Toch waren het goede echtelieden geworden, en al was er dan een enkeling gesneuveld door al dat geslemp: kon het de vrouwen worden aangerekend dat ze hun mannen niet beter onder de duim hadden gehouden? Maar de moeders hadden nog een andere reden om toegeeflijk te zijn: zulke feestjes met zigeunermuziek werden in de eerste uren meestal gehouden in het bijzijn van de meisjes, en tijdens het vertier kwamen de jonge heren er makkelijker toe om een aanzoek te doen, maar zelfs als er geen jonge vrouwen bij waren, wat meestal het geval was, en er dus meer gedronken werd, was het gunstig dat de jongemannen tijdens deze zigeunernachten alleen onder elkaar waren, zonder dames van plezier, en met deze gedachte stelden de matrones zichzelf gerust, want: ‘Kind, wie weet waar ze anders rondhingen en wat voor vreselijke ziekten ze dan opliepen!’

Terugblikkend op deze periode onderkende Bálint de onderlinge verbanden veel zuiverder dan toen, vijf, zes jaar geleden in zijn studententijd. Het was hem nu duidelijk dat bijna alle meisjes een soort bewondering toonden of veinsden voor mannen die de naam hadden een losbol te zijn. Allemaal, op één na: Adrienne Milóth. Zij was de enige die dit soort brallerige taal beantwoordde met een afkeurende frons van haar zwarte, rechte wenkbrauwen en met opgeheven kin.

Een vreemd eigenzinnig en zelfstandig redenerend meisje, dat in bijna alles verschilde van de anderen. Ze danste nooit de csárdás, maar wel had ze een lievelingswals, ze dronk nauwelijks champagne en altijd lag er een soort serieuze bedachtzaamheid in haar blik. Vriendelijk was ze ook, en erg intelligent. Hoe had ze in vredesnaam kunnen ingaan op het huwelijksaanzoek van die duister kijkende Pál Uzdy! Hieruit bleek eens te meer dat vrouwen aangetrokken worden door zulke duivelse koppen, dacht Bálint, en terwijl hem dit te binnen schoot, voelde hij ook meteen weer de lichte ergernis die zich twee jaar geleden zonder enige reden aan hem opdrong toen hij voor het eerst vernam dat Adrienne zich geëngageerd had. Niet dat hij jaloers was, welnee. Welnee!

Toen Adrienne in de lente van 1898 geïntroduceerd werd, was Bálint al vierdejaars rechten en net in een verwoede en hartstochtelijke strijd gewikkeld om de gunsten van de mooie jonge mevrouw Abonyi. Het was zijn eerste serieuze vrouwenkwestie, de eerste die telde in zijn leven. De maandenlange spannende jacht ging gepaard met ontelbare kwellingen en hoopvolle momenten, om uiteindelijk glorieus beloond te worden. Dat beheerste in die dagen zijn zinnen, zijn zenuwen, en heel zijn liefdesverlangen.

Bálints bezoeken aan huize Milóth hadden dus niets met liefde te maken. Dat was tussen Adrienne en hem niet aan de orde. Zelfs het thema kwam niet ter sprake, en er werd niet geflirt tussen hen beiden. Zelfs niet een klein beetje. Het kwam geen moment in hem op om Adrienne als vrouw te begeren, hoe lang ze ook samen dansten, hoe vaak ze ook samen zaten te praten en hoe vaak ze elkaar ook ontmoetten, bijna dagelijks.

Deze ontmoetingen waren van geen betekenis in hun kringen, zelfs niet als een jongeman heel vaak zijn opwachting maakte bij een familie met huwbare dochters. In die tijd bruiste Kolozsvár van leven, en trouwens: iedereen bezocht iedereen, daar werd niets achter gezocht.

De welgestelde families in Transsylvanië brachten hun winters nog altijd door in Kolozsvár en de namiddagen waren gewoonlijk bedoeld om zonder enig protocol visite te ontvangen. De oudere dames kregen bezoek van een hele schare kleinkinderen, familieleden en bewonderaars, en de huizen met jonge dochters werden aangedaan door jonge heren, vol verhalen en ervaringen uit de grote wereld waar ze zich in bewogen. Enkel voor lunch en diner gaf men invitaties, voor de tussenliggende dagdelen was het juist opvallend als iemand zich dagenlang niet vertoonde. Het betekende dus niets als een jongeman zich regelmatig bij hetzelfde huis meldde voor een ‘schuimkoffie’, die in die tijd nog gangbaarder was dan de latere Engelse thee.

Meestal vormden drie of vier meisjes en vijf of zes jongens een vertrouwde kleine kring, al naar gelang hun familiebanden of sympathie, en dit gezelschap was voortdurend bijeen, voor de tennis, de lunch, in het theater en bij uitstapjes.

Zulke groepen bestonden alleen bij de gratie van sympathie en vriendschappelijke belangstelling.

Sympathie! Dat was het enige wat Bálint en Adrienne Milóth met elkaar verbond.

Het leed geen twijfel dat Adriennes schoonheid ook een rol speelde, maar Bálint meende dat het meisje uitsluitend objectief aantrekkelijk was, puur esthetisch, als een fijn sieraad of een prima bronzen beeld.

Ze was mooi om te zien, met een slank en meisjesachtig postuur en met een lichte maar krachtige tred, die deed denken aan de afbeelding van Diana op jacht, een van de pronkstukken in de Fontainebleau-zaal van het Louvre. Dezelfde enigszins verlengde maten, het verhoudingsgewijs kleine hoofd, de flexibele, zijwaarts buigende taille wanneer de godin naar de pijlkoker op haar rug reikt. Dezelfde gelijkmatige, weidse bewegingen. En ook de tinten kwamen overeen: de gladde ivoorkleurige huid leek licht verguld en deze lichtende glans lag over haar gezicht en hals, armen en schouders, zichtbaar boven het decolleté van haar avondjurk. Alleen het haar en de ogen waren anders, want Diana was blond met blauwe ogen, en Adrienne Milóth had barnsteenkleurige ogen en donker, golvend haar dat altijd door een storm leek te worden bewogen.

Jazeker, ze was aardig om te zien en was een boeiende gesprekspartner, met interessante meningen over van alles. Uitzonderlijk zelfstandige gedachten voor zo’n jonge vrouw. En ontwikkeld was ze ook. Als Bálint met haar sprak, hoefde hij geen enkel buitenlands, historisch of literair thema te ontwijken, en dat terwijl sommige anderen vonden dat hij opschepte met zijn kennis. Adrienne was verrassend onderlegd in deze onderwerpen, en ze sprak haar talen. Ze was dol op lezen, maar de jufferse literatuur die haar leeftijdgenotes voorgeschoteld kregen, legde ze opstandig en meesmuilend terzijde. Haar rebellie was ontstaan in het meisjesinternaat te Lausanne, waar ze Flaubert en Balzac, Ibsen en Tolstoj had leren kennen, en waar ze een niet te stelpen dorst naar waardevolle literatuur had gekregen.

Dit was ook het onderwerp dat ze zijdelings aansneden tijdens het eerste diner waarbij ze bijna toevallig naast elkaar zaten, op Adriennes eerste bal. Vanaf dat moment kwam hij steeds vaker op bezoek bij de familie Milóth.

In die tijd maakte Bálint kennis met het werk van Spencer en hij raakte hiervan bijzonder onder de indruk, met name van het eerste deel van Principles of Sociology, waarin de oerbegrippen werden besproken: het godsbegrip en het ontstaan van het zielsbegrip bij de oermens.

Omdat hij zo vervuld was van zijn nieuwste ontdekking, kon hij niet anders dan hierover praten met het meisje, en haar reactie was een verbazingwekkende echo op zijn woorden en getuigde van een grote geestelijke dorst. Op dit spoor gingen ze verder in hun tweegesprekken. Uiteraard raakten ze ook andere onderwerpen, het ene thema volgde na het andere, met die eeuwig zoekende, intuïtieve opwinding die het jeugdige denken eigen is. Tijdens die gesprekken hoorde Bálint in zijn eigen woorden terug wat hij vroeger van zijn grootvader had gehoord, veel glimlachende wijsheden en meningen over mensen en dingen, en die brede visionaire beoordeling van de wereld die Bálint nu pas echt begon te begrijpen, maar ook allerlei natuurwetenschappelijke onderwerpen die de oude heer toentertijd zo samenhangend aan de twaalf-, veertienjarige jongen uitlegde. Zijn ijdelheid werd gestreeld door het besef dat híj deze dingen nu doorgaf aan iemand anders, maar het was ook prettig en aantrekkelijk dat zijn verteltrant mooier, kleurrijker was als hij zijn voordrachtskunst oefende op dit meisje met haar voortdurende aandacht, haar altijd boeiende antwoorden, met haar pure aanwezigheid en haar barnsteenkleurige ogen die trouw op hem gevestigd bleven.

Zo brachten ze eindeloos veel middagen door, waarin de uren voorbijvlogen.

De dagen werden allengs langer, maar het was altijd al schemerig of donker als hun gesprekken afgerond werden.

Zo nu en dan kwam er nog een verlate gast die zich bij hen aansloot, maar meestal werden hun gesprekken op andere manieren beëindigd en dan klonk de pedante, strenge stem van mama Milóth door de altijd geopende dubbele deuren van de salon: ‘Wat zitten jullie daar in het donker, Addy? Je weet dat ik daar niet van houd. Doe onmiddellijk de lamp aan!’

Adrienne sprong altijd meteen op, maar draalde een ogenblik, alsof ze kracht verzamelde om te gehoorzamen en niets terug te zeggen – onbuigzaam en met opgeheven hoofd staarde ze voor zich uit in het halfduister –, vervolgens liep ze dan naar de pilaarlamp en stak hem aan, maar voordat ze naar haar plaats terugging, bleef ze altijd een ogenblik bij de lamp staan en staarde met kleiner wordende pupillen in het licht...

Dit alles kwam Bálint nu voor de geest, niet in deze volgorde en niet in de vorm van woorden of zinnen, maar als een beeld, in zijn geheel en in al zijn details, heel levendig, en niet als een serie gedachteverbindingen, maar plotseling, in al haar facetten tegelijk.

Deze innerlijke terugblik duurde echter slechts een ogenblik, want Bálints koets werd opnieuw ingehaald. In het rijtuig zaten bekenden, dus er moest gegroet worden, en zo verdween het zojuist opgeroepen droombeeld, zoals een spiegelbeeld door een rimpeling op het water verdwijnt bij een plotselinge windvlaag.

Hierna werden ze steeds vaker door voortsnellende paardenspannen ingehaald, en na ieder rijtuig steeg het witte stof van de weg op, om langzaam over de weiden langs de weg neer te dalen. Deze rijtuigen vervoerden het gezelschap dat van de paardenrennen op weg was naar het bal in Vár-Siklód.

Twee forse schimmels draafden voorbij met een brede open koets achter zich aan, waar de gouverneur in zat. ‘Gegroet!’ riep hij vriendelijk naar Bálint Abády, om vervolgens te verdwijnen in de witte stofwolk.

Ze werden van rechts ingehaald door andere rijtuigen, zo snel dat hij slechts enkele gezichten herkende tussen het ogenblik dat ze opdoken en het moment dat ze weer verzwolgen werden door de opstuivende wolkenweelde. Hij herkende Zoltán Alvinczy in een gig met een enkel paard ervoor, daarna volgden twee deftige koetsen waarin Bálint slechts twee bekende gezichten ontdekte: de weduwe Gyalakuthy en haar dochter Dodó. Met enorm geraas kwam vervolgens een Amerikaanse vierwieler voorbij, een bliksemsnel sportrijtuig dat een ogenblik later al in de verte verdwenen was. Na hen volgde Tihamér Abonyi die zijn twee Russische trappers mende, en wel bijzonder elegant, de ellebogen opzij van het lichaam, de handen tegen de borst geklemd. Naast hem zat zijn vrouw, de lieve, mooie Dinóra, die zich omwendde en Bálint met haar wulpse lippen en stralend witte tanden een brede glimlach schonk.

Nauwelijks was het stof neergedaald of een volgend span diende zich aan van rechts. Vier isabelkleurige paarden, zwaargebouwd en krachtig, zonder haast, in een gelijkmatige draf. Het was duidelijk dat ze gewend waren lange ritten te maken. Als paarden uit de regio Mezoség wisten ze wat het betekende om ver te lopen en zelden halt te houden, in tegenstelling tot de Russen van Abonyi, die hun tien kilometer in bijna twintig minuten liepen, in verbijsterende galop, en daarna met geen stok meer vooruit te krijgen waren. Maar met deze lijvige gele dieren haalde je gemakkelijk de honderd kilometer per dag, en hun constante, stille draf werd door niets beïnvloed, al liepen ze altijd graag.

Abády was erg gesteld op dit typisch Transsylvaanse ras. Met kennersogen peilde hij de dieren, en hij zag de reizigers pas toen de vierzitskoets hem al bijna gepasseerd was. Op de voorste bank zat een onbekende heer naast Margit, de jongste dochter Milóth, en twee vrouwen zaten aan de achterzijde. Het gezicht van de linkszittende zag hij al niet meer, maar dat moest Judith zijn, de oudste, want rechts van haar, het gezicht naar haar buurvrouw gewend, zat Adrienne die nu als getrouwde vrouw haar zusjes chaperonneerde. Een ogenblik lang herkende hij haar niet, want haar opvallende wilde lokken waren verborgen onder een grijze doek in tulbandvorm die ook haar hals en schouders ruimschoots bedekte, en haar gezicht leek nog smaller door de sluier die onder haar kin bijeen werd gehouden. O! En toch was zij het, vast en zeker, met die nauwelijks gebogen fijne neus, de opkrullende lippen!

Dus zij zou ook aanwezig zijn op het bal in huize Laczók.

Geen wonder dat Adrienne haar jongere zusjes begeleidde, tenslotte was zij al getrouwd, en zo bespaarden zij zich het gezelschap van hun zure moeder, die al in Addy’s meisjestijd zo’n moeite had haar dochter vrij te laten.

Bálint begon te rekenen hoe oud Adriennes zusjes nu konden zijn, hij kende ze immers nog als meisjes. Judith was nauwelijks zeventien, en Margit kon niet ouder zijn dan zestien. En waren ze nu al klaar voor een bal? Maar toen schoot hem te binnen dat Adriennes familie en de Laczóks in Vár-Siklód nauw aan elkaar verwant waren, de moeders waren zussen uit het gezin Kendy in Bózsva. Natuurlijk was het terecht dat zulke bakvissen meekwamen als er feest was in de familie.

Vanavond zou hij Adrienne Milóth dus weerzien. Dit feit ontlokte hem geen enkele reactie, geen vreugde, en ook niet die onnozele stille wreveligheid die hij zojuist voelde toen hij aan haar dacht. Het deed hem niets.

Al spoedig werd hij door andere zaken in beslag genomen, want ze werden opnieuw ingehaald, door weer andere paardenspannen. De herenkoetsen met twee of vier paarden waren voor het merendeel al gepasseerd. Nu volgden de talloze boerenwagens uit de omgeving, sommige boeren zaten buitengewoon vrolijk en luidkeels zingend tegen hun echtgenotes aangeperst op een ruwe plank die over de laddervormige zijkanten van de wagen lag, maar met een borrel achter de kiezen deerde dit ongemak hen niet in het minst. Wanordelijk slingerend trok de stoet linksom, rechtsom en zelfs midden over de weg, ze hinderden elkaar zodat ze niet ingehaald konden worden – het leek waarachtig wel een race van Széklers uit de regio Nyárád, blijkbaar werden ook zij voortgejaagd door het herenbloed. Vol vuur lieten ze hun zwepen knallen en rukten ze met de teugels aan het bit van hun kleine bruine paarden en hun schimmeltjes, draven moesten ze, want ‘met zo’n groot hoofd had hij wel bisschop kunnen worden’, zo placht men te zeggen.

Er reden ook wat notabelen in lage brikken, gemend door de enige bediende die ze rijk waren, een notaris, een dominee en een Grieks-katholieke priester, ieder in zijn eigen ambtsgewaad, – maar deze koetsjes werden door de boeren niet voorgelaten, hoe hard de koetsiers ook om doorgang riepen, de spontane race ging boven alles.

De stofwolk was nu ondraaglijk dicht geworden, alles leek in een witte mist te zweven en men zag geen hand voor ogen.

Plotseling dook uit de stofmist een ruiter op. Het was Gáspár Kadacsay, door iedereen gekke baron Gazsi genoemd. Hij droeg zijn rijlaarzen en witte jockeybroek, een openhangende lichtblauwe dolman met gouden tressen van het tweede regiment huzaren, en schuin op zijn hoofd stond een rode soldatenmuts. Hij had die dag al vier springwedstrijden achter de rug maar kon er geen genoeg van krijgen en galoppeerde nu op een dikke bonte pony richting Vár-Siklód. Zonder een woord joeg hij tussen alle brikken door, zo nu en dan remde hij het paardje als hij in de dichte stofwolk plotseling een wagen voor zich zag opdoemen, maar remmend en dravend ging het almaar voort, in grillige hoeken sprong hij van hier naar daar.

Nog maar net was hij in de grote wolk verdwenen of er klonk van achteren een vervaarlijk klappen van de zweep, bijna als een serie geweerschoten. Eerst kwam het geluid van ver, maar het kwam in een noodgang dichterbij, en een schelle, bevelende falsetstem sneed al van grote afstand door het massale wagengerammel heen: ‘Hajjaa! Hajjaa! Uit de weg! Wat donder, uit de weg zeg ik!’

De koene Széklers, tot nog toe doof voor ieders geroep, trokken zich nu haastig naar alle kanten terug.

Nog geen minuut later doken de eerste drie paarden uit een vijfspan ter hoogte van Bálints koets op. Drie paardenhoofden in een tuig met franjes, de neusgaten wijd opengesperd, het schuim op de mond, gevolgd door het achterspan, zo dichtbij dat ze bijna langs de huurkoets schuurden.

En achter de vijf appelschimmels dook een rijkelijk met ijzer beslagen lange, lage en brede brik van essenhout op, de achterkant slingerde van links naar rechts want de vijf paarden stoven met zo’n snelheid over de weg dat de achterwielen de grond nauwelijks raakten.

Kaarsrecht en fier, star en wijdbeens zat Jóska Kendy op de hevig schommelende, ruime leren bok. Met zijn neuswarmer tussen de tanden geklemd hield hij de teugels van de vijf paarden in zijn linkerhand, strakgespannen als vioolsnaren, terwijl de lange gevlochten zweep in zijn rechterhand ritmisch klappend neerkwam en bij iedere zwenking van de wagen grote suizende achten in de lucht tekende.

De weg voor hem was in een oogwenk leeg, iedereen wist dat traagheid onvergeeflijk was als jonkheer Jóska luidkeels in aantocht was. Met zijn massieve rijtuig was hij in staat de achterassen van andere karren en koetsen mee te sleuren. Waakzaamheid was geboden bij dit heerschap!

Hij kreeg zijn zin, en daarmee was dit vijfspan ook al voorbij.

En toen werden door de stofwolk links van de weg eindelijk de hoge populieren zichtbaar, de toegangsweg naar het kasteel Laczók.

De fiakerkoetsier sloeg linksaf en zodra de koets op het gelijkmatige kiezelpad tussen de bomen begon te rijden, viel het luidruchtige geratel weg dat hen in het laatste halfuur voortdurend had begeleid.

Nu klonk alleen nog het vertrouwde geluid van de paardenbellen en het zachte suizen van de wielen over de weg.

II

Het kasteel te Vár-Siklód was een typisch Transsylvaans bouwsel en lag op een hoogte tussen de hoofdweg en het naastgelegen dorpje.

De nauwelijks tien meter hoge heuvel had de vorm van een regelmatige rechthoek met drie vrije zijden, terwijl de vierde was verbonden met de golvende berg erachter, nu weelderig begroeid met druiven.

Ooit was het waarschijnlijk een Romeins castrum geweest. Die bouwden zulke ordelijke aarden wallen.

Ergens tegen het einde van de Middeleeuwen had de landheer hier een stenen burcht neergezet op de grens van de toenmalige provincies Maros en Torda, mogelijk omdat hij zijn lijfeigenen wilde beschermen tegen de plunderende Székler horden die van tijd tot tijd opdoken.

Het ging hier echter niet om een bedreigende massa graniet zoals ze op oude Franse en Duitse gravures getoond worden. Dit moest een bijzonder bescheiden burchtje geweest zijn. Op de vier hoeken stonden vier kleine torens, door muren met elkaar verbonden, tegenover de poort stond een soort halfhoog gebouw met schietgaten, en in het midden verrees een hoofdgebouw als een massief blok, met twee verdiepingen, verbijsterend dikke muren en naar verhouding kleine vensters.

Weliswaar zou het bitter weinig bestand zijn geweest tegen kanonnen en vakkundige veldheren, maar de kleine burcht bood een goede bescherming tegen plunderende Tataren en later tegen vrijbuitende heidukken en roversbenden uit het oosten, want binnen de vier muren was genoeg ruimte om al het vee uit de omgeving in tijden van nood veilig binnen te brengen.

In die toestand stond de burcht er tot halverwege de achttiende eeuw, toen graaf Ádám Laczók, de toenmalige eigenaar, vicekanselier van Transsylvanië en landsrechter ofwel Statumpraeses, aldus de trotse vermelding in het familiewapen, het gebouw grondig onder handen nam, zoals het een bereisd man betaamde, die Wenen, Monaco en Brandenburg gezien had en op de hoogte was van de mode in die dagen.

Zo had hij een nieuw dak laten plaatsen op het middelste woondeel. Deze overkapping bestond uit drie gestapelde delen, met om te beginnen op de muur een rechtopstaand deel dat begrensd werd door een brede richel, waarboven een S-vormige kromming het bovenste stuk tot een reusachtige paddenstoelvormige koepel vervormde, en wel op zulk een griezelige hoogte dat het dak hoger was dan het hele gebouw.

De ramen had hij niet laten vergroten, maar evengoed liet hij ze allemaal van prachtige gevelstenen voorzien, rijk versierd met reliëfs van bloemen en vruchten, en naast alle hoeken van het huis plaatste hij stenen pilaren. Het grootste wapenfeit waarmee de graaf het oude burchtje verfraaide, was echter de fabelachtige erker, van onderen gesteund door korfbogen en gedragen door stevige zuilen. Boven aan de verdieping slingerde een indrukwekkend verknoopte stenen rand rondom het gebouw, vol weelderige illustraties in rococostijl. Maar vanaf dit punt was geen steen meer te bekennen, want dit eveneens dubbelbekapte paddenstoelvormige dak werd slechts ondersteund door eenvoudige ijzeren staven en was met rood koper bekleed, in tegenstelling tot de hoofdbekapping die met spanen was bedekt.

De verblufte aanschouwer kon zich terecht afvragen waarom dit tweede dak niet met dezelfde constructie was vervaardigd. Op deze manier leek de zware bekapping door niets te worden gedragen, de ijzeren staven waren immers nauwelijks zichtbaar. De hoogedele vicekanselier had zijn erker ontworpen in de jammerlijk misverstane Chinese stijl die in die tijd geweldig populair was, en waarschijnlijk was zijn ontwerp geïnspireerd door de Pagodenburg bij München, met rondom gordijnen en draperieën tussen de ijzeren spijlen, zodat het hele bovenste deel van de erker op een oosterse tent moest hebben geleken. Deze indruk werd versterkt door de opkrullende randen van het koperen dak en de fantastische gourgailles: dakgoten die op de hoeken in drakenkoppen eindigden en het regenwater op minstens tien voet uit hun gewelfde kelen spuwden.

Maar de jaren gingen voorbij en de negentiende eeuw verlangde een nieuwe smaak en bracht nieuwe eisen. De toenmalige burchtheer moest ook een groot bouwkunstenaar geweest zijn. De nieuwe tijd gebood deze moderne Laczók echter om zijn uitbreidingen en vernieuwingen in empirestijl te volvoeren. Hij liet het oude gebouw ongemoeid, maar bouwde aan beide zijden een gezuilde toegangspoort en een nieuwe vleugel, die zich linksom en rechtsom tegen de zijmuren van de burcht vlijden en in een knik aan de achterste muur eindigden, waarmee een regelmatige U-vorm ontstond. In de ene vleugel bracht hij de bibliotheek onder, in de andere kwam een bloemenkas. Ook liet hij achter in de burcht, onder aan de muren, in dezelfde stijl een stal en een keuken bouwen, maar de muur die tussen het woonhuis en de toegangspoort stond en het uitzicht bedierf, liet hij afbreken. Het waren vredige tijden. Turken en Tataren kwamen allang niet meer binnenvallen, de vesting hoefde niet meer onderhouden te worden, en de graaf wenste een goed uitzicht op de weg te hebben, want in die tijd werd het leven met aandacht beschouwd.

Deze aanblik bood het kasteel Laczók aan de arriverende gasten zodra ze de lange rij populieren gepasseerd waren die bijna parallel aan de hoofdweg liep. De laan leidde door een bosschage waarin stevige oude eiken hun dichtbebladerde armen wijd uitstrekten, daarna voerde het pad met een korte klim langs de achterste hoektoren, door de buitenste poort en over het voorplein langs de stallen, dan door een van de binnenpoorten tot onder aan de brede zuilengalerij en het woongedeelte op de begane grond, waar hun koets eindelijk stilhield voor het bordes.

Ook Bálint arriveerde langs deze weg. Op alle trappen stonden bedienden, maar op de bovenste trede zag hij János Kádár staan, de gebogen en grijsbesnorde huisknecht die voor de gelegenheid een lange jas met tressen droeg, en wie het nu al aan te zien was dat hij het vele werk en de vele zorgen op deze dag nauwelijks te verdragen vond. Achter hem dook een geleende bediende in livrei op, en de kleine huisbediende Ferkó, die Bálints jas en tas aannamen.

‘Kan ik mijn handen wassen?’ vroeg Abády aan de oude bediende.

‘Natuurlijk, met uw welnemen’ was het antwoord, en meteen werd de jongste lakei geroepen: ‘Ferkó! Breng de edele heer naar de hoekkamer, en zie toe dat er vers water en schone doeken zijn.’ Maar plots bedacht hij zich en zei: ‘Nee! Ik ga liever zelf!’ en daarmee greep hij de reistas en leidde de gast door de weids gewelfde hal die tot diep in het huis doorliep.

Via een zijdeur kwamen ze in de gastenkamer terecht. Blijkbaar hadden talloze andere gasten zich al gewassen, er lagen handdoeken naast het wasbekken, de blikken kuip ernaast stond vol gebruikt water, maar de waterkan was leeg.

‘Wel alle!’ sprak Kádár ontstemd en liep haastig weg.

Vanuit het achtererf was zijn stem te horen terwijl hij de bedienden ter verantwoording riep: ‘Anna! Amalie! Waar zijn jullie? Schoon water en schone doeken in de gastenkamer! En de vuile emmer is ook niet geleegd! Moet ik dan alles zelf doen?’ – en prompt werd ergens een deur met veel geweld dichtgesmeten.

Even later rende een dienstmeisje blootsvoets de wasruimte binnen met handdoeken en vers water, de volle kuip tilde ze met een diepe zucht van de vloer en in een ommezien was ze weer verdwenen. Haar voetzolen kletsten zachtjes op de dennenhouten vloer.

In de kleine salon op de verdieping zaten de oudere dames rondom de vrouw des huizes.

Tante Lizinka had zich gewoontegetrouw in een diepe leunstoel geïnstalleerd met haar opgetrokken benen schuin onder zich gevouwen, bijna onzichtbaar onder alle rokken en doeken. Ook Adelma was gekomen, de weduwe Gyalakuthy, en nog enkele moeders die hun dochters begeleidden naar het bal. Enkele dames waren er om hun respect te betuigen en hun felicitaties persoonlijk over te brengen. Zo waren daar mevrouw Balog, de echtgenote van de provinciesecretaris, de oude buurvrouw mevrouw Bartókfáy, en anderen. Hun echtgenoten voegden zich bij de heer des huizes in de tuin na de gastvrouw met een handkus begroet te hebben. De vrouwen bleven echter achter en werden in de salon van drankjes en eten voorzien, waarvan de overblijfselen, koffie- en melkkannen, fijne ham, tulband en allerlei soorten taartjes, en glazen en kopjes allemaal op de hoektafel waren blijven staan, omdat de bediening nu wel andere zaken aan het hoofd had dan het wegruimen van de resten.

De kleine kamer zat vol met vrouwelijke gasten die allemaal tegenover de vrouw des huizes waren geposteerd, alsof ze haar onder vuur namen, terwijl zij met haar rug tegen de muur op een kleine canapé naast de deur zat. Op haar naamdag was ze gewend altijd in deze krappe ruimte te ontvangen, waarbij ze steevast op dezelfde kleine rustbank zat, omdat ze alleen vanaf deze plaats in contact kon blijven met haar huishouding.

Zo nu en dan ging de deur nauwelijks merkbaar open en stak een kamermeisje of een oppas haar hoofd naar binnen met een gefluisterde vraag die ze op mevrouw Laczóks immer gespitste oren richtte, waarna ze een zachte maar precieze aanwijzing in ontvangst nam en weer verdween. De conversatie verliep zonder onderbreking, alsof er werkelijk niets gebeurd was. En zo ging dat al de hele namiddag.

Voor mevrouw Laczók, gehuwd met Jeno Laczók, was haar naamdag de meest dramatische dag van het hele jaar.

Er kwamen altijd vreselijk veel gasten die allemaal verzorging behoefden, voor wie gekookt en gebakken moest worden, bovendien moest alles voortdurend minutieus geïnspecteerd worden en om de reputatie van haar wijd en zijd befaamde keuken hoog te houden werd elk jaar alles op alles gezet. En altijd liep er iets mis. Vorig jaar was er een spoortje zout in het ijs terechtgekomen. Van schaamte kon ze wel door de grond zakken. Het jaar daarvoor was de kalfstong op het laatste ogenblik eigenaardig gaan ruiken, zodat iemand spoorslags op pad moest om verse tong uit de nabijgelegen stad te halen...

Weliswaar werd ze bijgestaan door haar schoonzuster, de oude vrijster Alice Laczók, maar dat was een wispelturig warhoofd.

Vroeger waren haar dochters nog te klein en dus onbruikbaar in de keuken, en hoewel ze sinds enkele jaren meehielpen en onvermoeibaar heen en weer renden van de keuken naar de voorraadkamer of de koude opslag en terug, was ze dit jaar vanwege die onnozele paardenrace helemaal aan zichzelf overgelaten, de meisjes waren al rond het middaguur vertrokken en zouden pas tegen de avond terugkeren!

De hele dag had ze alles zelf moeten doen en ook daadwerkelijk gedaan, tot aan het ogenblik dat de eerste visite arriveerde, en sinds dat moment was ze veroordeeld tot de canapé in de salon waar ze beleefd moest converseren en antwoord geven op de vragen die men haar stelde, terwijl haar hele ziel en zaligheid aan de duizenden details van haar huishouden kleefden.

Ze kon nauwelijks wachten tot haar bewonderaars afscheid namen en ze van haar bezoek verlost zou zijn, waarna de inwonende gasten zich zouden gaan kleden voor het diner.

Toch zat ze met een vriendelijk gezicht op het bankje bij de deur. Ze wendde haar mooie, iets pafferige gezicht onophoudelijk van links naar rechts en sprak steeds op goedige toon: ’Jazeker, mijn beste! ... Ach, dat ziet u heel juist! ... Is het werkelijk, wat interessant toch!’ – terwijl ze alleen maar dacht: hebben ze de champagne bijtijds op ijs gezet, zal de room niet schiften, is de ijskelder wel goed gesloten, en hebben we genoeg rundvlees voor de stoofpot die de koetsiers straks te eten krijgen? Zou Alice zorg dragen voor dit alles? Door de afwezigheid van haar dochters had ze voorlopig geen keus dan zich toe te vertrouwen aan haar chaotische schoonzuster, maar ze maakte zich zeer ernstige zorgen.

Het was een geluk dat tante Lizinka Sarmasághy voortdurend het woord voerde. Met haar schrille hoge stem deed ze de laatste roddels uit de doeken en de dames waren een en al oor. Ze mocht dan wel popperig klein en stokoud zijn, maar niemand waagde het haar tegen te spreken: de moeders vreesden haar scherpe tong en de overige dames beschouwden haar als een oppermachtige vrouw binnen het comitaat Maros-Torda. Door haar machinaties was twee jaar geleden voor het eerst een boer gekozen in het comitaatsbestuur, de beruchte Makkai die verder geen enkele steun genoot. Tante Lizinka stelde hem als tegenkandidaat omdat het bestuur iemand genomineerd had die haar onwelgevallig was. Het gerucht ging zelfs dat de oude mevrouw Sarmasághy hoogstpersoonlijk de campagnetoespraak aan die boerenkinkel had gedicteerd.

De meest verse roddel van tante Lizinka ging over haar eeuwige vijand, Miklós Absolon, een aanzienlijk man in de twee noordelijke comitaten, die zijn huis weliswaar nauwelijks verliet, maar op de achtergrond een gewichtige stem in provinciebestuurlijke zaken had.

Deze Absolon leefde al jaren samen met zijn huishoudster en deze ontstellende kwestie was het favoriete onderwerp van tante Lizinka’s roddels. Ook dit keer zat ze vol vuur iets lelijks te vertellen, waarbij ze niet naliet allerlei kwalijke zaken te beweren over die ‘bejaarde ezel’ en die ‘lichtekooi’ die volgens Lizinka zelfs in haar jongere jaren een snol van een dienstmeid was, maar het ook nu nog ‘met Jan en alleman’ aanlegde achter de rug van haar baas om. ‘Werkelijk waar, zo waar als ik zeg!’ ‘En ik kan het weten kind, want zo is het gewoon!’

Dit alles speelde zich af op de verdieping, terwijl Bálint Abády zich beneden waste.

Toen hij de entreehal weer betrad, kwam hij opnieuw de oude butler Kádár tegen, die juist een groot dienblad vol glazen droeg.

‘Waar vind ik de gravin?’ vroeg Bálint.

‘Die kunt u beter met rust laten op dit moment,’ antwoordde de oude bediende bijna gegriefd. ‘Ze heeft nu andere dingen aan haar hoofd! Voegt uwedele zich bij de heren in de tuin!’ en zonder een antwoord af te wachten liep hij hijgend en puffend verder.

En zo begaf Bálint zich naar buiten.

Op honderd passen van het middelste roodkoperen balkon stond een reusachtige linde aan de rand van de oude vestinggracht. Een groot herengezelschap zat in een kring onder het rijke bladerdak, en niet alleen degenen die bij de paardenrennen waren geweest, maar ook anderen die vanuit Vásárhely of uit de buurtschap waren gekomen om de vrouw des huizes te feliciteren op haar naamdag.

Naast de stam stond een tafel die gemaakt was van een oude molensteen, met grote karaffen wijn erop, flessen met spuitwater en dienbladen vol glazen.

Jeno Laczók, de heer des huizes, zat vlak naast de stam, de anderen hadden zich op tuinstoelen en houten banken rondom hem gegroepeerd, waarbij ze onbewust plaatsen links en rechts van hem hadden gekozen, al naar gelang hun partijvoorkeur.

Rechts van de gastheer zat Sándor Kendy, de Schele, die tijdens de regering van Kálmán Tisza vijftien jaar lang provinciegouverneur was geweest, naast hem Péter Kis, de huidige gouverneur, en daarnaast zat bankdirecteur Soma Weissfeld, die tevens koninklijk raadsheer was. Deze titel had hij verkregen door tussenkomst van Jeno Laczók, als dank voor Weissfelds jarenlange deelname in het tweekoppige bestuur van Laczóks vennootschap die opgericht was ter beheer en exploitatie van de enorme bosgebieden die de familie Laczók rijk was. Naast de bankier zat Péter Beno Balog, de ambitieuze provinciesecretaris, die altijd de rol van tegenkandidaat op zich nam wanneer er een nieuwe vicegouverneur moest worden gekozen. Daarna volgde oom Ambrus, die eigenlijk aan de kant van de oppositie stond, maar voor het oog in alles zijn neef de Schele steunde, in tegenstelling tot Ádám en Zoltán Alvinczy die naast hem zaten en Ambrus zonder enig voorbehoud in alles steunden. De rij werd gesloten door de pijprokende Jóska Kendy, die zich weliswaar altijd verre hield van alles wat politiek was, maar dit keer het voornemen had zijn twee mosterdkleurige paarden aan de gouverneur te slijten. Hier kwam echter een einde aan de reeks sympathisanten van de gevestigde macht. Béla Varju was de volgende gast in het gezelschap, een zwaar behaarde man met een zwarte baard, een buurman van de Laczóks, voorman van de provinciale oppositie en een vervaarlijk volksmenner. Links van de gastheer zaten ook veel oppositieleden. Zo was daar de vicegouverneur Ördüng, die regelmatig zaakjes met de oppositie bedisselde, en zijn vertrouweling Gálffy, de hoofdrechter bij het provinciaal gerecht, verder Péter Bartókfáy, een oudere heer die eens volksvertegenwoordiger voor Maros-Torda was geweest, en die vandaag gehuld ging in traditionele Hongaarse dracht met laarzen, naast hem dr. Zsigmond Boros, een gerespecteerd advocaat en een vooraanstaand man in het stadsbestuur, en ten slotte Isti Kamuthy, een opgeblazen, dikkige jongeman met een kinderlijk gezicht, wiens geheime politieke ambities hem ertoe brachten zich altijd tussen de ‘serieuze heren’ in te dringen.

De ouwelijke Dániel Kendy zat gebogen tussen Varju en Kamuthy, niet geleid door partijbelang, maar door zijn voorkeur voor een zitplaats dicht bij de tafel waar water en wijn op stonden. Hij sprak geen woord maar zat stilletjes te drinken.

In de buitenste kring zaten de jongelui die vanavond tevens de dansers op het bal zouden zijn, aangevuld met oudere heren die geen plaats aan tafel meer hadden gevonden: zo ook Tihamér Abonyi, die uit de meest westelijke Hongaarse provincie Vas afkomstig was en meteen naast László Gyeroffy ging zitten daar hij op de hoogte was van diens uitstekende Hongaarse connecties. Abády was opgetogen om László te zien, zijn geliefde neef en schoolvriend. ‘Unter Larven die einzig fühlende Brust!’ citeerde hij Schiller in gedachten.

Hij was László nog niet genaderd toen hij ontdekt werd door gouverneur Péter Kis, die onmiddellijk opsprong en hem tegemoet liep om hem voor ieders oog als zijn eigen goede kennis te begroeten.

‘Waar is de heer des huizes?’ vroeg Bálint, die tot dan toe alleen mevrouw Laczók had leren kennen. Ze hadden elkaar wel eens ontmoet bij de familie Milóth, maar haar echtgenoot schitterde altijd door afwezigheid.

‘Ik zal je meteen introduceren, mijn beste!’ antwoordde Kis, en met een overwinnaarsgebaar legde hij een arm om de schouders van de jongeman om hem naar voren te leiden.

Licht gebogen liepen ze onder het dichte gebladerte door om bij Jeno Laczók te komen die met zijn rug naar de dikke stam op een stevig dennenhouten bankje zat.

De graaf was een corpulente, zwaarlijvige man, geheel kaal, met slechts een enkele haarlok die als een eilandje op zijn grote porseleingladde voorhoofd lag. Twee dikke vetrollen in zijn nek, drie onder zijn kin, een pafferig breed en bleek gezicht als achtergrond voor een zwarte hangsnor en schuin omhooglopende zwarte wenkbrauwen boven diepliggende schuinstaande ogen, die het geheel een verbaasde indruk gaven. Hij leunde niet tegen de boom of de bankleuning, maar zat vreselijk rechtop, als een afgodsbeeld, want het gewicht van zijn massieve bovenlichaam hield hem in evenwicht. Het ene korte been raakte de grond, het andere had hij onder de bank getrokken, en zijn handen rustten breed op zijn knieën. De aanblik deed Bálint denken aan die Chinese spekstenen godsbeeldjes in oosterse bazaars. De burchtheer leek een exacte kopie hiervan, een verrassend mendelisme dat herleid kon worden tot voorouders onder de Széklers en de Hunnen.

‘Sta me toe de jonge Bálint graaf Abády aan je voor te stellen, hij is mijn nieuwste en zeer gewaardeerde afgevaardigde,’ sprak gouverneur Péter Kis, en nu hij Bálint losliet, verstevigde hij kort zijn greep op diens schouder, alsof hij hiermee definitief een stempel drukte op hun verbond.

‘Welkom hier, jongen! Welkom hier!’ Laczók stak zijn korte mollige arm ter begroeting uit, maar verroerde zich verder niet, want het was een ware beproeving voor hem om op te staan of zijn lichaam zijwaarts te draaien.

Na deze handdruk stelde Bálint zich nog voor aan de heren die hem niet bekend waren, en ten slotte ging hij in de buitenste kring naast zijn neef László Gyeroffy zitten.

‘Úw vertegenwoordiger, mijn waarde gouverneur?’ klonk het kwaadaardig van de andere kant van de tafel. De vraag werd gesteld door vicegouverneur Ördüng.

Niet alleen politiek gezien stond Ördüng aan de oppositiezijde, hij was ook persoonlijk bijzonder verbolgen over het regeringsbesluit om Péter Kis tot gouverneur te benoemen. Zelf stamde hij uit het voorname geslacht der Ördüngs te Ördöglóna, terwijl Kis lakenhandelaars als voorouders had en ergens diep uit de provincie Gyergyó naar Maros-Torda was gehaald. Dit feit verslechterde de meestal toch al niet rooskleurige verhouding tussen de twee functionarissen; gouverneurs gingen en kwamen zoals het de regering beliefde, ze werden benoemd voor een bepaalde tijd, om daarna elders hun carrière te vervolgen, terwijl de vicegouverneurs vanouds door de provincie werden verkozen en hun functie tot aan hun dood konden behouden, als ze verstandig met hun publiek omgingen.

‘Wel, Lélbánya ligt toch zeker in míjn provincie!’ antwoordde de gouverneur met geveinsde gemoedelijkheid.

‘Vertegenwoordigers behoren toe aan het volk, aan de kiezers!...’ riep Béla Varju ertussendoor.

‘...of aan de stad, of aan de provincie!’ voegde de oude Bartókfáy toe.

De gouverneur had zich in een ongemakkelijke positie gemanoeuvreerd en antwoordde ontwijkend: ‘Ik zei natuurlijk “mijn gewaardeerde vertegenwoordiger” omdat ik hem zeer waardeer.’

‘Dat klinkt wel erg absolutistisch, alsof zelfs de volksvertegenwoordiging door de regering benoemd wordt! Dat is al eerder vertoond! We zijn niet blind!’ hervatte Varju.

‘Hij onderschrijft toch het Compromis van ’67!’ sprak Péter Kis verdedigend.

‘Maar hij kiest geen partij en dat houdt niets minder in dan een afwijzing van het regeringsprogram en de machinaties van de partij van Tisza! Zo is het toch, mijnheer de graaf?’ en bij deze woorden wendde Béla Varju zich tot Abády die recht achter hem zat.

‘Ik heb te weinig ervaring om hierover een uitspraak te doen,’ antwoordde Bálint om een confrontatie uit de weg te gaan.

Nu interpelleerde de heer des huizes: ‘Bravo, mijn jongen! Dat was wijs gesproken. Neem een voorbeeld aan mij! Ik bewaar mijn opinies voor mezelf en houd me ver van elk oordeel, daarom kan ik het vinden met de waakhonden’ – bij deze woorden gebaarde hij eerst naar rechts en toen naar links – ‘én de wolven! Maar deze haat en nijd gaat mij verre te boven, heren,’ vervolgde hij, ‘de oude Thaly heeft immers een fraaie vrede beklonken, de eeuwige Hongaarse vloek moet afgelopen zijn, we zijn allen elkaars vrienden!’

Bij dit laatste woord spreidde Jeno Laczók zijn armen en met wijde gebaren omarmde hij zichzelf waarbij hij keer op keer een omhelzend gebaar naar de wereld maakte, ondertussen roepend: ‘Laten we elkaar omarmen! Laten we vrienden zijn! Omarmen, vrienden zijn!’

Daarna barstte hij in een spotlach uit en reikte naar een glas: ‘Laat ons drinken op deze slimme vrede. Vivat! Vivat! Vivat!’

Met deze referentie aan de onlangs gesloten parlementaire vrede kwam de politieke discussie in het gezelschap opnieuw onstuitbaar op gang.

Er was namelijk pas onlangs, in het voorjaar, een einde gekomen aan de hartstochtelijke discussie over het nationale verdedigingsvraagstuk die anderhalf jaar eerder was losgebarsten in het parlement. De kwestie leverde telkens nieuwe gevoeligheden en twistpunten op binnen de ingewikkelde juridische relatie tussen Hongarije en Oostenrijk. Hoewel de oppositieleiders in principe afkeurend stonden tegenover de vergadertechnische obstructie die een eigenwijze splintergroep binnen de partij van 1848 in het parlement voerde, voelden ze zich vanwege hun achterban gedwongen om het doel van deze acties toe te juichen, en ze eisten van alles en op allerlei niveaus: er moest een volledig eigen Hongaarse strijdmacht komen, of ten minste Hongaars gesproken militaire commando’s, maar op zijn allerminst toch wel sabelkwasten in de Hongaarse driekleur. Daar ze binnen hun eigen gelederen steun gaven aan deze slogans, stonden ze volledig machteloos tegenover de twintig tot vijfentwintig separatisten die onder leiding van Gábor Ugron en Sámuel Barra uit de partij waren gestapt en nu alle zwakheden van de oude, patriarchale parlementaire reglementen misbruikten door voortdurend hoofdelijke stemmingen te eisen, individuele discussies te doen ontbranden en besloten zittingen te houden met als doel de volledige obstructie van nieuwe wetgeving, begrotingen en buitenlandse handelscontracten, waardoor het regeringsbeleid onmogelijk werd gemaakt.

Buitenstaanders waren verbijsterd over de koppigheid waarmee een onbeduidende minderheid haar eigen wil probeerde op te leggen, en dat niet alleen aan de parlementaire meerderheid, maar ook aan de hele monarchie en zelfs aan de oude Frans Jozef. Deze halsstarrigheid was alleen begrijpelijk voor wie bekend was met het buitensporig juridisch denken waaraan de Hongaren sinds honderden jaren gewend waren geraakt, en waarmee ze tegenover de Habsburgers meer dan eens nationale overwinningen hadden geboekt. Met name de politieke successen van 1790 en 1867 werden keer op keer als voorbeelden van dit juridisch offensief aangehaald, en dit werd gedaan zonder noemenswaardig weerwoord, want zowel de historici als de politici die een rol speelden in het Compromis van 1867 hadden bij het vaststellen van deze successen totaal geen oog voor het reusachtige aandeel van de toenmalige Europese verhoudingen daarin, en zo werd ten slotte alles toegeschreven aan de triomf van de juridische paragrafen.

Vandaar dat de kleine groep van Ugron-Barra terecht een blind vertrouwen stelde in de kracht van de wet en geen oog had voor de noodzakelijkheden van het leven, met als gevolg dat ze na afloop van iedere begrotingscrisis en bij het einde van iedere tijdelijke militaire overeenkomst meenden dat de regering hierna eindelijk naar hen zou luisteren om nieuwe crises en obstructie te voorkomen.

Dit naïeve vertrouwen bestond ook onder het grote publiek dat in deze geest werd opgevoed door de scholen, de kranten en zelfs door het merendeel van de politieke leiders.

De in maart beklonken parlementaire vrede werd door de oude Kálmán Thaly bemiddeld toen de rebellerende groep vermoeid was geraakt door haar obstructie, en premier István Tisza gedreigd had militaire maatregelen te nemen als er niet gauw een wapenstilstand zou komen.

De meeste mensen waren gelukkig met deze uitkomst, maar er waren er niet weinigen die zelfs het handelen van obstructieleiders Gábor Ugron en Sámuel Barra nog te weekhartig vonden, en in hun eigen kringen fanatieker waren dan die twee.

Zo ook de oude Bartókfáy hier te Vár-Siklód, veilig met een pijp in de hand van achter een wijnkaraf.

‘Ha! Ik had die perfide Tisza beslist niet heelhuids weg laten komen, dat staat buiten kijf!’ sprak hij in een ouderwets dialect. ‘Ik zou hem voor de rechter gesleept hebben wegens rechteloosheid, wis en zeker!’

‘Zoiets kan geen wetsovertreding genoemd worden!’ antwoordde de gouverneur verdedigend.

‘Wat heet! Belastingen heffen die nog niet door het parlement zijn goedgekeurd!’ vervolgde Bartókfáy.

Nu greep de immer regeringsgezinde provinciesecretaris in: ‘Komaan, het ging hier om vrijwillige betalingen, er is geen sprake van belastingheffing!’ aldus Balog.

Maar de bejaarde rebel gaf niet op: ‘En dan heb ik de militaire kwesties nog buiten beschouwing gelaten, wie weet gebeurde dat onder druk van de Oostenrijkers, maar dat onze regering zelfs bereid is om over handelsovereenkomsten te overleggen, dat is in contradictie met de grondwet, in con-tra-dic-tie zeg ik, zelfs volgens dat zogenaamde Compromis van de heren!’

‘Met uw welnemen, dat overleg moest hoe dan ook plaatsvinden, en terecht. Men had er geen besluit over mogen nemen, dat ben ik met u eens,’ sprak de secretaris vergoelijkend, ‘jazeker, dat is onrechtmatig, geef ik toe, maar...’

‘Die onderhandelingen waren absurd!’

‘Het is absurd om zoiets te stellen!’ antwoordde Péter Kis nu in zijn wiek geschoten.

Maar hier greep de uitmuntende advocaat dr. Zsigmond Boros in; zijn mooie bariton klonk welluidend en diep als een orgel: ‘Met permissie, mijnheer de secretaris, onze oude vriend heeft gelijk in deze zaak, en als u mij toestaat, licht ik graag toe waarom.’ Bij deze woorden streek hij over zijn hoekige rossige baard en begon hij met kennis van zaken en vloeiende volzinnen aan zijn verklaring. ‘De Oostenrijks-Hongaarse douanetarieven kunnen slechts bepaald worden’ – en hier citeerde hij de betreffende paragrafen uit de wet – ‘als hieraan voorafgaand het Hongaarse en het Oostenrijkse parlement onafhankelijk van elkaar hun eigen douanetarieven hebben vastgesteld, waarna de gemeenschappelijke tarieven gedefinieerd worden. Nu dat gezamenlijke tarief al bestaat, kan de Hongaarse regering juridisch gezien pas rechtmatig handelen na een parlementaire uitspraak. Tot die tijd ontbeert het gouvernement alle jus actionis.’

De eloquente rede deed de gemoederen iets bedaren, en toen meester Boros een ogenblik pauzeerde klonk de stem van de overijverige Isti Kamuthy. Hij sliste, maar greep toch de kans om snel op te merken: ‘Thuif in Bürgöfd dacht ik er al prefief fo over! Maar ik waf er niet feker van, en meende dat ik maar een fimpele fiel ben! Ha! Nu blijkt dat ik helemaal niet fo fimpel waf!’

‘Je had helemaal gelijk, daar thuis in Bürgözd!’ riposteerde de Schele, die tot dan toe gezwegen had.

Het gezelschap barstte in lachen uit. Ook Isti deed meteen mee, al begreep hij niet wat de reden voor het vertier was. Toen de heren uitgeschaterd waren, riskeerde bankier Weissfeld, de milder wordende sfeer bemerkend, een tegenwerping: ‘Het economische leven, met uw welnemen, kan men niet laten wachten, met permissie. Legio handelsbelangen, zeer gewichtige contacten en markten staan op het spel, met uw welnemen, en hun teloorgang zou een economische ramp zijn. Daarom meen ik, met uw welnemen, alhoewel ik erken dat er een onrechtmatigheid heeft plaatsgevonden, dat we met het oog hierop...’

‘Et si fractus illabitur orbis! Al gaat de wereld ten onder! Over mijn lijk!’ riep de oude Bartókfáy en opnieuw barstte het juridische steekspel los.

Onopvallend stond Bálint op en tikte daarbij zijn buurman László Gyeroffy op de schouder. Geërgerd liep hij onder de kolossale boom vandaan, geprikkeld door de kortzichtige, onvruchtbare en dogmatische discussie, waarin zelfs de gouverneur niet verder kwam dan wat excuserende argumenten en listige juridische formules, net als zijn tegenstanders.

László volgde hem.

Langzaam wandelden ze in de richting van de binnentuin.

Het werd avond.

In de vestingmuur, tussen de kleine hoektoren en de bibliotheekvleugel, stond een deurtje open, met daarachter enkele treden die naar de rozentuin leidden. In die richting staken ze zwijgend het voormalige burchtplein over.

Het was alsof hun vriendschappelijke gesprek na zoveel maanden een kleinere, intiemere omgeving behoefde.

Onderweg was Bálint nog in de ban van de woordenstrijd die hij zojuist ontvlucht had. Onder invloed van al dat overbodige rumoer drongen zich herinneringen op aan zijn buitenlandse ervaringen. Hij dacht aan de ijver waarmee het Italiaanse handelsverdrag werd voorbereid op de departementen van Buitenlandse Zaken. En aan de nauwelijks verholen minachting voor de Hongaarse politiek die hij gewaarwerd onder buitenlanders – met name Duitsers en Oostenrijkers – wanneer het Oostenrijkse opperbevel over de gezamenlijke strijdmacht ter sprake kwam. Het voortbestaan van de drievoudige alliantie, het aanzien van de monarchie en de algehele veiligheid van het koninkrijk stonden op het spel, en toch deden de Hongaren niets anders dan dwarsliggen!

Dit was onbegrijpelijk voor de buitenlanders die geen enkele kennis van het Hongaarse verleden hadden. Ze vonden het onacceptabel dat de Hongaren zo vijandig stonden tegenover de kwesties van de rijksdefensie. Opmerkingen van deze aard kwetsten Bálints vlammende patriottisme.

László Gyeroffy was heel ergens anders met zijn gedachten. De politieke discussie onder de linde had hem in het geheel niet geraakt. Hij hoorde niet eens waar het gesprek over ging.

László werd door iets heel anders beziggehouden.

Vandaag had hij bij de paardenrennen en hier op Vár-Siklód na lange tijd weer zijn Transsylvaanse familieleden en vroegere bekenden ontmoet, en deze confrontatie deed een soort nostalgie in hem ontwaken, een gevoel van heimwee dat hem eigenlijk overal begeleidde. Ook in het verre Budapest, bij de familie in Hongarije ervoer hij dezelfde sensatie van thuisloosheid, een last die hij al sinds zijn kindertijd met zich meesleepte, al was het weeskind van toen nu een volwassen jongeman. Hij was nergens thuis: niet in Transsylvanië, en ook niet in Hongarije. Overal werd hij als een vreemdeling, een buitenstaander gezien, als iemand die er niet werkelijk bij hoort.

Hij verlangde er meer dan ooit naar om geliefd te worden, en wel om zichzelf, zijn persoon, niet als de knappe pianist die ieder ogenblik een heel gezelschap aan het dansen kon brengen, niet als de uitstekende danser, betrouwbare schutter of tennispartner, maar om wie hij zelf was. Ging hij op bezoek bij zijn tante in West-Hongarije, dan waren de neven en nichten uit de families Kollonich en Szent-Györgyi altijd blij met zijn komst, hoe langer hij bleef, hoe beter, en ze waren teleurgesteld als hij weer vertrok. Toch voelde hij dat deze aanhankelijkheid uiterlijk gericht was en vooral de plezierige huisvriend gold, en niet zijn innerlijke persoon. De enige uitzondering was misschien Klára, bijna even oud als hij – zij was geen echte nicht, want ze was geboren uit het eerste huwelijk van oom Louis Kollonich –, in haar ogen was hij meer dan alleen prettig gezelschap. Zij was de enige die belangstelling had voor wat hij dacht, en niet alleen voor wat hij deed. Zelfs toen ze als kinderen samen speelden, trokken zij beiden altijd partij voor elkaar. Jazeker, Klára was anders dan de anderen!... Maar de jongens? De zoon van zijn tante, en de twee neven uit de familie Szent-Györgyi? – Nee, voor hen was hij niets meer dan een sympathieke makker, iemand die voor vertier zorgde.

Daarom was László zo blij toen hij Bálint Abády ontdekte in het gezelschap, en daarom kneep hij vriendschappelijk in zijn arm toen Bálint naast hem plaatsnam onder de linde. Dit was zijn enige echte vriend. Al heel lang. Ooit was Bálint de enige met wie hij de veelal ondoorgrondelijke problemen van zijn ontwakende jeugd kon ontleden, de voortdurend veranderende en langzaam stabiliserende grote voornemens die zo’n belangrijke rol spelen in het leven van een jongen van bijna twintig, op het punt om een beroep te kiezen. Bálint was de enige die op de hoogte was van László’s steeds sterkere wens om muzikant te worden.

Alleen hem durfde hij in alle eerlijkheid te vertellen over zijn toekomstdromen, zijn fantastische plannen voor grootse opera’s en magnifieke symfonieën waarmee hij de wereld zou veroveren; en bij hem klaagde hij zijn nood toen bleek dat Szaniszló Gyeroffy, de voogd die hem in de persoon van een ver familielid door de Provinciale Weeskamer was toegewezen, geen goed woord over had voor zijn plannen. Een muziekstudie werd hem verboden, en in plaats hiervan werd László gedwongen een rechtenstudie te volgen. Uiteraard nam hij Bálint in vertrouwen toen hij opstandig verslag deed van het meest recente conflict tussen hem en zijn voogd, vlak na het eindexamen, toen de oude Gyeroffy de discussie besloot met de sublieme opmerking: ‘Zolang ik je voogd ben, sta ik zulke ezelachtige zaken niet toe! Zulke bespottelijke dingen doe je maar zodra je meerderjarig bent, en tot die tijd wil ik er niets over horen!’

Zo spon László het web van zijn herinneringen, terwijl ze de rozentuin in liepen, en na een paar passen wendde Bálint zich vragend tot László, alsof hij voortborduurde op de gedachten van zijn vriend: ‘In mei ben je meerderjarig geworden. Vertel eens wat je van plan bent?’

‘Ik schrijf me in op de Muziekacademie in Budapest. Over een paar dagen ga ik terug.’

‘En het juridisch doctoraalexamen?’

Lachend wuifde László deze vraag weg: ‘Naar de duvel ermee! Heb ik dat nodig? Ik stort me volledig op mijn droom, ik ga mijn oude verlangen werkelijkheid maken. Ook hier ben ik alleen om eigendomsrechten van het landgoed af te wikkelen. Een onverkwikkelijke zaak, kan ik je zeggen. Het is hinderlijk onderhandelen met Roodkapje!’ Dit was de bijnaam die hij zijn voogd Szaniszló Gyeroffy gegeven had vanwege diens rossige pruik.

‘Onverkwikkelijk?’

‘Lieve hemel! De oude man beweert dat hij een considerabel bedrag uit zijn eigen bezit in mijn studie heeft geïnvesteerd, en nu eist hij dit deel terug, maar ik heb geen rooie cent, wat heet: ik heb zelfs bepaalde schulden. Dat moet ik ook nog in orde brengen,’ antwoordde László grinnikend.

‘Schulden?!’

‘O, niet veel! Een paar duizend forint bij een woekeraar. Ik moest wel. De toelage van die brave Roodkapje was natuurlijk nooit genoeg!’

‘Dat moet je in elk geval onmiddellijk aflossen. Niets ergers dan dat!’ adviseerde Bálint.

‘Uiteraard. En het zou geen enkel probleem zijn als ik het hout van mijn deel van het bos kon verkopen. Maar zoals je weet is het Gyeroffy-bos slechts voor een derde van mij, en dat deel moet ik nog delen met oom Szaniszló, maar hij heeft zich vastgebeten in zijn plannen voor een houtvesterij. Ach wat! Laten we het niet hebben over zulke wanstaltige zaken, ik ben veel te blij dat ik je zie!’

En met een vleiend gebaar nam hij Bálint bij de arm, om daarna uitgebreid en hartstochtelijk te vertellen over zijn ontvangst door de muziekdocenten, wat ze zeiden over zijn spel, zijn kleinere composities waarvan hij er vroeger al eens enkele had laten horen aan Bálint.

Ze liepen op en neer tussen de hoge rozenstruiken. Het zou al bijna donker zijn geweest als de westelijke hemel niet rossig had opgelicht. De volle maan was ook opgekomen en joeg de groeiende schaduwen uiteen.

Toen ze voor de derde maal in de buurt van de tuinpoort wandelden, kwam hen een groepje gasten tegemoet. De dames droegen al gedecolleteerde avondjurken, de witte plastrons van de heren hadden iets weg van oplichtende schietschijven. Hoewel ze van achteren door de schittering van de neergaande zon werden beschenen en hun gezichten in de schaduw bleven, herkende Bálint al van grote afstand de gestalte van Adrienne Milóth, haar gestrekte, Diana-achtige gang, en de omtrekken van haar hoofd met het golvende zwarte haar dat wilde arabesken tekende rondom de strenge ovaal van haar gezicht.

Ze was in gezelschap van haar zusters en twee jonge heren. Bálints eerste impuls was een uitwijkend gebaar, maar dit ging in een oogwenk voorbij – bijna als een reflex, en onzinnig bovendien.

Adrienne kwam hem rustig tegemoet, nauwelijks versnelde ze haar pas. Haar mooi gevormde lippen plooiden zich tot een brede glimlach, en opgetogen reikte ze hem de hand.

‘Schitterend dat u er bent, BA!’ – zo werd hij al sinds zijn jeugd met zijn initialen aangeduid door zijn leeftijdgenoten in Transsylvanië. ‘Kijk mij eens chaperonneren voor mijn zusjes, ik presenteer ze vandaag aan de buitenwereld!’ En met een moederlijk gebaar legde ze lachend een arm om de schouders van de twee bekoorlijke zusjes, die iets kleiner waren dan zij.

Nu kwamen hun begeleiders ook dichterbij. De een heette Ákos, hij was de jongste telg uit het gezin Alvinczy, de ander was een onbekende heer.

Ook deze kwam naderbij en sloeg zijn hakken op militaire wijze tegen elkaar toen hij zich voorstelde. ‘Egon baron Wickwitz,’ zei hij, en maakte een buiging.

Hij was de man die bij de meisjes Milóth in de koets zat.

Terwijl ze elkaar de hand schudden, monsterde Abády hem snel met kritische ogen. De man had een atletisch postuur, door zijn brede schouders en smalle heupen deed zijn bovenlichaam driehoekig aan, en dit effect werd versterkt door het witte vest dat overging in de obligate witte plastron. Hij droeg een rok, en was lichtelijk overdreven gekleed, als iemand die niet gewend is aan zulke kledij. Dit beviel Bálint maar matig, en ook het gezicht van de man was niet sympathiek. Toch moest hij erkennen, dat baron Wickwitz een knappe man was. Er lag een weemoedige blik in zijn bruine ogen, zijn lange, smalle gezicht werd ter hoogte van zijn voorhoofd plotseling ongewoon laag begrensd door ravenzwart haar.

Ze wisselden enkele beleefde woorden en liepen daarna terug door de lange laan.

Voorop liepen Adrienne en Abády, daarachter Margit Milóth met Ádám Alvinczy, en ten slotte Judith in gezelschap van de baron met de Duitse naam, en László Gyeroffy.

‘Wie is die Weetniet of hoe hij ook mag heten?’ vroeg Bálint. Adrienne lachte: ‘Dat is kras, u noemt hem ook zo? Zonder dat iemand het u verteld heeft? Ach ja, uiteindelijk ligt zo’n grap voor de hand. Ze noemen hem zelfs Weetniet waar hij bij staat,’ vervolgde ze op serieuze toon, ‘en het duidt op een goed karakter dat hij dit verdraagt.’

‘En wie is deze voortreffelijke kerel?’

‘Een heel aardig iemand,’ zei de jonge vrouw. ‘Hij is een jockey en men zegt dat hij in iedere sporttak uitblinkt. Overigens is hij eerste luitenant bij de huzaren in Brassó.’

‘Waarom draagt hij dan geen uniform?’ vroeg Bálint afkeurend.

‘Hij heeft een lang verlof opgenomen.’

Zwijgend wandelden ze verder, en Bálint werd opnieuw overweldigd door de redeloze prikkelbaarheid die hem overviel bij hun zeldzame ontmoetingen sinds Adrienne getrouwd was.

‘Is hij uw laatste flirt?’ vroeg hij bijna beledigend.

Adrienne trok haar wenkbrauwen op. Het leek alsof ze een ogenblik aarzelde, maar toen glimlachte ze, en pareerde: ‘Welnee, en bovendien wordt er gezegd dat hij uw vroegere vlam het hof maakt, de mooie kleine Dinóra!’

Haar antwoord overviel hem. Temeer omdat Adrienne vroeger met geen woord gezinspeeld had op die affaire.

‘Hij lijkt behoorlijk goed Hongaars te spreken,’ zei Bálint om het gesprek over een andere boeg te gooien.

‘Zijn moeder is Hongaarse, hier ergens uit het westen van het land, denk ik.’

‘Hij heeft van die kalfsogen.’

Adrienne lachte zacht om deze opmerking. ‘Welja! Al moet ik toegeven, hij wordt niet geplaagd door een overvloed aan verstand...’

Op dat moment werd de stilte verbroken door de bel in het kasteel. Vanaf de binnenplaats klonk ritmisch het schelle geluid: Kling! Kling-lang! Kling! Kling-lang! De bel was het sein dat het diner over een halfuur opgediend zou worden.

Ze maakten rechtsomkeert, en Bálint en László gingen er in looppas vandoor, zij moesten zich nog verkleden.

De anderen wandelden langzaam terug naar het huis...

III

In de grote bovenzaal die het gebouw in tweeën verdeelde, stond een reusachtige gedekte tafel met ongeveer veertig gasten eromheen.

De gastvrouw zat aan het ene tafeleinde nabij het terras met het koperen dak, de heer des huizes ver weg aan het andere uiteinde, bij de balkondeur die op de binnenplaats uitkeek.

De oudere gasten waren naar leeftijd en rang geplaatst, met één uitzondering: de gouverneur zat rechts van mevrouw Laczók, dus op de ereplaats, al kwam die stoel eigenlijk toe aan de oude Schele Kendy, die geheimraad was en ook veel ouder dan de gouverneur. Toch zat de Schele links van haar. Maar zo was het goed. Gouverneur Péter Kis kwam immers niet uit hun kringen, en zijn status als ‘vreemdeling’ werd benadrukt door dit bijzondere teken van respect.

De gouverneur had uiteraard geen notie van de reden voor deze speciale behandeling en was uiterst dankbaar voor de tafelschikking. Zijn trots was toch al gestreeld door de uitnodiging, want men had hem pas na de politieke discussie in de tuin gevraagd om deel te nemen aan het feestelijke diner ter gelegenheid van de naamdag van mevrouw Laczók. Hij nam zich voor om dit royale gebaar te belonen met een mooie toost, daar konden die magnaten nog iets van leren! En zo zat hij zwijgend voor zich uit te staren, onderwijl bedenkend hoe hij de naam Ida kon koppelen aan een of andere geestige opmerking in combinatie met een originele woordgrap.

Rechts van hem zat de ongetrouwde zus van de gastheer – een magere kopie van haar broer –, daarnaast Jóska Kendy, die voor de duur van de maaltijd zijn pijp in zijn zak had gestoken, gevolgd door de dochter des huizes, de jongere Ida Laczók, ook wel Idus genoemd, en Bálint Abády.

Naast de Schele zat de mooie Dinóra, en daarna volgden oom Ambrus en Adrienne Milóth. Het leek mevrouw Laczók een aardig gebaar om de jonge vrouwen aan weerszijden van Ambrus te zetten, zelf vond ze zijn persoonlijkheid namelijk bijzonder innemend.

Aan beide zijden van de tafel volgden hierna de jongelui – dames en heren zaten om en om – en ze mochten zelf hun buren kiezen. Alleen in het midden waren drie plaatsen vrijgehouden voor de twee jongens Laczók en hun huisonderwijzer, op grote afstand van de ouders. Daarna weer oudere gasten, en ten slotte de twee ereplaatsen naast de heer des huizes, aan de ene kant tante Lizinka en aan de andere kant de mollige weduwe Gyalakuthy, de rijke Adelma.

Dit uiteinde van de tafel leek scheef te staan, want het hoofd van de popperige tante Lizinka kwam nauwelijks boven de borden uit, terwijl de weduwe tegenover haar, die normaal gesproken een gemiddelde lengte had, aan tafel gezeten ruim een kop groter was dan haar mannelijke buren Jeno Laczók en Tihamér Abonyi.

De gastvrouw werd gewaar dat er iets verkeerd ging en meende een fout te moeten herstellen. Haar bevelende stem klonk tot aan het andere eind van de tafel: ‘Jeno! Ruil je stoel om met die van Adelma, ik begrijp niet waarom ze haar een hogere hebben gegeven dan de anderen!’

Gravin Gyalakuthy wuifde het aanbod weg: ‘Ik zit hier uitstekend!’ Maar de zorgzame gastvrouw viel niet van haar voornemen af te brengen. ‘Dat kan zo niet blijven! Wissel die stoelen meteen om!’

Tihamér Abonyi, de andere buurman van Adelma, sprong haastig op en bood opofferingsgezind zijn stoel aan, want de heer des huizes bleef na een blik op zijn buurvouw onbeweeglijk zitten.

Adelma stond onwillig op en de stoelen wisselden van plaats. Toen ze ging zitten, was ze echter net zo groot als daarvoor.

Er ontstond een ongemakkelijke stilte, die alleen gebroken werd door enkele gemaakte kuchjes. En toen klonk de valsige schelle stem van tante Lizinka: ‘Adelma, mien beste, ie kuun met recht overaal beweren dat ie als een keeningin op ie troon zeet!’

Dit was te veel. Niemand kon zich nog langer goed houden en het gezelschap barstte in een onbedaarlijk schateren uit. Het gelach golfde over de hele tafel, en ook Adelma’s dochter Dodó, een jongere uitgave van haar moeder, deed na enige twijfel mee, evenals haar buurman, baron Wickwitz, ja zelfs mevrouw Gyalakuthy zelf, een goedlachse en van ijdelheid gespeende vrouw. De luidruchtigste bijdrage kwam echter van de twee zoons Laczók, die zo verschrikkelijk moesten lachen dat de één gierend over zijn bord hing en de ander dubbelgevouwen hinnikend onder de tafel lag.

Eén man bleef geheel serieus bij dit alles: hun huisonderwijzer.

Hij droeg een hooggesloten zwarte Frans Jozef-jas en zat stijf rechtop tussen de proestende jongens, met een gezicht als een houtsnijwerk.

De jongeman aan de overkant van de tafel was Abády al eerder opgevallen. Hij bekeek het onaangedane, ernstige gezicht iets beter, en meende het al eens ergens gezien te hebben.

De uitstekende jukbeenderen van de stuurs kijkende man omvatten een kleine, platte neus, en zijn stekende, zwarte ogen stonden enigszins schuin. Als een grote koepel lag zijn schedel boven het vlezige gezicht, en de indrukwekkendheid ervan werd onderstreept door het zeer kort geschoren kapsel, waardoor iedere oneffenheid op zijn hoofd benadrukt werd.

Waar heb ik dit gezicht eerder gezien? vroeg Bálint zich af, en toen het hevigste lachen voorbij was, wendde hij zich tot zijn buurvrouw, de jonge Ida Laczók: ‘Wie is die onderwijzer daar tussen uw broers in?’

‘Oh! Papa heeft hem alleen voor deze zomer aangenomen om de jongens voor te bereiden op het herexamen. Stelletje vlegels! Ze zijn allebei gezakt voor wiskunde. Hij heet András Jópál en ze zeggen dat hij een goede wiskundige is, maar hij heeft geen diploma.’ Het meisje glimlachte en voegde vertrouwelijk toe: ‘Weet u, hij is een beetje mal! Hij houdt zich bezig met het uitvinden van een vliegmachien!’ En ze giechelde zacht.

Nu herinnerde Bálint zich opeens waar hij de man al eens eerder ontmoet had.

Tijdens zijn studietijd in Kolozsvár volgde hij in zijn derde jaar als jurist de vrije colleges in hogere wiskunde van professor Martin. Daar had hij deze András Jópál voor het eerst gezien, de meest getalenteerde student in dat jaar. Ze hadden wel eens van gedachten gewisseld. Jópál had boeiende ideeën.

De eerste gang werd opgediend. Luid puffend en met een grimmige blik ging de oude János Kádár de tafel rond met de grootste schaal waarop twee forse snoeken met bolle witgekookte vissenogen de zaal in staarden. De drie gehuurde jonge bedienden, die ieder op een andere hoek waren begonnen met serveren, werden door de oude butler zo nu en dan met een gebaar van zijn kin bijgestuurd. Achter iedere bediende stond een kamermeisje met een sauskom, en Kádár zelf werd op de voet gevolgd door de kleine Ferkó, de jongste bediende.

De vrouw des huizes, die tot nu toe gespannen had toegekeken, keerde zich tot haar buurman, de gouverneur, en zei nadrukkelijk: ‘Neemt u gerust van de snoek, er zit geen enkele graat in!’

Deze opmerking maakte ze altijd als ze haar gasten gekookte snoek voorzette. En dat deed ze zo vaak ze de kans kreeg. Mevrouw Laczók was namelijk bijzonder trots op haar goedbewaarde keukengeheim: de graatvrije snoek! Ze wist precies hoe ze deze heerlijke vis zonder die vreselijke graten kon bereiden en in zijn eigen intacte vel met vinnen en al kon laten opdienen. Dit gastronomische probleem was inderdaad verrassend, snoeken staan immers bekend om hun akelige, vorkachtige zwevende graten. In de vis die in huize Laczók opgediend werd, zat geen enkele graat. Geen onbeduidende verdienste!

De gouverneur complimenteerde haar beleefd en ook de oudere dames schonken uitvoerig aandacht aan het onderwerp, waarbij ze vaststelden dat de vrouw des huizes met dit huzarenstukje een onmogelijke taak uitstekend had volbracht. Uiteraard was Ida Laczók bijzonder gevleid.

Nadat de eerste gang beëindigd was en de borden met veel gerinkel waren afgeruimd, werd de tweede gang binnengedragen, het gebruikelijke zwaartepunt van al het feestelijke eten in Transsylvanië: koude kalkoen à la Richelieu. Het gevogelte arriveerde in de vorm van twee enorme gevulde borstpartijen, hun uitstulpende rondingen gevuld met allerlei overheerlijke mengsels en zeldzaam fijne smaken.

De gasten genoten volop en lieten zich zelfs niet storen door de binnenkomst van het zigeunerorkest. Een voor een slopen de muzikanten langs de wand naar de de balkondeur, zelfs de cimbaalspeler slaagde erin op een of andere manier met zijn instrument tussen de kachel en de gasten door te laveren, al bleef hij zo nu en dan achter een stoel haken, maar uiteindelijk stond ook hij paraat, en de oude Laji Pongrácz, de beroemde primas, die nog voor aartshertog Rudolf had gespeeld, zette de melodie in van Blauwe vergeet-mij-niet, vergeet mij niet..., want dat was het lievelingslied van mevrouw Laczók toen ze nog jong was en net als vele anderen verliefd was op de componist ervan, Gyurka Bánffy.

De gravin keek verrast op, alsof ze de zigeuner nu pas ontdekte, al leek dat onwaarschijnlijk, gezien haar nimmer aflatende aandacht voor alles om zich heen. Ze glimlachte. Laji maakte een sierlijke buiging – dit was zijn felicitatie ter gelegenheid van haar naamdag – en speelde ontroerend mooi. Toen hij klaar was, stuurde hij de gastheer een ondeugende blik. Met een veelzeggende grijns begon hij diens lievelingslied te spelen: Toen ik nog koetsier was bij een mooie vrouw...

Maar halverwege het lied verrees plotseling gouverneur Péter Kis van zijn stoel.

Hij schraapte zijn keel en tikte met zijn mes tegen een glas. Bijna allen hielden op met praten, en de muziek zweeg subiet, alsof alle snaren waren geknapt.

‘Mijnheer Kendy, mijnheer Sándor Kendy, ik zou ook graag úw aandacht krijgen!’

De oude Schele Kendy bromde iets terug. Het had iets weg van: ‘Krijg de...’ maar het klonk niet echt overtuigend van onder zijn scheve snor, en niemand die het hoorde. En de gouverneur begon aan zijn feestelijke rede, te beginnen bij de Griekse mythologie. Hij startte met het oordeel van Paris, zwenkte toen handig via de berg Ida naar de voornaam van de vrouw des huizes, trok een eigenaardige parallel tussen de Trojaanse oorlog en het gastvrije huis Laczók, om ten slotte de schoonheid van de gastvrouw boven die van de drie godinnen te stellen en het geheel af te ronden met een luidkeels ‘Vivat!’

Vanaf het podium klonk een vluchtig intermezzo om het moment te accentueren, een zogenoemde ‘tusch’.

Er werd luidruchtig geklonken en gelukgewenst, en te midden van het rumoer werd men plotseling gewaar dat naast tante Lizinka een forse man was opgestaan, het was Dániel Kendy, en hij richtte zijn grote rode neus in de richting van de gouverneur.

De vreugde was groot toen men besefte wat er ging gebeuren, want heer Dániel stond bekend om zijn venijnige humor en zijn rake grappen. ‘Hoor! Hoor!’ werd er van alle kanten geroepen. ‘Laten we horen wat oom Dániel te vertellen heeft!’ Men vertrouwde erop dat hij iets snedigs ging zeggen. Hij wachtte nog op het juiste moment, zijn kleine ogen schelmachtig samengeknepen.

En toen kwam het. Hij was al lichtjes beschonken en stotterde dus nog erger dan anders: ‘Mm... Mm... Mijnheer de gouv... gouverneur! U be...bent een wa...ware staatz...zzz... kletzzmajoor...’, en na deze summiere branie ging hij tevreden zitten, dronk zijn champagne en keek met een spottende glimlach voor zich uit, waarbij zijn roodaangelopen pafferige gezicht in rolletjes rondom zijn ogen krulde.

Het gezelschap barstte in lachen uit. Hier en daar riep men: ‘O, die Dániel! Wat een zot!’ en de gouverneur lachte als een boer met kiespijn, maar de zigeunerprimas wist raad en trof de juiste toon toen hij na een korte tusch een pittige csárdás inzette die een einde maakte aan alle gesprekken, gedachten en gevoelens en alles en iedereen meesleepte in een krachtig, vibrerend en puntig ritme, waaraan zelfs de glazen op tafel mee leken te doen.

Maar aan alle goede dingen komt een eind.

Zo werd uiteindelijk ook het eten afgerond. Nadat de schalen met ijs en taart uitgeserveerd waren, de vruchten, de kweeperengelei en de fijne vruchtenconfituren uit kleine glaasjes verorberd waren, stond het gezelschap van tafel op om zich buiten de eetzaal te begeven.

De meeste oudere heren verzamelden zich in de rookkamer, waar ze zich te goed deden aan allerlei soorten zelfgestookte, maar uitstekende likeuren en andere spiritualiën. De oudere dames trokken zich terug in de kleine zitkamer van de vrouw des huizes, en de jongelui zochten elkaars gezelschap onder het koperen dak op het ruime terras. Dat kon ook niet anders, want de grote eettafel werd gedemonteerd om ruimte te maken voor het bal dat straks zou beginnen.

De conversatie van de mama’s was nauwelijks geanimeerd te noemen. Ze vermaakten zich met het complimenteren van de gastronomische prestaties van huize Laczók. Er brandde slechts een petroleumlamp, want de vele lampen die het huis rijk was, moesten op deze avond over alle kamers en zalen verdeeld worden. De overgang van de grandioos verlichte eetzaal naar het halfduister van de salon was enigszins slaapverwekkend, en de lome sfeer werd slechts zelden gestoord door een nieuw binnengekomen moeder die een uitnodiging voor na het diner had gekregen en haar dochters had meegenomen naar het bal. Bedrukkend was ook de gedachte aan de lange nacht die ze wakend moesten doorbrengen tot het feest ten einde was.

Alleen tante Lizinka behield haar gebruikelijke levendigheid. Ze vergiftigde haar luisteraarsters met verse roddels over andere dames en hun echtgenoten of dochters, al bleven deze anekdotes soms onafgerond als uitgerekend het onderwerp van gesprek binnenkwam.

Op zulke momenten werd de nieuw binnengekomen gast door tante Lizinka met zoetgevooisde stem ondervraagd over allerlei zaken die samenhingen met het zojuist besprokene, en ze beschouwde het als zeer vermakelijk wanneer het slachtoffer argeloos aanwijzingen gaf die de roddel leken te bevestigen.

Mevrouw Laczók verliet echter de salon nadat ze iedereen van koffie voorzien en begroet had. Ze stond zich geen ogenblik rust toe, want nu begonnen de voorbereidingen voor het middernachtelijk buffet. De oude Lizinka greep haar vertrek aan om een sappig nieuwtje te vertellen over het huis Laczók.

‘O, lieve hemel!’ begon ze. ‘Wat een schok was dat voor die arme Ida en Jeno!’ En met veel gevoel voor drama hield ze vervolgens een monoloog over de ‘schande van de familie’, Tamás Laczók, Jeno’s broer, een luiaard van de eerste orde die onlangs was teruggekeerd naar Transsylvanië en wel in het bezit van een ingenieursdiploma. Dit was werkelijk een verrassing, want tot zijn veertigste had Tamás Laczók niets belangwekkends gedaan, hij leefde zijn leven naar eigen inzicht. Zijn twee hoofdzonden waren iedereen bekend: in zijn jeugd had hij schulden die zo nu en dan door anderen werden vereffend, en hij leefde in opeenvolgende concubinaten met minderjarige zigeunerinnen. Met name vanwege dit laatste werd hij door de gemeenschap verstoten. Daarna leek hij van de aardbodem verdwenen. Zes, zeven jaar lang werd er niets van hem vernomen, men vermoedde dat hij ergens in het buitenland zat. En nu was hij plotseling weer opgedoken en werkte hij als ingenieur aan de spoorlijn langs de rivier de Küküllo, niet ver bij Vár-Siklód vandaan.

‘En wat denk je? Heeft hij alweer zo’n zigeunerdel bij zich, het kind is nog geen veertien! Ik weet het absoluut zeker, uit prima betrouwbare bron! Wat horribel toch voor die arme Ida. En misschien komt hij in de gevangenis, ze hebben daar tegenwoordig immers wetten voor... Wat een schande zou dat zijn! Wie had dat kunnen denken toen hij nog zo’n beeldig ventje was, kijk eens!’ Ze gebaarde naar een aquarel aan de muur: twee jongetjes naast hun moeder die een reusachtige hoepelrok droeg. ‘Rechts heb je de kleine Jeno, en dat daar is die nietsnut!’ verklaarde Lizinka, en met haar hoge knarsende stem diste ze verdere huiveringwekkende details op.

In de rookkamer werd ondertussen buitengewoon luidruchtig en opgeruimd gediscussieerd. Jeno Laczók zat op de groene sofa en stak een pijp aan, de anderen rookten een sigaar. Ook nu was de politiek het onderwerp van gesprek, maar niet zo hartstochtelijk en vijandig als vanmiddag onder de boom. Het ging er veel luchtiger aan toe, vol grappen en gekscherende observaties, want dit keer ging het niet over serieuze binnenlandse partijpolitiek, maar over buitenlandse gebeurtenissen die in hun ogen de status van vermakelijke evenementen hadden. Ze spraken over de Russisch-Japanse Oorlog die een beslissende fase had bereikt. Uiteraard ontstonden er meteen twee partijen: de ene rekende op een Russische overwinning, de andere vertrouwde op een Japanse victorie. Geen van beide partijen hechtte echter veel belang aan haar mening: als iemand kans zag een goede woordgrap te plaatsen, was dat voldoende aanleiding om iets te beweren wat hij zojuist nog heftig tegensprak.

De namen van de Japanse en Russische generaals en admiraals boden uitstekend materiaal voor scherts. De vreemde Japanse namen werden verdraaid door de Russischgezinden, en hetzelfde gebeurde met de Russische namen bij de tegenpartij, waarbij het natuurlijk de kunst was elk woord van een schunnige bijklank te voorzien, hoe grover, hoe beter, en een onwelvoeglijke vondst gold zowaar als een argument in de discussie.

De ongerichte polemiek vond echter plotseling een richting toen Tihamér Abonyi, de echtgenoot van de mooie Dinóra, pogingen deed een serieuze noot in het gesprek te brengen. Hij meende namelijk dat hij als enige niet-Transsylvaanse Hongaar beter op de hoogte behoorde te zijn van de wereldpolitiek dan die lui hier in deze afgelegen streken. En nu hij wat champagne en ettelijke glaasjes gedistilleerd achter de kiezen had, ontvlamde er in deze overigens bescheiden man een groot zelfbewustzijn. Hij nam plaats op het puntje van zijn diepe stoel, steunde zijn armen op zijn knieën, de ellebogen naar buiten gericht, om zijn woorden ook optisch van de nodige zwaarte te voorzien: ‘Heren, heren! Met uw welnemen, alstublieft!’

In een oogwenk werd het stil, want iedereen voelde: hier komt een fraaie kans om iemand in de maling te nemen, een gelegenheid die geen enkele rechtgeaarde Transsylvaanse geest ongebruikt voorbij zou laten gaan.

En zo begon de brave Tihamér zijn actuele kennis breedsprakig te demonstreren. Hij redeneerde ‘met het oog hierop’ en ‘met het oog daarop’, en ‘met uw welnemen’, want ‘als de Russen zus, dan de Engelsen zo, en dan heb je ook nog Amerika, geen niemendalletje al zeg ik het zelf’, en ‘de driebond, als u mij toestaat, welbeschouwd...’.

Maar zo eenvoudig ging het natuurlijk niet. Na twee zinnen werd een van zijn opmerkingen al aangegrepen om er een draai aan te geven, en de bal werd verder gekaatst en steeds verder uit zijn baan geschoten totdat de oorspronkelijke betekenis voorgoed de nek om was gedraaid. Zo kwam de verfrommelde opmerking weer bij de arme Abonyi terecht, maar terwijl hij oprechte pogingen deed alles weer in het gareel te brengen, werden zijn woorden opnieuw weggeplukt, in een pikante vorm gekneed en onherkenbaar verdraaid, om daarna onschuldig vast te stellen dat zij het nu eenmaal zo hadden opgevat.

Iedereen deed op zijn eigen wijze mee. De oude Schele wierp zo nu en dan een kort, kritisch, tweelettergrepig woord tussenbeide, Jeno Laczók maakte droge opmerkingen die zogenaamd van weinig inzicht getuigden, en oom Ambrus bleef weliswaar bij het gespreksonderwerp, maar zijn brommende bariton bracht alle thema’s terug tot algemene kwesties van voortplanting en dierenteelt. Zo ging dat een tijdlang, terwijl Abonyi’s ogen langzaam uitpuilden en hij steeds meer overtuigd raakte van zijn eigen scherpzinnigheid tegenover de onnozelheid die hem omringde. Toen hij uiteindelijk een verklaring wilde geven voor het voortduren van de oorlog, ‘want, met uw welnemen...’, werd hij opnieuw onderbroken door oom Ambrus: ‘Want straks komt de Duitse keizer met zijn dikke...’ Abonyi sprong op als door een wesp gestoken, en gilde met overslaande stem: ‘Met jou, Ambrus, praat ik niet meer, jouw argumenten komen niet uit de politiek maar uit het geslachtsleven!!’ – en tot op het bot gegriefd haastte hij zich zijn naar de deur waar hij enigszins onzeker naar de deurklink tastte.

Zijn aftocht werd door een koor van lachers begeleid.

Ook het jongvolk vermaakte zich uitstekend. Sommigen zaten op de balustrade van de erker, anderen zaten in de brede vensterbanken of op de stoelen die door de bedienden buiten waren gezet.

Ze werden onderhouden door Gazsi Kadacsay die verhaalde hoe hij hiernaartoe was gegaloppeerd, waarbij hij eigenaardig genoeg zijn wenkbrauwen voortdurend omhoogtrok zodat zijn gezicht iets smekends kreeg. ‘Het begon ech al mee’ verhaalde hij brouwend, dat hij bij het ‘vechlaten van de chenbaan’ zijn paard besteeg, maar door de pijprokende Jóska Kendy aangesproken werd: ‘Wat was jij van plan met die knol? Ik ben met wagen en al eerder op Vár-Siklód dan jij met dit slachthuispaard!’ en Gazsi imiteerde de krakende stem van ‘jonkech Jóska’ zo goed, dat alleen al dit gegeven algemene jolijt veroorzaakte.

‘En ik, imbeciel, ging eg op in!’ vervolgde Gazsi. De weddenschap ging om tien flessen champagne, en de afspraak was dat ze op de weg bleven en pas laat zouden vertrekken, want volgens die gluiperige Jóska zou de weg dan leeg zijn. En wat gebeurde er?! Gazsi kwam tussen de vermaledijde Széklers terecht die de hele weg bezetten met hun ongemanierde karren, en hoe hij ook zijn best deed, hij kon ze niet achter zich laten: de ene keer bleef hij bijna hangen achter een zweng, en dan weer viel hij bijna in een kar, om maar niet te spreken van de verblindende stofwolken, en die sluwe Jóska, voor wie immers plaatsgemaakt werd door de wanordelijke karrenstoet, haalde hem hier bij de invalsweg in. Eerder had hij het niet eens geprobeerd, maar hier kwam hij van achteren vervaarlijk aanrazen met zijn furieuze vijfspan, om Gazsi vervolgens met gemak voor te blijven, de invalsweg was immers maar een karrenspoor breed. ‘Hij joeg bijkans de ziel uit mijn lijf!’ En zo verloor Gazsi de weddenschap.

‘Zo heb je me bedondegd, jij akelige kechel!’ wendde hij zich met klagende blik en lachende mond tot Jóska Kendy, die zich in spottend zwijgen hulde maar de woorden van zijn vriend nu droogjes aanvulde: ‘Die bonte pony van jou, Gazsi, dat is geen paard, maar een paardenluis!’

Gazsi klapte dubbel onder het gewicht van deze vreselijke belediging, en greep met zijn handen naar zijn hoofd alsof hij een oplawaai had gekregen.

‘En dan wogd ik ook nog beledigd! Op een dag vegmoogd ik die man!’ Hij balde demonstratief zijn vuisten.

Zijn woede was natuurlijk gespeeld, net als zijn verdriet om de verloren weddenschap. Jóska was zijn grote voorbeeld, en omdat hij wist dat hij geen enkele kans maakte om hem als wagenmenner te verslaan, wilde hij zijn vriend waardig zijn door tenminste als jockey een goed figuur te slaan. Dat hij verloren had, deerde hem niet, integendeel: zijn hele wereldbeeld zou geschaad zijn als Jóska Kendy dit keer niet had kunnen waarmaken wat hij zich ten doel had gesteld. Bovendien had Gazsi er plezier in het verhaal op klaaglijke toon tot ieders vermaak voor te dragen.

Door het gelach heen klonken vanuit de grote zaal de eerste tonen van de muziek. Laji, de primas, was begonnen met een oude Transsylvaanse wals, die in een brede frase vanaf het laagste punt op de G-snaar verliep en wellicht om deze reden ook wel ‘Dikke wals’ werd genoemd.

De primas straalde, evenals de andere leden van het orkest. Ook zij hadden duidelijk een uitgebreid diner genoten en het was niet onmogelijk dat er zelfs een paar flessen champagne op hun tafel waren opgedoken.

Farkas Alvinczy was de voordanser en in die hoedanigheid nam hij Ida Laczók, de dochter des huizes, met een zwierig gebaar mee de lange eetzaal binnen, gevolgd door andere paren.

Enkele ogenblikken later was de zaal vol bontgekleurde jurken, de dames wervelden om hun dansers heen, sommigen met opgeheven hoofd, anderen lichtjes naar hun danspartner toegebogen, bijna zwevend op het glanzende parket.

Dansen. Dansen. Dansen.

Veel soorten dansen. Twee quadrilles, tweemaal een lange csárdás, een uur lang, afgewisseld met walsen en een polka, die echter bij niemand populair was.

Het liep al tegen halftwee toen de dubbele deuren van de grote salon geopend werden en de aanminnige ronde figuur van mevrouw Laczók voor de deuren verscheen. De laatste passen van de lancier werden net gedanst, een dans uit de biedermeiertijd die toen alleen nog in Transsylvanië werd uitgevoerd. Ze wachtte tot de dans ten einde kwam en gebaarde toen naar Farkas Alvinczy. Als voordanser was het zijn taak de muzikanten te instrueren.

Nadat de muziek tot zwijgen was gemaand, stroomde de grote zaal leeg, en de jongelui stortten zich in de ruime salon op het uitgebreide buffet. De zigeuners haastten zich naar hun derde maaltijd van de avond. Hoofdbutler János Kádár en een van de kamermeisjes verwisselden de kaarsen in de Venetiaanse kroonluchters terwijl de ingehuurde bedienden en Ferkó in allerijl het parket oppoetsten om alle stearinevlekken te laten verdwijnen.

Er klonk vrolijk geroezemoes en gerinkel van borden, veel gelach rondom de lange tafel waar allerlei heerlijks opgedist was voor de jonge dansers. Voortreffelijke koude gerechten te kust en te keur: schalen met forel en hazelhoen, een lange reerug – allemaal afkomstig uit de verre provincie Csík waar de Laczóks hun jachtgebieden hadden –, grote hammen, en vooral de zeldzaam verrukkelijke konijnen- en hazelhoenpasteien die eveneens tot de zorgvuldig bewaarde geheime recepten van mevrouw Laczók behoorden, en waarover ze zelfs tegen intimi alleen onthulde dat er geen beginnen aan was zonder de zoete aszúwijn die van overrijpe druiven wordt gemaakt.

Er stonden forse taarten, schalen vol compote, taartjes en andere zoete heerlijkheden. Uiteraard was er ook champagne, en twee soorten wijn. Maar aan het einde van de tafel stond een noviteit: voor het eerst dit jaar was er thee uit een grote roodkoperen samowar, geschonken door de meisjes Laczók. Anglofilie was de mode en die moest op de voet gevolgd worden.

Toen al het kostelijke eten op was en er ettelijke glaasjes achterover waren geslagen, werden de salondeuren geopend en kwam het zigeunerorkest binnen. De jongelui verspreidden zich rap over de sofa’s en stoelen langs de wand, en Laji Pongrácz begon luisterliedjes te spelen.

De beroemde primas speelde op zulke momenten eerst de favorieten van de aanwezige meisjes. Hij kende ze allemaal door de winterse serenades waarbij zijn muzikale talent werd ingeroepen door de jongemannen. Wanneer hij een lied inzette, wierp hij een veelbetekenende blik op het betreffende meisje, zijn alwetende gezicht een en al discretie.

Bálint zocht een zitplaats. Overal zat men in paren bij elkaar, alleen aan het einde van de stoelenrij, bij de ingang, was nog een plaats vrij naast Dodó Gyalakuthy.

‘Durft u zomaar naast mij te gaan zitten, Abády?’ wendde Dodó zich tot Bálint toen hij plaatsnam.

‘Bent u dan zo gevaarlijk?’ antwoordde Bálint schertsend.

‘Jazeker, heel erg! Niemand durft bij mij te komen zitten, omdat ik een zogenoemde goede partij ben. Ze zijn allemaal bang voor me. Iemand mocht eens denken dat ze me het hof maakten! Werkelijk! Zo gaat dat!’ Haar ronde, mooie gezichtje lachte, de amandelvormige ogen straalden vrolijk terwijl ze verder ging: ‘Ze zijn allemaal bang om voor partij-jager door te gaan! Echt waar! U weet dit natuurlijk niet, omdat u pas kortgeleden bent teruggekomen, maar ik zie het al twee jaar, sinds ik gedebuteerd ben! Kijk maar eens. Bij een quadrille of een cotillon moet de voordanser voor mij altijd een partner charteren, anders zou ik de hele avond als een muurbloempje op mijn plaats zitten. En nog iets, moet u straks eens opletten: als er een csárdás of een wals wordt gedanst, word ik alleen gevraagd door jonge ventjes die vanwege hun leeftijd nog niet van huwelijksplannen kunnen worden verdacht.’

Ze sprak met vriendelijke humor, en nu hij dit alles hoorde, herinnerde Bálint zich dat hij het meisje Gyalakuthy inderdaad weinig had zien dansen, maar wel vaak langs de kant had zien zitten. Hij bekeek haar eens wat beter. Ze was mooi om te zien, met een intelligente wipneus en een vrolijke, goedige glimlach op haar van nature rode lippen. Haar mollige blanke hals en de rondingen van haar schouders waren aantrekkelijk, als rijpe vruchten. Ze had prachtige kleine handen en mooi gevormde voetjes. Werkelijk een heel bekoorlijk meisje.

‘Ik heb er al heel veel over nagedacht, maar er is geen enkele andere reden voor. En ik dans niet eens slechter dan de anderen. U hebt trouwens nog niet eens een kans gewaagd!’ verweet ze hem plagend. ‘En niemand praat met me. Eerlijk! U hebt er geen idee van! De meisjes ontlopen me omdat ze het illoyaal vinden dat ik een grote bruidsschat heb, en de jongens ontwijken me omdat ze voor hun goede naam vrezen. U bent de enige die ongestraft hier naast me kan zitten, want als toekomstige heer van Dénestornya bent u boven deze verschrikkelijke verdenking verheven.’ Ze lachte enigszins spottend en vervolgde toen serieuzer: ‘Alleen die Weetniet heeft belangstelling voor mij, want hij komt niet uit Transsylvanië, maar is een Oostenrijkse officier.’

‘Ik zag dat u zijn tafeldame was bij het eten,’ zei Bálint, om iets te zeggen.

‘Ja. Hij is de enige die avances maakt. Op het laatst bedenk ik me nog, en trouw ik met hem. Eerlijk gezegd vind ik hem niet zo aantrekkelijk... Weet u?’ – en nu boog ze zich met een meisjesachtig vertrouwen naar Abády, alsof ze hem een groot geheim ging vertellen – ‘op een of andere manier kan het me niet bekoren wanneer iemand dom is. Hij is best heel vriendelijk en ook knap om te zien, maar je kunt geen vijf woorden met hem wisselen!’

Bálints ogen gleden onwillekeurig naar Egon Wickwitz.

De man stond in een nis, met een vrouw naast zich die grotendeels door het gordijn werd verborgen. Is dat niet Adrienne? schoot het door Bálint heen. Maar nee! Want nu leunde de vrouw naar voren...

Het was mevrouw Abonyi, de kleine Dinóra. Ze wekte de indruk ergens ruzie over te maken. Ze keek ongewoon ernstig, haar fijngetekende wenkbrauwen waren gefronst, en er lag een grimmige trek om haar altijd lachende mond.

László Gyeroffy stapte op de primas af en nam diens viool van hem over. Hij plukte aan de snaren en hief toen de strijkstok.

Het orkest zweeg. Men wachtte op wat ging komen.

László werd geestdriftig toegejuicht: ‘Laci! Grandioos! Hoort! Hoort! O, dit is briljant!’ Veel aanwezigen kenden zijn virtuoze spel van de avondjes met de zigeuners in Kolozsvár.

En Gyeroffy speelde. Niet van die zoete, langzame wijsjes zoals tot nu toe, maar vrolijke, grappige, pittige en opzwepende muziek. Csicsó had drie dochters..., Bij jou onder de warme dekens, Kati... en meer van dat soort liedjes.

Hij zong er niet bij, maar spottend, met veel branie, declameerde hij hier en daar de tekst.

Het optreden hield het midden tussen een Franse diseuse en een eigenzinnige Lóránt Fráter-imitatie, de populaire muzikant en liedjesdichter uit die tijd.

Zo nu en dan gierde de viool ondeugend alsof hij gekieteld werd, de G-snaar maakte een knappend geluid alsof hij zwaar getergd was, tussendoor klonken enkele vragende stiltes, en dan barstte de melodie eindelijk los in ongebreidelde vrolijkheid.

Elk lied was een groot succes.

László werd steeds meer opgezweept door het voortdurende gejuich en applaus. Hij was misschien al wat beneveld en gebruikte welhaast clowneske trucs om steeds vreemdere, wonderlijker effecten te sorteren. Onafgebroken vioolspelend rende hij op zijn tenen rond, om vervolgens dartelend en huppelend tussen de stoelen door weer bij de cimbaalspeler terug te komen. Soms speelde hij voorovergebogen op zijn knie, dan weer hief hij de viool boven zijn hoofd, en hij speelde zelfs op zijn hurken, waarbij hij zo nu en dan elegant opsprong, maar bij al deze acrobatiek bleef het geluid mooi en vol van toon, in een foutloos tempo. Pongrácz, de primas, tuurde bezorgd naar het lot dat zijn geliefde viool moest ondergaan.

Het was uiterst vreemd allemaal. In een variété had László’s optreden zeker niet misstaan, iedereen lachte, en velen lieten opzwepende kreten horen.

Bálint was geërgerd door dit clowneske vertoon. Hij stond dicht bij László, naast de deur, en zei nauwelijks hoorbaar: ‘Speel dan iets van jezelf!’

Gyeroffy hield abrupt stil, een serieuze blik op zijn gezicht.

‘Ik heb die mensen hier niets te bieden...’

‘De “Valse macabre”,’ adviseerde Bálint. Dit was een van de mildere, vroege composities van László.

‘Ja!... Die misschien wel!’ antwoordde zijn neef, en hij wendde zich tot de zigeunerprimas om hem een paar ges-dur-akkoorden voor te spelen.

Hij rechtte zijn schouders en stapte naar voren. Iedereen keek hem vol verbazing aan, de nar van daarnet was in een oogwenk heel iemand anders geworden.

Er liep een brede groef over zijn brede, gladde voorhoofd, zijn gezicht werd omkranst door golvend bruin haar. Het gezicht met de Tataars aandoende brede jukbeenderen trok strak en zijn glimlachende mond kreeg een bijna gepijnigde uitdrukking.

Hij stond kaarsrecht en maakte zo een uitgesproken elegante en bedaarde indruk. Alsof hij op het podium van een beroemde concertzaal stond, hield hij enkele ogenblikken stil, fronste zijn doorlopende wenkbrauwen en begon toen te spelen.

De diepe begintoon werd ongeveer vier lange maten aangehouden – met een zachtgespeeld tegenritme door de zigeuners, en daarna begon László’s ongewone wals. Hij speelde verlengde frasen, niet de gebruikelijke zestien tellen. Het was moderne, smartelijke muziek, met onverwachte wendingen op een lange tocht vol grievende septiemen. De zigeuners raakten in verwarring, en de primas schudde nauwelijks zichtbaar zijn hoofd. Hij vond het maar niets.

Laci speelde echter ongestoord verder, al werd hij door het onthutste orkest nog maar hier en daar voorzichtigjes begeleid.

Tegen het eind speelde hij bijna solo.

Nauwelijks waren de laatste vioolklanken verstorven of Farkas Alvinczy riep de zigeuners toe: ‘Komaan!’ en daarmee verordonneerde hij de verhuizing van de salon naar de grote zaal en het voortzetten van het dansen. Een ogenblik later klonk de nieuwste Weense wals, een melodie uit Die lustige Witwe, en enkele paren wervelden al rond.

László Gyeroffy stond alleen in het midden van de bijna lege salon. Dodó Gyalakuthy kwam naar hem toe.

‘Dat was erg mooi, wat u daar speelde! De meesten konden het niet volgen, maar ik wel... ik vond het prachtig... interessant... en... zo heel anders!’

Met stralende ogen keek ze de jongeman aan.

László haalde geresigneerd zijn schouders op.

‘Het was dwaas om zoiets hier te proberen.’

Maar hij was blij met dit zeldzame teken van sympathie en begon aan een lange uitleg over de problemen die zijn moderne muziek opleverde voor de begeleiding.

Op dat moment stapte de kleine gravin Abonyi uit de nis waar ze met Wickwitz had gestaan. Hij haastte zich naar de balzaal, maar zij merkte Abády op, en haar humeur verbeterde.

‘Danst u met mij’, en haar woorden klonken als een bevel, maar ze voegde zich tegen zijn schouder, en toen ze aan hun dans begonnen, fluisterde ze hem zijn vroegere koosnaampje toe: ‘Kleine jongen!’ De welbekende stem klonk als een streling, en de man drukte haar hand als teken van herkenning, maar zijn ogen bleven koud. ‘O, ik verlang niets van u,’ vervolgde ze geruststellend, ‘ik ben alleen blij om u te zien... kleine jongen!’

Ze dansten zwijgend verder. Bálint versterkte zijn greep rondom het bekende slanke lichaam dat zich vol overgave tegen hem aan vlijde. De wals duurde lang, en toen ze al wervelend in het lege einde van de zaal belandden, stond Dinóra onverwacht stil. Er lag een glimp van de oude dankbaarheid in haar ogen.

‘Bálint, als u straks weer op Dénestornya verblijft, kunt u gerust eens bij mij op bezoek komen in Marosszilvás. U weet de weg nog wel?’ voegde ze er koket aan toe. ‘Ik moet u om raad vragen, het gaat om iets heel belangrijks. Iets heel belangrijks! En ik beschouw u nog steeds als een vriend.’

‘Een serieuze zaak?... Dan kunt u op me rekenen.’

‘O, heel belangrijk!’ bevestigde Dinóra met een bezorgd hoofdknikken, maar haar gezicht werd algauw weer zacht, ze plooide haar gulle lippen tot een lichtvoetige glimlach die haar witte tanden vrijliet, en met een terloops gebaar, snel als een bliksemschicht, streelde ze zijn gezicht. Ze moest lachen om haar eigen stoutmoedigheid en nam meteen daarna afscheid. ‘Tot ziens!’ riep ze over haar schouder, terwijl ze bepaald damesachtig bij hem vandaan liep. Bijna onmiddellijk nam een andere danser haar mee en weg was ze.

Bálint herinnerde zich de opmerking van Dodó en ging op zoek naar het meisje. Ze zat weer alleen. Hij nam haar mee de dansvloer op, en ze danste inderdaad voortreffelijk, vol aandacht, als een ijverige leerling die zelfs de onuitgesproken bedoelingen van de leraar begrijpt, en zelfs toen Bálint overging op ‘links-links’, waarbij ze linksom door de grote zaal bewogen en tegen de klok in draaiden, volgens de nieuwste Weense boston, kon ze hem uitstekend volgen.

Bálint toonde zijn tevredenheid door heel lang met haar te dansen. Toen ze uiteindelijk van elkaar scheidden, was het bijzonder warm geworden in de zaal.

De ramen bleven gesloten, want het kleinste zuchtje wind zou de kaarsen in de kroonluchters in beweging zetten en alles met kaarsvet bedruipen.

Hij besloot dat hij wat frisse lucht nodig had en begaf zich naar het terras.

De maanverlichte nacht was van een onverwachte schoonheid, en Bálint werd erdoor geraakt alsof er plotseling een gil had weerklonken. Toen hij uit de gele damp van de balzaal naar buiten stapte, waande hij zich plotseling in een azuren wonderwereld waar feeën hun magische toververtoon als een groot decor voorbij lieten rollen – zonder afstand of nabijheid, diepten of hoogten, zonder maat en perspectief, alles in één dimensie afgebeeld – zowel schaduwen als verlichte delen. Het bladerdak van de linde was tot een eenheid versmolten en stond op één lijn met de glinsterende dakpannen van het torentje ernaast, en met de slanke berken bij de slotgracht, die in hun bewegingloosheid toch hun zaden in alle windrichtingen verstrooiden, tegen de achtergrond van de nachtelijke hemel waaronder zich ook de golvende velden op de hellingen van de heuvel aan de overkant aftekenden (dichterbij gebracht door een enkele diepe greppel), zodat dit alles bij elkaar een reusachtig schilderij vormde, of een kleurig geweven wandkleed, doorvlochten met verbijsterende zilveren, blauwe, grijze en lila lichtdraden. De opstijgende nevel uit de dalen verzachtte de kille marmeren strook van de weg waar de bezwijmde bloemen van de rozenstruiken een enkele schimmige veeg toevoegden aan de nauwelijks zichtbare boeketjes van het struikgewas. En alsof een listige meesterpictor de effecten van zijn schilderwerk nog wilde versterken, werd dit alles in drie zwart omlijnde gelijke delen gedeeld door de dunne ijzeren spijlen die het terrasdak ondersteunden. Zo werd het vergezicht dat erachter lag nog meer een zinsbegoocheling, een droombeeld, als het verloren paradijs, of als een onbewust vermoeden van het nooit gekende.

De hele hof lag in de duistere schaduw van de maan, omzoomd door de grillige lijn van de stenen omheining met haar eigenzinnige torentjes en uitstulpingen.

Bálints oog gleed over het uitzicht en zijn blik werd gevangen door een vrouwenfiguur in de verre rechterhoek van het terras: Adrienne Milóth.

Ze stond er als een schaduwbeeld.

Haar lange, slanke gestalte stond net zo scherp zwart afgetekend tegen de bleke schittering van het maanlicht als de harde lijnen van de ijzeren spijlen. Doordat het helle schijnsel haar van achteren bescheen, waren haar gezicht, haar ontblote hals en armen nauwelijks lichter dan de donkergroene zijden jurk die ze droeg.

Roerloos staarde ze naar buiten, zonder ergens tegenaan te leunen. De armen achter de rug, kaarsrecht en met opgeheven kin stond ze daar, net als toentertijd in haar meisjesjaren naast de staande lamp. Haar onbeweeglijkheid leek dezelfde ingehouden koppigheid uit te drukken als toen.

Of het nu door deze onopdringerige herinnering kwam of door de betoverende nacht rondom hen, Bálint wilde haar dit keer niet ontlopen, maar ging zwijgend naast haar staan en leunde voorover met zijn armen op de stenen balustrade.

Adrienne sprak hem niet aan, maar een ogenblik later liet zij zich naast hem neer. Deze langzame beweging had iets goedkeurends, alsof ze uitdrukte dat ze zijn komst aanvaardde, dat ze het zelfs aangenaam vond en dat zijn aanwezigheid haar niet stoorde, integendeel. En misschien nog iets! Alsof ze hiermee uitdrukte dat ze sympathie zocht, een geestelijke weerklank, een begrijpende ziel...

Dit alles was echter nauwelijks waarneembaar, een vluchtige indruk die voortkwam uit het vertrouwelijke gebaar waarmee de jonge vrouw haar armen voor zich op de balustrade legde en haar bovenlichaam er langzaam op liet zakken. Bálint vergeleek haar onwillekeurig met een slanke zwarte panter. Ook die bewegen zich zo gelijkmatig en met soepele geluidloosheid, zonder te versnellen, zonder uit het ritme te vallen, in constante harmonie.

Ook panters kunnen zo in de verte staren met hun gele ogen...

Lange tijd zwegen ze.

De eindeloos diepe stilte van de nacht werd zelfs niet verstoord door de gedempte klanken van dansmuziek.

Zo nu en dan klonk in de verte het blaffen van een hond.

Er was geen enkel ander geluid.

Lang stonden ze zo zwijgend naast elkaar tegen de balkonrand geleund.

Bálint kreeg steeds meer het gevoel dat hij iets moest zeggen, dat hij de stilte moest verbreken door een onbeduidend woord, hij voelde dat Adriennes zwijgen ontketend moest worden, want achter haar sprakeloosheid lag ongetwijfeld verdriet, teleurstelling gereed om verteld te worden.

‘Wat een prachtige rustige nacht!’ zei hij bijna fluisterend, alsof een luider woord de betovering zou verbreken.

Haar antwoord was ook nauwelijks hoorbaar: ‘Ja! Een volmaakte schoonheid. En toch is het allemaal een grote leugen!...’

‘Waarom zegt u dat?’

Adrienne keerde zich ook nu niet tot hem; ze sprak uiterst langzaam, bijna haperend: ‘Omdat het zo is. Alles wat schoonheid is, is een leugen. Mensen bedenken het zelf. Wat ze geloven... Wat ze allemaal doen omdat ze het zelf geloven. Wat we al niet doen om goed te zijn... omdat het nuttig is... omdat iemand ermee geholpen is... Allemaal lokaas, die dingen. Het lokaas van het leven! En wij zijn zo dwaas om erin te happen, en dan plotseling “knal!” – klapt de val dicht!...’

Ze lachte zachtjes, maar haar ogen stonden ernstig; daarna droeg ze een ander onderwerp aan: ‘En wat gaat u doen, nu u weer thuis ben, AB? – Wat zijn uw voornemens?’

Maar Bálint was in gedachten nog bij haar eerdere uitspraak.

‘O, dat geloof ik niet. Nee, zeker niet! – Dat schoonheid een leugen zou zijn? Nee! Integendeel, ik geloof zelfs dat schoonheid de enige eeuwige en onvergankelijke waarde is op de wereld. De schoonheid van bedoelingen, van daden. Daar gaat het om, daar zijn we naar op zoek. Alle andere ethische stellingen vallen alleen met bedrog te verdedigen, maar deze ene staat onaantastbaar sterk tegenover alle bewijsvoering, juist omdat ze niet valt te omschrijven met droge argumenten en niet op een dogmatisch schavot kan worden gezet. Weet u het niet meer? Heel lang geleden hebben we hier al eens over gesproken.’

‘Ja. Jazeker. Natuurlijk weet ik dat nog. In die tijd... geloofde ik het waarschijnlijk ook echt...’

Bálint had graag gevraagd: Waarom alleen toen? Waarom nu niet meer? Hij voelde echter dat ze zich onmiddellijk zou afsluiten als hij dichter bij het pijnlijke geheim zou willen komen dat op de achtergrond van Adriennes woorden te beluisteren viel.

Enkele ogenblikken lang staarden ze zwijgend naar de maanverlichte landschap.

‘Er wordt veel moois gezegd. De mensen kunnen het fraai verwoorden,’ begon Adrienne weer met zachte stem, ‘allerlei zaken die klinken als een opdracht, als een roeping.’

Nu kneep ze haar ogen samen, alsof ze in haar binnenste speurde naar een mogelijkheid om te onthullen wat er in haar gemoed leefde, maar wat volgens haar instinct verborgen moest blijven, en daarom probeerde ze het met een voorbeeld.

‘Ziet u die heuvel daar in de verte? Een en al dromerigheid, zachtheid. Onbestendig en mooi. We weten niet zeker wat het is: stoom of damp of een droom... of schoonheid, zoals u zei. We kunnen alles geloven, we kunnen erin verzinken, ermee één worden, erin verdwijnen, zoals je in de mist verdwijnt. Van hieruit gezien en op dit moment zouden we dat kunnen geloven. Omdat het nacht is. Omdat we in het maanlicht staan. Het komt allemaal door dat leugenachtige maanlicht... Want wat we zien, is een massieve bergwand. En niet eens een heroïsche rots, maar eenvoudige gele klei, steil en dor, waar niets groeit behalve distels en mager gras. – En als morgen de zon opkomt, zal blijken dat dit de schapenweide is! Heel nuttig, jazeker! Maar alles wat we morgen kunnen vaststellen over die bergwand, is het feit dat er zo en zoveel schapen en lammeren op grazen, niets meer en niets minder.’ Adrienne lachte ingehouden, en met enige zelfspot voegde ze toe: ‘Ziet u, sinds we elkaar voor het laatst zagen, ben ik een echte boerin geworden!’

Bálint antwoordde weer net zo stil als daareven, maar hij voelde zelf ook dat zijn stem warmer klonk.

‘Wat we daar zien, kan best een economische functie hebben. Het kan best zijn dat het morgen slechts een banale weide is waar onnozel mekkerende schapen rondzwerven. Maar vandaag zie ik iets anders. Nú zie ik iets anders. En wat er morgen is, daar weet ik vandaag niets van, en het interesseert me ook niet! Vandaag zie ik alleen dat het mooi is. De schoonheid die onze blik betovert, die van mij en die van u, die blijft voor eeuwig van ons. Die kan niemand en niets ons ontnemen. We sluiten deze schoonheid op in de ijzeren toren van onze herinnering, waar niemand kan komen, en daar slaapt ze, als Doornroosje, totdat we haar wakker maken en ze voor ons verschijnt... maar wij alleen kunnen haar wakker roepen, alleen u of ik, die haar gezien hebben, die haar ontmoet hebben.’

‘Herinneringen komen ook als we ze niet roepen. En ook als ze helemaal niets... Doornroosjesachtigs hebben!’ antwoordde Adrienne.

‘Maar alleen ons eigen gevoel telt, ons eigen bewustzijn. Wat van buitenaf komt, kan ons niet echt raken. Alleen ons eigen geweten kan oordelen over pijn en vreugde, in het geheim, onveranderbaar, en alleen over onszelf.’

‘Misschien...’ zei Adrienne nauwelijks hoorbaar.

Ze steunde met haar hoofd op haar hand en staarde weer met samengeknepen ogen in de verte, alsof ze opnieuw twijfelde hoe ze kon uitleggen wat niet met woorden te vertellen viel.

Bálint wachtte. Hij wachtte tot ze iets zou zeggen, tot hij beter in haar hart zou kunnen kijken.

Om haar niet af te leiden keek hij nu ook recht voor zich, en keek in de richting van de binnentuin.