Het leven lacht de jonge zeeman Edmond Dantès toe, tot jaloerse ‘vrienden’ hem, op de dag van zijn verloving, valselijk van landverraad beschuldigen. Hij wordt ten onrechte opgesloten in de donkere kerkers van het Château d’If, waar hij veertien jaar zucht om gerechtigheid. Zijn te betreuren verloofde Mercédès heeft ondertussen, na jaren van trouw aan Dantès, toegestemd in een vreugdeloos huwelijk met zijn huichelachtige vijand Fernand. Als Dantès hoort van een verborgen schat op het eiland Montecristo, besluit hij te ontsnappen, de schat in handen te krijgen en deze te gebruiken om wraak te nemen op de drie mannen die hem in het verderf hebben gestort.

Vertaler Jan H. Mysjkin kreeg voor deze eerste integrale vertaling van De graaf van Montecristo in het Nederlands de prestigieuze Elly Jaffé Prijs.

‘Geen roman zo romantisch als De graaf van Montecristo. Lees dit boek!’ – NRC Handelsblad

‘Een leven zonder Montecristo is toch ondenkbaar? Voordat u het weet, zit u weer in het verhaal verstrikt en moet u elfhonderd meest adembenemende pagina’s mee naar het onherroepelijke einde. Wat een graaf, wat een wraak, wat een boek.*****’ – Het Parool

‘Een van de boeiendste verhalen ooit [...] op het puntje van je stoel [...] geen passage overbodig [...] Mysjkins vertaling leest geweldig.*****’ – Metro

‘Een verrukkelijke avonturenroman vol vaart, romance en verre oorden.’ – Trouw

ALEXANDRE DUMAS

De graaf van Montecristo

Vertaald en van een nawoord voorzien door Jan H. Mysjkin

Uitgeverij L.J. Veen Klassiek
Amsterdam | Antwerpen

De vertaling kwam tot stand mede dankzij een beurs van het Vlaams Fonds voor de Letteren.

Delen van de vertaling kwamen tot stand in het Collège Européen des Traducteurs Littéraires te Seneffe (augustus 2007) en het Collège International des Traducteurs Littéraires te Arles (augustus 2009).

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 2010 Nederlandse vertaling Jan H. Mysjkin

© 2010 nawoord Jan H. Mysjkin

Oorspronkelijke titel Le Comte de Monte-Cristo

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld Bridgeman Art Library

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 204 1530 8

D/2012/0108/750

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de zevende druk, 2016, ISBN 978 90 204 1302 1

HOOFDSTUK 1

Marseille – De aankomst

Op 28 februari 1815 meldde de uitkijk van Notre-Dame-de-la-Garde het binnenlopen van de Pharaon, een driemaster die Izmir, Triëst en Napels had aangedaan.

Zoals gewoonlijk voer meteen een kustloods de haven uit, passeerde het Château d’If en kwam langszij het schip tussen Kaap Morgiou en het eiland Riou. Zoals gewoonlijk ook stroomde de borstwering van het fort Saint-Jean vol nieuwsgierigen, want de komst van een schip is in Marseille altijd een hele gebeurtenis, vooral wanneer dat schip, zoals de Pharaon, ooit op de werven van het oude Phocaea werd gebouwd, getakeld en gestuwd, en aan een reder van de stad toebehoort.

Ondertussen naderde het schip. Het had met succes de zee-engte gepasseerd, die door een vulkanische schok tussen de eilanden Calseraigne en Jarre was ontstaan. Het had Pomègues omvaren en kwam met zijn drie marszeilen, grote fok en bezaan dichterbij, maar zo langzaam en zo zwaarmoedig dat de nieuwsgierigen zich – vanuit het instinct dat een ramp voorvoelt – afvroegen welk ongeluk zich aan boord had kunnen afspelen. Degenen die iets afwisten van scheepvaart beweerden dat het ongeluk, als er althans sprake was van een ongeluk, niet op het schip zelf kon slaan, want uit alles bleek dat het naderende schip volgens de regels van de kunst werd bestuurd. Het anker lag gereed om uitgeworpen te worden, het boegstag was gevierd. Naast de loods die op het punt stond om de Pharaon door de enge toegang de haven van Marseille binnen te leiden, stond een jongeman met kwieke gebaren en een waakzame blik, die elke beweging van het schip in het oog hield en elk bevel van de loods herhaalde.

Het vage gevoel van onrust dat boven de menigte hing, greep een van de toeschouwers op de esplanade van Saint-Jean zozeer aan dat hij het aanmeren van het schip niet kon afwachten. Hij sprong in een bootje en gaf bevel de Pharaon tegemoet te roeien. Hij bereikte het schip voor de inham van La Réserve.

Toen hij het bootje zag komen, verliet de jonge zeeman zijn post naast de loods, nam zijn pet af en boog zich over de scheepsreling. Het was een rijzige kerel van een jaar of achttien, twintig met mooie donkere ogen en gitzwart haar. Zijn hele voorkomen straalde een rust en een zelfzekerheid uit die tekenend zijn voor mannen die sinds hun kinderjaren gevaren onder ogen hebben gezien.

‘Hé, ben jij het, Dantès!’ riep de man in het bootje. ‘Wat is er aan de hand? Waarom hangt er zo’n waas van droefheid over het schip?’

‘Een grote ramp, monsieur Morrel!’ antwoordde de jongeman. ‘Een grote ramp, vooral voor mij: ter hoogte van Civitavecchia hebben we onze bovenste beste kapitein Leclère verloren.’

‘En de lading?’ vroeg de reder vlug.

‘Die is behouden, monsieur Morrel, ik denk dat u op dat punt niet te klagen zult hebben. Maar die arme kapitein Leclère...’

‘Wat is hem overkomen?’ vroeg de reder zichtbaar opgelucht. ‘Wat is de kapitein dan toch overkomen?’

‘Hij is dood.’

‘Overboord gevallen?’

‘Nee meneer, gestorven aan hersenontsteking, onder vreselijke pijnen.’

Daarop wendde hij zich tot de bemanning.

‘Hola, hé!’ zei hij. ‘Iedereen op zijn post voor het bergen van de zeilen!’

Hij werd op slag gehoorzaamd. Een tiental matrozen nam hun posities in: één aan de schoten, een ander aan de brassen, en de rest aan de vallen, geien en gordings.

De jonge zeeman wierp achteloos een blik op de bezigheden en toen hij zag dat zijn bevelen werden uitgevoerd, wendde hij zich opnieuw tot de reder.

‘Maar hoe is het gebeurd?’ nam die het gesprek weer op waar de jonge zeeman het had afgebroken.

‘Ach, meneer, volkomen onverwacht. Na een lang gesprek met de havenmeester verliet kapitein Leclère heel opgewonden Napels. Vierentwintig uur later kreeg hij koorts en drie dagen later was hij dood... We hebben hem een zeemansgraf gegeven. Hij rust ter hoogte van het eiland Il Giglio, gewikkeld in een hangmat, zoals het hoort, met een kogel van zesendertig pond aan zijn voeten en een tweede aan zijn hoofd. Voor zijn weduwe hebben we zijn erekruis en zijn degen meegebracht.’ En met een weemoedige glimlach voegde de jongeman eraan toe: ‘Het is anders wel kras. Tien jaar heeft hij tegen de Engelsen gevochten, en waarvoor? Om net als iedereen in zijn bed te sterven.’

‘Tja, wat wil je, Edmond!’ hernam de reder, die hoe langer hoe meer scheen op te kikkeren. ‘Sterfelijk zijn we allemaal en de ouderen moeten nu eenmaal plaatsmaken voor de jongeren, anders komt niemand hogerop. En nu je me verzekert dat de lading...’

‘Behouden is, monsieur Morrel, daar sta ik borg voor. Bij deze reis kunt u rekenen op een winst van minstens vijfentwintigduizend frank.’

Omdat ze juist de ronde toren passeerden, riep de jonge zeeman daarop: ‘Gei de marszeilen, fok en bezaan! Anker gereedhouden!’

Het bevel werd bijna even prompt uitgevoerd als op een oorlogsschip.

‘Strijk en gei overal!’

Bij het laatste bevel werden alle zeilen neergelaten en liep het schip bijna onmerkbaar uit.

‘Als u nu aan boord wilt komen, monsieur Morrel,’ zei Dantès, die merkte hoe ongeduldig de reder was. ‘Uw boekhouder, monsieur Danglars, komt juist zijn hut uit. Hij zal u alle inlichtingen verschaffen die u maar wenst. Ik moet nog even toezien op het ankeren en het schip in de rouw steken.’

De reder liet het zich geen tweemaal zeggen. Hij greep een kabel die Dantès hem toewierp en met een handigheid waar een zeeman zich niet voor zou hoeven schamen, klom hij de ijzers in de scheepsbuik op, terwijl de jongeman zijn plaats als eerste stuurman weer innam en het gesprek overliet aan de man die hij Danglars had genoemd. De laatste kwam zijn hut uit en liep inderdaad op de reder toe.

De nieuwkomer was een man van ongeveer zesentwintig jaar met een afstotelijk gezicht, kruiperig tegenover zijn meerderen en grof tegenover zijn minderen. Dat alles, boven op de positie van kashouder – die op zich al volstaat om aan boord afkeer in te boezemen – maakte dat die man bij de matrozen even gehaat werd als Edmond Dantès geliefd was.

‘Nou, monsieur Morrel,’ zei Danglars, ‘u hebt al gehoord wat ons overkomen is, nietwaar?’

‘Ja, ja, die arme kapitein Leclère! Hij was een moedig en eerbiedwaardig man!’

‘Een uitstekend zeeman vooral, gepekeld tussen hemel en water, zoals het iemand betaamt die belast is met de belangen van een vooraanstaande firma als Morrel & Zoon,’ antwoordde Danglars.

‘Maar,’ zei de reder, zijn blik gericht op Dantès, die een ankerplaats zocht, ‘in mijn ogen hoef je niet zo’n ouwe rot te zijn als je wel denkt om je vak te verstaan, Danglars. Zie maar hoe onze vriend Edmond zijn werk doet, als iemand die geen raad meer nodig heeft.’

‘Zeker,’ zei Danglars, terwijl hij Dantès een hatelijke blik toewierp. ‘Dat is jong en deinst nergens voor terug. De kapitein was nog niet koud of hij heeft het bevel overgenomen zonder iemand wat te vragen. En hij heeft ons anderhalve dag op Elba laten verliezen in plaats van direct naar Marseille terug te keren.’

‘Dat hij het bevel heeft overgenomen, was zijn plicht als eerste stuurman,’ zei de reder. ‘Maar dat hij anderhalve dag op Elba heeft verloren, is verkeerd, of het zou moeten zijn dat het schip averij had opgelopen.’

‘Het schip maakte het even goed als ik, en zoals ik wens dat u het maakt, monsieur Morrel. Die anderhalve dag is verloren gegaan vanwege een gril, alleen voor het plezier om aan wal te gaan, meer niet.’

‘Dantès,’ richtte de reder zich tot de jongeman. ‘Kom eens hier.’

‘Pardon, meneer,’ zei Dantès, ‘ik ben zo klaar.’

Daarop zei hij tegen de bemanning: ‘Vallen laten!’

Het anker viel met luid ratelende ketting. Dantès bleef op zijn post, ondanks de aanwezigheid van de loods, en wachtte tot ze klaar waren. Toen riep hij: ‘Wimpel halfstok, vlag in sjouw, en kruis de ra’s!’

‘Ziet u,’ zei Danglars. ‘Hij denkt al dat hij kapitein is. Ik zei het u toch.’

‘En dat is hij ook,’ zei de reder.

‘Ja, op de handtekening van u en uw vennoot na, monsieur Morrel!’

‘Verdorie, waarom zouden we hem niet op die post laten?’ zei de reder. ‘Hij is jong, dat weet ik ook, maar hij lijkt me geknipt voor zijn taak en buitengewoon ervaren.’

Danglars’ gezicht betrok.

‘Pardon, monsieur Morrel,’ zei Dantès, naderbij komend, ‘nu het schip voor anker ligt, ben ik geheel tot uw dienst. U had me geroepen, toch?’

Danglars deed een stap naar achteren.

‘Ik wilde je vragen waarom je op Elba aan land bent gegaan.’

‘Geen idee, meneer. Ik heb daarmee het laatste bevel van kapitein Leclère uitgevoerd die me op zijn sterfbed een pakje voor grootmaarschalk Bertrand had gegeven.’

‘En heb je hem gezien, Edmond?’

‘Wie?’

‘De grootmaarschalk?’

‘Ja.’

Morrel keek om zich heen en nam Dantès apart.

‘En... hoe maakt de keizer het?’ vroeg hij begerig.

‘Goed, voor zover ik kon zien.’

‘Je hebt de keizer dus ook gezien?’

‘Hij kwam binnen toen ik bij de maarschalk was.’

‘En heb je hem gesproken?’

‘Nou ja, hij heeft míj gesproken, meneer,’ antwoordde Dantès met een glimlach.

‘En wat heeft hij tegen je gezegd?’

‘Hij heeft me allerlei vragen gesteld over het schip: wanneer we naar Marseille waren vertrokken, welke route we hadden gevolgd, wat we voor lading hadden. Als het schip leeg was geweest en ik was de eigenaar geweest, dan had hij het wel willen kopen, denk ik. Maar ik heb gezegd dat ik alleen maar eerste stuurman was en dat het schip aan de firma Morrel & Zoon toebehoorde. “Aha,” zei hij toen, “die ken ik. De Morrels zijn reders van vader op zoon, en er was een Morrel die in hetzelfde regiment als ik heeft gediend, toen ons garnizoen in Valence lag.”’

‘Bij God, het is nog waar ook!’ riep de reder vrolijk uit. ‘Dat was Policar Morrel, mijn oom, die kapitein is geworden. Dantès, zeg tegen mijn oom dat de keizer zich hem nog herinnert, en je zult zien dat de ogen van die oude gardesoldaat vol tranen springen.’ De reder klopte de jongeman vriendelijk op de schouder, en vervolgde: ‘Kom op, je hebt er goed aan gedaan de instructies van kapitein Leclère op te volgen en Elba aan te doen, al zou je last kunnen krijgen als men te weten komt dat je de maarschalk een pakje hebt gegeven en met de keizer hebt gesproken.’

‘Hoe zou ik daar last mee kunnen krijgen, meneer?’ zei Dantès. ‘Ik weet niet eens wat er in het pakje zat en de keizer heeft me alleen maar vragen gesteld die hij om het even wie had kunnen stellen. Neem me niet kwalijk, daar komen de mannen van de quarantaine en de douane. Als ik zo vrij mag zijn?’

‘Ga je gang, Dantès!’

Terwijl de jongeman zich verwijderde, kwam Danglars weer dichterbij.

‘Wel,’ zei hij, ‘hij heeft u blijkbaar goede redenen genoemd waarom hij Portoferraio heeft aangedaan.’

‘Zeer goede redenen, mijn beste Danglars.’

‘Nou, zoveel te beter!’ antwoordde de laatste. ‘Want het is altijd pijnlijk om te zien dat een maat verzaakt.’

‘Dantès heeft zijn plicht gedaan,’ antwoordde de reder, ‘er valt niets op aan te merken. Kapitein Leclère had hem dit oponthoud bevolen.’

‘Over kapitein Leclère gesproken, heeft hij u geen brief van hem gegeven?’

‘Wie?’

‘Dantès?’

‘Aan mij? Nee! Had hij dan een brief?’

‘Ik dacht dat kapitein Leclère hem behalve een pakje ook een brief had toevertrouwd.’

‘Over wat voor pakje heb je het, Danglars?’

‘Het pakje dat Dantès te Portoferraio heeft afgegeven.’

‘Hoe weet je dat hij te Portoferraio een pakje moest afgeven?’

Danglars kreeg een kleur.

‘Ik kwam langs de deur van de kapitein, die halfopen stond en zo zag ik hem een pakje en een brief aan Dantès geven.’

‘Hij heeft er mij niets van gezegd,’ zei de reder, ‘maar als hij een brief heeft, zal hij me die wel geven.’

Danglars dacht even na.

‘In dat geval, monsieur Morrel,’ zei hij, ‘wil ik u vragen het er verder niet met Dantès over te hebben. Ik zal me vergist hebben.’

Op dat moment kwam de jongeman terug. Danglars verwijderde zich.

‘Wel, beste Dantès, ben je vrij?’ vroeg de reder.

‘Ja meneer.’

‘Het heeft niet lang geduurd.’

‘Nee, ik heb de douaniers de lijst van onze goederen gegeven. Wat de havendienst betreft, die had iemand met de kustloods meegestuurd en aan hem heb ik onze scheepspapieren gegeven.’

‘Dus heb je hier niets meer te doen?’

Dantès wierp een vluchtige blik om zich heen.

‘Nee, alles is in orde,’ zei hij.

‘Je kunt dus bij ons komen dineren?’

‘Neem me alstublieft niet kwalijk, monsieur Morrel, maar ik moet eerst naar mijn vader. Ik ben u echter heel dankbaar dat u mij deze eer aandoet.’

‘Juist, Dantès, heel juist. Ik weet dat je een goede zoon bent.’

‘En...’ vroeg Dantès enigszins aarzelend. ‘Weet u of hij het goed maakt, mijn vader?’

‘Ik denk van wel, Edmond, al heb ik hem de laatste tijd niet gezien.’

‘Tja, hij zit altijd in zijn kamertje.’

‘Wat er in elk geval op wijst dat hij niets tekort is gekomen terwijl je weg was.’

Dantès glimlachte.

‘Mijn vader is trots, meneer. Zelfs als hij van alles tekort was gekomen, dan nog zou hij aan niemand ter wereld iets gevraagd hebben, behalve aan God.’

‘Goed, maar na dat bezoek rekenen we op je!’

‘Neem me niet kwalijk, monsieur Morrel, maar ik heb een tweede bezoek af te leggen dat me niet minder na aan het hart ligt.’

‘Ach, dat is waar, Dantès! Ik vergat dat er in het dorp van de Catalanen iemand is die al even ongeduldig op je wacht als je vader: de mooie Mercédès.’

Dantès glimlachte.

‘Haha!’ zei de reder, ‘het verbaast me niets dat ze tot driemaal toe is komen vragen of er nieuws was van de Pharaon. Verdorie, Edmond, je bent niet te beklagen met zo’n leuk liefje.’

‘Ze is mijn liefje niet, meneer,’ zei de jonge zeeman ernstig. ‘Ze is mijn verloofde.’

‘Dat wil nog wel eens op hetzelfde neerkomen,’ antwoordde de reder lachend.

‘Niet voor ons, meneer,’ antwoordde Dantès.

‘Kom, beste Edmond,’ vervolgde de reder, ‘laat ik je niet langer ophouden. Je hebt mijn zaken zo goed afgewikkeld dat ik je graag de tijd gun om aan die van jezelf te denken. Heb je geld nodig?’

‘Nee meneer, ik heb mijn hele gage van de reis, bijna drie maanden.’

‘Je bent een goede kerel, Edmond.’

‘En daar komt bij dat ik een arme vader heb, monsieur Morrel.’

‘Ja, ja, ik weet dat je een goede zoon bent. Ga nou maar snel naar je vader toe. Ik heb ook een zoon, en ik zou het niet kunnen verdragen dat iemand hem na een reis van drie maanden bij me weg zou houden.’

‘Dus ik kan gaan?’ zei de jongeman.

‘Ja, als je me verder niets te vertellen hebt.’

‘Nee.’

‘Heeft kapitein Leclère je op zijn sterfbed geen brief voor mij gegeven?’

‘Hij kon niet meer schrijven, meneer. Maar dat herinnert me eraan dat ik u veertien dagen verlof moet vragen.’

‘Om te trouwen?’

‘Eerst om te trouwen, en dan om naar Parijs te gaan.’

‘Goed, neem je tijd, Dantès! Wij hebben een dikke zes weken nodig om het schip te lossen en we zullen pas over drie maanden weer zee kiezen... Maar over drie maanden reken ik op je.’

Morrel gaf de jonge zeeman een klopje op zijn schouder en vervolgde: ‘De Pharaon kan niet zonder zijn kapitein vertrekken.’

‘Zonder zijn kapitein!’ riep Dantès, en zijn ogen straalden van vreugde. ‘Meneer, wat zegt u daar? U beantwoordt mijn vurigste hartenwensen, meneer. Bent u echt van plan me tot kapitein van de Pharaon te benoemen?’

‘Als ik het alleen voor het zeggen had, zou ik je de hand geven en dan was de zaak beklonken. Maar ik heb een vennoot, en zoals het Italiaanse spreekwoord zegt: Chi ha compagno, ha padrone – wie een partner heeft, heeft een meester. Maar het is half beklonken, want van de twee stemmen heb je er al één. En vertrouw me maar, die tweede stem krijg je ook; ik zal er mijn uiterste best voor doen.’

‘O, monsieur Morrel,’ riep de jonge zeeman uit, en met tranen in de ogen greep hij de handen van de reder. ‘Ik dank u uit naam van mijn vader en van Mercédès.’

‘Al goed, al goed, Edmond. Voor goed volk is er een God in de hemel, wel verduveld! Ga naar je vader, ga naar Mercédès en kom dan bij mij.’

‘Zal ik u niet naar de wal terugbrengen?’

‘Nee, dank je. Ik blijf hier om met Danglars de rekeningen na te kijken. Ben je onderweg tevreden over hem geweest?’

‘Het is maar hoe je die vraag opvat, meneer. Tevreden als goed kameraad? Nee, want ik denk dat hij me niet kan luchten of zien sinds de dag waarop ik zo dwaas ben geweest om hem naar aanleiding van een kleine ruzie tussen ons voor te stellen om tien minuten op het eiland Montecristo aan land te gaan en het uit te vechten. Dat voorstel had ik niet mogen doen en hij heeft het terecht afgewezen. Maar als u bedoelt als boekhouder, dan geloof ik dat er niets op hem aan te merken valt en dat u tevreden zult zijn over zijn werk.’

‘Zeg eens, Dantès,’ vroeg de reder, ‘als jij kapitein van de Pharaon werd, zou je dan graag met Danglars scheep gaan?’

‘Of ik nu kapitein of eerste stuurman ben, monsieur Morrel,’ antwoordde Dantès, ‘ik zal altijd het grootste respect hebben voor diegenen die het vertrouwen van mijn reders bezitten.’

‘Vooruit, Dantès, ik zie dat je in alle opzichten een rechtschapen jongen bent. Ik wil je niet langer ophouden. Ga, want ik zie dat je op hete kolen zit.’

‘Heb ik dan nu uw verlof?’ vroeg Dantès.

‘Ga, zeg ik je.’

‘Kan ik uw bootje gebruiken?’

‘Ga je gang.’

‘Tot ziens, monsieur Morrel, en duizendmaal dank.’

‘Tot ziens, Edmond, en veel geluk!’

De jongeman sprong het bootje in, ging bij de achtersteven zitten en gaf het bevel hem op de Canebière af te zetten. Twee matrozen bogen zich meteen over hun riemen en zo snel als maar mogelijk was gleed de sloep te midden van de honderden bootjes die de smalle doorgang tussen de twee rijen schepen van de havenmond naar de Quai d’Orléans versperren.

De reder keek hem glimlachend na tot hij de oever bereikte, zag hem op de stenen van de kade springen en opgaan in de bonte menigte die van vijf uur ’s morgens tot negen uur ’s avonds de Canebière vult, de beroemde straat waarop de moderne Phocaërs zo trots zijn dat ze met dat typische, uitgesproken accent van hen in volle ernst meedelen: ‘Als Parijs de Canebière had, dan zou Parijs een klein Marseille zijn.’

Toen de reder zich omkeerde, zag hij achter zich Danglars, die schijnbaar op zijn bevelen wachtte, maar in werkelijkheid evenals hij de jonge zeeman met zijn blik volgde.

Maar er lag een heel andere uitdrukking in de blik waarmee beiden dezelfde man volgden.

HOOFDSTUK 2

Vader en zoon

We verlaten Danglars, die worstelt met de demon van de haat en die de reder een of andere verdachtmaking tegen zijn kameraad probeert in te blazen. We volgen Dantès, die eerst de Canebière helemaal af loopt, vervolgens de Rue de Noailles in slaat, een huisje aan de linkerkant van de Allées de Meilhan binnengaat, de vijf verdiepingen van een donkere trap op vliegt – terwijl hij met één hand de leuning vasthoudt en met de andere het bonzen van zijn hart bedwingt – en die tot slot blijft staan voor een halfopen deur die uitkomt op een kleine kamer.

Daar woonde de vader van Dantès.

Het nieuws van de aankomst van de Pharaon had de oude man nog niet bereikt. Hij was op een stoel geklommen, en met beverige hand was hij bezig wat Oost-Indische kers en pijpbloemen op te binden langs het latwerk van zijn raam.

Plotseling voelde hij twee armen om zijn middel en hoorde hij een welbekende stem achter zich: ‘Vader!’

De oude man slaakte een kreet en draaide zich om. Toen hij zijn zoon zag, liet hij zich bevend en bleek in diens armen vallen.

‘Wat is er, vader?’ riep de jongeman ongerust uit. ‘Ben je ziek?’

‘Welnee, beste jongen. Maar ik verwachtte je niet, en het plezier, de emotie je onverwachts terug te zien... Ach, God, ik heb het gevoel dat ik ga sterven!’

‘Rustig maar, vader! Ik ben het, ik en niemand anders! Ze zeggen altijd dat plezier geen kwaad doet en daarom ben ik onaangekondigd naar je toe gekomen. Kom nou, lach toch in plaats van me met zulke verwilderde ogen aan te staren. Ik ben terug en we zullen samen gelukkig zijn!’

‘Zoveel te beter, jongen!’ hernam de oude man. ‘Maar hóé zullen we samen gelukkig zijn? Laat je me dan niet meer alleen? Kom, vertel me over je geluk!’

‘Moge God me vergeven dat ik me verheug over een geluk dat voortkomt uit de rouw van anderen,’ zei de jongeman. ‘Maar God weet dat ik nooit om een dergelijk geluk heb gevraagd. Het overkomt me en ik heb niet de kracht erover te treuren: kapitein Leclère is dood, en waarschijnlijk zal ik dankzij de bescherming van monsieur Morrel zijn plaats innemen. Stel je voor, vader, kapitein met twintig jaar! Met een gage van honderd louis d’or en een aandeel in de winst! Is dat niet meer dan waarop een arme matroos als ik ooit had kunnen hopen?’

‘Ja, jongen, inderdaad,’ zei de oude man, ‘dat heet geluk.’

‘Daarom wil ik van het eerste geld dat ik krijg een huisje voor je kopen, met een tuin voor je Oost-Indische kers, pijpbloemen en kamperfoelie. Maar wat scheelt eraan, vader? Het lijkt wel of je je onwel voelt!’

‘Geduld, geduld, het is zo over!’

De krachten van de oude man begaven het echter en hij viel achterover.

‘Wat krijgen we nu!’ zei de jongeman. ‘Kom, een glas wijn zal je doen opkikkeren, waar staat de wijn?’

‘Nee, dank je, zoek niet, ik kan zonder,’ zei de oude man in een poging zijn zoon tegen te houden.

‘Toch wel, vader, zeg me waar je de wijn hebt staan.’

Hij opende twee of drie kasten.

‘Doe geen moeite...’ zei de oude man. ‘Er is geen wijn meer.’

‘Hoezo, er is geen wijn meer?’ zei Dantès, die op zijn beurt verbleekte, en beurtelings naar de ingevallen, vale wangen van zijn vader en de lege kasten keek. ‘Had je dan geld tekort?’

‘Ik kom niets tekort, nu ik jou weer heb,’ zei de oude man.

‘Maar,’ stamelde Dantès, terwijl hij zich het zweet van het voorhoofd wiste, ‘ik heb drie maanden geleden toch tweehonderd frank voor je achtergelaten.’

‘Ja, ja, Edmond, dat is waar. Maar je had een kleine schuld aan onze buurman Caderousse vergeten. Hij heeft me eraan herinnerd, en hij zei erbij dat als ik niet voor je betaalde, hij zich door Morrel zou laten betalen. Dus je begrijpt, uit angst dat je dat in een kwaad daglicht zou stellen...’

‘Nou?’

‘Nou, toen heb ik betaald!’

‘Maar...’ riep Dantès uit, ‘ik was Caderousse honderdveertig frank schuldig.’

‘Ja,’ stamelde de oude man.

‘En die heb je betaald van die tweehonderd frank?’

De oude man knikte.

‘Zodat je drie maanden van zestig frank moest rondkomen,’ mompelde de jongeman.

‘Je weet hoe weinig ik nodig heb,’ zei de oude man.

‘God, vergeef me!’ riep Edmond uit, terwijl hij zich voor de grijsaard op de knieën wierp.

‘Wat doe je nu?’

‘Dat is hartverscheurend!’

‘Ach kom, je bent terug,’ zei de oude man met een glimlach. ‘Alles is alweer vergeten, want alles is nu goed.’

‘Ja, ik ben terug,’ zei de jongeman. ‘Ik ben terug met een mooie toekomst en wat geld! Hier, vader, pak aan, en laat dadelijk wat wijn halen!’

Hij leegde zijn zakken op de tafel: een dozijn goudstukken, vijf of zes écu van vijf frank en wat kleingeld.

De oude Dantès glunderde.

‘Van wie is dat?’ zei hij.

‘Van mij! Van jou! Van ons! Hier, haal eten in huis, wees gelukkig, maak je geen zorgen om morgen.’

‘Rustig maar,’ zei de oude man met een glimlach. ‘Als je het goedvindt, zal ik spaarzaam omspringen met je beurs. Als ze mij te veel ineens zien kopen, zouden ze kunnen denken dat ik op je terugkeer heb moeten wachten voor ik iets kon kopen.’

‘Je doet maar. En neem nu eindelijk een dienstmeisje. Ik wil niet dat je alleen blijft. Verder heb ik gesmokkelde koffie en heerlijke tabak in een koffertje in het ruim. Die krijg je morgen. Stil, daar komt iemand!’

‘Dat moet Caderousse zijn die gehoord heeft dat je terug bent en je zeker komt gelukwensen met je behouden thuiskomst.’

‘Bah, nog zo iemand die het ene zegt en het andere denkt,’ zei Edmond binnensmonds. ‘Maar dat doet er niet toe, hij heeft ons ooit een dienst bewezen en is dus welkom.’

Edmond had die laatste woorden nog niet gemompeld, of daar verscheen de donkere en baardige kop van Caderousse in de deuropening. Het was een man van midden twintig jaar. In zijn hand had hij een lap stof waar hij in zijn hoedanigheid van kleermaker de revers van een jas uit zou snijden.

‘Hé, ben je er weer, Edmond?’ zei hij met een sterk Marseillaans accent en een brede grijns die zijn ivoorwitte tanden liet zien.

‘Zoals je ziet, beste buurman, en mocht ik je ergens een plezier mee kunnen doen, graag,’ antwoordde Dantès, die maar met moeite de koelheid kon verbergen waarmee hij dat aanbod deed.

‘Dank je. Gelukkig heb ik niets nodig. Het zijn juist de anderen die míj soms nodig hebben.’

Dantès maakte een gebaar.

‘Dat slaat niet op jou, jongen,’ vervolgde Caderousse. ‘Ik heb je geld geleend, je hebt het me teruggegeven. Zo doe je dat als goede buren, en nu zijn we quitte.’

‘Je bent nooit quitte met iemand die je een dienst heeft bewezen,’ zei Dantès, ‘want al ben je hem geen geld meer schuldig, je blijft hem dankbaarheid verschuldigd.’

‘Genoeg daarover! Wat gebeurd is, is gebeurd. Laten we het liever over je behouden thuiskomst hebben, jongen. Ik was naar de haven gegaan om marron stof in te kopen, toen ik onze vriend Danglars tegenkwam.

“Hé, jij in Marseille?” vroeg ik.

“Ja, dat kan toch,” antwoordde Danglars.

“Ik dacht dat je in Izmir zat.”

“Had ook gekund, ik ben pas terug.”

“En waar is onze Edmond?”

“Die is vast bij zijn vader,” zei Danglars tegen me.

Toen ben ik langsgekomen voor het plezier een vriend de hand te drukken.’

‘Die goede Caderousse,’ zei de oude man, ‘hij mag ons zo graag.’

‘Nou en of ik jullie graag mag. Bovendien heb ik grote achting voor jullie, want fatsoenlijke mensen zijn dun gezaaid!’

En met een loense blik op de handvol goud en zilver die Dantès op de tafel had gelegd, vervolgde de kleermaker: ‘Jongen, het ziet ernaar uit dat je rijk wordt!’

Dantès zag de begerige flikkering in de donkere ogen van zijn buurman.

‘Ach, welnee,’ zei hij luchtig, ‘dat geld is niet van mij. Ik zei tegen mijn vader dat ik zo bang ben geweest dat hij iets tekort was gekomen toen ik weg was, en om mij gerust te stellen, heeft hij zijn beurs op tafel leeggeschud. Kom, vader, berg dat geld weer op in je spaarpot. Of het zou moeten zijn dat buurman Caderousse op zijn beurt geld nodig heeft, dan kan hij erover beschikken.’

‘Dank je wel, jongen,’ zei Caderousse, ‘ik heb niets nodig, goddank verdien ik genoeg om van te leven. Hou je geld maar, daar kun je nooit te veel van hebben. Maar dan nog ben ik je even dankbaar als wanneer ik je aanbod had aangenomen.’

‘Ik had het anders graag gedaan,’ zei Dantès.

‘Daar twijfel ik niet aan. Zeg eens, ik hoorde dat je in een goed blaadje staat bij monsieur Morrel, hè, slimmerik die je bent?’

‘Monsieur Morrel heeft altijd al een zwak voor me gehad,’ antwoordde Dantès.

‘In dat geval doe je er verkeerd aan om zijn uitnodiging voor het middageten af te slaan.’

‘Hoezo?’ zei de oude Dantès. ‘Had hij je dan te eten gevraagd?’

‘Ja, vader,’ hernam Edmond, die moest glimlachen om de verbazing van zijn vader die niet kon geloven dat zijn zoon zoveel eer waard was.

‘Waarom heb je die uitnodiging afgeslagen?’ vroeg de oude man.

‘Ik wilde zo snel mogelijk bij je terug zijn,’ antwoordde de jongeman. ‘Hoe sneller, hoe beter.’

‘Dat heeft die beste monsieur Morrel vast niet leuk gevonden,’ hernam Caderousse. ‘Wanneer je kapitein wilt worden, kun je je reder beter niet tegenspreken.’

‘Ik heb hem de reden van mijn weigering uitgelegd,’ hernam Dantès, ‘en volgens mij had hij er alle begrip voor.’

‘Nou, om kapitein te worden, moet je bij je bazen in het gevlei weten te komen.’

‘Ik hoop kapitein te worden zonder vleierij,’ antwoordde Dantès.

‘Zoveel te beter! Het zal al je oude vrienden plezier doen en ik ken iemand, daarginds achter de citadel Saint-Nicolas, die er erg blij om zal zijn.’

‘Mercédès?’ vroeg de oude man.

‘Ja, vader,’ hernam Dantès. ‘Nu ik je gezien heb en weet dat je het goed maakt en dat je alles hebt wat je moet hebben, zou ik, als je het goed vindt, naar het dorp van de Catalanen willen gaan.’

‘Ga maar, jongen,’ zei de oude Dantès. ‘God zegene je met je vrouw zoals Hij me met mijn zoon heeft gezegend.’

‘Zijn vrouw!’ zei Caderousse. ‘Je laat er ook geen gras over groeien, père Dantès! Dat is zij nog niet voor zover ik weet.’

‘Nee,’ zei Edmond. ‘Maar het ziet ernaar uit dat ze het gauw zal worden.’

‘Hoe dan ook,’ zei Caderousse, ‘je doet er in elk geval goed aan je te haasten, jongen.’

‘Waarom?’

‘Omdat Mercédès een mooi meisje is, en mooie meisjes komen geen aanbidders tekort, en zij al helemaal niet. Ze lopen haar bij dozijnen achterna.’

‘Echt waar?’ zei Edmond met een glimlach waarin enig onbehagen doorschemerde.

‘O, zeker!’ hernam Caderousse. ‘Goede partijen zelfs, maar weet je: nu je kapitein wordt, zal zij er wel voor oppassen om je af te wijzen.’

‘Waarmee je bedoelt,’ zei Dantès, nog altijd ongemakkelijk glimlachend, ‘dat als ik geen kapitein was...’

‘Hè, hè!’ reageerde Caderousse.

‘Ach kom,’ zei de jongeman, ‘ik heb een hogere dunk van de vrouwen in het algemeen en van Mercédès in het bijzonder dan jij, en ik ben ervan overtuigd dat Mercédès me trouw zal blijven, of ik nu kapitein ben of niet.’

‘Zoveel te beter!’ zei Caderousse. ‘Trouwen zonder vertrouwen is niet vol te houwen. Maar daar wil ik het niet over hebben. Geloof me jongen, verlies geen tijd, ga snel naar haar toe en vertel haar over je mooie vooruitzichten.’

‘Ik ga meteen,’ zei Edmond.

Hij gaf zijn vader een kus, groette Caderousse en ging.

Caderousse bleef nog even. Toen nam hij afscheid van de oude Dantès, ging op zijn beurt naar beneden en voegde zich bij Danglars, die op de hoek van de Rue Sénac stond te wachten.

‘En,’ zei Danglars, ‘heb je hem gezien?’

‘Ik kom er net vandaan,’ zei Caderousse.

‘Heeft hij iets gezegd over zijn vooruitzicht kapitein te worden?’

‘Hij praat erover alsof hij het al is.’

‘Toe maar!’ zei Danglars. ‘Hij loopt wel erg hard van stapel, lijkt me.’

‘Het schijnt dat monsieur Morrel het hem beloofd heeft.’

‘Dan zal hij zeker wel blij zijn?’

‘En brutaal ook. Hij heeft me zijn hulp aangeboden alsof hij een hele piet is. Hij wilde me geld lenen alsof hij een bankier is.’

‘En je hebt geweigerd?’

‘Natuurlijk. Al had ik het beter kunnen aannemen, want de eerste zilverstukken die hij ooit in handen heeft gekregen had hij van mij. Maar nu heeft meneertje Dantès niemand meer nodig, want hij wordt kapitein.’

‘Ho, ho!’ zei Danglars. ‘Hij is het nog niet.’

‘Weet je, hij kan het maar beter niet worden ook,’ zei Caderousse, ‘anders valt er niet meer met hem te praten.’

‘Als we het echt willen,’ zei Danglars, ‘blijft hij wat hij is en wordt hij misschien zelfs nog minder.’

‘Wat bedoel je?’

‘Niets, ik praatte in mezelf. En is hij nog altijd verliefd op die Catalaanse schoonheid?’

‘Tot over zijn oren! Hij is naar haar toe, maar van die kant krijgt hij het nog moeilijk, of ik moet me sterk vergissen.’

‘Leg eens uit?’

‘Waarom zou ik?’

‘Het is belangrijker dan je denkt. Jij hebt het niet op Dantès, hè?’

‘Ik hou niet van verwaande kereltjes.’

‘Vertel me dan wat je van die Catalaanse weet.’

‘Ik weet niets met zekerheid, maar ik heb dingen gezien waaruit ik afleid dat de toekomstige kapitein op de weg naar de Vieilles Infirmeries moeilijkheden te wachten staan.’

‘Wat heb je dan gezien? Zeg op.’

‘Telkens wanneer ik Mercédès in de stad heb gezien, werd ze vergezeld door een stoere Catalaan met vervaarlijke blik, een rode huid, bruin haar en een vurig voorkomen, die ze “mijn neef” noemt.’

‘Echt waar? En je denkt dat die neef haar probeert te versieren?’

‘Dat vermoed ik. Wat voor de duivel moet een stoere kerel van eenentwintig anders met een mooie meid van zeventien?’

‘En je zegt dat Dantès naar het dorp van de Catalanen is gegaan?’

‘Hij is net vóór mij vertrokken.’

‘Als we nou eens dezelfde kant uit gingen. Dan leggen we aan in La Réserve, en drinken we daar een glas lamalgue terwijl we op nieuws wachten.’

‘Wie moet ons dat nieuws dan brengen?’

‘We zitten op de route en we zullen op het gezicht van Dantès kunnen lezen wat er gebeurd is.’

‘Laten we gaan,’ zei Caderousse. ‘Maar jij betaalt.’

‘Da’s best,’ antwoordde Danglars.

Snel begaven ze zich naar La Réserve. Daar lieten ze zich een fles wijn en twee glazen brengen. Père Pamphile had nog geen tien minuten daarvoor Dantès voorbij zien komen. Toen ze zich ervan vergewist hadden dat Dantès in het dorp was, gingen ze onder het jonge groen van de platanen en esdoorns zitten, waarin een zwerm vogels vrolijk een van de eerste mooie lentedagen bezong.

HOOFDSTUK 3

Het dorp van de Catalanen

Op honderd pas van de plek waar de twee vrienden met op de horizon gerichte ogen en met gespitste oren de sprankelende lamalguewijn achteroversloegen, verhief zich achter een kale, door zon en mistral verweerde rotsheuvel het dorp van de Catalanen.

Op een dag was een geheimzinnige kolonie uit Spanje vertrokken en aangekomen op de landtong waar ze tot op heden is gebleven. Niemand wist waar die mensen vandaan kwamen, niemand verstond hun taal. Een van hun chefs kende een mondvol Provençaals en vroeg de gemeente Marseille om hun de barre kaap te geven, waar ze naar het voorbeeld van zeelui uit vervlogen tijden hun schepen aan land hadden getrokken. Het verzoek werd ingewilligd en drie maanden later was er een klein dorp verrezen rond de twaalf tot vijftien schepen van die zeezigeuners.

Het dorp ziet er vreemd en pittoresk uit – half Moors, half Spaans – en wordt tot op heden bewoond door afstammelingen van die eerste kolonisten. Sinds drie of vier eeuwen zijn ze trouw gebleven aan die kleine kaap waar ze als een vlucht zeevogels op waren neergestreken. Ze vermengden zich niet met de Marseillaanse bevolking, maar trouwden onder elkaar en bewaarden de zeden en de klederdracht van hun moederland, zoals ze ook de taal ervan hebben bewaard.

Onze lezers moeten ons door die ene straat van dit dorpje volgen, en met ons een van die huisjes binnengaan, vanbuiten door de zon getaand in de mooie kleur van dorre bladeren, eigen aan de gebouwen van de streek, en vanbinnen bestreken met een laagje witkalk, de enige opsmuk van Spaanse posada’s.

Een mooi jong meisje met gitzwart haar en de fluwelige ogen van een gazelle stond met haar rug tegen een wand geleund. Tussen haar slanke vingers van klassieke vorm wreef ze een onschuldig heidetakje stuk, waar ze de bloemen van afrukte en de resten over de grond uitstrooide. Haar gebruinde, tot de elleboog ontblote armen, die geboetseerd leken naar de Venus van Arles, rilden van een koortsig ongeduld, en ze stampte op de grond met haar lenige en gewelfde voet, zodat men even de zuivere, trotse en uitdagende vorm van haar been zag, gevangen in een roodkatoenen kous met grijs en blauw motief.

Op drie pas van haar zat een uit de kluiten gewassen jongen van een jaar of tweeëntwintig. Met zijn elleboog geleund op een oud wormstekig meubel deed hij zijn stoel hortend heen en weer schommelen. Hij keek haar half twijfelend half gekrenkt aan. Zijn ogen waren één grote vraag, maar tegen de ferme, onverstoorbare blik van het meisje was hij niet opgewassen.

‘Luister, Mercédès,’ zei de jongeman. ‘Pasen komt eraan, wordt het geen tijd om te trouwen? Geef antwoord!’

‘Ik heb je al honderd keer antwoord gegeven, Fernand, en je moet wel een grote hekel aan jezelf hebben om het mij nog eens te vragen!’

‘Nou, als je wilt dat ik het geloof, zul je nog eens moeten herhalen dat je mijn liefde afwijst, ook al had die je moeders goedkeuring. Herhaal, al is het voor de honderdste keer, dat je niets om mijn geluk geeft, ja dat mijn leven of mijn dood niets voor je betekenen. Ach, God! Tien jaar heb ik ervan gedroomd je man te worden en nu zou ik de hoop die me doet leven moeten opgeven!’

‘In elk geval heb ik je nooit in die hoop aangemoedigd,’ antwoordde Mercédès. ‘Ga me nu niet verwijten dat ik ooit met je heb geflirt. Ik heb altijd tegen je gezegd: “Ik hou van je als van een broer, maar verlang van mij nooit iets anders dan die zusterlijke vriendschap, want mijn hart behoort een ander toe.” Dat heb ik je toch altijd gezegd?’

‘Ja, ik weet het,’ antwoordde de jongeman. ‘Je bent wreed genoeg altijd openhartig tegenover mij geweest, maar vergeet je dan dat het voor de Catalanen een heilige wet is onder elkaar te trouwen?’

‘Je vergist je, Fernand, het is geen wet, het is niet meer dan een gewoonte. Geloof me, je moet je niet op die gewoonte beroepen om je gelijk te halen. Bovendien ben je in de loting gevallen, Fernand. De vrijheid die je nu nog geniet, is maar schijn. Elk moment kun je onder de wapenen worden geroepen. Wat moet je met me aan als je eenmaal soldaat bent? Ik ben een arme wees, verdrietig en onbemiddeld. Alles wat ik bezit is een half vervallen hut waarin een paar versleten netten hangen, de armzalige erfenis die mijn vader aan mijn moeder heeft nagelaten, en mijn moeder aan mij. Vergeet niet dat ik sinds haar dood, nu een jaar geleden, zowat leef van de liefdadigheid van anderen! Soms doe je alsof ik je ergens behulpzaam mee ben, maar dat is niet meer dan een excuus om je vangst met mij te mogen delen. En ik neem dat aan omdat je de zoon van een broer van mijn vader bent, omdat we samen zijn opgevoed, en vooral omdat het jou te veel pijn zou doen als ik weigerde. Maar de vis die ik ga verkopen en waarmee ik het geld verdien om het vlas te kopen dat ik spin, is liefdadigheid. Dat voel ik heel goed, Fernand.’

‘Wat doet het er toe dat je arm en eenzaam bent? Vanaf het moment dat je me beter bevalt dan de dochter van de hoogste reder of de rijkste bankier van Marseille. Wat hebben mannen als wij nodig? Een fatsoenlijke vrouw en een goede huismoeder. In wie vind ik beiden beter verenigd dan in jou?’

‘Ach, Fernand,’ antwoordde Mercédès hoofdschuddend, ‘een meisje wordt een slechte huismoeder en ze kan er niet voor instaan een fatsoenlijke vrouw te blijven, wanneer ze een andere man dan haar echtgenoot liefheeft. Stel je tevreden met mijn vriendschap, want nog eens: dat is alles wat ik je beloven en met zekerheid geven kan.’

‘Ik begrijp het,’ zei Fernand. ‘Je ondergaat geduldig je ellende, maar je bent bang mijn ellende met mij te delen. Maar als jij van me houdt, Mercédès, zal ik mijn geluk beproeven. Jij zult me geluk brengen en ik zal rijk worden. Ik kan iets anders gaan doen naast de visserij: ik kan als hulp in een winkel gaan werken, ik kan mijn eigen zaak beginnen!’

‘Je kunt niets van dat alles, Fernand. Je bent soldaat en je bent nu nog in het dorp, alleen omdat er geen oorlog is. Blijf dus visser. Koester geen dromen die de werkelijkheid alleen erger doen lijken, en stel je tevreden met mijn vriendschap, want iets anders kan ik je niet geven.’

‘Goed, je hebt gelijk, Mercédès, ik zal zeeman worden. In plaats van de door jou verfoeide kledij van onze voorouders zal ik dan een zuidwester, een gestreepte kiel en een blauw vest met ankers op de knopen dragen. Zo moet een man zich uitdossen om bij jou in de smaak te vallen, is het niet?’

‘Wat bedoel je?’ vroeg Mercédès, terwijl ze hem streng aankeek. ‘Ik begrijp je niet.’

‘Ik bedoel dat je enkel zo hard en zo wreed tegen me bent omdat je op iemand wacht die zo gekleed is. Maar diegene op wie je wacht is misschien wispelturig, en als hij het niet is, dan is de zee het voor hem.’

‘Ik dacht dat je een goed mens was, maar ik heb me vergist!’ riep Mercédès uit. ‘Je moet laaghartig zijn om uit jaloezie de goddelijke toorn over iemand af te roepen! Inderdaad, ik ontken niet dat ik op diegene wacht die je bedoelt en dat ik hem liefheb. En komt hij niet terug, dan zal ik dat niet wijten aan de wispelturigheid waar jij mee aan komt zetten; nee, ik zal zeggen dat hij is gestorven terwijl hij me liefhad.’

De jonge Catalaan maakte een nijdig gebaar.

‘Ik begrijp het, je geeft hém de schuld dat ik jóú niet liefheb. Je wilt je Catalaanse mes met zijn dolk kruisen. Maar wat zul je daarmee bereiken? Dat je mijn vriendschap kwijtraakt als je verliest en dat je mijn vriendschap in haat ziet veranderen als je wint. Geloof me, ruzie zoeken met een man is niet de juiste manier om de vrouw te behagen die die man liefheeft. Nee, Fernand, je kunt je maar beter niet laten meeslepen door zulke lage gedachten. Aangezien ik je vrouw niet kan zijn, zul je er genoegen mee moeten nemen dat ik je vriendin en zuster ben, en trouwens...’ En terwijl de tranen in haar ogen sprongen, vervolgde ze: ‘Je hebt net gezegd dat de zee verraderlijk is... en hij is nu al drie maanden weg... en in die drie maanden zijn er heel wat stormen geweest.’

Fernand vertrok geen spier. Hij deed geen poging om de tranen te drogen die over Mercédès’ wangen vloeiden, en toch zou hij voor elk van die tranen een glas van zijn bloed hebben gegeven. Die tranen vloeiden echter voor een ander.

Hij stond op, liep de hut op en neer en ging met onheilspellende blik en gebalde vuisten voor Mercédès staan.

‘Luister, Mercédès,’ zei hij, ‘voor de zoveelste keer: is dat je laatste woord?’

‘Ik heb Edmond Dantès lief,’ antwoordde het meisje koeltjes. ‘En geen ander dan Edmond zal mijn man zijn.’

‘En je zult hem altijd liefhebben?’

‘Zolang ik leef.’

Moedeloos liet Fernand het hoofd hangen en slaakte een zucht die op gekerm leek. Plotseling hief hij het hoofd weer op, met op elkaar geklemde tanden en trillende neusvleugels: ‘En als hij dood is?’

‘Als hij dood is, zal ook ik doodgaan.’

‘En als hij je vergeten is?’

‘Mercédès!’ riep een vrolijke stem vanbuiten. ‘Mercédès!’

‘Ach!’ riep het meisje uit, blozend van blijdschap en opspringend van liefde. ‘Zie je wel dat hij me niet vergeten is? Daar is hij!’

Ze vloog naar de deur en rukte die open met de uitroep: ‘Edmond, hier ben ik!’

Bleek en trillend deinsde Fernand terug, als een wandelaar bij het zien van een slang. Hij stootte tegen zijn stoel en zakte er weer op neer.

Edmond en Mercédès lagen in elkaars armen. De brandende zon van Marseille die door de deuropening naar binnen viel, deed hen baden in een golf van licht. Eerst zagen ze niets van wat hen omgaf. Een onmetelijk geluk zonderde hen af van de rest van de wereld, en ze spraken slechts met de halve woorden die de uitdrukking van een zo grote vreugde zijn dat ze eerder op uitingen van pijn lijken.

Opeens zag Edmond de onheilspellende gestalte van Fernand die zich bleek en dreigend in de schaduw aftekende. Met een onwillekeurige beweging bracht de jonge Catalaan zijn hand naar het mes aan zijn gordel.

‘O, pardon!’ zei Dantès, die op zijn beurt de wenkbrauwen fronste. ‘Ik had niet gezien dat we met ons drieën waren.’

Toen richtte hij zich tot Mercédès en vroeg: ‘Wie is die meneer?’

‘Meneer zal je beste vriend worden, Edmond, want hij is mijn vriend, mijn neef, mijn broer. Het is Fernand, de man van wie ik na jou het meest op de wereld houd. Herken je hem niet?’

‘O, jawel!’ zei Edmond.

Terwijl hij met zijn ene hand Mercédès vasthield, stak hij met een hartelijke beweging de Catalaan zijn andere hand toe.

In plaats van dit vriendschappelijke gebaar te beantwoorden, bleef Fernand echter sprakeloos en onbeweeglijk zitten, als een standbeeld.

Edmond liet zijn onderzoekende blik van de ontdane en bevende Mercédès naar de onheilspellende en dreigende Fernand gaan. Die ene blik was hem genoeg. Woede welde in hem op.

‘Toen ik me zo haastte om bij je te komen, Mercédès, wist ik niet dat het was om hier een vijand aan te treffen.’

‘Een vijand!’ riep Mercédès uit, met een verstoorde blik op haar neef. ‘Een vijand? Bij mij? Edmond, als ik dat geloofde, dan zou ik je bij de arm nemen en met je naar Marseille gaan, ja ik zou dit huis verlaten en er nooit meer terugkeren.’

Fernands ogen schoten vuur.

‘En mocht je een ongeluk overkomen, Edmond,’ vervolgde ze, met eenzelfde onverstoorbare kalmte waaruit Fernand afleidde dat het meisje zijn snode gedachten volkomen had doorgrond, ‘dan klim ik op Kaap Morgiou en werp ik me met het hoofd voorover op de rotsen.’

Fernand werd lijkbleek.

‘Maar je hebt het mis, Edmond,’ vervolgde ze, ‘je hebt hier geen vijand. Er is alleen Fernand, mijn broer, die je als een toegewijde vriend de hand zal drukken.’

Bij die woorden richtte het meisje haar strenge blik op de Catalaan die, alsof hij erdoor werd betoverd, langzaam op Edmond toe liep en hem de hand reikte.

Als een woeste maar machteloze golf was zijn haat stukgelopen op de dwingende invloed die deze vrouw op hem uitoefende. Amper had hij Edmonds hand aangeraakt of hij voelde dat hij alles had gedaan wat hij kon doen en vloog het huis uit.

‘O!’ kermde hij, terwijl hij met zijn handen in het haar rende als een bezetene. ‘Wie zal mij toch van die man bevrijden? Wat een ellende!’

‘Hé, Catalaan! Hé, Fernand! Wat ren je zo?’ hoorde hij een stem roepen.

De jongeman bleef op slag staan, keek om zich heen en zag Caderousse, die met Danglars onder een prieel aan een tafeltje zat.

‘Hé!’ zei Caderousse. ‘Waarom kom je niet even hier? Heb je dan zo’n haast dat je je vrienden niet even gedag kunt zeggen?’

‘Vooral wanneer ze een bijna volle fles voor zich hebben staan,’ voegde Danglars eraan toe.

Fernand keek beide mannen wezenloos aan en gaf geen kik.

‘Hij ziet eruit alsof hij een klap voor zijn kop heeft gekregen,’ zei Danglars, die Caderousse met zijn knie aanstootte. ‘Zouden we het mis hebben? Zou Dantès tegen onze verwachtingen in de overhand hebben bekomen?’

‘Verdraaid, daar wil ik meer van weten,’ zei Caderousse.

Hij richtte zich weer tot de jongeman en zei: ‘Luister, Catalaan, ga je verder of kom je bij ons zitten?’

Fernand veegde het zweet van zijn druipende voorhoofd en ging schoorvoetend het prieel binnen. In de schaduw en de koelte leken zijn zinnen en zijn lichaam enigszins tot rust te komen.

‘Goedendag,’ zei hij, ‘hebben jullie me geroepen?’

Hij viel meer dan hij ging zitten op een stoel bij de tafel.

‘Ik riep omdat je rende als een gek en ik bang was dat je jezelf in zee zou storten,’ zei Caderousse lachend. ‘Drommels, je hebt niet alleen vrienden om ze een glas wijn aan te bieden, maar ook om te beletten dat ze drie of vier pinten zout water binnenkrijgen.’

Fernand slaakte een zucht die op een snik leek en liet het hoofd op zijn polsen vallen, die hij op tafel had gekruist.

‘Kom, kom, Fernand,’ hernam Caderousse, die het gesprek opende met de ruwe botheid van volkslieden die uit nieuwsgierigheid elk gevoel van tact laten varen. ‘Ik moet zeggen dat je eruitziet als een verslagen minnaar!’

Daarop barstte hij uit in een grove lach.

‘Onzin!’ zei Danglars. ‘Een knaap van zijn kaliber is niet gemaakt om ongelukkig in de liefde te zijn. Je maakt een grapje, Caderousse.’

‘Helemaal niet,’ hernam Caderousse. ‘Hoor hem eens zuchten. Kom, kom, Fernand, kop op en geef eens antwoord. Het is niet aardig om niks te zeggen als je vrienden je vragen hoe het met je gaat.’

‘Met mij gaat het goed,’ zei Fernand, die zijn vuisten balde zonder op te kijken.

‘Aha, daar hebben we het, Danglars!’ zei Caderousse met een knipoogje naar zijn vriend. ‘De zaak zit zo: onze Fernand hier, een goede en brave Catalaan, een van de beste vissers van Marseille, is verliefd op een beeldschoon meisje dat Mercédès heet. Helaas blijkt het beeldschone meisje op haar beurt verliefd te zijn op de eerste stuurman van de Pharaon, en aangezien de Pharaon vandaag de haven binnengevallen is... Je snapt het wel.’

‘Nee, ik snap het niet,’ zei Danglars.

‘Onze arme Fernand heeft vast de bons gekregen,’ vervolgde Caderousse.

‘Nou, en wat dan nog?’ zei Fernand, die de ogen opsloeg en Caderousse aankeek als een man die een ander zoekt om zijn woede op te koelen. ‘Mercédès is haar eigen baas, of niet? Het staat haar vrij om lief te hebben wie ze wil.’

‘O, als je het zo opvat, is het een ander geval!’ zei Caderousse. ‘Maar ik dacht dat je een Catalaan was. Ik heb me laten vertellen dat de Catalanen geen mannen zijn om zich door een rivaal te laten ringeloren. Ik kreeg zelfs te horen dat juist Fernand vreselijk wraakzuchtig was.’

Fernand glimlachte meewarig.

‘Wie verliefd is, is nooit vreselijk,’ zei hij.

‘Arme jongen!’ hernam Danglars, die deed alsof hij uit het diepst van zijn ziel met de jongeman meevoelde. ‘Wat wil je? Hij had niet verwacht dat Dantès zo plotseling opnieuw zou opduiken. Hij dacht misschien dat hij dood was, of haar ontrouw was geworden, wie weet! Dergelijke dingen zijn des te pijnlijker wanneer ze ons onverwachts overkomen.’

‘Ach ja,’ zei Caderousse, die onder het praten almaar doordronk zodat de zware lamalgue hem naar het hoofd begon te stijgen. ‘In elk geval is Fernand niet de enige die last heeft van de behouden thuiskomst van Dantès, is het niet, Danglars?’

‘Nee, je hebt gelijk en ik zou bijna durven zeggen dat hem dat ongeluk zal brengen.’

‘Nou ja, en wat dan nog,’ hernam Caderousse, die Fernand een glas wijn inschonk en zichzelf voor de zoveelste keer bijvulde, terwijl Danglars amper aan zijn glas had genipt. ‘Ondertussen trouwt hij met Mercédès, de beeldschone Mercédès. Daar is hij uiteindelijk voor teruggekomen.’

Heel die tijd nam Danglars de jongeman met een indringende blik op en merkte dat de woorden van Caderousse op zijn hart druppelden als gesmolten lood.

‘Wanneer is de bruiloft?’ vroeg Danglars.

‘Dat staat nog niet vast!’ mompelde Fernand.

‘Nee, maar wel dat die er komt,’ zei Caderousse, ‘net zo zeker als Dantès kapitein van de Pharaon wordt. Nietwaar, Danglars?’

Bij die onverhoedse steek rilde Danglars en keek Caderousse onderzoekend aan of het om een welbewust pesterijtje ging. Op dat door de drank verdwaasde gezicht las hij echter niets dan afgunst. Hij vulde de glazen nog eens en vervolgde: ‘Goed dan, laten we dus drinken op kapitein Edmond Dantès, echtgenoot van die Catalaanse schoonheid!’

Caderousse bracht zijn glas met onvaste hand aan zijn mond en dronk het in één teug leeg. Fernand nam zijn glas en smeet het tegen de grond.

‘Ho, ho, ho!’ hakkelde Caderousse. ‘Wat zie ik daar, boven op de heuvel, in de richting van het dorp van de Catalanen? Kijk jij eens, Fernand, je ogen zijn beter dan die van mij. Ik denk dat ik dubbel begin te zien, en je weet hoe verraderlijk wijn kan zijn. Ik zou zweren dat het een verliefd stel is dat hand in hand naast elkaar loopt. Godallemachtig! Ze hebben geen idee dat we ze kunnen zien, en daar staan ze elkaar af te lebberen!’

Niet de geringste van de kwellingen op Fernands gezicht, dat zienderogen vertrok, ontging Danglars.

‘Ken je ze, Fernand?’ vroeg hij.

‘Ja,’ antwoordde die met verstikte stem. ‘Het zijn Edmond en Mercédès!’

‘Ach, het is niet waar!’ zei Caderousse. ‘Hoe kan het dat ik ze niet heb herkend! Hé daar, Dantès! Hé daar, toetebel! Kom even hier, en vertel ons wanneer jullie gaan trouwen, want Fernand hier is te trots om het ons te zeggen!’

‘Hou je kop!’ zei Danglars, terwijl hij deed alsof hij Caderousse, die zich met de balorigheid van een dronkaard uit het prieel naar buiten boog, wilde tegenhouden. ‘Kijk uit dat je niet omvalt en laat die twee rustig vrijen. Neem een voorbeeld aan Fernand, die heeft tenminste manieren.’

Fernand, door Danglars geprikkeld en tot het uiterste gedreven als een stier door de banderillero’s, zag eruit alsof hij nu eindelijk op hen afstormen zou. Hij was al opgestaan en leek zijn krachten te bundelen om zich op zijn rivaal te werpen. Mercédès verhief echter lachend en bevallig haar mooie kopje en liet haar stralende blik in het rond gaan. Toen herinnerde Fernand zich haar dreigement dat ze zou sterven als Edmond stierf, en geheel moedeloos liet hij zich weer op zijn stoel vallen.

Danglars keek beurtelings naar beide mannen: de een afgestompt door de drank, de ander overweldigd door de liefde.

‘Met die beide stommelingen kan ik niets beginnen,’ mompelde hij. ‘Ik ben bang dat ik hier tussen een dronkaard en een lafaard zit. Aan de ene kant een nijdas die zich bezat met wijn in plaats van zich te bedwelmen met gal; aan de andere kant een dwaas die zich zijn liefje onder zijn neus laat wegkapen en niets beters weet te doen dan te huilen en te janken als een kind. En toch heeft hij ogen die fonkelen als de ogen van Spanjaarden, Sicilianen en Calabrezen, mensen die weten wat wraak betekent, en vuisten die een stier de kop kunnen inslaan met de kracht van een slagersbijl. Het ziet ernaar uit dat Edmonds geluksster het haalt. Hij zal het mooie meisje trouwen, kapitein worden en ons uitlachen, behalve...’ Een gemeen lachje speelde om Danglars’ lippen, en hij vervolgde: ‘Behalve wanneer ík me ermee ga bemoeien.’

‘Hallo!’ riep Caderousse nog altijd, half opgericht en met zijn vuisten op de tafel steunend. ‘Hallo, Edmond! Zie je je vrienden dan niet, of ben je nu al zo trots dat je niet met ze wilt praten?’

‘Nee, beste Caderousse,’ antwoordde Dantès. ‘Ik ben niet trots, maar ik ben gelukkig, en geluk maakt blind, denk ik, meer nog dan trots.’

‘Zo mag ik het horen! Dat is pas een verklaring,’ zei Caderousse. ‘Hé, hoe gaat het ermee, madame Dantès!’

Mercédès groette ernstig terug.

‘Zo heet ik nog niet,’ zei ze. ‘In mijn land brengt het ongeluk om meisjes bij de naam van hun aanstaande te noemen voordat die hun man is geworden. Noem me dus alsjeblieft Mercédès.’

‘Je mag het onze buurman Caderousse niet kwalijk nemen,’ zei Dantès. ‘Hij zit er niet zover naast.’

‘Dus is de bruiloft binnenkort, Dantès?’ zei Danglars, met een buiging naar beide jongelieden.

‘Hoe sneller hoe liever, Danglars. Vandaag de huwelijksvoorwaarden bij mijn vader en morgen of op z’n laatst overmorgen het verlovingsdiner hier in La Réserve. Mijn vrienden zullen erbij zijn, hoop ik. Waarmee ik bedoel dat u bent uitgenodigd, Danglars. En dat ook jij erbij hoort, Caderousse!’

‘En Fernand?’ vroeg Caderousse met een besmuikt lachje. ‘Hoort Fernand er ook bij?’

‘De broer van mijn vrouw is mijn broer,’ zei Edmond. ‘Mercédès en ik zouden het erg spijtig vinden als hij er dan niet bij zou zijn.’

Fernand deed zijn mond open om te antwoorden, maar zijn stem stokte in zijn keel en hij kon geen woord uitbrengen.

‘Vandaag de voorwaarden, morgen of overmorgen de verloving... verduveld, u hebt wel haast, kapitein.’

‘Danglars,’ antwoordde Edmond met een glimlach, ‘ik moet tegen u hetzelfde zeggen als wat Mercédès zojuist tegen Caderousse zei: spreek me niet aan met een titel die me nog niet toekomt. Dat zou ongeluk kunnen brengen.’

‘Neem me niet kwalijk,’ antwoordde Danglars. ‘Ik wilde alleen maar zeggen dat u wel erg veel haast lijkt te hebben. Allemensen, we hebben de tijd! De Pharaon kiest de eerstvolgende drie maanden geen zee.’

‘Een mens heeft altijd haast om gelukkig te zijn, Danglars, want wie langdurig heeft geleden, heeft de grootste moeite om in het geluk te geloven. Maar ik handel niet alleen uit egoïsme, ik moet nog naar Parijs.’

‘Toe maar, naar Parijs! En ga je daar voor het eerst naartoe, Dantès?’

‘Ja.’

‘Wat moet je verdraaid in Parijs?’

‘Ik ga niet voor mezelf. Ik vervul een laatste opdracht van onze arme kapitein Leclère. U begrijpt wel, Danglars, dat is heilig. Maar wees gerust, ik ga erheen en kom meteen terug.’

‘Ja, ja, ik begrijp het,’ zei Danglars hardop. En bij zichzelf voegde hij eraan toe: ‘Naar Parijs... zeker om de brief te bezorgen die de grootmaarschalk hem heeft gegeven. Verdraaid, die brief brengt me op een idee, een prachtidee! Ach, Dantès, beste vriend, je staat nog niet als nummer één op de monsterrol van de Pharaon.’

Toen wendde hij zich weer tot Edmond, die zich alweer verwijderde.

‘Goede reis!’ riep hij hem na.

‘Dank u!’ antwoordde Edmond, die omkeek en vriendelijk zwaaide.

Daarop vervolgden de twee geliefden hun weg, kalm en gelukkig als twee uitverkorenen die ten hemel varen.

HOOFDSTUK 4

Complot

Danglars keek Edmond en Mercédès na tot het liefdespaar om een hoek van het fort Saint-Nicolas was verdwenen. Toen hij zich weer omdraaide, zag hij Fernand die bleek en rillend op zijn stoel was teruggezakt, terwijl Caderousse een drinklied voor zich uit lalde.

‘Tja, mijn beste,’ zei Danglars tegen Fernand, ‘dat huwelijk maakt niet iedereen gelukkig, heb ik de indruk!’

‘Het maakt me wanhopig,’ zei Fernand.

‘Hou je dan van Mercédès?’

‘Ik aanbid haar!’

‘Allang?’

‘Sinds ik haar ken, heb ik altijd van haar gehouden.’

‘En je weet niets beters te verzinnen dan je de haren uit je hoofd te rukken in plaats van er iets aan te doen! Verduveld, ik dacht dat het er bij jullie anders aan toe ging!’

‘Wat moet ik dan doen?’ vroeg Fernand.

‘Weet ik veel. Het is niet mijn zaak, ík ben niet verliefd op mejuffrouw Mercédès, maar jij. Zoekt, zegt het Evangelie, en gij zult vinden.’

‘Ik had al gevonden.’

‘Wat dan?’

‘Ik wilde de man neersteken, maar de vrouw heeft tegen me gezegd dat ze zich van kant zou maken als haar verloofde iets overkwam.’

‘Ach wat, zoiets zeg je wel, maar doe je niet.’

‘Dan kent u Mercédès niet, meneer, waar ze mee dreigt, dat doet ze ook.’

‘Idioot!’ mompelde Danglars zachtjes. ‘Wat kan het mij schelen of ze zich al dan niet van kant maakt, als Dantès maar geen kapitein wordt.’

‘En nog voor Mercédès sterft, zal ik zelf sterven,’ vervolgde Fernand op besliste toon.

‘Dat is pas liefde,’ zei Caderousse met dubbele tong. ‘Dat is liefde, of anders weet ik het niet meer!’

‘Komaan,’ zei Danglars, ‘je komt sympathiek op me over en ik wil je wel uit de nood helpen, de duivel mag me halen als het niet waar is, maar...’

‘Ja,’ zei Caderousse, ‘komaan.’

‘Beste kerel,’ hernam Danglars, ‘je bent driekwart dronken. Drink die fles nu maar leeg, dan ben je het helemaal. Drink dus en bemoei je niet met onze zaken, want daarvoor moet je helemaal bij zinnen zijn.’

‘Ikke dronken?’ zei Caderousse. ‘Kom nou! Ik kan er nog vier op, van die flessen van jou, ze zijn niet groter dan flesjes eau de cologne! Père Pamphile, wijn!’

Om zijn woorden kracht bij te zetten, hamerde Caderousse met zijn glas op de tafel.

‘U zei dus, meneer?’ vroeg Fernand, die gretig op het vervolg van de afgebroken zin wachtte.

‘Wat zei ik ook weer? Ik weet het niet meer. Door die dronkenlap van een Caderousse ben ik de draad van mijn gedachten kwijtgeraakt.’

‘Dronkenlap zoveel je wilt. Wee degenen wie de wijn vrezen, want die koesteren een of andere kwade gedachte en zijn bang dat de wijn die zal openbaren.’

Daarop begon Caderousse de slotregels van een destijds zeer populair liedje te zingen:

’t Is al gespuis dat water eert,

Dat heeft de zondvloed ons geleerd.

‘U zei, meneer,’ hernam Fernand, ‘dat u me wel uit de nood wilde helpen. Maar, voegde u eraan toe...’

‘Maar, voegde ik eraan toe... Om je uit de nood te helpen volstaat het dat Dantès niet trouwt met het meisje dat je liefhebt. En volgens mij kan het huwelijk evengoed afketsen zonder dat Dantès sterft.’

‘Alleen de dood kan hen scheiden,’ zei Fernand.

‘Je praat als een kip zonder kop, vriend,’ zei Caderousse. ‘Danglars hier is een gewiekste kerel, een slimme vogel, een Griek. Hij zal je bewijzen dat je ongelijk hebt. Bewijs het, Danglars. Ik ben voor je opgekomen. Zeg tegen hem dat Dantès niet noodzakelijk hoeft te sterven. Het zou trouwens spijtig zijn dat hij sterft, Dantès. Een aardige jongen, ik mag hem graag, ikke, Dantès. Proost, op Dantès!’

Fernand stond ongeduldig op.

‘Laat hem bazelen,’ hernam Danglars, terwijl hij de jongeman tegenhield. ‘Trouwens, hoe dronken hij ook is, hij zit er niet eens zover naast. Afwezigheid scheidt evengoed als de dood. Gesteld dat er tussen Edmond en Mercédès een gevangenismuur stond, dan zou die hen niet minder scheiden dan een grafsteen.’

‘Ja, maar de gevangenis kom je ook weer uit,’ zei Caderousse, die zich met het greintje bevattingsvermogen dat hem nog restte vastklampte aan het gesprek. ‘En wanneer je uit de gevangenis komt en Edmond Dantès heet, dan neem je wraak.’

‘Nou en?’ mompelde Fernand.

‘Bovendien,’ vervolgde Caderousse, ‘waarom zouden ze Dantès in de gevangenis gooien? Hij heeft niet gestolen, hij heeft niemand vermoord, hij heeft niemand doodgeslagen...’

‘Hou je kop,’ zei Danglars.

‘Mijn kop houden! Waarom zou ik?’ zei Caderousse. ‘Ik wil gewoon dat iemand me uitlegt waarom ze Dantès gevangen zouden zetten. Ik mag Dantès graag. Proost, op Dantès!’

En hij sloeg het zoveelste glas wijn achterover.

Danglars zag de voortschrijdende dronkenschap in de suffige ogen van de kleermaker en wendde zich weer tot Fernand.

‘Begrijp je nu dat het niet nodig is om hem te doden?’ zei hij.

‘Zeker, maar dan moet je wel, zoals u daarnet zei, een middel hebben om Dantès te laten arresteren. Hebt u dat middel?’

‘Als je goed zoekt,’ zei Danglars, ‘vind je er wel een. Maar waar bemoei ik me verduveld mee? Het gaat me geen moer aan.’

‘Ik weet niet of het u aangaat,’ zei Fernand, en hij greep de ander bij zijn arm. ‘Maar ik weet wel dat u een of andere persoonlijke reden hebt om Dantès te haten. Wie zelf haat, vergist zich niet in andermans gevoelens.’

‘Een reden om Dantès te haten? Ik? Op mijn woord, ik heb er niet één. Ik zag dat je ongelukkig was, en je ongeluk heeft me geraakt, dat is alles. Maar als je denkt dat ik uit eigenbelang handel, adieu, beste vriend, zoek het dan zelf maar uit!’

Danglars deed alsof hij op zijn beurt wilde opstaan.

‘Nee,’ zei Fernand, die hem tegenhield. ‘Blijf! Per slot van rekening kan het me niks schelen of u al dan niet iets tegen Dantès hebt. Ik kan hem niet luchten, daar kom ik rond voor uit. U vindt het middel en ik voer het uit, op voorwaarde dat er geen bloed hoeft te vloeien, want Mercédès heeft gezegd dat ze zich van kant maakt als Dantès wordt gedood.’

Caderousse, die zijn hoofd op de tafel had laten vallen, keek op en nam Fernand en Danglars met lodderige, wezenloze ogen op.

‘Dantès doden!’ zei hij. ‘Spreekt hier iemand over Dantès doden? Ik wil niet dat hij wordt gedood, ikke. Hij is mijn vriend. Vanmorgen heeft hij me aangeboden om zijn geld met hem te delen, zoals ik mijn geld met hem heb gedeeld. Ik wil niet dat Dantès wordt gedood.’

‘Wie heeft het erover dat hij dood moet, idioot!’ merkte Danglars op. ‘Het is toch maar een grap.’ En terwijl hij Caderousse weer inschonk, voegde hij eraan toe: ‘Drink op zijn gezondheid en laat ons met rust!’

‘Ja, ja, op de gezondheid van Dantès!’ zei Caderousse, die zijn glas in een paar slokken leegdronk. ‘Proost! Proost! Ziezo!’

‘Maar het middel,’ zei Fernand, ‘wat is het middel?’

‘Heb je het dan nog niet gevonden?’

‘Nee, daar zou u voor zorgen.’

‘Dat is waar,’ hernam Danglars. ‘De Fransen hebben op de Spanjaarden voor dat de Spanjaarden almaar piekeren en de Fransen iets bedenken.’

‘Bedenk dan iets!’ zei Fernand ongeduldig.

‘Ober,’ zei Danglars, ‘breng mij een pen, inkt en papier.’

‘Een pen, inkt en papier!’ mompelde Fernand.

‘Ja, ik ben boekhouder. Pen, inkt en papier zijn mijn instrumenten, en zonder mijn instrumenten kan ik niets beginnen.’

‘Een pen, inkt en papier!’ riep nu ook Fernand.

‘Wat u vraagt ligt daar op dat tafeltje,’ zei de ober, en hij wees naar het gevraagde schrijfgerei.

‘Breng het dan hier.’

De ober nam het papier, de inkt en de pen, en zette alles op het tafeltje in het prieel.

‘Als je bedenkt dat je hier alles hebt waarmee je iemand kunt doden, met meer zekerheid dan wanneer je hem in een bocht in het bos opwacht om hem te vermoorden,’ zei Caderousse terwijl hij zijn hand op het papier liet vallen. ‘Ik ben altijd banger geweest voor een pen, een fles inkt en een blad papier dan voor een degen of een pistool.’

‘Die snuiter is niet zo dronken als hij lijkt,’ zei Danglars. ‘Schenk hem nog eens in, Fernand!’

Fernand vulde het glas van Caderousse, die als een verstokte drinker zijn hand van het papier verhief en naar zijn glas bracht.

De Catalaan volgde de handbeweging tot Caderousse, bijna geveld door de nieuwe lading alcohol, zijn glas weer op tafel neerzette, of liever gezegd liet terugvallen.

‘En?’ hernam de Catalaan, toen hij Caderousses laatste restje begripsvermogen zag verdwijnen na dat laatste glas wijn.

‘Ik zei dus,’ hernam Danglars, ‘dat iemand Dantès, na een reis waarbij hij Napels en Elba heeft aangedaan, bijvoorbeeld bij de officier van justitie zou kunnen aangeven als bonapartistisch agent...’

‘Ik zal hem aangeven!’ bracht de jongeman onbesuisd uit.

‘Ja, maar die aangifte moet je wel ondertekenen, en je wordt bovendien geconfronteerd met de persoon die je hebt aangegeven. Weliswaar doe ik je alle elementen aan de hand waarmee je je aanklacht kunt onderbouwen, maar Dantès blijft niet eeuwig in de gevangenis zitten. Ooit komt hij eruit, en de dag dat hij eruit komt zou ik niet graag in de schoenen staan van degene die hem erbij heeft gelapt.’

‘Ik wil niks liever dan dat hij ruzie met me komt zoeken!’ zei Fernand.

‘Ja, ja, en Mercédès? Mercédès, die je al zal haten als je zelfs maar per ongeluk haar teerbeminde Edmond een schrammetje toebrengt!’

‘Dat is waar,’ zei Fernand.

‘Nee, luister,’ hernam Danglars. ‘Als je voor dat middel kiest, dan is het stukken beter om gewoon deze pen te nemen, zoals ik nu doe, hem in de inkt te dopen en de bewuste aanklacht met de linkerhand te schrijven, zodat men het handschrift niet zal herkennen.’

Daarop voegde Danglars de daad bij het woord. Hij schreef met de linkerhand en in achteroverhellende letters, die helemaal niet leken op zijn gewone handschrift, de volgende regels die hij aan Fernand gaf, en die Fernand halfluid voorlas:

De heer Officier van Justitie wordt hierbij door een vriend van de troon en de godsdienst ter kennis gebracht dat een zekere Edmond Dantès, eerste stuurman van de Pharaon, een schip dat vanmorgen uit Izmir is binnengelopen na Napels en Portoferraio te hebben aangedaan, door Murat met een brief voor de usurpator werd belast, en dat hij van de usurpator een brief voor het Bonapartistisch Comité te Parijs heeft meegekregen.

      Het bewijs van zijn misdaad kunt u verkrijgen door hem te arresteren, want die brief zult u óf op hem vinden, óf bij zijn vader, óf in zijn hut aan boord van de Pharaon.

‘Prachtig,’ vervolgde Danglars. ‘Zo zou je je veilig kunnen wreken, want er is geen enkel spoor dat naar je terugvoert, terwijl de zaak vanzelf aan het rollen gaat. Je moet de brief alleen nog vouwen zoals ik het doe en er Aan de heer Officier van Justitie opschrijven, en alles is in kannen en kruiken.’

Met een speels air schreef Danglars het adres.

‘Zeker, alles is in kannen en kruiken,’ riep Caderousse uit, die met een uiterste inspanning had meegeluisterd en instinctief begreep wat een dergelijke aanklacht aan ongeluk zou kunnen meebrengen. ‘Alles is in kannen en kruiken, maar het zou ook aartsgemeen zijn.’

Hij stak zijn arm uit om de brief te grijpen.

‘Kalm maar,’ zei Danglars, terwijl hij de brief buiten het bereik van zijn hand schoof. ‘Wat ik zeg en doe is gewoon voor de grap. Ik ben de eerste die het spijtig zou vinden als Dantès ook maar iets overkwam, die beste Dantès! Kijk, hier...’

Hij pakte de brief, verfrommelde hem in zijn handen en smeet hem in een hoek van het prieel.

‘Zo mag ik het horen,’ zei Caderousse. ‘Dantès is mijn vriend en ik wil niet dat iemand hem kwaad doet.’

‘Ach wat, wie voor de duivel wil hem nou kwaad doen? Ik niet en Fernand evenmin!’ zei Danglars.

Hij stond op met een blik op de jongeman, die bleef zitten, maar loerde naar het in de hoek geworpen belastende blad papier.

‘Bestel in dat geval nog een fles,’ zei Caderousse. ‘Ik wil drinken op de gezondheid van Edmond en de mooie Mercédès.’

‘Je hebt meer dan genoeg gedronken, zuiplap,’ zei Danglars. ‘Als je doorgaat, zul je hier moeten blijven slapen, omdat je niet meer op je benen kunt staan.’

‘Ikke!’ riep Caderousse uit, terwijl hij opstond met de beledigde trots van een dronkenman. ‘Ikke niet op mijn benen kunnen staan? Ik wed dat ik tot in de klokkentoren van Les Accoules kan klimmen, zonder te wankelen op de koop toe!’

‘Top!’ zei Danglars. ‘Ik neem de weddenschap aan, maar voor morgen. Vandaag is het tijd om naar huis te gaan. Geef me dus een arm, dan stappen we op.’

‘Ja, laten we opstappen,’ zei Caderousse. ‘Maar daar heb ik je arm niet voor nodig. Kom je ook, Fernand? Ga je met ons mee naar Marseille?’

‘Nee,’ zei Fernand, ‘ik ga terug naar het dorp!’

‘Daar doe je verkeerd aan! Kom toch met ons mee naar Marseille!’

‘Ik heb in Marseille niets te zoeken, ik wil er helemaal niet naartoe!’

‘Bah, zoals je dat zegt! Je wilt niet, kereltje? Nou goed, je doet maar. Vrijheid, blijheid! Kom, Danglars, en laat dat heerschap maar naar zijn dorp terugkeren als hij dat zo graag wil.’

Danglars profiteerde van Caderousses plotselinge meegaandheid om hem mee te trekken richting Marseille. En om Fernand de mogelijkheid te bieden een kortere en gemakkelijkere weg te kiezen, ging hij echter niet terug via de Quai de la Rive-Neuve, maar via de Porte Saint-Victor. Caderousse volgde hem wankelend, waarbij hij zwaar aan Danglars’ arm hing.

Na een twintigtal passen keek Danglars om en zag hoe Fernand het blad papier opraapte en in zijn zak stopte. Daarop vloog de jongeman het prieel uit in de richting van Le Pilon.

‘Hè, wat doet hij nou?’ zei Caderousse. ‘Hij heeft ons voorgelogen. Hij zei dat hij naar het dorp ging, maar hij gaat naar de stad! Hé daar, Fernand! Je loopt verkeerd, jongen!’

‘Je ziet dubbel,’ zei Danglars. ‘Hij loopt lijnrecht naar de Vieilles Infirmeries.’

‘Heus?’ zei Caderousse. ‘Ik zou anders gezworen hebben dat hij rechtsaf ging. Wat is die wijn toch verraderlijk.’

‘Kom, kom,’ mompelde Danglars. ‘Ik denk dat de zaak aan het rollen is. De rest komt vanzelf!’

HOOFDSTUK 5

Het verlovingsdiner

Het beloofde een mooie dag te worden. De zon kwam helder en stralend op, en de eerste paarsrode gloed kleurde de schuimende kammen van de golven met zijn robijnen.

Het diner was in gereedheid gebracht op de eerste verdieping van La Réserve, waarvan we het prieel al hebben leren kennen. Het was een grote zaal met vijf of zes ramen, en om een of andere onverklaarbare reden stond boven elk daarvan de naam van een grote Franse stad geschreven. Een balkon, vervaardigd van hout, net als de rest van het gebouw, strekte zich over de hele lengte van de ramen uit.

Hoewel het diner pas rond het middaguur zou beginnen, was het balkon al om elf uur volgelopen met ongeduldige wandelaars. Het waren de bevoorrechte matrozen van de Pharaon en een paar soldaten, vrienden van Dantès. Ter ere van de verloofden hadden ze allemaal hun mooiste kleren tevoorschijn gehaald.

Onder de dinergasten ging het gerucht dat de reders van de Pharaon het verlovingsdiner van hun eerste stuurman met hun aanwezigheid zouden opluisteren, maar dat was zo’n grote eer voor Dantès, dat niemand het durfde te geloven.

Danglars echter, die samen met Caderousse arriveerde, bevestigde het bericht. Hij had de heer Morrel die morgen nog gezien, en die had tegen hem gezegd dat hij in La Réserve zou komen dineren.

Even later kwam Morrel inderdaad de zaal binnen en werd hij door de matrozen van de Pharaon op een eenstemmig ‘hoezee’ onthaald. De aanwezigheid van de reder bevestigde voor hen het gerucht dat Dantès tot kapitein zou worden benoemd. Aangezien Dantès aan boord zeer geliefd was, dankten de brave kerels aldus hun reder, wiens keuze voor één keer toevallig samenviel met hun verlangens. Morrel was nog maar net binnen of er werd unaniem beslist om Danglars en Caderousse naar de bruidegom te sturen. Ze moesten hem inlichten over dit hoge bezoek, waarvan de verschijning zoveel sensatie had verwekt, en hem aansporen om op te schieten.

Danglars en Caderousse gingen er op een drafje vandoor. Ze waren nog geen honderd pas ver of daar zagen ze ter hoogte van het kruitmagazijn een groepje aankomen.

Het groepje bestond uit vier bruidsmeisjes, vriendinnen van Mercédès uit de Catalaanse kolonie. Aan de ene kant van de bruid liep Edmond, die haar een arm gaf, aan de andere père Dantès. Achteraan kwam Fernand met een geforceerd lachje op zijn lippen.

Mercédès en Edmond merkten dit geforceerde lachje niet op. De arme kinderen waren zo gelukkig dat ze alleen oog hadden voor elkaar en voor de stralend heldere hemel die hen zegende.

Danglars en Caderousse kweten zich van hun taak. Nadat ze Edmond krachtig en hartelijk de hand hadden gedrukt, ging Danglars naast Fernand lopen en Caderousse naast père Dantès, die in het middelpunt van de belangstelling stond.

De oude man ging gekleed in een mooi, fijn geribd tafzijden kostuum, versierd met grote, stalen facetknopen. Zijn dunne, maar pezige benen waren in een paar prachtige gespikkelde katoenen kousen gestoken, die een uur in de wind roken naar Engelse smokkelwaar. Aan zijn driekante hoed fladderden een heleboel witte en blauwe lintjes. Tot slot steunde hij op een wandelstok van kromhout, vanboven afgerond als een antieke herdersstaf. Hij leek sprekend op een van die muskusheertjes die in 1796 in de pas heropende tuinen van het Luxembourg en de Tuilerieën paradeerden.

Naast hem was, zoals gezegd, Caderousse komen lopen – Caderousse die zich in de hoop op een lekker diner met vader en zoon Dantès had verzoend. Hij bewaarde nog maar een vage herinnering aan wat er de vorige avond allemaal was gebeurd, zoals men ’s morgens bij het ontwaken niet meer dan een schimmig beeld overhoudt van wat men heeft gedroomd.

Toen hij zich bij Fernand voegde, had Danglars een doordringende blik op de teleurgestelde minnaar geworpen. Fernand, die achter het toekomstige echtpaar liep, werd compleet genegeerd door Mercédès, die in het jeugdige en charmante egoïsme van de liefde enkel oog had voor haar Edmond. Fernand was bleek, maar werd nu en dan vuurrood – een roodheid die telkens weer wegtrok om plaats te maken voor een nog valere bleekheid. Af en toe keek hij in de richting van Marseille, waarbij hij werd overvallen door een onwillekeurige, zenuwachtige rilling over zijn hele lijf. Fernand leek een of andere grote gebeurtenis te verwachten, of er althans rekening mee te houden.

Dantès was eenvoudig gekleed. Aangezien hij tot de koopvaardijvloot behoorde, droeg hij een pak dat het midden hield tussen militair uniform en burgerkostuum. In die kleren zag hij er zo geweldig uit dat de opgewektheid en de schoonheid van zijn verloofde nog meer luister kregen.

Mercédès was mooi als een Griekse vrouw van Cyprus of Kea met gitzwarte ogen en vermiljoenrode lippen. Ze liep met de soepele, franke stap waaraan men de vrouwen uit Arles en Andalusië herkent. Een stadsmeisje zou misschien haar blijdschap hebben willen verbergen achter een sluier of ten minste achter het velours van haar oogleden, maar Mercédès glimlachte en keek het gezelschap onbeschroomd aan. Haar glimlach en haar blik zeiden even openhartig als woorden: als jullie mijn vrienden zijn, wees dan blij met mij, want ik ben werkelijk heel gelukkig!

Zodra de verlovingsstoet in het zicht van La Réserve kwam, ging Morrel naar beneden en liep hem tegemoet, gevolgd door de matrozen en de soldaten bij wie hij was gebleven en tegenover wie hij de eerder aan Dantès gedane belofte dat hij kapitein Leclère zou opvolgen, had herhaald. Toen Edmond de reder zag komen, liet hij de arm van zijn verloofde los en stak die vervolgens door de arm van Morrel. De reder en het jonge meisje gaven daarop het voorbeeld door als eersten de houten trap te bestijgen die naar de zaal leidde waar het diner was opgediend. De trap kraakte wel vijf minuten lang onder de zware stappen van de gasten.

‘Vader,’ zei Mercédès, terwijl ze midden voor de tafel bleef staan, ‘gaat u alstublieft rechts van mij zitten.’ En met een zachtheid die als een dolksteek diep in het hart van Fernand doordrong, liet ze erop volgen: ‘Links van mij plaats ik degene die altijd een broer voor mij is geweest.’

Fernands lippen werden doodsbleek en onder de donkerbruine teint van zijn viriele gezicht kon men opnieuw zien hoe het bloed langzaam naar zijn hart terugvloeide.

Ondertussen had Dantès ook zijn eregasten uitgekozen. Rechts van zich had hij Morrel geplaatst, links van zich Danglars. Met een handgebaar nodigde hij vervolgens de anderen uit om te gaan zitten naar het hun uitkwam.

En daar gingen de Arleense worsten met hun donkere vlees en scherpe geur de tafel al rond – evenals de langoesten met hun betoverende pantser, de venusschelpen met hun lichtroze schaal, de zee-egels die in hun stekelige bolster op kastanjes lijken, de tapijtschelpen waarvan de lekkerbekken uit het zuiden beweren dat ze niet hoeven onder te doen voor de oesters uit het noorden, kortom, al die delicatessen die door de branding op de zandige oever worden geworpen en door de dankbare vissers onder de algemene noemer van ‘zeevruchten’ worden aangeduid.

‘Welk een gewijde stilte!’ zei père Dantès, terwijl hij nipte aan een glas topaasgele wijn die Pamphile in eigen persoon voor Mercédès had neergezet. ‘Je zou niet zeggen dat hier dertig mensen aanzitten die niets liever willen dan lachen.’

‘Echtgenoot zijn is anders niet altijd een pretje!’ merkte Caderousse op.

‘Het punt is dat ik op dit moment te gelukkig ben om pret te maken,’ zei Dantès. ‘Als je dat bedoelt, beste buurman, dan heb je gelijk! Blijdschap heeft soms een vreemde uitwerking, en dan voel je je even bedrukt als wanneer je verdrietig bent.’

Danglars observeerde Fernand, wiens ontvankelijke aard elke emotie in zich opnam en prijsgaf.

‘Ach wat, waarom bedrukt!’ zei Danglars. ‘Je hoeft toch niets te vrezen? Voor zover ik kan zien gaan je wensen een voor een in vervulling!’

‘Daar ben ik nu juist zo bang voor,’ zei Dantès. ‘Me dunkt dat de mens niet geschapen is om zonder slag of stoot gelukkig te zijn! Het geluk is als die paleizen op betoverde eilanden, waarvan de poorten door draken worden bewaakt. Je moet vechten om het te veroveren, en ik weet werkelijk niet waaraan ik het geluk heb te danken om de echtgenoot van Mercédès te zijn.’

‘Echtgenoot, echtgenoot,’ zei Caderousse lachend, ‘nog niet, kapitein. Hang de echtgenoot maar eens uit, je zult zien hoe je wordt ontvangen.’

Mercédès bloosde.

Fernand zat onrustig op zijn stoel, schrikte op bij het minste geluid en veegde van tijd tot tijd het overvloedige zweet weg dat als de eerste druppels van een onweersbui op zijn voorhoofd parelde.

‘Caderousse, beste buurman,’ zei Dantès, ‘nou ben je toch echt aan het muggenziften. Mercédès is mijn vrouw nog niet, dat klopt.’ Daarop trok hij zijn horloge en vervolgde: ‘Maar over anderhalf uur zal zij het zijn!’

Iedereen liet een kreet van verbazing horen, behalve père Dantès, wiens brede lach zijn nog gave tanden liet zien. Mercédès glimlachte en bloosde niet meer. Fernand greep met een krampachtige beweging naar het heft van zijn mes.

‘Over een uur!’ zei Danglars, die nu zelf bleek werd. ‘Hoe is dat mogelijk?’

‘Jawel, vrienden,’ antwoordde Dantès. ‘Dankzij de invloed van monsieur Morrel, naast mijn vader de man aan wie ik het meest op de wereld te danken heb, zijn alle hinderpalen uit de weg geruimd. We hebben de officiële ondertrouw afgekocht, en worden om halfdrie door de burgemeester van Marseille op het stadhuis verwacht. Aangezien het zojuist kwart over één heeft geslagen, denk ik dat ik er niet zover naast ben als ik zeg dat Mercédès over anderhalf uur madame Dantès zal heten.’

Fernand sloot zijn ogen; vurige vlekken schroeiden zijn oogleden. Hij moest zwaar op de tafel steunen om niet van zijn stoel te vallen, en hoezeer hij zich ook probeerde in te houden, toch ontsnapte hem een dof gekerm dat verloren ging in het gelach en de gelukwensen van het gezelschap.

‘Hij laat er geen gras over groeien, hè,’ zei père Dantès. ‘Dat noem ik pas doortastend handelen: gistermorgen aangekomen, vanmiddag om drie uur getrouwd! Geef mij maar een zeeman als het snel moet gaan!’

‘En de andere formaliteiten dan?’ wierp Danglars voorzichtig tegen. ‘Het contract, de akten...’

‘Het contract?’ zei Dantès lachend. ‘Het contract is rap geregeld. Mercédès heeft niets en ik nog minder! Dus trouwen we in gemeenschap van goederen, en daarmee uit! Dat kost weinig tijd om te noteren, en al even weinig geld!’

De kwinkslag verwekte een nieuwe uitbarsting van gelach en gejuich.

‘Wat we voor een verlovingsfeest hielden,’ zei Danglars, ‘is in feite dus een huwelijksfeest.’

‘Nee, dat niet,’ zei Dantès. ‘Jullie zullen er niets bij verliezen, wees gerust. Morgenvroeg vertrek ik naar Parijs. Vier dagen heen, vier dagen terug, één dag om de boodschap die me werd toevertrouwd nauwgezet af te handelen; dan ben ik op 10 maart terug. Op 11 maart komt dan de echte bruiloft.’

Bij het vooruitzicht op een nieuw feestmaal nam de vrolijkheid nog toe, zodat père Dantès, die bij het begin van het diner over de zwijgzaamheid had geklaagd, nu vergeefse pogingen deed om te midden van het algemene rumoer een gelukwens op bruid en bruidegom uit te brengen.

Dantès raadde de bedoeling van zijn vader en beantwoordde haar met een liefdevolle glimlach. Mercédès hield de koekoeksklok in de zaal in de gaten en gaf Edmond een teken.

Aan tafel heersten de luidruchtige vrolijkheid en de losheid die gebruikelijk zijn aan het einde van een feestmaal in de lagere maatschappelijke standen. Wie niet tevreden was met zijn plaats stond zonder poespas op en zocht andere tafelburen. Iedereen begon door elkaar te praten, niemand ging in op wat de ander zei, men had slechts oor voor zijn eigen gedachten.

Fernands bleekheid was zowat overgegaan op de wangen van Danglars. Fernand liep er levenloos bij en leek zo ongeveer op een verdoemde in het vagevuur. Hij was als een van de eersten opgestaan en liep de zaal op en neer, terwijl hij zijn oor probeerde te sluiten voor het geschetter van de liederen en het gerinkel van de glazen.

Caderousse benaderde hem op het moment dat Danglars zich in een hoek van de zaal bij Fernand had gevoegd, hoezeer die laatste hem ook leek te mijden. Caderousse was door de voorkomendheid van Dantès en vooral de goede wijn van père Pamphile bevrijd van het laatste greintje haat dat het onverwachte geluk van Dantès in zijn ziel had gezaaid.

‘Heus, Dantès is een bovenste beste jongen,’ zei Caderousse. ‘Wanneer ik hem zo naast zijn verloofde zie zitten, zeg ik bij mezelf dat het spijtig geweest zou zijn om hem de kwade poets te bakken die jullie gisteren aan het bekokstoven waren.’

‘Ach wat,’ zei Danglars, ‘je hebt toch zelf gezien dat de zaak zonder gevolg is gebleven. Onze arme Fernand was zo van streek dat ik eerst met hem te doen had. Maar zodra hij er zich bij had neergelegd, ja zelfs had aanvaard om de eerste bruidsjonker van zijn rivaal te zijn, viel er niets meer te zeggen.’

Caderousse keek Fernand aan. Die was doodsbleek.

‘Het offer is verdomde groot,’ vervolgde Danglars. ‘Want het meisje is waarachtig mooi. Verdorie, wat een geluksvogel, die toekomstige kapitein van mij! Ik zou maar wat graag Dantès heten, al was het maar voor twaalf uur.’

‘Zullen we gaan?’ vroeg de zachte stem van Mercédès. ‘Het heeft twee uur geslagen en we worden om kwart over twee verwacht.’

‘Ja, ja, laten we gaan!’ zei Dantès, waarbij hij opsprong.

‘Laten we gaan!’ herhaalden alle gasten in koor.

Danglars was Fernand, die op de vensterbank was gaan zitten, blijven observeren en zag hoe die opeens grote ogen opzette, als in een kramp opveerde en weer op de vensterbank neerzeeg. Op hetzelfde moment weerklonk een dof gedruis op de trap. De galm van een zware tred en het vage rumoer van stemmen en wapengekletter overstemden de toch zo luidruchtige kreten van de gasten. Het kabaal trok de algemene aandacht, een aandacht die zich manifesteerde in een plotselinge, beangstigende stilte.

Het geluid kwam dichterbij. Drie slagen weerklonken op de deur. Ieder keek zijn buurman verbaasd aan.

‘In naam der wet!’ riep een schelle stem waarop niemand reageerde.

De deur vloog open en een commissaris met zijn sjerp om kwam de zaal binnen, gevolgd door vier gewapende soldaten onder leiding van een korporaal.

De ongerustheid maakte plaats voor ontzetting.

‘Wat heeft dat te betekenen?’ vroeg de reder, die de hem bekende commissaris tegemoet liep. ‘Meneer, dit moet een vergissing zijn.’

‘Als het een vergissing is, monsieur Morrel,’ antwoordde de commissaris, ‘dan zal die snel de wereld uit zijn, geloof me. In afwachting daarvan ben ik hier met een arrestatiebevel, en hoewel ik mijn opdracht met tegenzin uitvoer, kan ik niet anders dan haar uitvoeren. Heren, wie van u is Edmond Dantès?’

Alle blikken keerden zich naar de jongeman, die geëmotioneerd maar waardig een stap naar voren deed en zei: ‘Dat ben ik, meneer. Wat wilt u van me?’

‘Edmond Dantès,’ hernam de commissaris, ‘in naam der wet, u bent mijn gevangene!’

‘Uw gevangene!’ zei Edmond, lichtelijk verblekend. ‘Maar waarom neemt u mij gevangen?’

‘Dat weet ik niet, meneer. Dat verneemt u bij uw eerste verhoor.’

Morrel begreep dat er niets te doen viel aan de onverbiddelijke toestand. Een commissaris met zijn sjerp om is geen mens meer, maar het standbeeld van de wet: koud, doof en stom.

Père Dantès echter sprong op de officier af. Er zijn nu eenmaal dingen die een vader- of een moederhart nooit zal begrijpen. Hij bad en smeekte. Tranen en smeekbeden konden niets uitrichten. Zijn vertwijfeling was echter zo groot dat de commissaris zich liet vermurwen.

‘Meneer,’ zei hij, ‘maak u niet ongerust. Wellicht is uw zoon een of andere douane- of quarantaineformaliteit vergeten. Hoogstwaarschijnlijk wordt hij weer in vrijheid gesteld zodra hij de vereiste inlichtingen heeft gegeven.’

‘Hé maar! Wat heeft dat te betekenen?’ vroeg Caderousse met gefronste wenkbrauwen aan Danglars, die een verbaasd gezicht opzette.

‘Weet ik veel?’ zei Danglars. ‘Ik sta versteld, net als jij. Ik zie wat er gebeurt en begrijp er niets van.’

Caderousse keek om zich heen, op zoek naar Fernand, maar die was nergens te bespeuren. Opeens stond het hele toneel van de vorige avond hem weer pijnlijk helder voor de geest. Het leek wel alsof de rampzalige ontwikkeling zojuist de sluier had weggerukt die de dronkenschap tussen hem en zijn herinnering had geworpen.

‘O, o!’ zei hij met schorre stem. ‘Zou dat het gevolg zijn van de grap waar jullie het gisteren over hadden, Danglars? Zo ja, wee degene die ermee is doorgegaan, want het is helemaal niet om te lachen.’

‘Hou op!’ riep Danglars uit. ‘Je weet heel goed dat ik het papier heb verscheurd.’

‘Je hebt het níét verscheurd,’ zei Caderousse. ‘Je hebt het in een hoek gesmeten, meer niet!’

‘Hou je mond, je hebt niets gezien, je was dronken.’

‘Waar is Fernand?’ vroeg Caderousse.

‘Weet ik veel,’ antwoordde Danglars. ‘Even naar buiten, denk ik. Maar in plaats van ons daarmee bezig te houden, kunnen we beter die arme lui een hart onder de riem steken.’

Tijdens die woordenwisseling had Dantès met een glimlach zijn vrienden al de hand gedrukt en had hij zich aan de commissaris overgegeven.

‘Geen zorgen,’ zei hij. ‘De vergissing zal spoedig opgehelderd zijn en ik maak me sterk dat ik niet eens de gevangenis in hoef.’

‘O, zeker niet,’ zei Danglars, die zich op dat moment, zoals gezegd, weer bij het gezelschap voegde. ‘Daar steek ik mijn hand voor in het vuur.’

Dantès ging de trap af, voorafgegaan door de politiecommissaris en omringd door de soldaten. Een rijtuig wachtte met wijd open portier voor de herberg. Hij stapte erin. Twee soldaten en de commissaris volgden hem. Het portier werd gesloten en het rijtuig reed terug naar Marseille.

‘Vaarwel, Dantès! Vaarwel, Edmond!’ riep Mercédès, die het balkon op vloog.

De gevangene hoorde de kreet die als een snik uit het gebroken hart van zijn verloofde kwam. Hij stak zijn hoofd door het portierraampje en riep: ‘Tot ziens, Mercédès!’

Daarop verdween hij achter een hoek van het fort Saint-Nicolas.

‘Wacht hier op mij,’ zei de reder. ‘Ik neem het eerste rijtuig dat ik tegenkom, ga zo snel ik kan naar Marseille en keer terug zodra ik meer weet.’

‘Ga!’ riepen alle stemmen. ‘Ga, en kom snel terug!’

Dit tweevoudige vertrek werd gevolgd door een diepe verslagenheid onder de achtergeblevenen.

De oude man en Mercédès stonden enige tijd in zichzelf verzonken, elk bezig met het eigen verdriet. Op een gegeven moment ontmoetten hun ogen elkaar, herkenden elkaar als twee slachtoffers van dezelfde klap en vielen elkaar in de armen.

Ondertussen kwam Fernand weer binnen, schonk zich een glas water in, dronk het op en ging op een stoel zitten. Het toeval wilde dat hij terechtkwam op de stoel naast die waar Mercédès op neerzeeg toen ze zich uit de armen van de oude man had losgemaakt. Instinctief schoof Fernand zijn stoel achteruit.

‘Hij is het,’ zei Caderousse, die de Catalaan geen moment uit het oog had verloren, tegen Danglars.

‘Ik denk het niet,’ antwoordde Danglars. ‘Daar is hij te stom voor. In elk geval: moge de slag neerkomen op diegene die hem heeft toegebracht.’

‘Je rept met geen woord over degene die het hem heeft ingefluisterd!’ zei Caderousse.

‘Ach wat!’ zei Danglars. ‘Je kunt toch niet verantwoordelijk zijn voor alles wat je zomaar losjesweg opgooit.’

‘Toch wel: wanneer datgene wat je zomaar losjesweg opgooit met de punt omlaag weer naar beneden komt.’

Ondertussen werd de aanhouding druk besproken door de verschillende groepjes.

‘En jij, Danglars,’ zei een stem, ‘wat denk jij van het gebeuren?’

‘Ik vermoed,’ zei Danglars, ‘dat hij wat verboden spullen heeft meegebracht.’

‘Maar dat zou jij dan toch moeten weten, Danglars, want jij bent de boekhouder.’

‘Dat klopt. Maar de boekhouder kent alleen de goederen die bij hem worden aangegeven. Ik weet dat we een lading katoen hebben en dat we die lading in Alexandrië bij Pastret en in Izmir bij Pascal hebben ingenomen. Dat is alles; meer moet je mij niet vragen.’

‘O, nu herinner ik het me,’ mompelde de arme vader, die een strohalm zocht om zich aan vast te klampen. ‘Hij heeft me gisteren verteld dat hij een blik koffie en een blik tabak voor me had.’

‘Zie je wel,’ zei Danglars, ‘daar heb je het al. In onze afwezigheid is de douane aan boord van de Pharaon geweest en heeft de smokkelwaar ontdekt.’

Mercédès leek er niets van te geloven, want het verdriet dat ze tot nu toe had weten te onderdrukken, kwam eensklaps in snikken tot uitbarsting.

‘Kom, kom, er is nog hoop!’ zei père Dantès, zomaar, om iets te zeggen.

‘Hoop!’ herhaalde Danglars.

‘Hoop,’ probeerde Fernand te mompelen, maar het woord stokte in zijn keel.

Zijn lippen bewogen wel, maar er kwam geen geluid uit zijn mond.

‘Een rijtuig!’ riep een van de gasten die op het balkon op de uitkijk was gaan staan. ‘Ach, het is monsieur Morrel! Hou moed! Hij brengt ons vast goed nieuws.’

Mercédès en de oude vader snelden de reder tegemoet, die ze bij de deur tegen het lijf liepen. Morrel zag er nogal bleekjes uit.

‘En?’ riepen ze als uit één mond.

‘Helaas, vrienden!’ antwoordde de reder hoofdschuddend. ‘De zaak is ernstiger dan we dachten.’

‘O, meneer,’ riep Mercédès uit, ‘hij is onschuldig!’

‘Dat geloof ik graag,’ antwoordde Morrel, ‘maar hij wordt ervan beschuldigd...’

‘Waarvan?’ vroeg père Dantès.

‘Dat hij een bonapartistisch agent is.’

Degenen onder mijn lezers die de tijd hebben meegemaakt waarin dit verhaal zich afspeelt, zullen zich herinneren hoe erg een dergelijke beschuldiging toen wel was.

Mercédès slaakte een kreet. De oude man liet zich op een stoel vallen.

‘Aha!’ mompelde Caderousse. ‘Je hebt me voorgelogen, Danglars, de grap is wel uitgehaald. Maar ik zal die oude man en dat jonge meisje niet van verdriet laten sterven en hun alles vertellen.’

‘Hou je kop, onnozelaar!’ siste Danglars, terwijl hij Caderousse bij de hand greep. ‘Anders ben je er gloeiend bij. Wie zegt dat Dantès niet werkelijk schuldig is? Het schip heeft Elba aangedaan, hij is er aan wal gegaan, hij is een hele dag te Portoferraio gebleven. Als ze een compromitterende brief op hem vinden, zullen ze iedereen die voor hem in de bres springt aanzien voor zijn medeplichtige.’

Een instinctieve drang tot zelfbehoud deed Caderousse inzien dat er geen speld tussen te krijgen was. Hij keek Danglars aan met door schrik en verdriet versufte ogen. Voor de ene stap die hij naar voren had gedaan, deed hij er nu twee naar achteren.

‘Laten we het dan afwachten,’ mompelde hij.

‘Ja, laten we het afwachten,’ zei Danglars. ‘Als hij onschuldig is, zal men hem in vrijheid stellen. Als hij schuldig is, is het nutteloos jezelf bloot te geven ter wille van een samenzweerder.’

‘Laten we dan maar gaan, ik hou het hier niet langer uit.’

‘Ja, kom mee,’ zei Danglars, blij dat hij iemand had met wie hij ervandoor kon gaan. ‘Ze moeten maar zien hoe ze zich eruit redden.’

Ze vertrokken. Fernand was weer de steun van Mercédès geworden. Hij nam het meisje bij de hand en bracht haar terug naar het dorp van de Catalanen. De vrienden van Dantès brachten de bijna bezwijmende oude man terug naar de Allées de Meilhan.

Het gerucht dat Dantès als bonapartistisch agent was gearresteerd, verspreidde zich als een lopend vuurtje door de stad.

‘Wie zou dat gedacht hebben, beste Danglars?’ zei Morrel, die zich bij zijn boekhouder en Caderousse had gevoegd, want ook hij wilde zo snel mogelijk terug naar de stad om uit de eerste hand nieuws over Edmond te verkrijgen van de heer Villefort, substituut-officier van justitie, die hij wel eens had ontmoet. ‘Wie zou dat gedacht hebben?’

‘Drommels, meneer,’ antwoordde Danglars, ‘ik heb u toch gezegd dat Dantès zonder enige reden Elba heeft aangedaan en dat ik, zoals u weet, dat oponthoud verdacht heb gevonden.’

‘Maar heb je die verdenking ook uitgesproken tegenover anderen dan mij?’

‘Daar kijk ik wel voor uit, meneer,’ vervolgde Danglars op gedempte toon. ‘U weet heel goed dat u ervan wordt verdacht Napoleon terug te willen, alleen al vanwege uw oom, monsieur Policar Morrel, die onder hem heeft gediend en zijn mening niet onder stoelen of banken steekt. Ik zou veel te bang zijn om Edmond en ook u schade te berokkenen. Er zijn dingen die een ondergeschikte moet zeggen aan zijn reder en streng verzwijgen voor derden.’

‘Goed, Danglars, heel goed!’ zei de reder. ‘Je bent een beste kerel. Ik had dan ook al aan jou gedacht voor het geval die arme Dantès kapitein van de Pharaon was geworden.’

‘Hoe bedoelt u, meneer?’

‘Ik had van tevoren aan Dantès gevraagd hoe hij over je dacht en of hij er bezwaar tegen had je op je post te handhaven. Want op een of andere manier had ik menen op te merken dat er ongenoegen is gerezen tussen jullie twee.’

‘En wat heeft hij u geantwoord?’

‘Dat hij je in zijn ogen inderdaad onrecht had aangedaan in een zaak waar hij niet over wilde uitweiden, maar dat ieder die het vertrouwen van de reder genoot ook zijn vertrouwen had.’

‘De huichelaar!’ mompelde Danglars.

‘Arme Dantès!’ zei Caderousse. ‘Het is werkelijk een voortreffelijke jongen.’

‘Maar ondertussen zit de Pharaon zonder kapitein,’ zei Morrel.

‘O,’ zei Danglars, ‘de eerste drie maanden kunnen we toch niet vertrekken. Laten we hopen dat Dantès tegen die tijd weer op vrije voeten is.’

‘Zeker, maar tot die tijd?’

‘Nou, tot zo lang ben ik er, monsieur Morrel,’ zei Danglars. ‘U weet dat ik een schip even goed kan manoeuvreren als de eerste de beste kapitein op de grote vaart. U hebt er zelfs voordeel bij om van mijn diensten gebruik te maken, want als Edmond uit de gevangenis komt, hoeft u niemand af te danken. Hij zal zijn plaats weer innemen en ik die van mij, en daarmee is de zaak afgedaan.’

‘Dank je, Danglars,’ zei de reder. ‘Op die manier komt alles goed. Ik sta je toe om het bevel op je te nemen en toezicht te houden op het lossen. Zaken mogen nooit lijden onder wat iemand privé overkomt.’

‘Wees gerust, meneer. Maar zouden we die beste Edmond niet op zijn minst kunnen bezoeken?’

‘Dat weet ik zo meteen, Danglars. Ik probeer monsieur de Villefort te pakken te krijgen en dan doe ik een goed woordje voor de gevangene. Ik weet dat hij een fanatiek royalist is, maar verduveld, al is hij royalist en officier van justitie, hij is toch ook een mens, en ik denk niet dat hij gemeen is.’

‘Nee,’ zei Danglars, ‘maar ik heb horen zeggen dat hij eerzuchtig is, en dat gaat in dezelfde richting.’

‘Nou ja,’ zei Morrel met een zucht, ‘we zullen wel zien. Ga alvast aan boord, ik kom zo meteen.’

Daarop verliet hij de twee vrienden om naar het gerechtsgebouw te gaan.

‘Je ziet,’ zei Danglars tegen Caderousse, ‘wat voor wending de zaak heeft genomen. Heb je nu nog steeds zin om voor Dantès in de bres te springen?’

‘Nee, zeker niet. Maar een grap met dergelijke gevolgen is niet leuk meer; hij is verschrikkelijk.’

‘Drommels, wie heeft hem dan uitgehaald? Jij niet, en ik evenmin, maar Fernand. Je weet heel goed dat ík het papier in een hoek heb gegooid. Ik dacht zelfs dat ik het had verscheurd.’

‘O nee,’ zei Caderousse, ‘wat dat betreft, is er geen twijfel mogelijk. Ik zie het papier zo voor me, helemaal verfrommeld tot een bolletje in de hoek van het prieel. En ik zou willen dat het er nog altijd lag!’

‘Tja! Fernand heeft de brief waarschijnlijk opgeraapt. Hij heeft hem overgeschreven of laten overschrijven. Of misschien heeft hij die moeite niet eens genomen... Nu ik eraan denk... Lieve hemel, misschien heeft hij wel mijn eigen brief verstuurd! Gelukkig had ik mijn handschrift verdraaid!’

‘Maar wist je dan dat Dantès bij een samenzwering betrokken is?’

‘Nee, ik wist helemaal van niets. Zoals ik al zei, ik dacht dat het om een grapje ging, verder niets. Blijkbaar heb ik als een nar al lachend de waarheid gezegd.’

‘Maar toch,’ hernam Caderousse. ‘Ik zou er heel wat voor over hebben als het allemaal niet was gebeurd, of als ik er tenminste niet mee te maken had gekregen. Je zult zien dat het ons ongeluk brengt, Danglars!’

‘Als het iemand ongeluk moet brengen, dan de ware schuldige, en de ware schuldige is Fernand, niet wij. Welk ongeluk zou ons kunnen overkomen? Het enige wat wij moeten doen is ons gedeisd houden en er met geen woord over reppen, dan trekt het onweer over zonder dat de bliksem inslaat.’

‘Amen!’ zei Caderousse.

Met een handgebaar nam hij toen afscheid van Danglars, en begaf zich in de richting van de Allées de Meilhan. Al lopend schudde hij zijn hoofd en praatte in zichzelf zoals mensen plegen te doen die zich grote zorgen maken.

‘Prachtig!’ zei Danglars. ‘De zaken ontwikkelen zich zoals ik voorzien had. Ik ben waarnemend kapitein, en als die idioot van een Caderousse zijn bek houdt, ben ik kapitein tout court. Maar wat als het gerecht Dantès laat gaan?’ En met een lachje op zijn lippen liet hij erop volgen: ‘Ach kom, het gerecht is het gerecht, en ik verlaat me erop.’

Daarop sprong hij in een sloep en liet zich naar de Pharaon roeien, waar de reder hem had ontboden.

HOOFDSTUK 6

De substituut-officier van justitie

In de Rue du Grand-Cours, tegenover de fontein van de medusa’s, vond in zo’n oud herenhuis van de architect Puget, op dezelfde dag en op hetzelfde uur, eveneens een verlovingsdiner plaats.

Alleen zag men hier geen volksmensen, matrozen en soldaten, nee, de deelnemers hier behoorden allen tot de haute volée van Marseille. Het waren gewezen hoogwaardigheidsbekleders die afstand hadden gedaan van hun ambt onder de usurpator; gewezen officieren die onze gelederen hadden verlaten om over te lopen naar het leger van Condé; jongelieden wier toekomst onzeker bleef, hoewel de familie hun dienstplicht had afgekocht door vier of vijf remplançanten te betalen, en die opgevoed waren in haat jegens de man die na vijf jaar ballingschap een martelaar zou worden en na vijftien jaar Restauratie een god.

Ze zaten aan tafel en het geanimeerde gesprek werd gevoed door de laaiende passies van die tijd, passies die in het zuiden nog levendiger, feller en hardnekkiger waren omdat vijfhonderd jaar godsdiensthaat er de politieke haat nog eens extra aanwakkerde.

De keizer, nu koning van het eiland Elba nadat hij soeverein van een deel van de wereld was geweest, nu heersend over een bevolking van vijf- tot zesduizend zielen nadat hij honderdtwintig miljoen onderdanen in tien verschillende talen ‘Leve Napoleon!’ had horen roepen, werd hier afgedaan als iemand die voorgoed verloren was voor Frankrijk en voor de troon. De magistraten hadden het over zijn politieke blunders, de militairen over zijn nederlagen voor Moskou en Leipzig, de vrouwen over zijn scheiding van Joséphine. Het was niet zozeer de val van het individu waar men zich in die koningsgezinde kringen triomfantelijk over verheugde, als wel de vernietiging van de napoleontische idee, zodat het leven voor hen opnieuw leek te beginnen nadat ze uit een pijnlijke droom waren ontwaakt.

Een oude man met het kruis van Lodewijk de Heilige op zijn borst ging staan en stelde zijn tafelgenoten voor op de gezondheid van koning Lodewijk XVIII te klinken; het was de markies van Saint-Méran.

Zijn toast, waarin zowel de banneling van Hartwell als de vredestichtende koning van Frankrijk ter sprake kwam, werd op luid gejuich onthaald. De glazen werden à l’anglaise geheven, en de vrouwen maakten hun boeketjes los en strooiden ze op het tafellaken. De vervoering was haast dichterlijk te noemen.

‘Als die revolutionairen hier waren,’ zei de markiezin van Saint-Méran, een vrouw met een harde blik en dunne lippen die ondanks haar drieënveertig jaren nog altijd een aristocratisch en elegant voorkomen had, ‘die revolutionairen die ons verjaagd hebben en die we op onze beurt rustig laten samenzweren in onze oude kastelen die ze onder de Terreur voor een appel en een ei hebben gekocht, dan zouden ze moeten toegeven dat de ware toewijding aan onze kant te vinden was, want wij zijn trouw gebleven aan de ineenstortende monarchie, terwijl zij de rijzende zon begroetten en hun fortuin maakten op het moment dat wij het onze verloren. Ze zouden moeten toegeven dat ónze koning waarachtig Lodewijk de Geliefde was, terwijl hún overweldiger nooit iets anders geweest is dan Napoleon de Verdoemde. Nietwaar, monsieur de Villefort?’

‘Wat zei u, mevrouw de markiezin? Pardon, ik was even niet bij het gesprek...’

‘Ach, laat die kinderen toch met rust, markiezin,’ hernam de oude man die de toast had uitgebracht. ‘Ze staan op het punt te trouwen, en dan praten ze uiteraard liever over iets anders dan over politiek.’

‘Vergeef me, moeder,’ zei een mooi meisje met blonde haren en fluweelzachte ogen waarover een vochtige, paarlemoeren glans lag, ‘ik neem monsieur de Villefort niet langer in beslag, hij is weer de uwe. Monsieur de Villefort, mijn moeder stelde u een vraag.’

‘Ik wil mevrouw heel graag antwoorden, als zij zo goed wil zijn haar vraag, die ik niet goed heb gehoord, te herhalen,’ zei Villefort.

‘Het is je al vergeven, Renée,’ zei de markiezin met een tedere glimlach waarvan je niet had verwacht dat deze kon opbloeien op dat benige gezicht, maar het hart van een vrouw mag nog zo verdorren onder de adem van vooroordelen en de eisen van de etiquette, er is altijd een vruchtbaar en glimlachend hoekje – het hoekje dat God heeft voorbehouden aan de moederliefde. ‘Het is je al vergeven... Welnu, ik zei, monsieur de Villefort, dat de bonapartisten uw overtuiging, uw geestdrift noch uw toewijding bezaten.’

‘Zeker, mevrouw, maar ze hebben iets dat dit alles vervangt: fanatisme. Napoleon is de Mohammed van het Westen. Voor al die kleine lieden met grote ambities is hij niet alleen een wetgever en een meester, maar vóór alles een zinnebeeld – het zinnebeeld van de gelijkheid.’

‘Van de gelijkheid!’ riep de markiezin uit. ‘Napoleon, het zinnebeeld van de gelijkheid! En wat doet u dan met Robespierre? Me dunkt dat u hem zijn plaats ontneemt om die aan de Corsicaan te geven. Maar één usurpatie is al meer dan genoeg, lijkt me.’

‘Nee, mevrouw,’ zei Villefort, ‘ik laat ieder op zijn voetstuk: Robespierre, place Louis XV, op zijn schavot; Napoleon, place Vendôme, op zijn zuil. Het verschil tussen beiden is dat de eerste de neerwaartse gelijkheid heeft ingevoerd en de laatste de opwaartse gelijkheid. De eerste heeft de koningen neergehaald tot het niveau van de guillotine, de tweede heeft het volk verheven tot het niveau van de troon.’

Villefort moest lachen.

‘Waarmee ik niet wil zeggen,’ vervolgde hij, ‘dat die revolutionairen geen schoften waren, en dat 9 thermidor 1794 en 4 april 1814 geen geluksdagen voor Frankrijk zijn geweest, die allebei gelijkelijk moeten worden gevierd door al wie de orde en de monarchie liefhebben. Maar het verklaart ook waarom Napoleon nog altijd kan rekenen op zijn fanatieke volgelingen, ook nu hij gevallen is om, naar ik hoop, nooit meer op te staan. Wat wilt u dan, markiezin? Cromwell, die niet kan tippen aan Napoleon, had toch ook zijn blinde aanhangers.’

‘Beseft u wel, Villefort, dat datgene waar u mee aan komt zetten een uur in de wind ruikt naar de Revolutie? Maar ik vergeef het u: de appel valt niet ver van de boom, en aangezien u de zoon bent van een girondijn...’

Villeforts voorhoofd werd vuurrood.

‘Toegegeven, mijn vader was een girondijn, mevrouw,’ zei hij, ‘maar mijn vader heeft niet voor de dood van de koning gestemd. Mijn vader is vervolgd door dezelfde Terreur die ook u heeft vervolgd en het scheelde maar een haar of hij had zijn hoofd naar hetzelfde schavot gedragen dat het hoofd van uw vader heeft zien vallen.’

‘Jawel,’ zei de markiezin, die geen spier vertrok bij die bloedige herinnering. ‘Alleen is het vanwege diametraal tegenovergestelde principes dat ze elkaar op het schavot zouden zijn tegengekomen, en het bewijs is dat mijn hele familie trouw is gebleven aan de prinsen in ballingschap, terwijl uw vader niet wist hoe snel hij zich bij het nieuwe bewind moest aansluiten, en nadat citoyen Noirtier girondijn is geweest, is graaf Noirtier senator geworden.’

‘Moeder, moeder,’ zei Renée, ‘u weet dat we hadden afgesproken om die nare herinneringen niet meer op te rakelen.’

‘Mevrouw,’ antwoordde Villefort, ‘mét mademoiselle de Saint-Méran wil ik u bescheiden vragen het verleden te vergeten. Het heeft weinig zin om te blijven vitten op dingen waartegenover zelfs Gods wil machteloos staat. God kan de toekomst veranderen, maar het verleden kan ook Hij niet meer wijzigen. Maar wij, mensen, kunnen er, ook wanneer we het verleden niet verloochenen, toch een sluier over werpen. Welnu, ik heb me niet alleen van de overtuiging van mijn vader gedistantieerd, maar ook van zijn naam. Mijn vader was en is misschien nog altijd bonapartist en heet Noirtier, ik daarentegen ben royalist en heet Villefort. Laat het restje revolutionair sap in de oude boomstronk wegsterven en kijk enkel, mevrouw, naar de loot die zich van de stronk verwijdert, zonder er zich helemaal van te kunnen, ja misschien zelfs te willen losmaken.’

‘Bravo, Villefort,’ zei de markies, ‘goed gesproken! Ik heb de markiezin ook altijd op het hart gedrukt om het verleden te vergeten, maar ik ben er nooit in geslaagd. Ik hoop dat u meer succes zult hebben.’

‘Al goed,’ zei de markiezin, ‘laten we het verleden vergeten, ik wil niets liever, en zo hebben we het afgesproken. Maar ik vraag ook aan Villefort om onverbiddelijk te zijn in de toekomst. Vergeet niet, Villefort, dat we voor u tussenbeide zijn gekomen bij Zijne Majesteit. Op onze voorspraak heeft Zijne Majesteit de spons willen halen over het verleden...’

Daarop stak ze hem een hand toe, en vervolgde: ‘En dat doe ik nu ook, op uw dringend verzoek. Maar bedenk dat men u scherp in de gaten zal houden, mocht er ooit een samenzweerder in uw handen vallen, want men weet dat u uit een familie komt die misschien contact heeft met die samenzweerders.’

‘Helaas, mevrouw,’ zei Villefort, ‘mijn ambt en vooral de tijd waarin we leven dwingen me streng te zijn. Ik zál het zijn. Ik heb al in een paar politieke processen als aanklager moeten optreden, en in dat opzicht heb ik mijn sporen verdiend. Jammer genoeg zijn we nog niet aan het eind.’

‘Denkt u dat?’ vroeg de markiezin.

‘Ik ben bang van wel. Napoleon zit op Elba nogal dicht bij Frankrijk. Hij zit zowat in het zicht van onze kust en dat houdt de hoop van zijn aanhangers levend. Marseille is vergeven van officieren op wachtgeld die dagelijks het minste of geringste voorwendsel aangrijpen om ruzie te zoeken met de royalisten. Vandaar de duels onder leden van de hogere stand en de moordpartijen onder het volk.’

‘Dat klopt,’ zei de graaf van Salvieux, een oude vriend van de markies van Saint-Méran en kamerheer van de graaf van Artois. ‘Maar je weet dat de Heilige Alliantie hem daar weg wil hebben.’

‘Ja, er was sprake van toen we uit Parijs vertrokken,’ zei de markies van Saint-Méran. ‘En waar wil men hem dan heen sturen?’

‘Naar Sint-Helena.’

‘Naar Sint-Helena! Waar ligt dat?’ vroeg de markiezin.

‘Het is een eiland, tweeduizend mijl hier vandaan, onder de evenaar,’ antwoordde de graaf.

‘Prachtig! Villefort heeft gelijk: het is je reinste dwaasheid om zo iemand tussen Corsica, waar hij geboren is, en Napels, waar zijn zwager nog altijd regeert, te laten zitten, op een steenworp van het Italië waar hij voor zijn zoon een koninkrijk uit de grond had willen stampen.’

‘Jammer genoeg,’ zei Villefort, ‘zijn er de verdragen van 1814 en we kunnen Napoleon niet aanpakken zonder die verdragen te schenden.’

‘Nou en, dan schenden we die toch?’ zei de graaf van Salvieux. ‘Heeft hij het soms zo nauw genomen toen het erom ging die ongelukkige hertog van Enghien te fusilleren?’

‘Goed,’ zei de markiezin, ‘het is afgesproken: de Heilige Alliantie ontdoet Europa van Napoleon en Villefort ontdoet Marseille van zijn aanhangers. De koning regeert of regeert niet. Als hij regeert, dan moet zijn bewind sterk zijn en moeten zijn dienaren onbuigzaam zijn. Dat is hét middel om het kwaad te voorkomen.’

‘Jammer genoeg, mevrouw,’ zei Villefort met een glimlach, ‘komt een substituut-officier van justitie pas in actie als het kwaad is geschied.’

‘Dan is het zijn taak het weer goed te maken.’

‘Daartegen zou ik kunnen inbrengen, mevrouw, dat we het kwaad niet goedmaken, maar wreken. Meer niet.’

‘O, monsieur de Villefort,’ zei een jong en knap schepseltje, dochter van de graaf van Salvieux en vriendin van freule Saint-Méran, ‘kan u niet zorgen voor een mooi proces terwijl we nog in Marseille zijn! Ik heb nog nooit een assisenzaak gezien en men zegt dat die heel boeiend is.’

‘Inderdaad, mejuffrouw, die is heel boeiend,’ zei de substituut. ‘In plaats van een verzonnen tragedie is het een drama in het echt. In plaats van gespeeld leed is het echt leed. Wanneer het doek gevallen is, gaat de man die je in de beklaagdenbank ziet niet terug naar huis om met zijn gezin te eten en rustig te gaan slapen zodat hij de volgende dag opnieuw kan spelen, nee, in plaats daarvan keert hij terug naar de gevangenis waar de beul hem wacht. U ziet dus dat er voor personen op zoek naar sensatie en sterke emoties geen schouwspel bestaat dat ermee te vergelijken is. Wees gerust, mejuffrouw, als de gelegenheid zich voordoet, krijgt u een invitatie.’

Renée verbleekte.

‘Hij bezorgt ons de rillingen... en hij lacht!’ zei ze.

‘Wat wilt u?... Het is een duel... Ik heb al vijf- of zesmaal de doodstraf geëist tegen politieke of andere gevangenen... Welnu, wie weet hoeveel dolken op dit moment in het duister tegen mij worden geslepen, ja, al op mij zijn gericht?’

‘O, mijn God!’ zei Renée, die hoe langer hoe somberder keek. ‘Dat meent u toch niet, monsieur de Villefort?’

‘Ik meen het in alle ernst, mejuffrouw,’ hernam de jonge magistraat met een glimlach op zijn lippen. ‘En met de mooie processen waar mejuffrouw naar verlangt om haar nieuwsgierigheid te bevredigen, en ik om mijn ambitie te bevredigen, zal de toestand alleen maar erger worden. Denkt u dat die soldaten van Napoleon, gewend om blindelings op de vijand af te gaan, nadenken wanneer ze een schot lossen of de bajonet opsteken? Welnee! En wanneer ze niet nadenken bij het doden van een Rus, Oostenrijker of Hongaar die ze nooit gezien hebben, denkt u dat ze dan ook maar één seconde zullen nadenken bij het doden van een man die ze als hun persoonlijke vijand beschouwen? Zo is het trouwens goed, ziet u, anders zou ons ambt niet te rechtvaardigen zijn. Wanneer ik de woede zie opflitsen in het oog van de beklaagde, dan voel ik me gesterkt, ja, dan stijg ik boven mezelf uit. Het is geen proces meer, maar een tweekamp. Ik val hem aan, hij slaat terug. Ik redoubleer, en de strijd eindigt zoals elke strijd: met een overwinning of een nederlaag. Dat is het waar een requisitoir op neerkomt! Het gevaar dwingt tot welsprekendheid! Als een beklaagde na mijn repliek tegen me glimlachte, dan zou ik denken dat ik slecht heb gesproken, dat mijn woorden flets waren, krachteloos, ontoereikend. Denk aan het gevoel van trots dat een officier van justitie ervaart, wanneer hij – overtuigd van de schuld van de beklaagde – de dader ziet verbleken en het hoofd ziet buigen onder de last van zijn bewijzen en zijn redenaarskunst! Een hoofd dat buigt is een hoofd dat rolt.’

Renée slaakte een gilletje.

‘Dat noem ik pas spreken,’ zei een van de tafelgenoten.

‘Dat is de man die we in tijden als de onze nodig hebben!’ zei een tweede.

‘In uw laatste proces bent u dan ook geweldig geweest, mijn beste Villefort,’ voegde een derde eraan toe. ‘U weet wel, die man die zijn vader had vermoord. Nou, u had hem letterlijk gedood nog vóór de beul de hand op hem had gelegd.’

‘O, vadermoordenaars kunnen me niet zoveel schelen,’ zei Renée. ‘Dat soort mensen kan niet zwaar genoeg gestraft worden. Maar die arme drommels die van politieke misdaden worden beschuldigd...’

‘Maar dat is nog erger, Renée, want de koning is de vader van het volk, en de koning ten val willen brengen of doden is hetzelfde als de vader van drieëntwintig miljoen mensen willen doden.’

‘Het is mij om het even,’ zei Renée. ‘Monsieur de Villefort, belooft u mij clement te zijn voor diegenen die ik bij u aanbeveel?’

‘Wees gerust,’ zei Villefort met zijn meest innemende glimlach, ‘we zullen samen mijn requisitoirs opstellen.’

‘Liefje,’ zei de markiezin, ‘houd u zich maar bij uw kolibries, schoothondjes en borduurwerk, en laat uw toekomstige man vrij in de uitoefening van zijn beroep. Vandaag rusten de wapens en heerst de toga. Daar bestaat een mooi Latijns spreekwoord voor.’

‘Cedant arma togae,’ zei Villefort met een buiging.

‘Ja, laat de wapens wijken voor de toga. Ik durfde het niet in het Latijn te zeggen,’ antwoordde de markiezin.

‘Misschien had ik toch liever gehad dat u arts was,’ hernam Renée. ‘De wraakengel mag dan een engel zijn, ik ben altijd bang voor hem geweest.’

‘Die brave Renée!’ mompelde Villefort, terwijl hij het jonge meisje een liefdevolle blik toewierp.

‘Dochterlief,’ zei de markies, ‘monsieur de Villefort zal de morele en politieke arts van deze provincie zijn. Geloof me, dat is een mooie rol om te spelen.’

‘En een middel om de rol te doen vergeten die zijn vader heeft gespeeld,’ vervolgde de onverbeterlijke markiezin.

‘Mevrouw,’ hernam Villefort met een treurig glimlachje, ‘ik heb u al doen opmerken dat mijn vader, naar ik hoop, de dwalingen van zijn verleden heeft afgezworen en dat hij een vurig ijveraar voor godsdienst en orde is geworden, ja misschien zelfs een beter royalist dan ik, want hij is het met berouw, en ik ben het enkel met hartstocht.’

Na die zwierige volzin keek Villefort de tafelgenoten aan om het effect van zijn welbespraaktheid na te gaan, zoals hij na een soortgelijke zin tijdens een rechtszitting zijn gehoor zou hebben aangekeken.

‘Weet u, mijn beste Villefort,’ merkte de graaf van Salvieux op, ‘dat is nu juist wat ik eergisteren in de Tuilerieën antwoordde aan de minister van het koninklijk paleis, toen hij een woord van uitleg vroeg over die zonderlinge verbintenis tussen de zoon van een girondijn en de dochter van een officier in het leger van Condé. De minister heeft het volkomen begrepen. Een dergelijke versmelting stemt overeen met de plannen van Lodewijk XVIII. Zonder dat we het wisten, had de koning meegeluisterd, en opeens onderbrak hij ons met de volgende woorden: “Villefort” – let wel dat de koning niet de naam van Noirtier, maar nadrukkelijk die van Villefort gebruikte – “Villefort,” zei de koning dus, “zal het ver brengen. Het is een jongeman met heel wat ervaring die helemaal in mijn lijn denkt. Ik heb met genoegen vernomen dat de markies en markiezin van Saint-Méran hem tot schoonzoon nemen, en ik zou hun die verbintenis zelf hebben aangeraden als ze me niet voor waren geweest door mijn toestemming voor dit huwelijk te vragen.”’

‘Heeft de koning dat gezegd, graaf?’ riep Villefort opgetogen uit.

‘Het zijn de woorden van de koning zelf, en de markies zal gaarne ruiterlijk erkennen dat mijn verhaal perfect overeenstemt met wat de koning hem zes maanden geleden heeft gezegd, toen hij hem het geplande huwelijk tussen zijn dochter en u heeft voorgelegd.’

‘Het is waar,’ zei de markies.

‘O, maar dan heb ik alles aan die eerbiedwaardige vorst te danken. Reden te meer om hem trouw te dienen!’

‘Zo mag ik het horen!’ zei de markiezin. ‘Zo heb ik u graag. Laat er nu maar een samenzweerder komen, we zullen hem warmpjes ontvangen.’

‘En ik, moeder,’ zei Renée, ‘ik bid God dat Hij u niet verhoort en dat Hij monsieur de Villefort alleen kruimeldieven, onbeduidende schuldenaars en schuchtere bedriegers stuurt, zodat ik gerust zal kunnen slapen.’

‘Het is alsof u een arts alleen migraines, mazelen en wespensteken toewenst,’ zei Villefort lachend, ‘kwaaltjes die enkel de opperhuid aantasten. Als u wilt dat ik officier van justitie word, dan moet u me geduchte ziektes toewensen waarmee eer te behalen valt als de arts ze weet te genezen.’

Alsof het toeval slechts had gewacht op het uitspreken van Villeforts wens om ze in vervulling te laten gaan, kwam juist op dat moment een kamerdienaar binnen die hem iets in het oor fluisterde. Villefort verontschuldigde zich en stond van tafel op, maar hij kwam al snel terug met een stralend gezicht en een glimlach op de lippen.

Renée keek hem verliefd aan, want met die blauwe ogen, matte teint en zwarte bakkebaarden van hem was hij waarachtig een elegante en mooie jongeman. Het meisje scheen dan ook geheel en al aan zijn lippen te hangen, wachtend op een verklaring voor zijn korte afwezigheid.

‘Freule,’ zei Villefort, ‘u zei zo-even dat u liever met een arts zou trouwen. Welnu, ik heb op zijn minst met de leerlingen van Asclepius’ – zo sprak men nog in 1815 – ‘gemeen dat ik nooit vrij over mijn tijd kan beschikken en dat men mij zelfs aan uw zijde komt storen, zelfs tijdens mijn verlovingsdiner.’

‘En om welke reden komt men u storen, meneer?’ vroeg het mooie meisje enigszins verontrust.

‘Helaas, als ik moet geloven wat men mij zegt, gaat het om een zieke die op sterven ligt. Ditmaal is het een ernstig geval en zijn ziekte grenst aan het schavot.’

‘O, lieve God!’ riep Renée uit, waarbij ze wit wegtrok.

‘Werkelijk?’ zei het gezelschap in koor.

‘Naar het schijnt heeft men niets minder dan een bonapartistisch complotje ontdekt.’

‘Hoe bestaat het!’ zei de markiezin.

‘Hier is de brief met de aanklacht.’

En Villefort las:

De heer Officier van Justitie wordt hierbij door een vriend van de troon en de godsdienst ter kennis gebracht dat een zekere Edmond Dantès, eerste stuurman van de Pharaon, een schip dat vanmorgen uit Izmir is binnengelopen na Napels en Portoferraio te hebben aangedaan, door Murat met een brief voor de usurpator werd belast, en dat hij van de usurpator een brief voor het Bonapartistisch Comité te Parijs heeft meegekregen.

      Het bewijs van zijn misdaad kunt u verkrijgen door hem te arresteren, want die brief zult u óf op hem vinden, óf bij zijn vader, óf in zijn hut aan boord van de Pharaon.’

‘Maar die brief,’ zei Renée, ‘een anonieme brief op de koop toe, is gericht aan de officier van justitie, niet aan u.’

‘Zeker, maar de officier van justitie is afwezig, en zolang hij er niet is komen de brieven bij zijn secretaris terecht die de opdracht heeft ze te openen. Dus heeft hij deze geopend, me laten halen, en aangezien hij me niet aantrof heeft hij een arrestatiebevel uitgevaardigd.’

‘Dus is de schuldige aangehouden,’ zei de markiezin.

‘U bedoelt de beschuldigde,’ verbeterde Renée.

‘Ja, mevrouw,’ zei Villefort, ‘en zoals ik mademoiselle Renée voordien al zei: als de bewuste brief wordt gevonden, is de zieke ernstig ziek.’

‘En waar is de ongelukkige?’ vroeg Renée.

‘Bij mij thuis.’

‘Ga, mijn vriend,’ zei de markies. ‘Verzuim uw plicht niet, alleen om bij ons te blijven wanneer de dienst des konings u elders roept. Ga dus waar de dienst u roept.’

‘O, monsieur de Villefort,’ zei Renée, terwijl ze haar handen ineenvouwde. ‘Wees clement, het is onze verlovingsdag!’

Villefort liep de tafel rond, ging naar de stoel van het meisje, leunde op de rug ervan en zei: ‘Om uw gemoedsrust niet te verstoren zal ik alles doen wat in mijn macht ligt, lieve Renée. Maar als de bewijzen onomstotelijk zijn, als de aanklacht waar is, dan zit er niets anders op dan dit bonapartistische kwaad bij de wortel af te snijden.’

Renée sidderde bij het woord afsnijden, want het kwaad in kwestie had een hoofd.

‘Poeh, poeh!’ zei de markiezin. ‘Luister niet naar dat gansje, Villefort, ze zal er wel aan wennen.’

De markiezin stak Villefort een rimpelige hand toe, maar terwijl hij die kuste keek hij Renée aan met ogen die zeiden: het is úw hand die ik kus of althans had willen kussen.

‘De voortekenen zijn triest!’ mompelde Renée.

‘Mejuffrouw,’ zei de markiezin, ‘u bent waarachtig van een ontstellende kinderachtigheid. Mag ik u vragen wat het lot van de staat te maken heeft met uw sentimentele fantasietjes en uw overgevoeligheid?’

‘O, moeder!’ mompelde Renée.

‘Genade voor de slechte royaliste, mevrouw de markiezin,’ zei Villefort. ‘Ik beloof dat ik me gewetensvol van mijn taak als substituut-officier van justitie zal kwijten, dat wil zeggen dat ik vreselijk streng zal zijn.’

Terwijl de magistraat die woorden tot de markiezin richtte, wierp de verloofde zijn uitverkorene echter een steelse blik toe die zei: wees gerust, Renée: ter wille van uw liefde zal ik clement zijn.

Renée beantwoordde zijn blik met haar zoetste glimlach en Villefort vertrok met het paradijs in zijn hart.

HOOFDSTUK 7

Het verhoor

Villefort was de eetkamer nog niet uit of hij legde zijn vrolijke masker af. In plaats daarvan zette hij het plechtige gezicht op van iemand die geroepen is tot het hoogste ambt, namelijk beslissen over het leven van een medemens. Maar ondanks de beweeglijkheid van zijn fysionomie – een beweeglijkheid die de substituut, zoals elk knap acteur, meermalen voor de spiegel had geoefend – kostte het hem ditmaal moeite zijn wenkbrauwen te fronsen en zijn gelaatstrekken een ernstige plooi mee te geven. Afgezien van de herinnering aan de politieke lijn die zijn vader had gevolgd en die zijn toekomst kon breken als hij er zich niet helemaal van afkeerde, was Gérard de Villefort op dat moment inderdaad zo gelukkig als een mens maar kan zijn. Hij was rijk, bekleedde op zijn zevenentwintigste een hoge plaats in de magistratuur en stond op het punt te trouwen met een mooi meisje dat hij liefhad, niet hartstochtelijk, maar ingehouden, zoals men dat nou eenmaal van een substituut-officier van justitie kan verwachten. Zijn verloofde bracht niet alleen haar opmerkelijke schoonheid mee. Freule Saint-Méran behoorde tot een van de meest geziene families aan het toenmalige hof, en de invloed die haar vader en moeder daar hadden konden ze geheel aanwenden ten gunste van hun schoonzoon, want verder hadden ze geen kinderen. Daarnaast bracht ze een bruidsschat van vijftigduizend écu mee, waar naar alle verwachting – voor huwelijksmakelaars de enige blijde verwachting waarover men bij een huwelijk kan spreken – op de dag van de erfenis nog eens een half miljoen bovenop kon komen.

Dat alles versmolt tot een zo verblindend geluk dat Villefort vlekken op de zon meende te zien als hij te lang door de ogen van zijn ziel naar zijn innerlijk leven keek.

Voor de deur trof hij de commissaris aan, die hem stond op te wachten. Bij het zien van die sombere gestalte donderde hij op slag uit de hoogten van de zevende hemel naar de materiële aarde waarover we lopen. Hij bracht, zoals gezegd, zijn gezicht in de plooi en ging naar de gerechtsdienaar toe.

‘Hier ben ik, meneer,’ zei hij. ‘Ik heb de brief gelezen. U hebt er goed aan gedaan die man te arresteren. Geef me nu alle inlichtingen die u over hem en de samenzwering hebt ingewonnen!’

‘Over de samenzwering weten we nog niets, meneer. Alle op hem gevonden papieren hebben we in een bundeltje samengebonden en verzegeld op uw bureau gelegd. Wat de verdachte betreft, u hebt uit de brief van de verklikker kunnen vernemen dat het om een zekere Edmond Dantès gaat, eerste stuurman van de Pharaon, een driemaster die handel in katoen drijft met Alexandrië en Izmir, en toebehoort aan de firma Morrel & Zoon te Marseille. We hebben hem in een herberg aangehouden, waar nogal wat volk aanwezig was.’

‘Heeft hij bij de marine gediend alvorens naar de koopvaardij te gaan?’

‘O nee meneer! Hij is nog heel jong.’

‘Hoe jong?’

‘Negentien, hoogstens twintig.’

Villefort had de Grande-Rue gevolgd en was op de hoek van de Rue des Consuls aangekomen, toen hij plotseling werd aangesproken door iemand die daar speciaal op hem scheen te wachten. Het was Morrel.

‘Ach, monsieur de Villefort!’ riep de koopman uit toen hij de substituut zag. ‘Ik ben blij dat ik u zie. Stelt u zich voor dat men zojuist een zeer vreemde en ongehoorde vergissing heeft begaan: de eerste stuurman van mijn schip, Edmond Dantès, is zojuist gearresteerd.’

‘Ik weet het, meneer,’ zei Villefort. ‘Ik ben op weg om hem te verhoren.’

‘O, meneer,’ vervolgde Morrel, meegesleept door zijn vriendschappelijke gevoelens voor de jongeman, ‘u kent de beklaagde niet, maar ik wel! Het gaat om de zachtaardigste en meest rechtschapen man die ik ken, ik durf haast zelfs te zeggen: de man die van de hele koopvaardijvloot het best zijn vak verstaat. O, monsieur de Villefort, ik beveel hem u nadrukkelijk en met heel mijn hart aan!’

Nu behoorde Villefort tot de patricische en Morrel tot de plebejische stand van Marseille. De eerste was extreem koningsgezind, de laatste werd verdacht van bonapartistische sympathieën. Villefort keek Morrel geringschattend aan en antwoordde koel: ‘Meneer, u zou toch moeten weten dat men zachtaardig kan zijn in het privéleven, rechtschapen in zakenrelaties, bekwaam in zijn vak en desondanks een groot misdadiger in politiek opzicht. Nietwaar, meneer?’

De magistraat legde extra nadruk op die laatste woorden, alsof hij die van toepassing achtte op de reder zelf. Tegelijk scheen zijn vorsende blik te willen doordringen tot in het hart van de man die vermetel genoeg was om voor een ander in de bres te springen, terwijl hij toch moest weten dat hijzélf clementie nodig had.

Morrel kreeg een kleur, want hij voelde dat zijn geweten in politiek opzicht niet helemaal zuiver was. Bovendien maakte hij zich enigszins ongerust over de vertrouwelijke mededeling van Dantès dat hij de grootmaarschalk had gesproken en ook een paar woorden met de keizer had gewisseld. Toch voegde hij er met een doorvoeld medeleven aan toe: ‘Ik smeek u, monsieur de Villefort, wees rechtvaardig zoals u het moet zijn en mild zoals u het altijd bent, en geef ons snel onze arme Dantès terug!’

Die laatste formulering klonk de substituut-officier van justitie revolutionair in de oren.

‘Hé!’ zei hij stilletjes. ‘Geef ons... Zou die Dantès tot een of andere sekte van de carbonari behoren, want zonder erbij na te denken gebruikt zijn beschermer een meervoudsvorm? Hij werd in een herberg aangehouden, zei de commissaris als ik me goed herinner, te midden van een groot gezelschap... Dat zal een van hun bijeenkomsten geweest zijn.’

Vervolgens richtte hij zich weer tot Morrel: ‘Meneer, maakt u zich niet ongerust. Als de beklaagde onschuldig is, zult u geen vergeefs beroep op mijn rechtvaardigheid gedaan hebben. Is hij echter schuldig... Tja, we maken een moeilijke tijd door, meneer, waarin straffeloosheid een noodlottig voorbeeld zou zijn voor anderen... Dan kan ik niet anders dan mijn plicht doen.’

Bij die woorden was hij aangekomen voor de deur van zijn huis, dat zich naast het gerechtsgebouw bevond. Villefort ging met een groots air naar binnen. De ongelukkige reder liet hij met een beleefde, maar ijskoude groet als versteend op straat staan.

De wachtkamer was vol gendarmes en politieagenten; in hun midden stond de streng bewaakte gevangene, kalm en onbeweeglijk, ten prooi aan vurige, hatelijke blikken.

Villefort liep de wachtkamer door, wierp een zijdelingse blik op Dantès, nam het stapeltje papieren dat een agent hem overhandigde en verdween met de woorden: ‘Laat de gevangene komen!’

Hoe vluchtig ook, toch had Villefort zich al een beeld kunnen vormen van de man die hij moest verhoren. Hij had de intelligentie in dat hoge voorhoofd herkend, de moed in die onbevreesde ogen en gefronste wenkbrauwen, de openhartigheid op de volle lippen van de iets geopende mond, die een dubbele rij ivoorblanke tanden liet zien.

De eerste indruk was in het voordeel van Dantès geweest. Men had Villefort echter zo vaak als wijze gedragsregel voorgehouden dat men op zijn hoede moest zijn voor impulsen, die al te vaak bedrieglijk zijn, dat hij die stelregel ook toepaste op indrukken, zonder rekening te houden met het betekenisverschil tussen beide woorden.

Hij smoorde dus de goede instincten die zijn hart wilden overweldigen om van daaruit zijn geest te bestormen, keek in de spiegel, zette zijn gezicht voor grote gelegenheden op, en ging somber en onheilspellend achter zijn bureau zitten.

Onmiddellijk daarop kwam Dantès binnen.

De jongeman was nog steeds bleek, maar kalm, en met een glimlach. Hij groette zijn rechter ongedwongen maar beleefd, en zocht toen met zijn ogen een stoel alsof hij in de salon van de reder Morrel stond.

Pas toen viel zijn blik op Villeforts doffe ogen – typische rechtersogen van matglas waarin men geen gedachten kan lezen. Die ogen leerden hem dat hij voor het gerecht stond, die instelling met haar akelige voorkomen.

‘Wie bent u? Wat is uw naam?’ vroeg Villefort, terwijl hij de notities doorbladerde die de agent hem bij het binnenkomen had gegeven, en die in een klein uur een flink stapeltje waren geworden, zo snel raakt het lichaam van de verdachte ingesponnen door de verderfelijke spionage.

‘Ik heet Edmond Dantès, meneer,’ antwoordde de jongeman kalm en duidelijk. ‘Ik ben eerste stuurman op de Pharaon, een schip dat toebehoort aan de heren Morrel & Zoon.’

‘Leeftijd?’ vervolgde Villefort.

‘Negentien,’ antwoordde Dantès.

‘Wat deed u toen u werd aangehouden?’

‘Ik vierde mijn verloving, meneer,’ antwoordde Dantès met licht ontroerde stem, zo pijnlijk was het contrast tussen dat moment van blijdschap en de naargeestige ceremonie die zich hier voltrok, zo helder lichtte het stralende gezicht van Mercédès op in contrast met het duistere masker van Villefort.

‘Uw verloving?’ vroeg de substituut, die onwillekeurig huiverde.

‘Ja meneer, ik sta op het punt te trouwen met een meisje dat ik al drie jaar liefheb.’

De doorgaans onbewogen Villefort werd getroffen door die samenloop van omstandigheden. De ontroerde stem van Dantès, die midden in zijn geluk was overvallen, bracht diep in zijn ziel een gevoelige snaar aan het trillen. Ook hij stond op het punt te trouwen, ook hij was gelukkig, en men kwam zijn geluk verstoren opdat hij mede de blijdschap van iemand zou vernietigen die, net als hij, het geluk binnen handbereik had.

Die filosofische bespiegeling, dacht hij, zal het goed doen bij mijn terugkeer in de salon van monsieur de Saint-Méran.

En terwijl Dantès op nieuwe vragen wachtte, rangschikte Villefort van tevoren voor zichzelf de antithetische woorden waarmee redenaars de op bijval gerichte zinnen construeren die voor aangeboren welsprekendheid moeten doorgaan.

Toen hij zijn kleine innerlijke speech voor elkaar had, glimlachte Villefort bij het te verwachten effect, en richtte zich toen weer op Dantès.

‘Ga door, meneer!’ zei hij.

‘Waarmee, als ik vragen mag?’

‘Het gerecht wil opheldering.’

Dantès moest op zijn beurt glimlachen.

‘Als u me zegt waarover het gerecht opheldering wil, zal ik alles vertellen wat ik weet, maar ik zeg van tevoren dat ik niet veel weet.’

‘Hebt u onder de usurpator gediend?’

‘Ik zou juist bij de marine worden ingelijfd, toen hij gevallen is.’

‘Men zegt dat u er radicale politieke overtuigingen op na houdt,’ zei Villefort, aan wie men daarover helemaal niets had gezegd, maar die het niet kwaad vond de vraag te stellen in de vorm van een aanklacht.

‘Mijn politieke overtuigingen, meneer? Helaas, ik schaam me haast het te zeggen, maar ik heb nooit wat je noemt een overtuiging gehad. Ik zei zo-even al dat ik pas negentien ben, ik weet niets en ik ben niet voorbestemd om een rol van belang te spelen. Het weinige dat ik ben en dat ik zal zijn als ik de plaats krijg die ik begeer, heb ik aan monsieur Morrel te danken. Mijn overtuigingen, die niet eens in de politieke maar in de persoonlijke sfeer liggen, beperken zich tot drie gevoelens: ik hou van mijn vader, ik heb achting voor monsieur Morrel en ik aanbid Mercédès. Dat is alles wat ik het gerecht kan zeggen, meneer. U ziet zelf dat het gerecht daar niet veel aan heeft.’

Onder het spreken keek Villefort naar Dantès’ zachtaardige en openhartige gezicht, en hij voelde in zijn geheugen de woorden van Renée terugkeren, die voor de beklaagde clementie had gevraagd zonder hem te kennen. De substituut had ervaring met misdaad en misdadigers, en elk woord van Dantès leverde opnieuw het bewijs van zijn onschuld. De jongeman, eigenlijk een kind nog, sprak met de eenvoud, natuurlijkheid en zeggingskracht van het hart, die je nooit vindt als je er speciaal naar zoekt. Omdat hij dankzij zijn geluk vol genegenheid was voor iedereen en het geluk ook slechte mensen goed maakt, sloeg de beminnelijkheid waar zijn hart van overliep zelfs over op de rechter. Hoe hard en streng Villefort ook tegenover hem was geweest, Edmonds blik, stem en gebaren brachten niets dan liefkozingen en goedheid over aan de man die hem ondervroeg.

‘Verdraaid,’ zei Villefort bij zichzelf, ‘het is een leuke knul, ik hoop dat het me niet al te veel moeite zal kosten om Renées gunsten te winnen, nu ik haar eerste aanbeveling heb verhoord. Dat levert me een hartelijke handdruk op voor de ogen van iedereen en een lief kusje in een hoekje.’

Bij die zoete verwachting lichtte Villeforts gezicht op. Dantès had de veranderingen in de gelaatsuitdrukking van zijn rechter gevolgd, en toen de laatste zijn blik en zijn gedachten weer op Dantès richtte, zag deze dat zijn ondervrager glimlachte zoals hij glimlachte in gedachten.

‘Meneer,’ zei Villefort, ‘hebt u bij uw weten persoonlijke vijanden?’

‘Ik, vijanden?’ zei Dantès. ‘Gelukkig stel ik zo weinig voor dat mijn positie me geen vijanden kan bezorgen. Wat mijn karakter betreft, dat is een beetje opvliegend misschien, maar ik heb altijd geprobeerd me te beheersen tegenover mijn minderen. Ik heb acht tot tien matrozen onder mijn bevel. U mag hen ondervragen, meneer, ze zullen u zeggen dat ze op me gesteld zijn en me achten, niet als een vader, daar ben ik te jong voor, maar als een oudere broer.’

‘Maar als u geen vijanden hebt, dan zijn er misschien mensen die u benijden. Op uw negentiende wordt u tot kapitein benoemd, wat in uw beroep een hoge positie is. U gaat trouwen met een mooie vrouw die u liefheeft, wat op aarde een zeldzaam geluk is, welk beroep men ook heeft. Tweemaal heeft het lot u uitverkoren, wat anderen misschien jaloers heeft gemaakt.’

‘Ja, u hebt vast gelijk. Uw mensenkennis is zoveel rijker dan die van mij, en zoiets is altijd mogelijk. Maar als die nijdassen tot mijn vriendenkring behoren, zeg ik er onmiddellijk bij dat ik liever niet weet wie ze zijn, anders zal ik ze moeten haten.’

‘Daar doet u verkeerd aan, meneer. Men moet altijd proberen een zo juist mogelijk beeld van zijn omgeving te verkrijgen. Eerlijk gezegd komt u sympathiek op me over, zodat ik de strikte regels van het gerecht even wil vergeten. Ik wil u helpen om klaarheid te scheppen in de beschuldiging. Hier is de brief die tot uw aanhouding heeft geleid. Herkent u dit handschrift?’

Villefort haalde de brief uit zijn vestzak en overhandigde hem aan Dantès. Dantès keek en las. Zijn gezicht betrok en hij zei: ‘Nee meneer, ik ken dit handschrift niet. Het is verdraaid en toch goed leesbaar. In elk geval is het geschreven door een hand die met de pen weet om te gaan.’ En terwijl hij Villefort dankbaar aankeek, voegde hij eraan toe: ‘Ik ben blij dat ik te maken heb met een man als u, want diegene die jaloers op mij is, is een echte vijand.’

Aan de bliksemstralen die bij die laatste woorden in de ogen van de jongeman schoten kon Villefort merken hoeveel woestheid onder de aanvankelijke zachtheid schuilging.

‘Laat eens kijken,’ zei de substituut. ‘Spreek vrijuit, meneer, niet zoals een verdachte antwoordt aan zijn rechter, maar zoals iemand in moeilijkheden spreekt tegen iemand die hem wil helpen: wat moeten we geloven van die anonieme aanklacht?’

Villefort wierp de brief die Dantès hem terug had gegeven met een gebaar van afschuw op zijn bureau.

‘Alles en niets, meneer. Ik zal u de hele waarheid vertellen, op mijn woord als zeeman, bij mijn liefde voor Mercédès en bij het leven van mijn vader.’

‘Spreek, meneer,’ zei Villefort hardop – en stilletjes voegde hij eraan toe: ‘Als Renée me nu kon zien, zou ze tevreden over me zijn, hoop ik, en me niet langer een koppensneller noemen.’

‘Welnu, toen we Napels verlieten, kreeg kapitein Leclère hersenontsteking. Aangezien we geen arts aan boord hadden en hij geen enkele kustplaats wilde aandoen omdat hij zo snel mogelijk op Elba wilde zijn, verergerde zijn ziekte zozeer dat hij me tegen het eind van de derde dag bij zich liet komen, want hij voelde dat de dood nabij was.

“Beste Dantès,” zei hij tegen me, “zweer me op je erewoord dat je zult doen wat ik je zeg. Hoge belangen staan daarbij op het spel.”

“Ik zweer het u, kapitein,” antwoordde ik.

“Welnu, aangezien je eerste stuurman bent, gaat het bevel over het schip na mijn dood op jou over. Je neemt dus het bevel en je zet koers naar Elba. Je gaat te Portoferraio aan land, vraagt naar de grootmaarschalk en geeft hem deze brief. Misschien zal men je daarop een andere brief geven en je met een of andere zending belasten. De zending was voor mij bestemd, Dantès, maar je zult die uitvoeren in mijn plaats en alle eer ervoor zal jou toekomen.”

“Ik zal het doen, kapitein, maar misschien word ik niet zo gemakkelijk bij de grootmaarschalk toegelaten als u wel denkt.”

“Hier heb je een ring die je hem doet toekomen en die alle moeilijkheden uit de weg zal ruimen,” zei de kapitein.

Daarop gaf hij me een ring.

Het was hoog tijd. Twee uur later begon hij te ijlen. De volgende morgen was hij dood.’

‘En wat hebt u toen gedaan?’

‘Ik heb gedaan wat ik moest doen, meneer, wat ieder ander in mijn plaats gedaan zou hebben. De verzoeken van een stervende zijn op zich al heilig, maar bij zeelieden is het verzoek van een meerdere een bevel waaraan je je niet kunt onttrekken. Dus voer ik naar Elba, waar ik de volgende dag aankwam. Ik consigneerde iedereen aan boord en ging alleen aan wal. Zoals ik voorzien had, werd ik niet zomaar bij de grootmaarschalk toegelaten. Dus liet ik hem de ring brengen die als herkenningsteken moest dienen, en toen gingen alle deuren voor me open. Hij ontving me, stelde me vragen over de dood van de ongelukkige Leclère, en zoals die voorzien had, gaf de grootmaarschalk me een brief met de opdracht hem persoonlijk naar Parijs te brengen. Ik beloofde het, want daarmee voerde ik de laatste wil van mijn kapitein uit. Toen ik in Marseille aankwam, regelde ik snel de scheepsformaliteiten en ging inderhaast mijn verloofde opzoeken, die ik mooier en liever terugvond dan ooit. Dankzij monsieur Morrel overwonnen we alle kerkelijke hinderpalen. Enfin, meneer, zoals ik u al zei, ik vierde mijn verloving, een uur later zou ik trouwen. Ik was van plan morgen naar Parijs te vertrekken, maar toen werd ik aangehouden op grond van de aanklacht die u al even gemeen lijkt te vinden als ik.’

‘Ja, ja,’ mompelde Villefort, ‘dat klinkt allemaal heel aannemelijk. Als u schuldig bent, is het alleen uit onvoorzichtigheid, en dan nog is die onvoorzichtigheid gerechtvaardigd door de bevelen van uw kapitein. Geef me de brief die u op Elba hebt gekregen, zweer me dat u zich ter beschikking stelt van het gerecht, en ga terug naar uw vrienden.’

‘Ik ben dus vrij, meneer?’ riep Dantès dolgelukkig uit.

‘Ja, maar geef me eerst die brief.’

‘Hij moet voor u liggen, meneer, want hij werd me met mijn andere papieren afgenomen. Ik herken er een paar in dat bundeltje daar.’

‘Moment,’ zei de substituut tegen Dantès, die zijn handschoenen en zijn hoed al had gepakt. ‘Aan wie is de brief geadresseerd?’

‘Aan de heer Noirtier, rue Coq-Héron, Parijs.’

Een bliksem had Villefort niet feller en onverwachter kunnen treffen. Hij viel in zijn zetel terug, waaruit hij half was opgestaan om het bundeltje papieren te grijpen. Haastig bladerde hij het door en haalde er de fatale brief uit, waar hij met een onuitsprekelijke angst naar keek.

‘De heer Noirtier, rue Coq-Héron, nummer 13,’ mompelde hij, hoe langer hoe bleker.

‘Ja meneer,’ antwoordde Dantès verbaasd. ‘Kent u hem?’

‘Nee,’ antwoordde Villefort fel. ‘Een trouwe dienaar van de koning kent geen samenzweerders.’

‘Gaat het dan om een samenzwering?’ vroeg Dantès, die zich al vrij had gewaand, maar opnieuw bang werd, banger zelfs dan voordien. ‘In elk geval, meneer, zoals ik u al zei: ik weet absoluut niet wat er in de brief staat die ik moest bezorgen.’

‘Zeker,’ antwoordde Villefort op doffe toon. ‘Maar u kent naam en woonplaats van de geadresseerde.’

‘Om hem de brief persoonlijk te overhandigen, meneer, moest ik dat wel weten.’

‘En u hebt hem aan niemand laten zien?’ zei Villefort, die onder het lezen van de brief almaar bleker werd.

‘Aan niemand, meneer, op mijn erewoord!’

‘Geen mens weet dat u een brief van Elba naar de heer Noirtier moest brengen?’

‘Geen mens, meneer, behalve diegene die me de brief heeft gegeven.’

‘Dat is te veel, dat is nog te veel!’ mompelde Villefort.

Naarmate hij de brief verder las, betrok Villeforts gezicht hoe langer hoe meer. Zijn bleke lippen, bevende handen en fonkelende ogen wekten een angstig voorgevoel bij Dantès.

Na de lezing nam Villefort zijn hoofd in zijn handen en bleef een tel als verpletterd zitten.

‘Lieve hemel, wat is er toch, meneer?’ vroeg Dantès schuchter.

Villefort gaf geen antwoord. Na een poosje verhief hij zijn bleke, ontdane gezicht en las de brief een tweede maal.

‘Dus u zegt dat u niet weet wat er in de brief staat?’ hernam Villefort.

‘Op mijn erewoord, ik herhaal het, meneer,’ zei Dantès, ‘ik weet het niet. Maar wat is er met u aan de hand, lieve hemel, u lijkt wel ziek. Wilt u dat ik bel of iemand roep?’

‘Nee meneer,’ zei Villefort, terwijl hij zich bruusk oprichtte. ‘Geen beweging, geen woord. Het is aan mij en niet aan u om hier bevelen te geven.’

‘Meneer,’ zei Dantès gekwetst, ‘ik wilde u helpen, meer niet.’

‘Ik heb uw hulp niet nodig, het was een voorbijgaande duizeligheid. Bemoei u met uzelf en niet met mij. En geef antwoord!’

Dantès wachtte op het verhoor dat door die imperatief werd aangekondigd, maar tevergeefs. Villefort viel weer in zijn zetel terug, haalde een ijskoude hand over zijn met zweet bedekte voorhoofd en begon de brief voor de derde maal te lezen.

‘Als hij weet wat er in die brief staat,’ mompelde hij, ‘en ooit hoort dat Noirtier de vader van Villefort is, dan ben ik verloren, voor altijd verloren!’

Van tijd tot tijd keek hij naar Edmond, alsof zijn blik door die onzichtbare wand wilde doordringen waarachter het hart de geheimen bewaart die de mond nooit verraadt.

‘O, geen twijfel mogelijk!’ riep hij plotseling uit.

‘In ’s hemelsnaam, meneer!’ riep de ongelukkige jongeman uit. ‘Ondervraag me dan toch als u me niet vertrouwt of als u me verdenkt, ik zal u graag antwoord geven.’

Villefort vermande zich en met een stem die vastberaden moest klinken zei hij: ‘Meneer, uit uw verhoor komen voor u zeer bezwarende feiten naar voren. Ik ben dus niet gemachtigd u onmiddellijk in vrijheid te stellen, zoals ik aanvankelijk had gehoopt. Voordat ik een dergelijke maatregel neem, moet ik de rechter van instructie raadplegen. Maar u hebt kunnen ervaren hoe ik tegenover u sta.’

‘O ja, meneer,’ riep Dantès uit, ‘en ik ben u dankbaar, want u bent voor mij meer een vriend dan een rechter geweest.’

‘Welnu, meneer, ik zal u nog enige tijd gevangen moeten houden, zo kort als maar mogelijk is. Het voornaamste bezwarende feit dat tegen u bestaat is deze brief, en kijk...’

Villefort liep naar de haard, wierp de brief in het vuur en bleef kijken tot hij volledig was verteerd.

‘Kijk,’ vervolgde hij, ‘ik vernietig hem.’

‘O, meneer,’ riep Dantès uit, ‘u bent meer dan de gerechtigheid, u bent de goedheid zelve!’

‘Maar luister,’ vervolgde Villefort, ‘na zo’n daad hebt u vast begrepen dat u op mij kunt rekenen, nietwaar?’

‘O, meneer, beveel en ik zal gehoorzamen!’

‘Nee,’ zei Villefort, terwijl hij op de jongeman toe liep, ‘nee, het zijn geen bevelen die ik u wil geven, maar raadgevingen.’

‘Spreek, en ik zal me eraan houden alsof het bevelen zijn.’

‘Ik zal u tot vanavond hier in het gerechtsgebouw houden. Misschien zal een ander dan ik u komen ondervragen. Vertel alles wat u tegen mij hebt gezegd, maar rep met geen woord over de brief.’

‘Dat beloof ik, meneer.’

Het leek wel alsof Villefort stond te smeken en de gevangene zijn verhoorder moest geruststellen.

‘Ziet u,’ zei hij, met een blik op het veraste blad papier dat dwarrelde boven de vlammen, ‘nu de brief verbrand is, weten alleen u en ik dat hij heeft bestaan. Men kan hem dus niet meer als materieel bewijs voorleggen. Ontken dus als iemand u erover spreekt, ontken het glashard en u bent gered.’

‘Ik zal het ontkennen, meneer, weest u daar gerust op,’ zei Dantès.

‘Zeer goed!’ zei Villefort, terwijl hij zijn hand naar het schelkoord bracht.

Plotseling bleef zijn hand bewegingloos in de lucht hangen.

‘Dat was de enige brief die u had?’ zei hij.

‘De enige.’

‘Zweer het.’

Dantès stak zijn hand op.

‘Ik zweer het,’ zei hij

Villefort belde. De politiecommissaris kwam binnen. Villefort ging naar hem toe en fluisterde hem een paar woorden in het oor. De commissaris antwoordde enkel met een hoofdknikje.

‘Volg de commissaris,’ zei Villefort tegen Dantès.

Dantès boog, wierp Villefort een laatste dankbare blik toe en ging.

De deur was nog niet gesloten, of Villeforts krachten begaven het en hij viel bijkans bezwijmend in een zetel neer.

‘Mijn hemel!’ mompelde hij na een poosje. ‘Waar leven en geluk van kunnen afhangen! Als de officier van justitie in Marseille was geweest of als men de rechter van instructie in plaats van mij had geroepen, dan was ik verloren geweest, dan had dat papier, dat vervloekte stuk papier me in de afgrond gestort. Ach, vader, zult u mijn geluk in deze wereld dan altijd in de weg staan? Zal ik dan altijd moeten strijden met uw verleden?’

Opeens leek het alsof hem een onverwacht idee te binnen schoot dat zijn gezicht deed stralen. Een glimlach tekende zich af op zijn nog verkrampte mond en in zijn verwilderde ogen verscheen een strakke blik die zich op een enkele gedachte leek te fixeren.

‘Dat is het,’ zei hij. ‘Ja, die brief die me te gronde moest richten, zal misschien mijn fortuin maken. Komaan, Villefort, aan het werk!’

Nadat hij zich ervan vergewist had dat de verdachte niet meer in de wachtkamer was, ging de substituut-officier van justitie op zijn beurt weg en liep vliegensvlug terug naar het huis van zijn verloofde.

HOOFDSTUK 8

Het Château d’If

Toen de politiecommissaris de wachtkamer weer binnenkwam, gaf hij twee gendarmes een teken om Dantès tussen hen in te nemen. Ze openden de deur die het appartement van de officier van justitie verbond met het gerechtsgebouw, en volgden enige tijd een lange, sombere gang die ieder die erdoor moet de stuipen op het lijf jaagt, ook wanneer hij geen reden tot huiveren heeft.

Het gerechtsgebouw stond op zijn beurt in verbinding met de aangrenzende gevangenis. Aan de overkant stond de klokkentoren van Les Accoules die met zijn talrijke gapende openingen nieuwsgierig neerkeek op dat troosteloze bouwwerk.

Na talloze kronkelingen in de gang zag Dantès een deur met een ijzeren raampje voor zich opdoemen. De politiecommissaris gaf met een ijzeren klopper drie slagen, die Dantès hoorde dreunen alsof er op zijn hart werd geslagen. De deur ging open en de twee gendarmes duwden de ietwat aarzelende gevangene zachtjes naar binnen. Dantès stapte de gevreesde drempel over en de deur viel met veel kabaal achter hem in het slot. Hier ademde hij een andere lucht in, een zware en bedompte lucht – hij was in de gevangenis.

Hij werd naar een getralied en gegrendeld vertrek gebracht, dat echter wel redelijk schoon was, zodat de aanblik van zijn onderkomen hem niet echt vrees inboezemde. Bovendien waren er de woorden van de substituut-officier van justitie geweest, met zoveel compassie uitgesproken dat ze Dantès in de oren naklonken als een zoete belofte van hoop.

Het was al vier uur toen men de gevangene naar zijn cel had gebracht. Zoals gezegd was het 1 maart. Dantès zat dus spoedig in het donker.

Naarmate hij minder kon zien, werd zijn gehoor scherper. Bij het minste geluid dat tot hem doordrong, sprong hij ongeduldig op en deed een stap naar de deur, in de overtuiging dat men hem in vrijheid kwam stellen. Het geluid stierf echter al snel in een andere richting weg en Dantès liet zich weer op zijn krukje zakken.

Eindelijk, tegen tien uur ’s avonds, toen hij de moed begon te verliezen, hoorde Dantès een nieuw geluid, dat ditmaal naar zijn cel leek te komen. Voetstappen weerklonken in de gang en hielden inderdaad halt voor zijn deur. Een sleutel draaide in het slot, de grendels knarsten en de massief eiken versperring draaide open, waardoor opeens het verblindende licht van twee toortsen de donkere cel in viel.

In het schijnsel van de twee toortsen zag Dantès de sabels en musketons van vier gendarmes schitteren. Hij had twee passen naar voren gedaan, maar bleef bij het zien van de gewapende troep onbeweeglijk staan.

‘Komen jullie me halen?’ vroeg Dantès.

‘Ja,’ antwoordde een van de gendarmes.

‘Namens de substituut-officier van justitie?’

‘Dat zou ik zo denken.’

‘Goed,’ zei Dantès. ‘Ik ben bereid jullie te volgen.’

In de overtuiging dat Villefort hem had laten halen, liet de arme jongeman elke achterdocht varen. Gerustgesteld en vastberaden stapte hij dus naar voren, en nam uit eigen beweging plaats in het midden van zijn escorte. Een rijtuig wachtte bij de voordeur, de koetsier zat op de bok en naast hem een officier van politie.

‘Staat dat rijtuig daar voor mij?’ vroeg Dantès.

‘Inderdaad,’ antwoordde een van de gendarmes. ‘Stap in.’

Nog voor Dantès iets kon opmerken, ging het portier open en werd hij er zonder omhaal ingeduwd. Elke tegenstand was onmogelijk geweest, mocht hij dat al in de zin hebben gehad. Voor hij er erg in had zat hij achter in het rijtuig tussen twee gendarmes. De twee anderen namen op de voorbank plaats, waarna het logge gevaarte zich met onheilspellend kabaal in beweging zette.

De gevangene wierp een blik op de raampjes: ze waren getralied. Hij was alleen maar van de ene gevangenis in de andere terechtgekomen; het enige verschil was dat de tweede reed en hem naar een onbekend doel bracht. Door de smalle traliespleten, waar je amper een hand door kon steken, wist Dantès desondanks op te maken dat ze de Rue Caisserie volgden en daarna via de Rue Saint-Laurent en de Rue Taramis naar de kade gingen.

Weldra zag hij door zijn tralies de lichten van La Consigne schitteren, een gebouw dat ook al van tralies was voorzien.

Het rijtuig stopte, de officier stapte van de bok en liep naar het wachthuis. Een twaalftal soldaten kwam eruit en stelde zich in twee rijen op. Dantès zag hun geweren glinsteren in het licht van de lantaarns op de kade.

‘Hebben ze al die soldaten voor mij opgetrommeld?’ vroeg hij zich af.

Toen de officier het portier van het slot deed, diende het antwoord zich vanzelf aan, want Dantès zag dat de twee rijen soldaten een doorgang voor hem vormden van het rijtuig naar de kade.

De twee gendarmes op de voorbank stapten het eerst uit, daarna kwam hij, en achter hem volgden de twee die links en rechts van hem hadden gezeten. Ze liepen naar een roeiboot die door een kustwachter met een ketting tegen de kade werd gehouden. De soldaten gaapten Dantès nieuwsgierig aan. In een wip werd hij tussen de vier gendarmes aan de achtersteven geplaatst, terwijl de officier aan de boeg ging zitten. De boot werd met een forse stoot van de oever af geduwd, waarna vier matrozen krachtig naar Le Pilon roeiden. Nadat was geroepen vanuit de sloep liet men de ketting zakken die de havenmond afsluit, en daarop bevond Dantès zich in de baai buiten de haven, Le Frioul geheten.

Toen hij eenmaal in de openlucht was, reageerde Dantès allereerst met een opwelling van vreugde. De openlucht is bijna de vrijheid. Hij ademde dus met volle teugen de frisse bries in, die allerlei onbekende geuren van de nacht en de zee met zich meevoerde. Hij slaakte echter een diepe zucht toen hij La Réserve passeerde, waar hij diezelfde morgen voor zijn aanhouding nog zo gelukkig was geweest. Door twee openstaande, verlichte ramen kon hij het feestgedruis van een bal opvangen.

Dantès vouwde zijn handen, sloeg zijn ogen ten hemel en bad.

De sloep vervolgde zijn weg. Hij was Kaap Tête de Maure al voorbij, bevond zich voor de inham van Le Pharo en stond op het punt de batterij te passeren. Het was voor Dantès een onbegrijpelijke route.

‘Maar waar brengen jullie me heen?’ vroeg hij aan een van de gendarmes.

‘Dat zult u snel genoeg weten.’

‘Maar...’

‘Het is ons verboden u ook maar enige uitleg te geven.’

Dantès wist wat discipline was; ondergeschikten met zwijgplicht ondervragen kwam hem absurd voor, en dus drong hij niet verder aan.

De vreemdste gedachten kwamen in hem op. Aangezien ze in een dergelijke sloep geen lange tocht konden maken, en aangezien er geen schip voor anker lag in de richting waarin ze roeiden, dacht hij dat ze hem op een afgelegen plek op de kust zouden afzetten en dan tegen hem zouden zeggen dat hij vrij was. Hij was niet gebonden, ze hadden zelfs geen enkele poging ondernomen hem handboeien om te doen, wat hem een goed teken leek. Had de hem welgezinde substituut niet gezegd dat hij niets te vrezen had zolang hij de fatale naam van Noirtier maar niet uitsprak? Had Villefort niet in zijn bijzijn de gevaarlijke brief verbrand, het enige bewijs dat tegen hem bestond?

Dus wachtte hij stilzwijgend en in gedachten verdiept af. Met zijn geoefende zeemansoog, gewend aan duisternis en ruimte, probeerde hij het donker van de nacht te doorboren.

Ze hadden het eiland Ratonneau met zijn vuurtoren rechts laten liggen. Min of meer de kustlijn volgend waren ze ter hoogte van de inham voor het dorp van de Catalanen gekomen. Daar spande de gevangene zijn ogen extra in. Daar moest Mercédès zijn, en telkens weer meende hij op de donkere oever de vage en wisselende silhouet van een vrouw te zien.

Was er dan geen voorgevoel dat Mercédès zei dat haar geliefde op driehonderd pas van haar voorbijkwam? Een enkel licht brandde in het dorp. Toen hij de plaats van het licht had bepaald, wist Dantès dat het in de kamer van zijn verloofde moest branden. Mercédès was de enige in de hele kolonie die nog op was. Als de jongeman heel hard schreeuwde, zou zijn verloofde hem kunnen horen. Een valse schaamte weerhield hem. Wat zouden zijn bewakers moeten denken als ze hem als een gek hoorden roepen? Dus bleef hij zwijgen, met zijn ogen genageld aan dat licht.

Ondertussen vervolgde de sloep zijn weg, maar de gevangene dacht niet meer aan de sloep; hij dacht aan Mercédès. Een oneffenheid in het landschap onttrok het licht aan zijn oog. Dantès keerde zich om en zag dat de sloep het ruime sop koos. Terwijl hij in gedachten verzonken naar het licht had getuurd, hadden ze de riemen binnengehaald en de zeilen gehesen, zodat de sloep nu door de wind werd voortgestuwd.

Hoewel het hem tegen de borst stuitte om nieuwe vragen te stellen, schoof Dantès wat dichter naar de gendarme toe en greep hem bij de hand.

‘Kameraad,’ zei hij tegen hem, ‘in naam van uw geweten en in uw hoedanigheid van soldaat bezweer ik u medelijden met me te hebben en me te antwoorden. Ik ben kapitein Dantès, een goed en trouw Fransman, hoewel ik van een of ander verraad word beschuldigd; waar brengen jullie me heen? Zeg het me, en op mijn zeemanswoord, ik zal me onderwerpen aan mijn plicht en me schikken in mijn lot.’

De gendarme krabde zich achter het oor en keek zijn collega aan. Die maakte een gebaar dat zoveel wilde zeggen als: ‘Nu we zover zijn maakt het eigenlijk niet meer uit.’ Toen wendde de gendarme zich tot Dantès en zei: ‘U komt uit Marseille, u bent zeeman, en u vraagt me waar we heengaan?’

‘Ja, want op mijn woord, ik weet het niet.’

‘U zou het toch moeten kunnen vermoeden?’

‘Ik heb geen idee.’

‘Dat kan niet.’

‘Ik zweer het u bij wat me het heiligst op de wereld is. Antwoord mij toch, om ’s hemelswil.’

‘Maar mijn orders dan?’

‘Uw orders verbieden u niet me te zeggen wat ik over tien minuten, een halfuur of misschien een uur tóch zal weten. Maar in de tussentijd bespaart u me eeuwen van onzekerheid. Ik vraag het u alsof u mijn vriend was. Ik beloof dat ik me niet zal verzetten of vluchten. Trouwens, dat kan ik niet eens. Waar gaan we heen?’

‘Behalve als u een blinddoek om hebt of als u nog nooit de haven van Marseille uit bent geweest, moet u nu kunnen raden waar u heen gaat.’

‘Nee.’

‘Kijk dan eens goed om u heen.’

Dantès stond op en richtte zijn blik op het punt waar de boot heen leek te gaan. Op honderd vaam voor zich zag hij de zwarte, steile rots van If opdoemen en daarop, als een vuurstenen uitwas, het sombere kasteel.

Die zonderlinge vorm, die angstaanjagende gevangenis, die vesting waarover nu al driehonderd jaar in Marseille de meest lugubere legenden de ronde doen, brandde op slag in op het netvlies van Dantès, die dáár geen moment aan had gedacht. Het kasteel had op hem hetzelfde effect als het schavot op iemand die ter dood is veroordeeld.

‘Ach, lieve hemel!’ riep hij uit. ‘Het Château d’If! Wat gaan we dáár doen?’

De gendarme glimlachte.

‘Jullie gaan me daar toch niet opsluiten?’ vervolgde Dantès. ‘Het Château d’If is een staatsgevangenis, alleen bestemd voor zware politieke criminelen. Ik heb geen enkele misdaad begaan. Zijn er rechters van instructie of andere magistraten op het Château d’If?’

‘Volgens mij zijn er alleen een directeur, cipiers, een garnizoen en stevige muren,’ zei de gendarme. ‘Kom, kom, makker, zet niet zulke grote ogen op. Straks moet ik nog geloven dat u mij als dank voor mijn toegevendheid voor de gek zit te houden.’

Dantès drukte de hand van de gendarme alsof hij hem wilde pletten.

‘U beweert dus,’ zei hij, ‘dat u me naar het Château d’If brengt om mij daar op te sluiten?’

‘Dat zit er dik in,’ zei de gendarme. ‘In elk geval, kameraad, is het nergens voor nodig om mijn hand te vermorzelen.’

‘Zonder enig onderzoek, zonder enige formaliteit?’ vroeg de jongeman.

‘De formaliteiten zijn vervuld, het onderzoek is afgerond.’

‘Dus, ondanks de belofte van monsieur de Villefort...’

‘Ik weet niet of monsieur de Villefort u iets beloofd heeft,’ zei de gendarme, ‘maar ik weet dat we naar het Château d’If gaan. Hé!... Wat doet u nu?... Ho, kameraden, help!’

Met een bliksemsnelle beweging, waar het geoefende oog van de gendarme echter op voorbereid was, had Dantès in zee willen springen, maar vier krachtige vuisten hielden hem tegen op het moment dat zijn voeten zich losmaakten van de bodem van de sloep. Brullend van woede viel hij terug.

‘Genoeg!’ riep de gendarme uit en zette een knie op zijn borst. ‘Zo houdt u zich dus aan uw woord als zeeman. Je zult maar vertrouwen stellen in zulke poeslieve kereltjes! Luister, makker, nog één beweging en ik jaag u een kogel door het hoofd. Ik heb me niet gehouden aan mijn eerste order, maar ik kan u verzekeren dat ik me zonder mankeren houd aan mijn tweede!’

Inderdaad liet hij zijn buks op Dantès zakken tot die de tromp tegen zijn slaap voelde. Even dacht de gevangene eraan de verboden beweging te maken om aldus brutaal een einde te maken aan het ongeluk dat op hem was neergestreken en hem opeens als een gier in zijn klauwen hield. Maar juist omdat het ongeluk zo onverwacht was gekomen, dacht Dantès dat het niet blijvend kon zijn. Ook herinnerde hij zich de beloften van Villefort. – En laten we er eerlijk bij zeggen dat hij het maar stom en onnozel vond om onder in een sloep te sterven door de hand van een gendarme.

Hij bleef dus onder in de sloep liggen, schreeuwend en zijn vuisten ballend van razernij.

Even later deed een felle schok de sloep schudden. Een van de roeiers sprong op de rots waar de voorsteven van het sloepje op gebotst was en een touw rolde knarsend door een blok. Dantès begreep dat ze waren aangekomen en dat de boot werd vastgelegd.

De gendarmes, die hem zowel bij zijn armen als bij de kraag van zijn jas vasthielden, dwongen hem op te staan en aan land te gaan. Daar sleepten ze hem naar de trap die opsteeg naar de poort van de burcht, terwijl de politieofficier met de bajonet op zijn musketon achteraan kwam.

Dantès bood geen weerstand; die was toch nutteloos. Zijn traagheid kwam veeleer voort uit apathie dan uit verzet. Hij was versuft en wankelde als een dronkenman. Hij zag weer soldaten die zich op de steile schuinte in twee rijen hadden opgesteld; hij voelde treden waarvoor hij zijn voeten moest opheffen; hij merkte dat hij onder een poort door ging en dat die poort achter hem werd gesloten; maar alles gebeurde werktuiglijk, als door een waas, zonder dat hij iets echt onderscheidde. Hij zag zelfs de zee niet meer, dat onmetelijke leed van de gevangenen die naar de uitgestrektheid kijken met het verpletterende gevoel dat ze haar nooit zullen kunnen overbruggen.

Ze bleven een tel staan en hij probeerde zijn gedachten te ordenen. Hij keek om zich heen. Hij stond op een vierkante binnenplaats, omsloten door hoge, zware muren. Hij hoorde de trage, gelijkmatige stap van de schildwachten, en telkens wanneer ze de twee of drie lichtbundels passeerden die door de vuren binnen in het kasteel op de muren werden geworpen, zag hij de loop van hun geweren glinsteren.

Ze wachtten een minuut of tien. Nu ze zeker waren dat Dantès niet meer kon vluchten, hadden de gendarmes hem losgelaten. Ze leken te wachten op orders. En die orders kwamen.

‘Waar is de gevangene?’ vroeg een stem.

‘Hier is hij,’ antwoordden de gendarmes.

‘Laat hij mij volgen, ik zal hem naar zijn hol brengen.’

‘Vooruit,’ zeiden de gendarmes, terwijl ze Dantès naar voren duwden.

De gevangene volgde zijn geleider, die hem inderdaad naar een half onderaards vertrek bracht waarvan de kale, zwetende muren bedekt leken met een wasem van tranen. Op een krukje stond een soort lampje. Dankzij de in stinkend vet drijvende pit kon Dantès de glimmende wanden van dit afschuwelijke onderkomen zien, evenals zijn geleider, een soort tweederangs cipier, lomp gekleed en met een lelijk bakkes.

‘Dat is je kamer voor vannacht,’ zei hij. ‘Het is laat en de directeur is al naar bed. Morgen, als hij opstaat en de orders over je heeft ingekeken, krijg je misschien een andere cel. In afwachting daarvan heb je hier brood, in die kruik daar is water en ginds in de hoek ligt stro. Meer heeft een gevangene niet nodig. Welterusten.’

Nog voor Dantès ertoe kwam hem te antwoorden, ja nog voor hij goed en wel had gezien waar de cipier het brood neerlegde, waar de kruik stond en in welke hoek het stro lag dat hem tot bed moest dienen, had de cipier de pit meegenomen en de deur gesloten. Daarmee beroofde hij de gevangene van het beetje fletse licht dat hem, als in een bliksemflits, de sijpelende muren van zijn gevangenis had laten zien. Nu bevond hij zich eenzaam en alleen in de duisternis en de stilte, even stom en even somber als de gewelven waarvan hij de ijzige koude op zijn gloeiende voorhoofd voelde neerkomen.

Toen de eerste stralen van de dag weer wat licht in het hol lieten schijnen, kwam de cipier terug met de order dat de gevangene moest blijven waar hij was. Dantès had zich niet verroerd. Het leek wel alsof een ijzeren hand hem op de plek had vastgenageld waar hij de vorige avond was blijven staan. Ook leek het alsof zijn ogen schuilgingen achter dikke wallen van opgekropte tranen. Onbeweeglijk staarde hij naar de grond. Hij had de hele nacht staand en slapeloos doorgebracht. De cipier ging naar hem toe en liep om hem heen, maar Dantès leek hem niet te zien. Hij gaf hem een klopje op zijn schouder. Dantès schrikte op en schudde zijn hoofd.

‘Heb je niet geslapen?’ vroeg de cipier.

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Dantès.

De cipier keek hem verbaasd aan.

‘Heb je geen honger?’ vervolgde hij.

‘Ik weet het niet,’ antwoordde Dantès weer.

‘Is er iets dat je zou willen?’

‘Ik zou de directeur willen spreken.’

De cipier haalde zijn schouders op en vertrok.

Dantès volgde hem met zijn blik, stak zijn handen uit naar de halfopen deur, maar die ging alweer dicht.

Toen leek het alsof zijn borst in een langgerekte weeklacht werd opengereten. De tranen waar zijn gemoed van overliep welden plots op als twee beken. Hij wierp zich voorover met het hoofd op de grond en bad langdurig, terwijl hij zijn hele leven voor zijn geestesoog liet passeren en zich afvroeg wat hij in zijn jonge leven had misdaan om zo’n wrede straf te verdienen.

Zo verliep de dag. Hij nam niet meer dan een paar happen brood en een paar slokken water. Nu eens bleef hij in gedachten verzonken zitten, dan weer liep hij in zijn gevangenis op en neer als een gekooid dier.

Eén gedachte vooral maakte hem razend, namelijk: dat hij tijdens de hele overtocht zo kalm en zo rustig was gebleven, domweg omdat hij niet wist waar hij naartoe werd gebracht. Hij had wel tien keer in zee kunnen springen. Hij was een voortreffelijke zwemmer en in Marseille gold hij als een van de beste duikers. Hij had onder water kunnen verdwijnen, aan zijn bewakers ontsnappen, naar de kust zwemmen, vluchten, zich in een verlaten kreek verbergen, een Genuees of Catalaans schip afwachten, naar Italië of Spanje gaan en vandaar aan Mercédès schrijven dat ze zich bij hem moest voegen. Werk had hij overal kunnen vinden, dat zou geen probleem zijn geweest, goede zeelieden kunnen overal aan de slag. Hij sprak Italiaans als een Toscaan en Spaans als een telg van het oude Castilië. Hij zou vrij en gelukkig hebben kunnen leven met Mercédès en zijn vader, want die zou hij ook hebben laten overkomen. In plaats daarvan zat hij nu opgesloten in het Château d’If, de gevangenis waar nog nooit iemand uit was ontsnapt, zonder enig nieuws over zijn vader of Mercédès. En dat alles omdat hij Villefort op zijn woord had geloofd. Het was om gek van te worden. Daarom ook wentelde hij zich als een razende op het verse stro dat de cipier hem had gebracht.

De volgende dag, op dezelfde tijd, kwam de cipier terug.

‘En,’ vroeg hij, ‘gaat het vandaag wat beter dan gisteren?’

Dantès gaf geen antwoord.

‘Komaan,’ vervolgde de cipier, ‘een beetje moed! Laat horen of ik iets voor je kan doen dat in mijn macht ligt.’

‘Ik wil de directeur spreken.’

‘Hé!’ zei de cipier ongeduldig. ‘Dát kan nu juist niet, dat heb ik toch al gezegd.’

‘En waarom kan dat niet?’

‘Omdat de reglementen van de gevangenis niet toelaten dat een gevangene zoiets vraagt.’

‘Wat is hier dan wel toegelaten?’ vroeg Dantès.

‘Beter eten tegen betaling, luchten en af en toe een boek.’

‘Ik heb geen boeken nodig, ik heb geen lust om te luchten en ik vind mijn eten goed genoeg. Dus blijft er maar één ding over dat ik wil: de directeur spreken.’

‘Als je me nog langer aan mijn kop zeurt met altijd hetzelfde gevraag,’ zei de cipier, ‘breng ik je geen eten meer.’

‘Mij best,’ zei Dantès, ‘als je me geen eten meer brengt, sterf ik van de honger, amen en uit!’

Dantès zei dat op een toon waaruit de cipier opmaakte dat zijn gevangene met plezier van honger zou sterven. Maar aangezien een cipier per gevangene per dag zo’n tien stuiver kreeg, berekende de cipier het verlies dat hij door de dood van Dantès zou lijden, en daarom zei hij op mildere toon: ‘Luister, wat je vraagt is onmogelijk. Je moet het dus niet opnieuw vragen, want het is nog nooit voorgekomen dat de directeur een gevangene op diens verzoek in zijn cel is komen opzoeken. Maar als je je koest houdt, zul je toestemming krijgen om te luchten, en misschien komt op een goede dag de directeur langs terwijl je lucht. Dan kun je hem aanspreken, en of hij je dan wil antwoorden of niet, hangt van hem af.’

‘Maar,’ zei Dantès, ‘hoe lang kan het duren voor die gelegenheid zich voordoet?’

‘Tja,’ zei de cipier. ‘Een maand, drie maanden, zes maanden, een jaar misschien.’

‘Dat is te lang,’ zei Dantès, ‘ik wil hem dadelijk spreken.’

‘Ach!’ zei de cipier. ‘Staar je toch niet blind op die ene wens die we toch niet kunnen vervullen, anders ben je binnen veertien dagen gek.’

‘Denk je?’ zei Dantès.

‘Ja. Waanzin begint altijd met een dwanggedachte, dat hebben we hier al een keer gehad. De pater die voor jou in deze cel zat, bood de directeur telkens weer een miljoen aan voor zijn vrijheid, en zo is het hem in de bol geslagen.’

‘En hoe lang is hij deze cel al uit?’

‘Twee jaar.’

‘Hebben ze hem vrijgelaten?’

‘Nee, ze hebben hem in het cachot gestopt.’

‘Luister,’ zei Dantès, ‘ik ben geen pater en ik ben niet gek. Misschien zal ik het worden, maar jammer genoeg ben ik nu nog altijd bij mijn volle verstand. Ik doe je een ander voorstel.’

‘Nou?’

‘Ik bied je geen miljoen aan, want dat heb ik niet. Maar ik bied je honderd écu als je de eerstvolgende keer dat je naar Marseille gaat in het dorp van de Catalanen een brief wilt bezorgen aan een meisje dat Mercédès heet. Niet eens een brief, twee regels.’

‘Als ik die twee regels bezorg en ik word gepakt, dan verlies ik mijn baantje dat me duizend pond per jaar oplevert, buiten de extra voordeeltjes en de maaltijden. Je begrijpt dat ik niet het risico wil lopen duizend pond te verliezen om honderd écu te verdienen. Zo stom ben ik niet.’

‘Luister,’ zei Dantès, ‘knoop dit goed in je oren: als je weigert om Mercédès twee regels te bezorgen of haar op zijn minst te laten weten dat ik hier zit, dan zal ik je op een dag achter de deur opwachten, en als je dan binnenkomt, sla ik je met dit krukje de hersens in.’

‘Dreigementen!’ riep de cipier uit, terwijl hij een stap naar achteren deed en een verdedigende houding aannam. ‘Je bent niet goed bij je hoofd. De pater is precies zo begonnen. Over drie dagen ben je knettergek. Gelukkig zijn er nog kerkers over in het Château d’If!’

Dantès greep het krukje en zwaaide ermee in het rond boven zijn hoofd.

‘Al goed, al goed!’ zei de cipier. ‘Als je het dan zo graag wilt, zullen we de directeur waarschuwen.’

‘Zo mag ik het horen!’ zei Dantès, waarna hij het krukje weer op de grond zette en erop ging zitten, met hangend hoofd en verwilderde ogen, alsof hij daadwerkelijk waanzinnig werd.

De cipier ging weg en kwam even later terug met vier soldaten en een korporaal.

‘Order van de directeur,’ zei hij, ‘breng de gevangene naar de verdieping hieronder.’

‘In het cachot dus,’ zei de korporaal.

‘In het cachot; gekken horen bij gekken.’

De vier soldaten grepen Dantès, die in een soort onverschilligheid verviel en hen zonder verzet volgde. Ze lieten hem vijftien treden afdalen, openden de deur van een kerker en duwden hem naar binnen.

‘Hij heeft gelijk,’ mompelde Dantès. ‘Gekken horen bij gekken!’

De deur viel weer dicht en Dantès liep met uitgestoken handen recht voor zich uit tot hij de muur voelde. Toen ging hij onbeweeglijk in een hoek zitten tot zijn ogen langzamerhand aan de duisternis waren gewend en de dingen begonnen te onderscheiden.

De cipier had gelijk: het scheelde niet veel of Dantès was gek geworden.

HOOFDSTUK 9

De avond van de verloving

Zoals gezegd was Villefort teruggegaan naar het huis van de Saint-Mérans op de Place du Grand-Cours, waar hij de gasten niet langer aan de feesttafel aantrof, maar in de salon, bij de koffie.

Renée wachtte op hem met een ongeduld dat door de andere aanwezigen werd gedeeld. Zijn komst werd dan ook op algemeen gejuich onthaald.

‘Zo, koppensneller, steunpilaar van de Staat, royalistische Brutus!’ riep er één uit. ‘Wat is er aan de hand?’

‘Wacht ons de wederopstanding van de Terreur?’ vroeg een ander.

‘Is de Corsicaanse veelvraat uit zijn hol gekropen?’ vroeg een derde.

‘Mevrouw de markiezin,’ zei Villefort, naar zijn toekomstige schoonmoeder toe gaand, ‘neem me niet kwalijk dat ik u zo dadelijk moet verlaten... Meneer de markies, zou ik u even onder vier ogen mogen spreken?’

‘Is het dan zo ernstig?’ vroeg de markiezin, die het bezorgd gefronste voorhoofd van Villefort zag.

‘Zo ernstig dat ik u enige dagen moet verlaten,’ vervolgde hij. Daarop richtte hij zich tot Renée: ‘Oordeel dus zelf of de zaak ernstig is.’

‘Gaat u weg?’ riep Renée uit, die haar emotie bij dit onverwachte bericht onmogelijk kon verbergen.

‘Helaas, Renée,’ antwoordde Villefort. ‘Er zit niets anders op.’

‘Waar gaat u dan heen?’ vroeg de markiezin.

‘Dat is een ambtsgeheim, mevrouw. Mocht iemand hier een boodschap voor Parijs hebben, een vriend vertrekt vanavond en zal die met genoegen bezorgen.’

De gasten keken elkaar niet-begrijpend aan.

‘U wilde me even spreken?’ zei de markies.

‘Laten we alstublieft naar uw studeerkamer gaan!’

De markies nam Villefort bij de arm, en zo gingen ze de salon uit.

‘Nou?’ vroeg de markies, toen ze in zijn studeerkamer waren. ‘Wat is er aan de hand? Laat horen.’

‘Dingen die ik als zeer ernstig beoordeel en die mijn onmiddellijk vertrek naar Parijs vereisen. Markies, neem me niet kwalijk dat ik u op de man af een onbescheiden vraag stel: hebt u staatsobligaties?’

‘Mijn hele vermogen is in staatsfondsen belegd, zes- à zevenhonderdduizend frank ongeveer.’

‘Verkopen, markies, verkopen, anders bent u geruïneerd.’

‘Maar hoe wilt u dat ik die hier verkoop?’

‘U hebt een effectenmakelaar, nietwaar?’

‘Jazeker.’

‘Geef me een brief voor hem mee. Dat hij ze ogenblikkelijk verkoopt, zonder een minuut of zelfs maar een seconde te verliezen. Misschien is het nu al te laat.’

‘Verdraaid!’ zei de markies. ‘Dan mogen we wel voortmaken!’

Hij ging aan zijn bureau zitten en schreef een brief aan zijn makelaar met de opdracht tegen elke prijs te verkopen.

‘Dit is brief nummer één,’ zei Villefort, terwijl hij hem zorgvuldig in zijn portefeuille stopte. ‘Maar ik heb nog een tweede nodig.’

‘Voor wie.’

‘Voor de koning.’

‘Voor de koning?’

‘Ja.’

‘Ik durf niet zomaar aan Zijne Majesteit te schrijven.’

‘Ik vraag het dan ook niet aan u; ik wil u verzoeken het aan monsieur de Salvieux te vragen. Híj moet me een aanbevelingsbrief schrijven waardoor ik bij Zijne Majesteit word toegelaten zonder de formaliteiten van een audiëntieaanvraag, die me te veel kostbare tijd zouden doen verliezen.’

‘Maar de minister van Justitie loopt toch vrijelijk de Tuilerieën in en uit. Door zijn bemiddeling kunt u toch dag en nacht bij de koning worden toegelaten?’

‘Jazeker, maar waarom zou ik de verdienste van het nieuws dat ik breng met een ander moeten delen? Ziet u, de minister van Justitie zou me uiteraard naar de achtergrond verdringen en me het voordeel van de zaak ontnemen. Ik zeg u maar één ding, markies: indien ik als eerste op de Tuilerieën arriveer, is mijn carrière verzekerd want dan heb ik de koning een dienst bewezen die hij nooit meer kan vergeten.’

‘Ga dan gauw uw koffers pakken, mijn beste. Ik laat monsieur de Salvieux komen en vraag hem de brief te schrijven die uw laissez passer zal zijn.’

‘Goed, maar verlies geen tijd, want over een kwartier moet ik in de postkoets zitten.’

‘Zeg tegen de koetsier dat hij hierlangs rijdt.’

‘Doe ik. Verontschuldig me alstublieft bij de markiezin en bij mademoiselle de Saint-Méran, die ik tot mijn grote spijt op een dag als deze moet verlaten.’

‘U zult ze allebei in mijn studeerkamer vinden, zodat u zelf afscheid van hen kunt nemen.’

‘Honderdmaal dank. En zorgt u nu voor mijn brief.’

De markies belde. Een kamerdienaar verscheen.

‘Zeg tegen graaf van Salvieux dat ik hem wil spreken.’ Daarna wendde de markies zich tot Villefort en zei: ‘Vooruit, ga nu.’

‘Ik ben over een kwartier terug.’

Villefort snelde de kamer uit, maar bij de voordeur gekomen bedacht hij dat hij de hele stad op stelten zou kunnen zetten als ze een substituut-officier van justitie zo haastig zagen lopen. Daarom hervatte hij zijn normale, deftige gang.

Bij zijn huisdeur zag hij in de schaduw iets dat oogde als een wit spook dat roerloos op hem stond te wachten. Het was het mooie Catalaanse meisje. Omdat ze geen nieuws over Edmond had gekregen, was ze bij het vallen van de avond stiekem uit Le Pharo weggelopen om zelf naar de reden van de aanhouding van haar geliefde te informeren.

Toen Villefort dichterbij kwam, maakte ze zich los van de hoge muur waartegen ze leunde en ging voor hem staan. Dantès had tegenover de substituut over zijn verloofde gesproken, en Villefort herkende Mercédès zonder dat ze zich hoefde voor te stellen. Hij was verrast door de schoonheid en de waardigheid van die vrouw, en toen ze hem vroeg wat er van haar geliefde was geworden, kreeg hij het gevoel dat híj de beklaagde was en zíj de rechter.

‘De man die u bedoelt,’ zei Villefort bars, ‘is een groot misdadiger en ik kan niets voor hem doen, mejuffrouw.’

Mercédès kon haar tranen niet bedwingen, en toen Villefort verder wilde gaan, versperde ze hem opnieuw de weg.

‘Zeg me op zijn minst waar hij is,’ zei ze, ‘zodat ik kan informeren of hij dood is of levend.’

‘Ik weet het niet, hij valt niet langer onder mijn bevoegdheid,’ antwoordde Villefort.

Hij werd in verlegenheid gebracht door haar scherpe blik en haar smekende houding. Dus duwde hij Mercédès opzij, ging zijn huis binnen en smeet de deur snel achter zich dicht, alsof hij alles wat zo pijnlijk voor hem was buiten wilde sluiten.

De pijn liet zich echter niet zo gemakkelijk verdringen. Net als de dodelijke pijl waar Vergilius het over heeft, draagt de gewonde man hem met zich mee. Villefort was naar binnen gegaan en had de deur dichtgesmeten – maar toen hij in zijn salon kwam, lieten zijn benen hem in de steek. Hij slaakte een zucht die op een snik leek en liet zich in een fauteuil vallen.

Toen ontkiemde diep in zijn getormenteerde ziel een dodelijk gezwel. De man die hij aan zijn ambitie opofferde, de onschuldige die moest boeten voor de fouten van zijn vader, verscheen hem in een visioen, bleek en onheilspellend, hand in hand met zijn al even bleke verloofde. Achter zich aan sleepte hij de gewetenswroeging – nee, geen wroeging die de zieke doet opschrikken zoals de wraakgodinnen uit de Oudheid, maar een dof en pijnlijk gehamer dat op sommige momenten het hart treft en verwondt bij de herinnering aan een daad uit het verleden, een verwonding waarvan de pijnscheuten een kwaal uithollen, aldoor borend... aldoor... tot de dood erop volgt.

Toen was er in de ziel van die man een moment van aarzeling. Hij had al meermalen de doodstraf geëist, en niet één keer had hij enige andere emotie ondergaan dan die van de strijd tussen rechter en beklaagde, niet één keer had hij het voorhoofd gefronst voor diegenen die dankzij zijn meeslepende welsprekendheid door rechters of gezworenen ter dood waren veroordeeld, want telkens was hij van hun schuld overtuigd geweest.

Ditmaal lag het anders: hij had zelf een levenslange gevangenisstraf uitgesproken over een onschuldige, en nog wel een onschuldige die het geluk voor het grijpen had en aan wie hij zowel de vrijheid als het geluk ontnam. Ditmaal was hij geen rechter – hij was een beul.

Terwijl hij dit alles overdacht, hoorde hij voor het eerst diep in zijn ziel het zo-even beschreven doffe gehamer weerklinken waardoor zijn borst met vage voorboden van angst werd vervuld. Zo ook wordt de gewonde door een felle, instinctieve pijn gewaarschuwd dat hij nooit zijn bevende vinger bij de gapende en bloedende wond moet brengen voordat deze gesloten is.

De wond die Villefort was toegebracht, behoorde echter tot de soort die zich niet sluit, of zich enkel sluit om bloediger en pijnlijker dan ooit weer open te gaan.

Indien op dat moment de lieflijke stem van Renée in zijn oren had geklonken om genade te vragen, of indien de mooie Mercédès was binnengekomen en hem had gezegd: ‘Ter wille van God die ons ziet en oordeelt, geef me mijn verloofde terug!’ – ja, dan zou zijn onder de last half gebogen hoofd zich helemaal hebben gebogen. Op dat moment zou hij ongetwijfeld met klamme hand het bevel tot invrijheidstelling van Dantès hebben getekend, ongeacht de gevolgen die dat voor hem zou kunnen hebben. Er fluisterde echter geen stem in de stilte, en in plaats van Mercédès kwam Villeforts kamerdienaar binnen met de boodschap dat de postpaarden voor de reiskoets waren gespannen.

Villefort stond op, of liever, hij sprong overeind als iemand die een innerlijke tweestrijd heeft beslecht. Hij liep vlug naar zijn secretaire, stopte alle goud dat hij in een van de laden vond in zijn zakken en stommelde enige tijd verward, met de hand tegen zijn voorhoofd de kamer rond, terwijl hij onsamenhangende woorden bazelde. Eindelijk, toen hij voelde dat zijn kamerdienaar een cape om zijn schouders sloeg, liep hij naar buiten, stortte zich in het rijtuig en beval kortaf in de Rue du Grand-Cours bij Saint-Méran langs te gaan.

De ongelukkige Dantès was veroordeeld.

Zoals Saint-Méran had beloofd, trof Villefort de markiezin en Renée in de studeerkamer aan. De jongeman huiverde bij het zien van Renée, want hij was bang dat ze hem opnieuw de invrijheidstelling van Dantès zou vragen. Helaas – we moeten het zeggen tot schande van onze eigen zelfzucht – werd het mooie meisje geheel in beslag genomen door één enkele zorg: het vertrek van Villefort.

Ze had Villefort lief, en juist nu hij haar echtgenoot zou worden ging hij weg. Villefort kon niet zeggen wanneer hij terug zou komen, en in plaats van Dantès te beklagen, verwenste Renée de man die haar door zijn misdrijf scheidde van haar geliefde.

Wat moest Mercédès dan wel niet zeggen!

De arme Mercédès was op de hoek van de Rue de la Loge op Fernand gebotst, die haar gevolgd was. Ze was naar het dorp van de Catalanen teruggekeerd, en had zich kwijnend en radeloos op haar bed geworpen. Fernand was voor dat bed op zijn knieën gevallen en hield haar ijskoude hand vast, die Mercédès uit zwakheid niet terugtrok. Hij overdekte die hand met hete kussen die Mercédès niet eens voelde.

Zo bracht ze de nacht door. De lamp ging uit bij gebrek aan olie, maar ze zag de duisternis niet, zoals ze het licht evenmin had gezien; en toen het weer dag werd, zag ze de dag ook al niet. Het verdriet had een blinddoek voor haar ogen gebonden die slechts één beeld doorliet: Edmond.

‘Ach, ben jij daar!’ zei ze eindelijk, toen ze zich naar Fernand toe keerde.

‘Sinds gisteren ben ik niet van je zijde geweken,’ antwoordde Fernand met een pijnlijke zucht.

Morrel had zich niet gewonnen gegeven. Toen hij had vernomen dat Dantès na zijn verhoor naar de gevangenis was gebracht, was hij alle vrienden af gelopen, en alle personen die in Marseille enige invloed konden hebben. Overal was hem echter het gerucht vooruitgesneld dat de jongeman als bonapartistisch agent was aangehouden, en aangezien in die tijd zelfs de grootste optimisten elke poging van Napoleon om weer de troon te bestijgen afdeden als een onzinnige droom, was hij overal op koelheid, vrees of onwil gestoten. Wanhopig was hij naar huis gegaan, in het besef dat de toestand ernstig was en dat niemand er iets aan kon doen.

Van zijn kant voelde Caderousse zich erg onrustig en was hij geëmotioneerd. Toch was hij niet zoals Morrel uitgegaan in een poging om iets voor de arme Dantès te doen, want dát had hij niet gekund. In plaats daarvan had hij zich met twee flessen cassiswijn in zijn kamer opgesloten en geprobeerd zijn kwelling in een roes weg te spoelen. In de geestestoestand waarin hij verkeerde, waren twee flessen echter te weinig om zijn verstand uit te schakelen. Dus bleef hij tegenover zijn twee lege flessen op de ellebogen geleund aan zijn wankele tafel zitten, te dronken om meer wijn te gaan halen en niet dronken genoeg om zijn herinnering te verdoven. En in de flakkering van zijn kaars, die niet gesnoten was, zag hij de hersenschimmen die Hoffmann als een zwart en fantastisch stof heeft uitgestrooid over zijn met punch bevlekte manuscripten.

Alleen Danglars had nergens last van. Danglars was zelfs vrolijk, want hij had zich op een vijand gewroken en zijn positie aan boord van de Pharaon veiliggesteld, juist toen hij haar dreigde te verliezen. Danglars was een van die rekenmeesters die met een pen achter het oor en een inktkoker op de plaats van het hart worden geboren. Alles in de wereld was voor hem aftrekken en vermenigvuldigen, en een cijfer was hem dierbaarder dan een mens, wanneer dat cijfer het totaal kon vermeerderen en die mens het alleen maar kon verminderen. Danglars was dus op zijn gewone uur naar bed gegaan en sliep rustig.

En Villefort? Nadat hij de brief van de graaf van Salvieux had gekregen, Renée op beide wangen had gekust, de markiezin van Saint-Méran een handkus had gegeven en de markies de hand had gedrukt, was hij in allerijl vertrokken langs de weg naar Aix.

De oude Dantès kwijnde weg van verdriet en onzekerheid.

Wat er ondertussen van Edmond was geworden, weten we al.

HOOFDSTUK 10

Het kleine kabinet in de Tuilerieën

We laten Villefort achter op de weg naar Parijs, waarover hij dankzij forse fooien in volle vaart vordert, en we lopen in de Tuilerieën een stuk of drie salons door, waarna we het kleine kabinet met boogvormig raam betreden dat bekendstaat als het gewezen lievelingskabinet van Napoleon én van Lodewijk XVIII – en waaraan vandaag de dag ook Louis-Philippe de voorkeur geeft.

Daar, in dat kabinet, zat koning Lodewijk XVIII aan de notenhouten tafel die hij uit Hartwell had meegebracht en waaraan hij – vanuit een of andere manie, zoals je wel vaker aantreft bij prominente figuren – bijzonder verknocht was. Hij luisterde verstrooid naar een man van begin vijftig met grijs haar, aristocratische gelaatstrekken en een onberispelijk voorkomen. Tegelijk maakte hij aantekeningen in een uitgave van Horatius, namelijk de nogal slordige, maar zeer begeerde Gryphius-uitgave van 1540, die stof gaf tot menige scherpzinnige filologische oprisping van Zijne Majesteit.

‘U zei dus, meneer?’ vroeg de koning.

‘Dat ik uitermate ongerust ben, Sire.’

‘Werkelijk? Hebt u misschien in uw droom zeven vette en zeven magere koeien gezien?’

‘Nee, Sire, want die zouden enkel het voorteken zijn van zeven jaren van overvloed en zeven jaren van gebrek, en met een vooruitziende koning als Uwe Majesteit hoeven we geen nood te vrezen.’

‘Van welke andere plaag is er dan sprake, mijn waarde Blacas?’

‘Sire, ik heb alle reden om aan te nemen dat er in het zuiden van het land een storm opsteekt.’

‘En ik denk, waarde hertog, dat u slecht bent ingelicht, want ik weet zeker dat er een stralend zonnetje schijnt.’

Dat was Lodewijk XVIII ten voeten uit: een man vol esprit die dol was op dit soort flauwe geestigheden.

‘Sire,’ zei Blacas, ‘zou Uwe Majesteit niet een paar vertrouwenslieden naar de Languedoc, Provence en Dauphiné kunnen sturen om de opinie in die drie provincies te peilen, al was het maar om een trouwe dienaar gerust te stellen?’

‘Canimus surdis,’ antwoordde de koning, die doorging met het annoteren van zijn Horatius.

‘Sire,’ antwoordde de hoveling met een lachje waarmee hij de indruk wilde wekken dat hij de halve verssnede van de dichter van Venusia had begrepen, ‘hoezeer terecht Uwe Majesteit ook meent te kunnen vertrouwen op de sympathie van Frankrijk, toch denk ik dat ik niet helemaal ongelijk heb wanneer ik vrees voor een wanhoopspoging.’

‘Van wie?’

‘Van Bonaparte, of op zijn minst van zijn aanhangers.’

‘Waarde Blacas,’ zei de koning, ‘u houdt mij van mijn werk met uw schrikbeelden.’

‘En u, Sire, u houdt mij uit de slaap met uw zekerheid.’

‘Moment, mijn waarde, er valt me een briljante commentaar te binnen op de Pastor qeum traheret, moment, u kunt zo dadelijk verdergaan.’

Er viel een korte stilte waarin Lodewijk in priegellettertjes een nieuwe aantekening in de kantlijn van zijn Horatius schreef. Toen hij klaar was, keek hij op met de zelfgenoegzame uitdrukking van iemand die denkt dat hij op een idee is gekomen wanneer hij de idee van een ander heeft becommentarieerd.

‘Gaat u verder, waarde hertog,’ zei Lodewijk. ‘Ik luister.’

‘Sire,’ zei Blacas die even had gehoopt om Villefort diens succes afhandig te maken, ‘ik moet u zeggen dat het geen uit de lucht gegrepen geruchten of hersenspinsels zijn die me ongerust maken. Het is een weldenkend man die mijn volledige vertrouwen geniet...’ De hertog aarzelde even en vervolgde toen met onzekere stem: ‘en die ik heb opgedragen het oog te houden op het zuiden van het land. Hij is zojuist met de postkoets aangekomen met de woorden: “De koning is in groot gevaar!” Daarop ben ik dadelijk hiernaartoe gekomen, Sire.’

‘Mala ducis avi domum,’ vervolgde Lodewijk, terwijl hij aantekeningen bleef maken.

‘Wenst Uwe Majesteit dat ik niet langer op het onderwerp inga?’

‘Nee, waarde hertog, maar steek uw hand eens uit.’

‘Welke hand?’

‘Maakt niet uit. Doe de linker maar.’

‘Daar, Sire?’

‘Ik zeg links en u kijkt rechts. Links van mij, bedoel ik. Stop, nu bent u er. Daar moet het rapport liggen dat de minister van Politie gisteren heeft opgemaakt... Wacht, daar is monsieur Dandré zelf...’ Lodewijk draaide zich om naar de deurwachter, die inderdaad de minister van Politie kwam aandienen, en vroeg: ‘Monsieur Dandré, zei u toch, nietwaar?’

‘Jawel, Sire, baron Dandré,’ antwoordde de deurwachter.

‘Ach, dat is waar ook: baron,’ verbeterde Lodewijk zichzelf met een nauwelijks waarneembaar glimlachje. ‘Kom binnen, baron, en vertel de hertog het laatste nieuws over monsieur de Bonaparte. Verberg ons niets over de toestand, hoe ernstig die ook mag zijn. Is het eiland Elba een vulkaan waaruit de oorlog brandend en briesend zal losbarsten? Bella, horrida bella.’

De heer Dandré leunde gemaakt gracieus met beide handen op de rug van een fauteuil en zei: ‘Heeft het Uwe Majesteit behaagd het rapport van gisteren in te kijken?’

‘Jazeker, maar vertel de hertog wat erin staat, want hij kan het rapport niet vinden. Vertel hem in detail wat de usurpator op zijn eiland uitvoert.’

‘Meneer,’ zei de baron tegen de hertog, ‘alle dienaren van Zijne Majesteit mogen verheugd zijn over de laatste berichten uit Elba. Bonaparte...’

Dandré keek naar Lodewijk, die alweer met zijn neus in zijn Horatius zat en een nieuwe aantekening maakte.

‘Bonaparte,’ vervolgde de baron, ‘verveelt zich stierlijk. Hele dagen zit hij te kijken naar de bedrijvigheid van zijn mijnwerkers te Porto Longone.’

‘En hij krabt zich om tenminste iets te doen te hebben,’ zei de koning.

‘Krabt hij zich?’ vroeg de hertog. ‘Wat bedoelt Uwe Majesteit?’

‘Maar, waarde hertog! Bent u dan vergeten dat die beroemdheid, die held, die halfgod, wordt opgevreten door een vreselijke huidziekte: prurigo?’

‘Er is meer, hertog,’ vervolgde de minister van Politie. ‘We zijn er vrijwel zeker van dat de usurpator binnenkort gek zal zijn.’

‘Gek?’

‘Knettergek! Zijn verstand gaat achteruit. Nu eens huilt hij als een kind, dan weer lacht hij als een bezetene. Of anders brengt hij uren achtereen op het strand door en keilt steentjes over het water, en als zo’n steentje dan vijf- tot zesmaal opspringt, ziet hij er even tevreden uit als wanneer hij een tweede slag bij Marengo of Austerlitz had gewonnen. Geef toe, dat zijn duidelijke tekenen van krankzinnigheid.’

‘Of van wijsheid, waarde baron, of van wijsheid,’ zei Lodewijk lachend. ‘In de Oudheid vermaakten de grootste veldheren zich met steentjes keilen over de zee. Je hoeft er Plutarchus maar op na te lezen in Het leven van Scipio Africanus.’

Blacas stond tussen beide zorgeloze mannen in diep na te denken. Opdat een ander niet alle voordeel van zijn geheim voor zijn neus zou wegkapen, had Villefort hem niet alles willen zeggen, maar wat hij had verteld was genoeg geweest om grote onrust in hem te wekken.

‘Kom op, Dandré,’ zei de koning. ‘Blacas is nog niet overtuigd, vertel hem dus van de bekering van de usurpator.’

De minister van Politie boog.

‘De bekering van de usurpator!’ mompelde de hertog, terwijl hij nu eens naar de koning dan weer naar Dandré keek, terwijl dezen elkaar afwisselden als de twee herders in de beurtzangen van Vergilius. ‘Heeft de usurpator zich bekeerd?’

‘Jazeker, waarde hertog.’

‘Tot de goede principes wel te verstaan. Vooruit, baron, leg uit.’

‘De zaak zit zo, hertog,’ zei de minister met een hoogst ernstig gezicht. ‘Onlangs heeft Napoleon zijn troepen geschouwd en toen gaven twee of drie van zijn gewezen gardesoldaten – “grognards” noemt hij ze, “knorrepotten” – te kennen dat ze naar Frankrijk wilden terugkeren. Daarop heeft hij ze ontslagen met de aanmaning hun goede koning trouw te dienen. Het waren zijn eigen woorden, hertog, dat weet ik met zekerheid.’

‘Nou, Blacas, wat zeg je me daarvan?’ zei de koning triomfantelijk en hij hield even op met het doorbladeren van de lijvige scholiast die hij voor zich had liggen.

‘Ik zeg u, Sire, dat een van ons beiden zich vergist, óf de minister van Politie óf ikzelf. Aangezien het onmogelijk de minister van Politie kan zijn, want hij waakt over het welbevinden en de eer van Uwe Majesteit, zal ik het wel zijn. En toch, Sire, als ik in de plaats van Uwe Majesteit was, zou ik de persoon ondervragen over wie ik hem net gesproken heb. Ik dring er zelfs op aan dat Uwe Majesteit hem die eer bewijst.’

‘Met alle genoegen, hertog, op uw aanbeveling ontvang ik wie u maar wilt, maar wel met de wapens in de hand. Meneer de minister, hebt u geen recenter rapport? Dit dateert al van 20 februari en het is nu 5 maart!’

‘Nee, Sire, maar het nieuwe rapport kan elk moment arriveren. Ik ben vanmorgen vroeg uitgegaan en misschien is het aangekomen sinds ik mijn bureau heb verlaten.’

‘Ga dan terug naar het hoofdcommissariaat. En als er geen rapport ligt,’ vervolgde de koning lachend, ‘nou, dan máákt u er een, want zo gaat het toch in de praktijk, nietwaar?’

‘O, Sire,’ zei de minister, ‘wat dat betreft hoeven we goddank niets te verzinnen. Onze bureaus worden dagelijks overstelpt met de meest gedetailleerde aanklachten, afkomstig van een hoop arme stakkers die rekenen op een beetje erkentelijkheid voor diensten die ze niet bewijzen, maar zouden willen bewijzen. Ze verlaten zich op het toeval en hopen dat op een dag een of andere onvoorziene gebeurtenis hun voorspellingen doet uitkomen.’

‘Al goed, gaat u maar, meneer,’ zei Lodewijk, ‘en vergeet niet dat ik op u wacht.’

‘Ik ben zo terug, Sire, over tien minuten sta ik hier weer.’

‘En ik, Sire,’ zei Blacas, ‘ik ga mijn boodschapper halen.’

‘Kalm aan, kalm aan,’ zei Lodewijk. ‘Heus, Blacas, ik moet u een ander wapen toekennen. Ik zal u een adelaar geven met gespreide vleugels en in zijn klauwen een prooi die tevergeefs probeert te ontkomen, met als devies: Tenax.’

‘Sire, ik luister,’ zei Blacas, die zich opvrat van ongeduld.

‘Ik wil graag uw mening over de volgende passage: Molli, fugies anhelitu. Weet u, het gaat over een hert dat vlucht voor een wolf. U bent jager en opperste wolvenjachtmeester, nietwaar? Hoe vindt u vanuit die dubbele hoedanigheid dat molli anhelitu?’

‘Bewonderenswaardig, Sire. Maar mijn boodschapper is als het hert waarover u spreekt, want hij heeft in nog geen vier dagen in vliegende haast tweehonderdtwintig mijl afgelegd.’

‘Dat is heel wat last en moeite, waarde hertog, terwijl we de telegraaf hebben die er maar drie of vier uur over doet, zonder ook maar een seconde buiten adem te geraken.’

‘Ach, Sire, u bent wel hard voor een arme jongeman die met zoveel spoed zo’n lange weg heeft afgelegd om Uwe Majesteit een belangrijke mededeling te doen. Ik verzoek u dringend hem welwillend te ontvangen, al was het maar ter wille van monsieur de Salvieux, die hem een aanbevelingsbrief heeft meegegeven.’

‘Monsieur de Salvieux, de kamerheer van mijn broer?’

‘In hoogsteigen persoon.’

‘Die zit inderdaad in Marseille.’

‘Daarvandaan schrijft hij me ook.’

‘Heeft hij het ook al over een samenzwering?’

‘Nee, maar hij beveelt me monsieur de Villefort aan en draagt me op hem bij Uwe Majesteit te introduceren.’

‘Monsieur de Villefort?’ riep de koning uit. ‘Die boodschapper heet Villefort?’

‘Ja, Sire.’

‘En hij is helemaal uit Marseille gekomen?’

‘In eigen persoon.’

‘Waarom hebt u me niet dadelijk zijn naam gezegd!’ hernam de koning, met een gezicht dat er bezorgd uit begon te zien.

‘Sire, ik dacht dat Uwe Majesteit die naam niet kende.’

‘Integendeel, Blacas. Het is een intelligent en beschaafd iemand, ambitieus vooral. Verdraaid, u moet zijn vader zeker van naam kennen.’

‘Zijn vader?’

‘Ja, Noirtier.’

‘Noirtier, de girondijn? Noirtier, de senator?’

‘Die is het.’

‘Uwe Majesteit heeft de zoon van een dergelijk individu in dienst?’

‘Blacas, beste vriend, u begrijpt er niets van. Ik heb zojuist gezegd dat Villefort ambitieus is, en om te slagen zal Villefort alles opofferen, zelfs zijn vader.’

‘Dus, Sire, zal ik hem hier brengen?’

‘Nu direct, hertog. Waar is hij?’

‘Hij zit beneden op me te wachten, in mijn rijtuig.’

‘Ga hem dan halen.’

‘Onmiddellijk.’

De hertog snelde ervandoor alsof hij weer een jongeman was, want het vuur van zijn oprecht royalisme had hem dertig jaar jonger gemaakt.

Lodewijk XVIII bleef alleen achter, verzonk weer in zijn opengeslagen Horatius en mompelde: ‘Justum et tenacem propositi virum.’

Blacas kwam even vlug weer naar boven als hij naar beneden was gegaan, maar in de antichambre moest hij een beroep doen op het gezag van de koning. Villeforts bestofte pak, dat compleet vloekte met de kledingetiquette aan het hof, had de kittelorigheid van de heer de Brézé geprikkeld, die geschokt was over de lef van de jongeman om aldus uitgedost voor de koning te verschijnen. De hertog schoof echter alle moeilijkheden met één enkel parool terzijde: ‘Bevel van Zijne Majesteit!’ Ondanks de bezwaren die de ceremoniemeester in naam van het principe bleef uiten, werd Villefort binnengeleid.

De koning zat precies zoals de hertog hem had achtergelaten. Toen de deur werd geopend, stond Villefort vlak voor hem. Instinctief bleef de jonge magistraat staan.

‘Kom binnen, monsieur de Villefort,’ zei de koning.

Villefort groette en deed enkele passen naar voren, wachtend tot de koning hem zou ondervragen.

‘Monsieur de Villefort,’ vervolgde Lodewijk, ‘de hertog van Blacas beweert dat u ons iets belangrijks te zeggen heeft.’

‘Sire, de hertog heeft gelijk en ik hoop dat Uwe Majesteit dat zelf zal erkennen.’

‘Eerst en vooral, meneer, is het kwaad naar uw oordeel zo groot als men mij wil doen geloven?’

‘Sire, ik geloof dat het hoogst dringend is. Maar ik hoop dat ik op tijd ben gekomen om het kwaad te keren.’

‘Spreek, en neem de tijd die u nodig hebt, meneer,’ zei de koning, die zo langzamerhand meevoelde met het ontstelde gezicht van Blacas en de aangedane stem van Villefort. ‘Spreek, maar begin bij het begin: ik hou van ordelijkheid.’

‘Sire,’ zei Villefort, ‘ik zal een getrouw verslag uitbrengen, maar ik wil Uwe Majesteit vragen me te verontschuldigen als de verwarring waarin ik verkeer mijn woorden vertroebelt.’

Na dit innemende exordium wierp Villefort een blik op de koning om zich te vergewissen van de welwillendheid van zijn doorluchtige toehoorder.

‘Sire,’ vervolgde hij daarna, ‘ik ben zo vlug mogelijk naar Parijs gekomen om Uwe Majesteit mee te delen dat ik uit hoofde van mijn ambt op een samenzwering ben gestuit die niet zomaar een van die gewone en onbeduidende complotjes is zoals die dagelijks in de laagste rangen van het volk en het leger worden beraamd. Het gaat om een ware samenzwering, niets minder dan een storm die de troon van Uwe Majesteit in gevaar brengt. Sire, de usurpator heeft drie schepen uitgerust. Hij koestert een of ander plan dat krankzinnig mag lijken, maar daarom niet minder gevaarlijk is. Op dit moment moet hij Elba al verlaten hebben met een voor mij onbekende bestemming. Ongetwijfeld wil hij proberen te landen bij Napels of op de kust van Toscane, of misschien in Frankrijk zelf. Uwe Majesteit moet weten dat de soeverein van Elba altijd contacten in Italië en Frankrijk heeft onderhouden.’

‘Jawel, meneer, dat weet ik,’ zei de koning diep onder de indruk. ‘Onlangs nog zijn er bonapartistische vergaderingen gemeld in de Rue Saint-Jacques. Maar gaat u alstublieft verder. Waar hebt u die bijzonderheden vandaan?’

‘Sire, die zijn aan het licht gekomen tijdens het verhoor van iemand in Marseille die ik al een hele tijd in het oog hield en die ik op de dag van mijn vertrek heb laten arresteren. Het gaat om een heethoofdige zeeman, een bonapartist die me verdacht voorkwam en die heimelijk op Elba is geweest. Hij heeft er met de grootmaarschalk gesproken, die hem een mondelinge boodschap voor een bonapartist in Parijs heeft meegegeven. De naam heb ik niet losgekregen, maar wel dat hij tegen die bonapartist moest zeggen om de geesten rijp te maken voor de terugkeer – let wel: dat zijn de woorden uit het verhoor, Sire – voor de terugkeer die niet lang op zich zou laten wachten.’

‘En waar is die man?’ vroeg Lodewijk.

‘In de gevangenis, Sire.’

‘U vond de zaak ernstig?’

‘Sire, die gebeurtenis heeft me midden in een familiefeest verrast, en nog wel op de dag van mijn verloving. Ik vond de zaak zo ernstig dat ik alles in de steek heb gelaten, verloofde en vrienden, en het feest tot een latere datum heb uitgesteld om mijn vrees en de verzekering van mijn toewijding aan de voeten van Uwe Majesteit neer te leggen.’

‘Dat klopt,’ zei Lodewijk. ‘Waren er geen huwelijksplannen tussen u en mademoiselle de Saint-Méran?’

‘Dochter van een Uwer Majesteits trouwste dienaren.’

‘Juist, ja, maar laten we terugkeren naar dat complot, monsieur de Villefort.’

‘Sire, ik ben bang dat het meer is dan een complot. Het is een samenzwering.’

‘Een samenzwering is vandaag de dag gemakkelijk te smeden,’ zei de koning met een glimlach, ‘maar moeilijker uit te voeren, alleen al omdat we – sinds we onlangs op de troon van onze voorouders werden hersteld – zowel verleden, heden als toekomst goed in de gaten houden. De afgelopen tien maanden hebben mijn ministers het toezicht op de kust voor de Middellandse Zee zeer verscherpt. Als Bonaparte te Napels landt, is de hele coalitie op de been nog voor hij bij Piombino is. Landt hij in Toscane, dan komt hij terecht in vijandelijk gebied. En als hij in Frankrijk landt, is het met een handjevol manschappen dat we, gehaat als hij is bij het volk, gemakkelijk onschadelijk kunnen maken. Maakt u zich dus geen zorgen, meneer, maar reken daarom niet minder op onze koninklijke dankbaarheid.’

‘Ach, daar is monsieur Dandré!’ riep de hertog van Blacas uit.

Inderdaad verscheen de minister van Politie in de deuropening, bleek, bevend en met wezenloze ogen, alsof hij elk moment flauw zou kunnen vallen.

Villefort deed een pas naar achteren om zich terug te trekken, maar Blacas greep zijn hand en hield hem tegen.

HOOFDSTUK 11

De veelvraat uit Corsica

Toen hij dat ontstelde gezicht zag, duwde Lodewijk XVIII de tafel waaraan hij zat krachtig van zich af.

‘Wat is er, meneer de baron?’ riep hij uit. ‘U lijkt helemaal van streek. Hebben uw verwarring en vertwijfeling soms te maken met wat monsieur de Blacas eerder zei en wat monsieur de Villefort me zojuist heeft bevestigd?’

Blacas sprong op de baron af, maar de ontzetting van de hoveling won het van de trots van de staatsman. In elk geval was het, zoals de zaken er nu voor stonden, voordeliger voor hem om in een dergelijke aangelegenheid door het politiehoofd te worden vernederd dan hem te vernederen.

‘Sire...’ stamelde de baron.

‘Kom op!’ zei de koning. ‘Laat horen!’

De minister van Politie liet zich meeslepen door zijn wanhoop en viel neer aan de voeten van Lodewijk XVIII, die met gefronste wenkbrauwen terugweek.

‘Spreek op,’ zei hij.

‘O, Sire, het is een ramp, vreselijk! Ik ben echt te beklagen! Hier kom ik nooit overheen!’

‘Meneer,’ zei Lodewijk, ‘ik gelast u te spreken.’

‘Wel, Sire, de usurpator is op 28 februari van Elba vertrokken en op 1 maart geland.’

‘Waar?’ vroeg de koning driftig.

‘In Frankrijk, Sire, in een kleine haven bij Antibes, in de golf van Juan-les-Pins.’

‘De usurpator is op 1 maart aan land gegaan in Frankrijk, bij Antibes, in de golf van Juan-les-Pins, op tweehonderdvijftig mijl van Parijs en u hoort dat pas vandaag, op 5 maart... Welnu, meneer, dat kan niet: u hebt een vals rapport gekregen of u bent gek.’

‘Helaas, Sire, het is maar al te waar!’

Lodewijk maakte een fel gebaar van woede en afschuw, en richtte zich in zijn volle lengte op alsof een onverwachte slag hem tegelijk in het hart en in het gezicht had getroffen.

‘In Frankrijk!’ riep hij uit. ‘De usurpator is in Frankrijk! Maar werd die man dan niet bewaakt? Of... wie weet... stonden de bewakers aan zijn kant?’

‘O, Sire,’ riep hertog van Blacas uit, ‘een man als monsieur Dandré kan men niet van verraad betichten. Sire, we zijn allemaal blind geweest en de minister heeft in de algemene blindheid gedeeld, meer niet.’

‘Maar...’ zei Villefort. Hij hield zich op tijd in en vervolgde daarop met een buiging: ‘Neemt u me niet kwalijk, Sire, ik word door mijn ijver meegesleept. Uwe Majesteit gelieve me te verontschuldigen.’

‘Spreek vrijuit, meneer,’ zei de koning. ‘U bent de enige die ons voor het kwaad heeft gewaarschuwd. Help ons nu het middel daartegen te vinden.’

‘Sire,’ zei Villefort, ‘de usurpator wordt in het zuiden verafschuwd. Als hij zich in het zuiden waagt, denk ik dat we gemakkelijk de Provence en Languedoc tegen hem kunnen opzetten.’

‘Jazeker,’ zei de minister, ‘maar hij trekt op via Gap en Sisteron.’

‘Hij trekt op? Hij trekt op?’ zei Lodewijk. ‘Trekt hij dan op naar Parijs?’

De minister van Politie hulde zich in een bedremmeld stilzwijgen, wat neerkwam op een volledige bekentenis.

‘En de Dauphiné, meneer,’ vroeg de koning aan Villefort. ‘Denkt u dat men die zoals de Provence in opstand kan laten komen?’

‘Sire, het spijt me dat ik Uwe Majesteit een wrede waarheid moet zeggen, maar de mentaliteit in de Dauphiné is heel anders dan in de Provence en Languedoc. De bergbewoners zijn bonapartisten, Sire; niet voor niets spreekt men van de Bergpartij.’

‘Zo, zo,’ mompelde Lodewijk. ‘Hij was goed ingelicht. En hoeveel manschappen heeft hij bij zich?’

‘Sire, ik weet het niet,’ zei de minister van Politie.

‘Hoezo, u weet het niet! Bent u vergeten daarnaar te informeren?’ En met een vernietigend glimlachje voegde hij eraan toe: ‘Nou ja, het is een punt van weinig belang, nietwaar.’

‘Sire, ik kon er niet naar informeren. Het bericht maakte enkel melding van de landing en van de route die de usurpator heeft genomen.’

‘En hoe heeft dat bericht u eigenlijk bereikt?’ vroeg de koning.

De minister liet het hoofd hangen en werd vuurrood.

‘Met de telegraaf, Sire,’ stamelde hij.

Lodewijk deed een stap naar voren en kruiste de armen over de borst zoals Napoleon zou hebben gedaan.

‘Zo,’ zei hij, wit van woede. ‘Een coalitie van zeven legers heeft die man omvergeworpen; een wonder uit de hemel heeft me na vijfentwintig jaar ballingschap weer op de troon van mijn vaderen geplaatst; gedurende die vijfentwintig jaar heb ik de mensen en de dingen van het mij voorbestemde Frankrijk bestudeerd, doorgrond en geanalyseerd – en dat alles opdat een door mij bedwongen kracht losbarst en me stukslaat, juist op het moment waarop mijn wensen eindelijk in vervulling zijn gegaan!’

‘Sire, dat is het noodlot,’ mompelde de minister, die aanvoelde dat een dergelijke last licht was voor het noodlot, maar verpletterend voor een mens.

‘Wat onze vijanden van ons zeiden is dus waar: niets geleerd, niets vergeten! Als men mij nu verraden had, zoals hij, dan had ik me nog kunnen troosten. Maar nee, ik ben omringd door mensen die ik tot de hoogste ambten heb verheven, die zorgvuldiger over mij moesten waken dan over zichzelf omdat mijn geluk hun geluk is, die vóór mij niets waren en ná mij niets zullen zijn... En juist door de onbekwaamheid en de domheid van die mensen moet ik ellendig omkomen! Ja meneer, u hebt gelijk, dat is het noodlot!’

De minister bleef gekromd staan onder die bijtende vervloeking.

Blacas veegde het zweet van zijn voorhoofd. Villefort glimlachte in zichzelf, want hij voelde dat hij aan belang won.

‘Vallen,’ vervolgde Lodewijk, die aan één oogopslag genoeg had gehad om de afgrond te peilen waarboven de monarchie hing. ‘Vallen... en zijn val vernemen via de telegraaf! O, ik had liever het schavot van mijn broer Lodewijk XVI bestegen, dan zo de trap van de Tuilerieën te moeten afdalen, verjaagd op zo’n door en door bespottelijke manier... U beseft blijkbaar niet, meneer, wat het is om in Frankrijk het onderwerp van spot te zijn. Juist ú zou dat toch moeten weten!’

‘Sire, Sire,’ mompelde de minister. ‘In ’s hemelsnaam!’

‘Kom dichterbij, monsieur de Villefort,’ vervolgde de koning, terwijl hij zich tot de jongeman richtte die zich roerloos op de achtergrond hield en het gesprek volgde waarvan het lot van een koninkrijk afhing. ‘Zeg tegen meneer dat men alles wat hij niet wist van tevoren had kunnen weten.’

‘Sire, het was feitelijk onmogelijk de plannen te voorzien die deze man voor iedereen verborgen hield,’ wierp de minister tegen.

‘Feitelijk onmogelijk! Dat is een groot woord, meneer! Helaas weet ik dat grote woorden al net zoveel waard zijn als grote mannen. Het is dus feitelijk onmogelijk voor een minister die een administratie, bureaus, agenten, verklikkers, spionnen en vijftienhonderdduizend frank aan geheime fondsen tot zijn beschikking heeft om te weten wat er op zestig mijl voor de Franse kust gebeurt! Kijk, hier is iemand die over geen van die middelen beschikte, een eenvoudige magistraat, en toch wist hij er meer van dan u met uw hele politieapparaat en had hij mijn kroon kunnen redden wanneer hij, net als u, het recht had gehad een telegram te sturen.’

Met een blik van machteloze wrok keek de minister Villefort aan, die in bescheiden triomf het hoofd boog.

‘Wat ik zeg, geldt niet voor u, Blacas,’ vervolgde Lodewijk. ‘U hebt weliswaar niets ontdekt, maar u hebt althans het verstand gehad te blijven twijfelen. Een ander dan u had misschien de onthulling van monsieur de Villefort afgedaan als onbetekenend of ingegeven door baatzuchtige ambitie.’

Die woorden waren een zinspeling op wat de minister van Politie een uur daarvoor met zoveel zelfvertrouwen had gezegd.

Villefort begreep het spel van de koning. Een ander zou zich misschien door de roes van zoveel lof hebben laten meeslepen, maar hij was bang zich de minister van Politie tot zijn doodsvijand te maken, al voelde hij heel goed dat de man onherroepelijk verloren was. De minister die met al zijn macht het geheim van Napoleon niet had kunnen doorzien, kon in zijn laatste stuiptrekkingen nog altijd dat van Villefort aan het licht brengen: hij hoefde daarvoor enkel Dantès te ondervragen. Hij kwam dus de minister te hulp in plaats van hem te verpletteren.

‘Sire,’ zei Villefort, ‘de snelheid waarmee alles in zijn werk is gegaan, moet voor Uwe Majesteit het bewijs zijn dat alleen God het had kunnen verhinderen door een storm te ontketenen. Wat Uwe Majesteit als het gevolg van mijn diepe inzicht beschouwt, heb ik ronduit aan het toeval te danken. Als toegewijde dienaar heb ik dat toeval benut, meer niet. Ken me niet meer verdiensten toe dan mij toekomen, Sire, zodat ik het beeld dat Uwe Majesteit van me heeft gevormd nooit zal hoeven te beschamen.’

De minister dankte de jongeman met een welsprekende blik en Villefort begreep dat hij in zijn opzet was geslaagd: zonder de erkentelijkheid van de koning te verspelen, had hij een vriend gewonnen op wie hij in geval van nood zou kunnen rekenen.

‘Al goed,’ zei de koning. ‘En nu, heren,’ vervolgde hij tegen Blacas en de minister van Politie, ‘heb ik u niet meer nodig, u kunt gaan. Wat er verder te doen is, valt onder de bevoegdheid van de minister van Oorlog.’

‘Nog een geluk, Sire,’ zei Blacas, ‘dat we op het leger kunnen rekenen. Uwe Majesteit weet hoe alle rapporten de toewijding van het leger aan uw regering onderstrepen.’

‘Praat me niet van rapporten, hertog, ik weet nu hoezeer we daarop kunnen vertrouwen. Over rapporten gesproken, meneer de baron, hebt u nieuws over de zaak in de Rue Saint-Jacques?’

‘De zaak in de Rue Saint-Jacques!’ riep Villefort onwillekeurig uit. Toen hield hij zich in en zei: ‘Neemt u me niet kwalijk, Sire, mijn toewijding doet me telkens weer de regels van de etiquette vergeten, maar wees ervan overtuigd dat mijn respect voor Uwe Majesteit diep in mijn hart is verankerd.’

‘Ga uw gang, meneer,’ hernam Lodewijk. ‘U hebt vandaag het recht verworven om vragen te stellen.’

‘Sire,’ antwoordde de minister van Politie, ‘ik wilde Uwe Majesteit juist vandaag de laatste inlichtingen daarover verstrekken, toen alle aandacht werd afgeleid naar de vreselijke ramp in de Golf van Juan-les-Pins. Nu hebben die inlichtingen voor Uwe Majesteit ongetwijfeld geen belang meer.’

‘Integendeel, meneer,’ zei Lodewijk. ‘Die zaak lijkt me in direct verband te staan met wat ons nu bezighoudt. De dood van generaal Quesnel brengt ons misschien op het spoor van een grote binnenlandse samenzwering.’

Bij het horen van de naam Quesnel huiverde Villefort.

‘Zeker, Sire,’ hernam de minister van Politie. ‘Alles wijst erop dat het niet om zelfmoord gaat, zoals eerst werd aangenomen, maar om moord. Het blijkt dat generaal Quesnel voor zijn verdwijning een bonapartistenclub verliet. Een onbekende was hem ’s morgen komen opzoeken en had met hem afgesproken in de Rue Saint-Jacques. Helaas heeft de huisbediende, die juist het haar van de generaal kapte toen de onbekende binnenkwam, wel de straatnaam, maar niet het nummer onthouden.’

Villefort hing aan de lippen van de minister alsof zijn leven ervan afhing en werd in de loop van het verhaal afwisselend rood en bleek.

De koning draaide zich naar hem toe.

‘Bent u het niet met mij eens, monsieur de Villefort, dat generaal Quesnel, die doorging voor een aanhanger van de usurpator, maar in werkelijkheid aan mijn kant stond, het slachtoffer is geworden van een bonapartistische aanslag?’

‘Het heeft er alle schijn van,’ antwoordde Villefort. ‘Maar is dat alles wat men hierover weet, Sire?’

‘Men is de man op het spoor met wie de generaal had afgesproken,’ hernam de minister van Politie.

‘Men is de man op het spoor?’ herhaalde Villefort.

‘Ja, de huisbediende heeft zijn signalement gegeven: het is een man van even in de vijftig, donker, met zwarte ogen, zware wenkbrauwen en bakkebaarden. Hij had een blauwe overjas aan en droeg in zijn knoopsgat een officierslintje van het Legioen van Eer. Gisteren heeft de politie een individu gevolgd dat helemaal aan dat signalement beantwoordde, maar men is hem op de hoek van de Rue de la Jussienne en de Rue Coq-Héron uit het oog verloren.’

Villefort moest steun zoeken op de leuning van een armstoel, want naarmate de minister zijn verhaal deed, voelde hij de grond onder zijn voeten wegzinken. Toen hij hoorde dat de onbekende aan de agent was ontkomen, herademde hij.

‘U moet die man zoeken, meneer,’ zei de koning tegen de minister van Politie. ‘Generaal Quesnel had ons juist nu grote diensten kunnen bewijzen. Als hij het slachtoffer van een aanslag is geworden, zoals we mogen aannemen, dan wil ik dat zijn moordenaars, bonapartisten of niet, streng worden gestraft.’

Villefort had al zijn beheersing nodig om niet te verraden hoeveel schrik het bevel van de koning hem inboezemde.

‘Vreemd,’ vervolgde de koning geprikkeld, ‘de politie meent alles gezegd te hebben als ze zegt: “Er is een moord gepleegd”, en alles gedaan te hebben als ze eraan toevoegt: “We zijn de daders op het spoor.”’

‘Sire, ik hoop dat ik Uwe Majesteit op zijn minst op dat punt genoegdoening zal geven.’

‘Dat moeten we nog zien. Ik houd u niet langer op, baron. Monsieur de Villefort, u zult wel moe zijn van de lange reis en willen rusten. U logeert zeker bij uw vader?’

Het schemerde Villefort voor de ogen.

‘Nee, Sire,’ zei hij, ‘ik heb mijn intrek genomen in het Hôtel de Madrid, Rue de Tournon.’

‘Maar u hebt hem toch gezien?’

‘Sire, ik ben allereerst naar hertog van Blacas gegaan.’

‘Maar u zult hem toch zeker opzoeken?’

‘Ik denk het niet, Sire.’

‘Ach ja,’ zei Lodewijk met een glimlach die bewees dat hij die vragen niet argeloos had gesteld, ‘ik vergat dat u gebrouilleerd bent met monsieur Noirtier. Dat is nóg een offer aan de koninklijke zaak waarvoor ik u schadeloos moet stellen.’

‘Sire, de welwillendheid die Uwe Majesteit mij bewijst gaat mijn stoutste verwachtingen zover te boven dat ik geen andere beloning van de koning verlang.’

‘Om het even, meneer, en we zullen u niet vergeten, wees gerust. Neem in afwachting alvast dit kruis.’

De koning maakte het kruis van het Legioen van Eer los, dat hij op zijn blauwe jas droeg naast het kruis van Lodewijk de Heilige, het ordeteken van Onze-Lieve-Vrouw-van-de-berg-Karmel en dat van Sint-Lazarus, en gaf het aan Villefort.

‘Sire,’ zei Villefort, ‘Uwe Majesteit vergist zich, dit is het officierskruis.’

‘Tja meneer,’ zei Lodewijk. ‘Neemt u toch dit maar. Ik heb geen tijd om een ander te laten halen. Blacas, u waakt erover dat monsieur de Villefort zijn oorkonde krijgt.’

Villeforts ogen werden vochtig van trots en vreugde. Hij nam het kruis en kuste het.

‘En nu,’ vroeg hij, ‘welke bevelen wil Uwe Majesteit mij geven?’

‘Neem de rust die u nodig hebt, en bedenk dat u me niet in Parijs maar wel in Marseille van groot nut kunt zijn.’

‘Sire,’ antwoordde Villefort met een buiging, ‘over een uur heb ik Parijs verlaten.’

‘Ga, meneer,’ zei de koning, ‘en mocht ik u ooit vergeten’ – het geheugen van koningen is kort – ‘aarzel dan niet mij aan uzelf te herinneren... Meneer de baron, laat de minister van Oorlog halen. Blacas, u blijft hier.’

‘Meneer,’ zei de minister van Politie tegen Villefort toen ze de Tuilerieën verlieten, ‘u komt binnen door de juiste deur – uw fortuin is gemaakt.’

‘Maar voor hoelang?’ mompelde Villefort, de minister groetend die zijn carrière nu wel kon vergeten en omkijkend naar een rijtuig.

Een fiaker reed op de kade voorbij. Villefort wenkte de koetsier, noemde zijn adres, nestelde zich achter in het rijtuig en gaf zich over aan zijn ambitieuze dromen. Tien minuten later was hij op zijn hotelkamer. Hij reserveerde paarden voor twee uur later en bestelde een lunch.

Hij wilde juist aan tafel gaan toen de bel helder en hard overging. De huisbediende deed open en Villefort hoorde een stem die zijn naam noemde.

‘Wie kan nu al weten dat ik hier ben?’ vroeg de jongeman zich af.

De huisbediende kwam terug.

‘Wat nu?’ zei Villefort. ‘Wie heeft gebeld? Wie vraagt naar mij?’

‘Een vreemde die zijn naam niet wil noemen.’

‘Wat krijgen we nou? Een vreemde die zijn naam niet wil noemen? Wat wil die vreemde van mij?’

‘Hij wil meneer spreken.’

‘Mij?’

‘Ja.’

‘Heeft hij mijn naam genoemd?’

‘Jazeker.’

‘En hoe ziet die vreemde eruit?’

‘Nou, hij moet rond de vijftig zijn.’

‘Klein? Groot?’

‘Ongeveer van uw grootte, meneer.’

‘Donker of licht?’

‘Donker, heel donker. Zwart haar, zwarte ogen, zwarte wenkbrauwen.’

‘En hoe is hij gekleed?’ vroeg Villefort geagiteerd.

‘Een hooggesloten, lange, blauwe overjas met een lintje van het Legioen van Eer.’

‘Hij is het,’ mompelde Villefort verblekend.

‘Verdorie,’ zei het individu van wie we nu al tweemaal het signalement hebben gegeven vanuit de deuropening. ‘Wat zijn dat voor manieren? Is het in Marseille de gewoonte dat de zonen hun vader laten antichambreren?’

‘Vader!’ riep Villefort uit. ‘Ik had me dus niet vergist... Ik vermoedde al dat u het was.’

‘Als je vermoedde dat ik het was,’ hernam de nieuwkomer, terwijl hij zijn wandelstok in een hoek zette en zijn hoed op een stoel legde, ‘dan moet ik zeggen, beste Gérard, dat het niet erg aardig van je was mij te laten wachten.’

‘Laat ons alleen, Germain,’ zei Villefort.

De huisbediende vertrok, zichtbaar verbaasd.

HOOFDSTUK 12

Vader en zoon

De heer Noirtier – want hij was het inderdaad – volgde met zijn ogen de bediende tot deze de deur weer had gesloten. Ervoor beducht dat Germain in de wachtkamer zou meeluisteren, rukte Noirtier de deur weer open. De voorzorgsmaatregel bleek niet ongegrond, want de snelheid waarmee de huisknecht zich uit de voeten maakte, bewees dat hij niet vrij was van de zonde die onze stamouders ten val heeft gebracht. Noirtier ging daarop zelf de deur van de wachtkamer sluiten, schoof daarna de grendel op de deur van de slaapkamer en stak pas toen zijn hand uit naar Villefort, die nog altijd niet van zijn verbazing was bekomen.

‘Weet je wel, beste Gérard,’ zei hij tegen de jongeman, terwijl hij hem aankeek met een ondefinieerbare glimlach, ‘dat je een gezicht trekt alsof je niet blij bent dat je me ziet?’

‘Toch wel, vader,’ zei Villefort, ‘ik ben heel blij. Ik ben alleen maar in de war omdat ik u helemaal niet verwachtte.’

‘Maar beste jongen,’ hernam Noirtier, terwijl hij ging zitten, ‘ik zou zo denken dat ik hetzelfde kan zeggen. Hoe is het mogelijk? Je laat me weten dat je op 1 maart je verloving viert en hier zit je op 5 maart in Parijs!’

‘Als ik hier ben, vader,’ zei Villefort, terwijl hij dichter naar Noirtier toeschoof, ‘dan moet u daar niet over klagen, want ik ben voor u gekomen en mijn reis zal u misschien redden.’

‘Laat me niet lachen!’ zei Noirtier, terwijl hij zich nonchalant in zijn armstoel uitstrekte. ‘Dat moet je mij dan maar eens uitleggen, meneer de magistraat, je maakt me razend nieuwsgierig.’

‘Vader, hebt u wel eens horen spreken van een bonapartistenclub in de Rue Saint-Jacques?’

‘Nummer 53? Ja, ik ben de vicevoorzitter.’

‘Vader, in sta versteld van uw koelbloedigheid.’

‘Wat wil je, jongen? Wanneer je door de Bergpartij vogelvrij werd verklaard, onder in een hooiwagen uit Parijs bent gevlucht, in de heidevelden rond Bordeaux door de bloedhonden van Robespierre werd opgejaagd, dan raak je wel gehard. Maar ga verder. Wat is er met die club in de Rue Saint-Jacques?’

‘Ze hebben er generaal Quesnel naartoe gelokt, en de generaal, die thuis om negen uur ’s avonds was uitgegaan, werd twee dagen daarna in de Seine teruggevonden.’

‘En wie heeft je dat mooie verhaal verteld?’

‘De koning zelf.’

‘Zo, zo. Dan zal ik je in ruil daarvoor een ander verhaal vertellen.’

‘Vader, ik kan al raden wat u me wilt zeggen.’

‘Zo, weet je dan van de landing van de keizer?’

‘Niet zo luid vader, alstublieft, denk om uzelf, en ook om mij. Ja, ik wist het. Ik wist het zelfs eerder dan u. Daarom ook ben ik de afgelopen vier dagen in vliegende vaart van Marseille naar Parijs gekomen, woedend omdat ik de gedachte die door mijn hoofd spookte geen tweehonderd mijl voor mij uit kon gooien.’

‘De afgelopen vier dagen? Ben je gek? Vier dagen geleden was de keizer nog niet geland.’

‘Toch wist ik van het plan.’

‘Hoe dan?’

‘Door een brief van Elba die aan u was gericht.’

‘Aan mij?’

‘Aan u. Ik heb die brief ontdekt tussen de papieren van de koerier. Als die brief in andere handen was gevallen, vader, dan was u op dit moment misschien al gefusilleerd.’

Villeforts vader schoot in de lach.

‘Zo, zo,’ zei hij. ‘De Restauratie heeft blijkbaar van het keizerrijk geleerd hoe men een en ander snel kan afhandelen... Gefusilleerd, jongen, toe maar! En waar is die brief? Voor zover ik je ken, mag ik gerust aannemen dat je die niet hebt laten slingeren.’

‘Ik heb hem verbrand, omdat ik bang was dat er ook maar een snipper van zou overblijven, want die brief betekende zoveel als uw doodvonnis.’

‘En het eind van jouw carrière,’ antwoordde Noirtier koeltjes. ‘Ja, dat begrijp ik. Maar zolang je me beschermt, heb ik niets te vrezen, nietwaar.’

‘Ik doe meer dan dat, ik red u.’

‘Verdorie, het wordt hoe langer hoe spannender! Leg uit!’

‘Ik wil terugkomen op die club in de Rue Saint-Jacques.’

‘Die club levert de heren van de politie blijkbaar heel wat hoofdbrekens op. Waarom hebben ze niet wat beter gezocht? Ze zouden hem zó gevonden hebben.’

‘Ze hebben hem niet gevonden, maar ze zijn hem op het spoor.’

‘Dat is de geijkte uitdrukking. Ik ken dat: als de politie in gebreke blijft, zeggen ze dat ze een spoor hebben, en de regering wacht rustig de dag af waarop ze met hangende pootjes komen vertellen dat ze het spoor bijster zijn.’

‘Ja, maar men heeft een lijk gevonden. Generaal Quesnel is gedood en overal ter wereld heet dat moord!’

‘Moord, zeg je? Maar niets bewijst dat de generaal het slachtoffer van een moord is geworden. Men vist dagelijks mensen uit de Seine op. Sommigen zijn er uit wanhoop in gesprongen, anderen zijn verdronken omdat ze niet konden zwemmen.’

‘Vader, u weet donders goed dat de generaal niet de man was om zich uit wanhoop te verdrinken en dat men niet in de Seine gaat zwemmen in februari. Nee, nee, maak je niets wijs, die dood is volkomen terecht als moord gekwalificeerd.’

‘En wie heeft die kwalificatie gegeven?’

‘De koning zelf.’

‘De koning! Ik dacht dat hij intelligent genoeg was om in te zien dat moord in de politiek niet bestaat. Mijn jongen, je weet net zo goed als ik dat er in de politiek geen mensen bestaan, maar principes. Geen gevoelens, maar belangen. In de politiek ruim je geen mens op, je ruimt een hinderpaal uit de weg, punt. Wil je weten hoe de vork in de steel zit? Dan zal ik het je vertellen. We dachten dat we op generaal Quesnel konden rekenen. Elba zelf had hem ons aanbevolen. Dus gaat een van ons naar hem toe en nodigt hem in de Rue Saint-Jacques uit op een vergadering waar hij gelijkgezinden zal treffen. Hij komt en we leggen hem het hele plan voor: het vertrek van Elba, de voorgenomen landing. Nadat hij alles heeft aangehoord en we hem niets meer te vertellen hebben, verklaart hij dat hij koningsgezind is. We kijken elkaar aan. We vragen hem een eed af te leggen. Hij doet het, maar laat zoveel tegenzin blijken dat het echt de goden verzoeken is op die manier een eed af te leggen. Desondanks hebben we de generaal ongemoeid laten vertrekken, zonder hem ook maar een haar te krenken. Hij is niet thuisgekomen. Tja, jongen, wat zal ik je zeggen? Hij is bij ons weggegaan en hij is verkeerd gelopen, dat is alles. Je spreekt van moord. Het verbaast me, Villefort, dat jij, een substituut-officier van justitie een aanklacht opstelt op basis van zulke loze bewijzen. Meermalen heb je in je royalistenambt een van mijn mensen een kopje kleiner laten maken. Heb je mij ooit horen zeggen: “Mijn zoon, je hebt een moord gepleegd.” Nee, ik heb gezegd: “Proficiat, meneer, je hebt de overwinning behaald – maar morgen is de overwinning aan ons!”’

‘Wees toch voorzichtig, vader, als de overwinning overmorgen weer aan ons is, zal de wraak verschrikkelijk zijn.’

‘Wat bedoel je?’

‘Rekent u dan op de terugkeer van de usurpator?’

‘Wat anders.’

‘U vergist zich, vader. Hij is nog geen tien mijl op Franse bodem of men zal hem opjagen en afmaken als een beest.’

‘Beste jongen, op dit moment is de keizer op weg naar Grenoble. Op 10 of 12 maart is hij in Lyon; tien of veertien dagen later staat hij in Parijs.’

‘Overal zal de bevolking opstaan...’

‘Om hem tegemoet te trekken.’

‘Hij heeft maar een handvol manschappen bij zich en wij zullen hele legerkorpsen op hem afsturen.’

‘Die hem zullen escorteren op zijn zegetocht naar de hoofdstad. Heus, Gérard, je praat als een kind. Je denkt dat je goed bent ingelicht wanneer je vier dagen na de landing een telegram krijgt dat luidt: “De usurpator is met een paar man te Cannes geland; we achtervolgen hem.” Maar waar is hij nu? Wat doet hij nu? Je weet er niets van. Ze achtervolgen hem, dat is alles wat je weet. Welnu, ze zullen hem achtervolgen tot Parijs zonder een schot te lossen.’

‘Grenoble en Lyon zijn trouwe steden die een onoverkomelijke verdedigingswal tegen hem zullen opwerpen.’

‘Grenoble zal zijn poorten geestdriftig voor hem opengooien, Lyon zal zich tot de laatste man bij hem voegen. Geloof me, we zijn even goed ingelicht als jullie en onze politie hoeft niet onder te doen voor die van jullie. Wil je het bewijs? Je hebt je reis voor mij verborgen willen houden, en toch wist ik een halfuur nadat je de slagboom was gepasseerd dat je er was. Je hebt je adres enkel en alleen aan je postiljon gegeven, en toch ken ik het. Het beste bewijs daarvoor is dat ik hier voor je zit, juist op het moment dat je aan tafel wilt gaan. Bel even en vraag nog een couvert, dan eten we samen.’

‘Inderdaad,’ antwoordde Villefort en keek zijn vader verbaasd aan. ‘U bent blijkbaar goed op de hoogte.’

‘Nou en of! En de reden is niet ver te zoeken: jullie, die aan de macht zijn, jullie beschikken alleen maar over de middelen die je voor geld kunt kopen – terwijl wij, die op hem wachten, beschikken over de middelen die ons door toewijding aan de goede zaak worden ingegeven.’

‘Toewijding?’ zei Villefort lachend.

‘Ja, toewijding. Een mooi woord voor streven dat op hoop is gebaseerd.’

Omdat Villefort de knecht niet belde, strekte zijn vader zelf zijn hand uit naar het schelkoord.

Villefort hield zijn arm tegen.

‘Wacht even, vader,’ zei de jongeman. ‘Nog iets.’

‘Zeg maar.’

‘Hoe stom de royalistische politie ook mag zijn, ze weten toch één ding, en dat is erg genoeg.’

‘Wat dan?’

‘Het signalement van de man die op de dag dat generaal Quesnel verdween ’s morgens bij hem is geweest.’

‘Zo, zo, weten ze dat, die snuggere politie? En hoe luidt dat signalement?’

‘Donkere teint, zwart haar, zwarte bakkebaarden en zwarte ogen, tot de kin gesloten blauwe jas, officierslintje van het Legioen van Eer in het knoopsgat, breedgerande hoed en wandelstok.’

‘Aha, dat is dus wat ze weten?’ zei Noirtier. ‘En waarom hebben ze die man dan nog niet opgepakt?’

‘Omdat ze hem gisteren of eergisteren op de hoek van de Rue Coq-Héron uit het oog zijn verloren.’

‘Zie je wel dat die politie van jullie niet deugt?’

‘Ja, maar ze kunnen hem elk moment vinden.’

‘Juist,’ zei Noirtier, die luchthartig om zich heen keek, ‘als die man niet gewaarschuwd was...’ En met een glimlach voegde hij eraan toe: ‘Maar dat is hij wél, en dus verandert hij nu meteen van gezicht en kleren.’

Bij die woorden stond hij op, trok zijn jas en zijn das uit, ging naar een tafeltje waarop de toiletbenodigdheden van zijn zoon lagen, zeepte zich in, nam een scheermes en schoor met vaste hand de compromitterende bakkebaarden af die voor de politie zo’n waardevolle aanwijzing waren.

Villefort keek hem zowel met ontzetting als bewondering aan.

Nadat hij zijn bakkebaarden had afgeschoren, kamde Noirtier zijn haar anders, deed een gekleurde das om die hij in een open koffer zag liggen, en schoot in plaats van zijn nauwsluitende, blauwe redingote een los vallende, kastanjebruine jas van Villefort aan. Daarna probeerde hij voor de spiegel de hoed met omgeslagen rand van zijn zoon en bleek ingenomen met het resultaat. Hij vergat zijn wandelstok in de hoek van de schouw, nam het rottinkje waarmee de elegante substituut aan zijn tred de nodige ongedwongenheid verleende en liet het een paar keer zwiepen in de lucht.

Villefort stond verbluft te kijken naar de persoonsverandering die zich voor zijn ogen voltrok.

‘En, denk je dat die politie van jullie me nu nog zal herkennen?’ vroeg Noirtier toen hij klaar was.

‘Nee, vader,’ stamelde Villefort. ‘Althans, dat hoop ik.’

‘En nu, beste Gérard,’ vervolgde Noirtier, ‘verlaat ik me op jouw voorzichtigheid om de spullen die ik je toevertrouw te laten verdwijnen.’

‘Maakt u zich geen zorgen, vader,’ zei Villefort.

‘Juist! Ik denk nu dat je gelijk hebt en dat je me waarschijnlijk inderdaad het leven hebt gered. Wacht maar, daarvoor zal ik binnenkort iets terugdoen.’

Villefort schudde zijn hoofd.

‘Ben je nog niet overtuigd?’ vroeg Noirtier.

‘Ik blijf hopen dat u zich vergist.’

‘Zie je de koning nog?’

‘Misschien.’

‘Wil je in zijn ogen voor een profeet doorgaan?’

‘Onheilsprofeten zijn niet graag gezien aan het hof, vader.’

‘Nee, maar op een goede dag laat men hun recht wedervaren. Stel dat er een tweede Restauratie komt, dan ga jij door voor een groot man.’

‘Goed, wat moet ik tegen de koning zeggen?’

‘Zeg hem dit: “Sire, u wordt misleid over de stemming van Frankrijk, de publieke opinie in de steden en de geestesgesteldheid van het leger. Diegene die u hier in Parijs de veelvraat uit Corsica noemt en die in Nevers nog de usurpator heet, heet al Bonaparte in Lyon en keizer in Grenoble. U denkt dat hij opgejaagd wordt, dat hij op de vlucht is, maar hij trekt op, snel als de adelaar die hij terugbrengt. De soldaten, van wie u denkt dat ze van honger sterven, van moeheid omvallen en niets liever willen dan deserteren, groeien om hem aan als sneeuwvlokken om een voortrollende bal. Sire, ga. Laat Frankrijk over aan zijn ware meester, aan hem die het land niet heeft gekocht, maar voor zich heeft gewonnen. Ga, Sire, niet omdat u enig gevaar loopt – uw tegenstander is sterk genoeg om genade te verlenen – maar omdat het voor een telg uit het geslacht van Lodewijk de Heilige smadelijk zou zijn om het leven te danken te hebben aan de held van Arcola, Marengo en Austerlitz.” Zeg hem dat, Gérard. Of nee, zeg hem niets en vertrek. Hou je reis geheim, beroem je niet op wat je in Parijs bent komen doen of gedaan hebt. Je bent in vliegende vaart met je postkoets gekomen, je gaat er als de bliksem mee terug. Zorg dat je ’s nachts in Marseille aankomt. Ga je huis binnen door een achterdeur en hou je gedeisd, heel rustig, heel bescheiden, heel onopvallend en heel ongevaarlijk vooral, want ditmaal, dat zweer ik je, zullen we krachtdadig optreden, als mannen die hun vijanden weten te herkennen. Ga, mijn beste Gérard, en als je de bevelen van je vader gehoorzaamt, of – als je dat liever hoort – de raadgevingen van een vriend wilt opvolgen, dan zullen we je laten zitten waar je zit.’

Toen moest hij glimlachen en voegde eraan toe: ‘Op die manier zul je me een tweede maal kunnen redden wanneer op een dag de politieke weegschaal jou weer bovenop en mij onderaan brengt. Vaarwel, Gérard, en als je weer eens in Parijs bent, kom dan bij mij aan.’

Daarop vertrok Noirtier, even kalm als hij gedurende dit hele, nogal pijnlijke onderhoud was geweest.

Bleek en opgewonden liep Villefort naar het raam, schoof het gordijn iets opzij en zag hem kalm en onverstoorbaar langs twee of drie grimmige figuren lopen die in inrijpoorten en op straathoeken in hinderlaag stonden – misschien om de man met zwarte bakkebaarden, blauwe overjas en breedgerande hoed te arresteren.

Villefort bleef daar ademloos staan tot hij zijn vader bij de splitsing met de Rue Bussy zag verdwijnen. Toen wierp hij zich op de achtergelaten spullen. Hij stopte de zwarte das en de blauwe overjas helemaal onder in zijn reiskoffer, verfrommelde de hoed en smeet hem in de onderste lade van een kast, brak de wandelstok in drieën en wierp de stukken in het vuur, zette zijn reispet op, belde zijn bediende, voorkwam met een blik de duizend vragen die deze had willen stellen, betaalde zijn hotelrekening, sprong in zijn rijtuig dat met ingespannen paarden op hem wachtte, vernam in Lyon dat Bonaparte Grenoble was binnengetrokken, en kwam te midden van de opwinding die over de hele weg heerste in Marseille aan, ten prooi aan de angsten die een ambitieuze ziel moet uitstaan die al van het succes heeft geproefd.

HOOFDSTUK 13

De Honderd Dagen

De heer Noirtier was een goed profeet en de gebeurtenissen ontwikkelden zich snel zoals hij had voorspeld. De geschiedenis van Napoleons terugkeer van Elba is genoegzaam bekend – een zonderlinge, wonderbaarlijke terugkeer die zijn weerga niet kent in het verleden en waarschijnlijk niet zal kennen in de toekomst.

Lodewijk XVIII deed niet veel moeite om de ruwe slag af te weren. Zijn gebrek aan vertrouwen in de mensen beroofde hem van het vertrouwen in de feiten. Het koningshuis, of liever: de nog maar net door hem herstelde monarchie, trilde op zijn nog onzekere fundamenten en een enkel gebaar van de keizer deed dit hele bouwsel – een vormloos mengelmoes van oude vooroordelen en nieuwe inzichten – ineenstorten. Villefort had dus van zijn koning een onderscheiding gekregen die in die roerige dagen niet alleen nutteloos, maar zelfs gevaarlijk was, en hij was wel zo voorzichtig niet te pronken met het officierskruis van het Legioen van Eer, hoewel Blacas hem de oorkonde in goede orde had nagestuurd, zoals de koning hem had opgedragen.

Noirtier was, als beloning voor doorstane gevaren en bewezen diensten, almachtig aan het ‘Hof van de Honderd Dagen’. Zoals beloofd beschermde de girondijn van 1793 en de senator van 1806 diegene die hem even tevoren had beschermd. Op voorspraak van Noirtier werd Villefort dus niet door Napoleon ontslagen. Alleen de officier van justitie werd uit zijn ambt ontzet, omdat zijn bonapartistische vuur op een al te laag pitje stond. Gedurende de terugkeer van het keizerrijk – waarvan de tweede val overigens gemakkelijk te voorzien was – gebruikte Villefort zijn positie enkel en alleen om het geheim te verstikken dat door Dantès had kunnen worden onthuld.

De keizerlijke macht werd hersteld, dat wil zeggen: de keizer nam zijn intrek in de Tuilerieën die Lodewijk XVIII kort tevoren had verlaten, meer bepaald in het kleine kabinet dat onze lezers in het spoor van Villefort hebben leren kennen en waar de halfvolle snuifdoos van de koning open op de notenhouten tafel was blijven liggen. Van daaruit had de keizer nog maar nauwelijks zijn talrijke en uiteenlopende bevelen uitgevaardigd of in Marseille zag men de burgeroorlog, die in het zuiden altijd al was blijven nasmeulen, weer oplaaien, wat de autoriteiten ook deden om hem in te dammen. Het scheelde maar weinig of de wraakoefeningen waren een stuk verder gegaan dan het uitjouwen van de royalisten die zich binnenshuis hadden opgesloten en het beschimpen van hen die zich op straat waagden.

Dankzij de omslag van de weegschaal was de eerbiedwaardige reder, die we als een sympathisant van de volkspartij hebben bestempeld, door de natuurlijke gang van zaken weer in de hoogte gekomen. We mogen niet zeggen dat ook hij almachtig was geworden, want de heer Morrel was een bedachtzaam en ietwat bedeesd man, zoals iedereen die zich in de handel door langdurige en harde arbeid heeft opgewerkt. De vurigste bonapartisten maakten hem uit voor conservatief, maar dan nog was hij in staat om zijn stem te verheffen en een protest te laten horen. Onze lezers hebben al geraden dat dit protest betrekking had op Dantès.

Villefort was dan wel op zijn plaats blijven zitten, ondanks de val van zijn superieur, maar zijn huwelijk werd tot gelukkiger tijden uitgesteld. Indien de keizer op de troon bleef, kon Gérard beter een andere verbintenis aangaan, en dan zou zijn vader uitkijken naar een passender partij voor hem. Indien een tweede Restauratie Lodewijk XVIII terug naar Frankrijk bracht, dan zou het aanzien van de markies van Saint-Méran en ook dat van hem toenemen, en werd het geplande huwelijk verkieslijker dan ooit.

De substituut-officier van justitie was dus tijdelijk de hoogste magistraat van Marseille, toen op een morgen zijn deur openging en de heer Morrel werd aangediend.

Een ander zou snel naar de reder zijn toegegaan en daardoor zijn zwakheid hebben laten blijken. Villefort was echter een hooghartig mens met een instinct voor situaties, oude of nieuwe. Hij liet Morrel antichambreren zoals hij dat onder de Restauratie zou hebben gedaan, niet omdat er iemand bij hem was, maar omdat het nu eenmaal gebruikelijk is dat een substituut-officier van justitie een bezoeker laat wachten. Hij bracht een kwartiertje door met het lezen van twee of drie kranten van diverse pluimage en liet vervolgens de reder bij zich komen.

Morrel verwachtte een terneergeslagen Villefort aan te treffen. Hij trof hem echter aan zoals hij hem zes weken tevoren had gezien, te weten: kalm, vastberaden en behept met die koele beleefdheid die de grootste hindernis opwerpt tussen een verheven en een gewoon mens.

Hij was Villeforts ambtsvertrek binnengegaan in de overtuiging dat de magistraat bij zijn aanblik zou beven, maar nu bleek dat hijzelf een koude rilling over zijn rug voelde gaan toen hij voor dit personage verscheen, dat met zijn elleboog op zijn bureau op hem wachtte.

Hij bleef bij de deur staan. Villefort keek hem aan alsof hij hem niet onmiddellijk kon thuisbrengen. Eindelijk, na een stilte waarin Villefort hem vorsend opnam en de reder zijn hoed in zijn handen om en om draaide, zei hij: ‘Monsieur Morrel, nietwaar?’

‘In eigen persoon, meneer,’ antwoordde de reder.

‘Kom binnen,’ vervolgde de magistraat met een uitnodigend gebaar. ‘Waaraan heb ik de eer van uw bezoek te danken?’

‘Dat zou u toch moeten kunnen raden, meneer,’ zei Morrel.

‘Nee, ik heb niet het minste idee. Maar dat wil niet zeggen dat ik u niet graag tegemoet wil komen, als dat in mijn macht ligt.’

‘Het hangt helemaal van u af, meneer,’ zei Morrel.

‘Verklaar u nader.’

‘Meneer,’ vervolgde de reder, die zijn zelfvertrouwen terugwon naarmate hij sprak, en zich bovendien gesterkt voelde door de rechtvaardigheid van zijn zaak en de zuiverheid van zijn positie, ‘een paar dagen voor bekend werd dat Zijne Majesteit de Keizer was geland, ben ik uw clementie komen inroepen voor een ongelukkige jongeling, een zeeman, eerste stuurman van mijn brik. U herinnert het zich vast wel. Hij werd beschuldigd van betrekkingen met Elba. Dat was toen een misdaad, maar vandaag de dag is het een aanbeveling. U diende toen Lodewijk XVIII en u hebt de jongeman niet ontzien – dat was uw plicht. Vandaag dient u echter Napoleon en moet u hem beschermen – ook dat is uw plicht. Ik kom u dan ook vragen wat er van hem geworden is.’

Villefort deed zijn uiterste best om zich te beheersen.

‘De naam van die man?’ vroeg hij. ‘Alstublieft, hoe is zijn naam ook alweer?’

‘Edmond Dantès.’

Villefort had liever in een duel op vijfentwintig pas tegenover het pistool van zijn tegenstander gestaan dan die naam voor zijn neus te horen uitspreken. Hij vertrok echter geen spier.

‘Op die manier,’ redeneerde Villefort in zichzelf, ‘zal niemand mij ervan kunnen verdenken dat die aanhouding een louter persoonlijke kwestie was.’

‘Dantès?’ herhaalde hij. ‘Edmond Dantès?’

‘Jawel, meneer.’

Villefort sloeg daarop een groot register open in een vakkast naast hem, liep naar een tafel, toen van de tafel naar allerlei dossiers en wendde zich toen weer tot de reder.

‘Weet u zeker dat u zich niet vergist, meneer?’ zei hij op volmaakt natuurlijke toon.

Als Morrel een scherpzinniger man was geweest, of beter ingelicht, dan had hij het vreemd gevonden dat de substituut-procureur van justitie zo toeschietelijk was om hem te woord te staan over een zaak die niet meer tot zijn gerechtsbevoegdheid behoorde. Hij had zich afgevraagd waarom Villefort hem niet doorverwees naar de gevangenisrollen, de gevangenisdirecteuren of de prefect van het departement. Omdat Villefort niet de minste onrust had laten blijken, zag Morrel er alleen maar neerbuigende welwillendheid in. Villefort had juist geredeneerd.

‘Nee meneer,’ zei Morrel, ‘ik vergis me niet. Ik ken de arme jongen trouwens al tien jaar, waarvan hij de laatste vier bij mij in dienst was. Herinnert u zich niet dat ik zes weken geleden clementie voor hem ben komen vragen? Vandaag kom ik u vragen rechtvaardig voor de arme jongen te zijn. U hebt me toen niet echt beleefd ontvangen en me nogal onwillig te woord gestaan. O, toen waren de royalisten hard voor de bonapartisten!’

‘Meneer,’ pareerde Villefort met zijn gewone behendigheid en koelbloedigheid, ‘ik was koningsgezind toen ik dacht dat de Bourbons niet alleen de rechtmatige erfgenamen van de troon waren, maar ook de uitverkorenen van het volk. De wonderbaarlijke terugkeer die voor onze ogen plaatsgreep, heeft me laten zien dat ik me heb vergist. Het genie van Napoleon heeft gewonnen: de rechtmatige monarch is de geliefde monarch.’

‘Prachtig!’ riep Morrel rondborstig uit. ‘Het doet me plezier u zo te horen spreken. Het voorspelt alleen maar goeds voor Edmond.’

‘Wacht eens,’ hernam Villefort, in een nieuw register bladerend. ‘Het schiet me weer te binnen: is dat niet die zeeman die met een Catalaans meisje zou trouwen? Ja, nu weet ik het weer: een verdraaid ernstig geval.’

‘Hoezo?’

‘U weet dat hij na zijn verhoor van hier naar een cel in het gerechtsgebouw is gebracht.’

‘Ja. En?’

‘Ik heb rapport uitgebracht aan Parijs en de papieren die op hem werden gevonden meegestuurd. Het was mijn plicht, wat wilt u... Een week na zijn aanhouding werd de gevangene weggehaald.’

‘Weggehaald!’ riep Morrel uit. ‘Wat hebben ze toch met die arme jongen gedaan?’

‘Maakt u zich niet ongerust! Ongetwijfeld werd hij naar Fenestrelles, Pignerol of het eiland Sainte-Marguerite overgebracht, “verland” heet dat. Op een goede morgen staat hij opeens weer voor uw deur en neemt hij het bevel over zijn schip weer op zich.’

‘Hij kan terugkomen wanneer hij wil, we houden zijn plaats vrij. Maar hoe komt het dat hij nog niet terug is? Volgens mij had de bonapartistische justitie er eerst en vooral voor moeten zorgen om de politieke gevangenen van het koninklijke regime in vrijheid te stellen.’

‘Daar moet u niet te licht over oordelen, monsieur Morrel,’ antwoordde Villefort. ‘We moeten hoe dan ook volgens de wet te werk gaan. Het bevel tot opsluiting is van hogerhand gekomen, het bevel tot invrijheidstelling moet eveneens van hogerhand komen. Nu is Napoleon nog maar veertien dagen in Parijs. Bijgevolg kunnen ook de bevelen tot invrijheidstelling nog maar pas verzonden zijn.’

‘Bestaat er dan geen middel om de formaliteiten te bespoedigen, nu we de overhand hebben? Ik heb een paar vrienden en enige invloed. Ik kan de opheffing van het vonnis bewerkstelligen.’

‘Er bestaat geen vonnis.’

‘Van de akte tot opsluiting dan.’

‘Voor politieke zaken bestaat er geen gevangenisrol. Soms hebben regeringen er belang bij een man spoorloos te laten verdwijnen. Om navorsing tegen te gaan, bestaan er dan geen aantekeningen over zijn opsluiting.’

‘Zo was het misschien onder de Bourbons, maar nu...’

‘Zo is het altijd al geweest, monsieur Morrel. De regeringen volgen elkaar op en lijken op elkaar. Het door Lodewijk XIV in werking gestelde gevangenisapparaat fungeert nog altijd, op de Bastille na. De keizer heeft de richtlijnen zelfs strikter nageleefd dan de Zonnekoning zelf, en het aantal gevangenen dat geen spoor in de registers heeft nagelaten is ontelbaar.’

Zoveel openhartigheid had een ander misschien bevreemd, maar Morrel koesterde niet de minste argwaan.

‘Alles goed en wel, monsieur de Villefort,’ zei hij, ‘maar is er dan niets dat de terugkeer van Dantès kan bespoedigen?’

‘Jawel: een verzoekschrift aan de minister van Justitie.’

‘Och, meneer! We weten allemaal hoe dat met verzoekschriften gaat: de minister krijgt er tweehonderd per dag en leest er nog geen vier.’

‘Zeker,’ hernam Villefort. ‘Maar als het verzoekschrift door mij van een aanbeveling is voorzien en door mij direct aan de minister is geadresseerd, dan leest hij het wel.’

‘En zou u een dergelijk verzoekschrift willen ondersteunen, meneer?’

‘Met alle genoegen. Dantès mocht toen schuldig zijn, nu is hij dat niet meer. Het is mijn plicht de vrijheid terug te geven aan diegene die ik toen uit hoofde van mijn functie gevangen moest zetten.’

Op die manier wendde Villefort het gevaar af van een onwaarschijnlijk, maar niet onmogelijk onderzoek dat hem onherroepelijk in de afgrond zou storten.

‘Maar hoe schrijft men aan de minister?’

‘Kom hier zitten, monsieur Morrel,’ zei Villefort, die zijn plaats afstond aan de reder. ‘Ik zal u dicteren.’

‘Als u zo goed wilt zijn.’

‘Natuurlijk. Maar laten we geen tijd verliezen, we hebben er al te veel verloren.’

‘Inderdaad, meneer. Als we bedenken dat de arme jongen wacht en lijdt en misschien moedeloos is geworden.’

Villefort rilde bij de gedachte dat die gevangene hem in de stilte en de duisternis van zijn cachot moest vervloeken. Hij kon echter niet meer terug – hij moest Dantès verbrijzelen tussen de raderen van zijn ambitie.

‘Ik wacht, meneer,’ zei de reder in de zetel van Villefort, een pen in de hand.

Villefort dicteerde een verzoekschrift waarin hij – uiteraard met de beste bedoelingen – de vaderlandsliefde van Dantès aandikte, evenals de door hem bewezen diensten aan de bonapartistische zaak. Dantès werd erin afgeschilderd als een van de drijvende krachten achter Napoleons terugkeer. Voor een dergelijk document kon de minister niet anders dan Dantès meteen in zijn rechten te herstellen, mocht dat al niet gebeurd zijn.

Villefort las het verzoekschrift hardop over.

‘In orde,’ zei hij. ‘Laat de rest maar aan mij over.’

‘Wanneer wordt het verzonden, meneer?’

‘Vandaag nog.’

‘Met uw aanbeveling?’

‘De beste aanbeveling is te bevestigen dat alles wat u erin verklaart waar is.’

Villefort ging op zijn beurt zitten en krabbelde het certificaat in een hoek van het papier.

‘En hoe gaat het nu verder, meneer?’ vroeg Morrel.

‘We moeten wachten,’ hernam Villefort. ‘Ik sta in voor de goede afloop.’

Die garantie gaf Morrel weer hoop. Hij nam opgetogen afscheid van de substituut-officier van justitie en ging de oude Dantès vertellen dat hij zijn zoon spoedig terug zou zien.

Villefort wachtte zich er wel voor om het verzoekschrift naar Parijs te sturen. In plaats daarvan bewaarde hij angstvallig het document dat Dantès weliswaar nu kon redden, maar hem in de toekomst enorm kon schaden, gesteld dat een tweede Restauratie zou volgen, iets wat Villefort in het licht van de loop die de gebeurtenissen in Europa namen hoogstwaarschijnlijk leek.

Dantès bleef dus opgesloten in het holst van zijn onderaards verblijf. Hij had niets gehoord van het kabaal waarmee Lodewijk XVIII was gevallen, noch van het geraas waarmee het keizerrijk ineenstortte.

Villefort echter volgde alles met een waakzaam oog en gespitste oren. Gedurende de kortstondige opflakkering van het keizerrijk – die in de geschiedenis te boek staat als de ‘Honderd Dagen’ – had Morrel tot tweemaal toe aangedrongen op de invrijheidstelling van Dantès. Telkens had Villefort hem met beloften en verwachtingen gesust. Toen kwam Waterloo. Morrel liet zich niet meer bij Villefort zien. De reder had alles voor zijn jonge vriend gedaan wat menselijk gesproken mogelijk was. Verder aandringen onder de tweede Restauratie stond gelijk met zich nodeloos blootstellen aan gevaar.

Lodewijk XVIII besteeg opnieuw de troon. Villefort, die in Marseille te veel schuldbeladen herinneringen had, vroeg en kreeg de vacante post van officier van justitie in Nîmes. Twee weken na zijn benoeming trouwde hij met freule Saint-Méran, wier vader hoger dan ooit aan het hof stond aangeschreven.

Zo bleef Dantès tijdens de Honderd Dagen en na de slag bij Waterloo achter slot en grendel – en zo hij nog niet helemaal door de mensen was vergeten, hij was het wel door God.

Danglars begreep de volle kracht van de slag die hij Dantès had toegebracht pas toen hij hoorde van Napoleons landing in Frankrijk. Zijn denunciatie was midden in de roos geweest, en zoals elk mens met een zekere neiging tot het kwaad en een beperkt inzicht in de gewone gang van het leven, noemde hij die wonderlijke samenloop van omstandigheden een beschikking van de Voorzienigheid.

Toen Napoleon evenwel weer in Parijs troonde en zijn machtige, gebiedende stem er opnieuw weergalmde, sloeg Danglars de schrik om het hart. Hij was erop verdacht dat Dantès elk moment weer kon opduiken – een Dantès die alles wist en tot alles in staat was om zich te wreken. Hij gaf Morrel te kennen dat hij genoeg had van de zeevaart en vroeg hem om een aanbeveling bij een Spaans handelshuis. Eind maart, dat wil zeggen tien tot twaalf dagen na Napoleons terugkeer in de Tuilerieën, kon hij daar als handelsgevolmachtigde beginnen. Dus vertrok hij naar Madrid en liet niets meer van zich horen.

Fernand kon het allemaal niet bevatten. Dantès was weg, meer verlangde hij niet. Het kon Fernand niet in het minst schelen wat er van hem was geworden. Nu Dantès er niet was, had hij vrij spel om Mercédès te misleiden over de motieven van zijn afwezigheid. Hij had de tijd om allerlei scenario’s te bedenken om haar te schaken en naar het buitenland te ontvoeren. Nu en dan werd hij echter door weemoed overvallen. Op die donkere uren van zijn leven ging hij naar het hoogste punt van Kaap Pharo, vanwaar men tegelijk Marseille en het dorp van de Catalanen overziet. Somber en roerloos als een roofvogel zat hij daar te kijken of hij niet langs een van de twee wegen de knappe jongeman met fiere tred en opgeheven hoofd zag naderen, want ook voor hem stond die figuur voor de bode van de onverbiddelijke wraak. Daarop had Fernand een onwrikbaar besluit genomen: hij zou Dantès een kogel door het hoofd jagen en vervolgens de hand aan zichzelf slaan om wat kleur te geven aan zijn moord. Dat was wat hij bij zichzelf zei, maar Fernand vergiste zich: hij behoorde tot de soort die zichzelf nooit doodt omdat ze altijd ergens een sprankje hoop ziet.

Te midden van al die gemoedsschommelingen riep het keizerrijk een laatste keer zijn soldaten op, en alles wat in Frankrijk in staat was een wapen te dragen vertrok, gehoor gevend aan de roepstem van de keizer, naar het buitenland. Fernand ging zoals de anderen. Hij liet zijn hut en Mercédès achter, verteerd door de ondraaglijke gedachte dat achter zijn rug zijn rivaal zou terugkeren en het meisje zou trouwen dat hij liefhad.

Als Fernand zich ooit echt van het leven had moeten beroven, dan had hij het moeten doen toen hij van Mercédès scheidde.

Zijn aandacht voor Mercédès, zijn medeleven met haar ongeluk, de zorg waarmee hij aan haar wensen tegemoetkwam, kortom de schijnbare toewijding waarmee hij haar omringde, misten hun uitwerking op dit edelmoedige hart niet. Mercédès had Fernand altijd al gewaardeerd als een vriend, nu kwam daar een nieuw gevoel bij – het gevoel van dankbaarheid.

‘Broer,’ zei ze, toen ze de ransel om zijn schouders deed, ‘mijn enige vriend, laat je niet doden. Laat me niet alleen achter op deze wereld waar ik huil en helemaal alleen zal zijn als jij er niet meer bent.’

Die afscheidswoorden gaven Fernand weer enige hoop. Als Dantès niet terugkwam, zou Mercédès op een dag toch nog zijn vrouw kunnen worden.

Mercédès bleef alleen achter op een kaap die haar nooit zo schraal had geleken, omgeven door een onmetelijke zee. Als een zottin die haar ellendige geschiedenis met zich meezeult, zag men haar badend in tranen steeds weer door het gehucht van de Catalanen rondwaren. Nu eens bleef ze onbeweeglijk als een standbeeld staan zonder een woord uit te brengen en staarde ze onder de verzengende zuiderzon in de richting van Marseille. Dan weer luisterde ze op de rand van een rots naar het gesteun van de zee, eeuwig als haar verdriet. Door haar hoofd spookte aldoor de vraag of het niet beter was zich voorover te buigen, zich over te geven aan de zwaartekracht, de afgrond te openen en erin te verdwijnen, liever dan te moeten lijden onder de wreedheid van een onzeker en uitzichtloos wachten.

Het ontbrak Mercédès niet aan de moed om dat plan uit te voeren, maar haar geloof schoot haar te hulp en redde haar van zelfmoord.

Net als Fernand werd ook Caderousse opgeroepen. Omdat hij een zestal jaren ouder was dan de Catalaan, en getrouwd, werd hij echter bij de derde lichting ingedeeld en naar een grenspost aan de kust gezonden.

De oude Dantès, die zich alleen nog door hoop overeind had gehouden, verloor bij de val van de keizer zijn laatste houvast. Een klein jaar nadat hij van zijn zoon was gescheiden en omstreeks het uur waarop men deze had aangehouden, bezweek hij in de armen van Mercédès. Morrel nam de begrafeniskosten op zich en voldeed de armzalige schulden die de oude man gedurende zijn ziekte had gemaakt. Daar was niet alleen liefdadigheid, maar ook moed voor nodig, want het zuiden stond in vuur en vlam, en de vader van een zo gevaarlijke bonapartist als Dantès te hulp komen, al was het op zijn sterfbed, stond gelijk met een misdaad.

HOOFDSTUK 14

De razende en de gek

Ongeveer een jaar na de terugkeer van Lodewijk XVIII deed de inspecteur-generaal van het gevangeniswezen op zijn rondreis het Château d’If aan.

Onder in zijn donkere cachot hoorde Dantès het gedreun en geknars waarmee de voorbereidselen tot dat bezoek gepaard gingen. Boven maakte dat een kabaal van jewelste, maar beneden zou niemand enig geluid hebben opgevangen, behalve dan het oor van een gevangene die gewend is om in de stilte van de nacht te luisteren naar de spin die haar web weeft en de regelmatige tik van de druppel water die om het uur van zijn kerkergewelf valt.

Hij vermoedde dat er iets ongewoons aan de gang was bij de levenden – want hijzelf woonde al zo lang in een graf dat hij zich als een dode beschouwde.

De inspecteur bezocht inderdaad een voor een de kamers, cellen en kerkers. Verschillende gevangenen werden ondervraagd, in het bijzonder degenen die dankzij hun zachtmoedige of afgestompte gedrag iets welwillender door de directie werden behandeld. De inspecteur vroeg hun of ze tevreden waren over het eten en of ze misschien iets te wensen hadden.

Ze antwoordden onveranderlijk dat hun potje niet te vreten was en dat ze de vrijheid wensten. De inspecteur vroeg hun vervolgens of ze daar nog iets aan toe te voegen hadden. Ze schudden van nee. Wat zou een gevangene meer kunnen wensen dan de vrijheid?

De inspecteur keerde zich glimlachend om en zei tegen de directeur: ‘Ik vraag me af waarom ze ons die nutteloze bezoeken laten afleggen. Wie één gevangene ziet, heeft er honderd gezien; wie één gevangene hoort, heeft er duizend gehoord. Het is altijd hetzelfde liedje: het eten is slecht en we zijn onschuldig. Zijn er nog meer?’

‘Ja, er zijn de gevaarlijke of krankzinnige gevangenen die we in de kerkers opsluiten.’

‘Vooruit dan maar,’ zei de inspecteur met een vermoeide zucht. ‘We zullen de komedie tot het eind toe spelen en naar de kerkers afdalen.’

‘Moment,’ zei de directeur. ‘Laten we toch maar twee soldaten halen. Die gevangenen begaan soms een onnodige wanhoopsdaad, al was het maar omdat ze genoeg hebben van het leven en zich ter dood willen laten veroordelen. Ik zou niet graag zien dat u daar het slachtoffer van wordt.’

‘Neem de voorzorgsmaatregelen die u nodig acht,’ zei de inspecteur.

De directeur liet twee soldaten halen en daarna vatte het kleine gezelschap de afdaling aan. Er hing in het onderaardse trapgat een bedorven, muffe lucht die kwalijker inwerkte op ogen, neus en ademhaling naarmate je dieper afdaalde.

‘Verduveld,’ zei de inspecteur, die halverwege bleef staan, ‘wie kan daar huizen?’

‘Een uiterst gevaarlijke samenzweerder die bekendstaat als iemand die tot alles in staat is.’

‘Zit hij daar alleen?’

‘Natuurlijk.’

‘Hoe lang zit hij hier al?’

‘Een jaar ongeveer.’

‘Werd hij al bij zijn aankomst in die kerker opgesloten?’

‘Nee meneer, pas nadat hij de cipier wilde ombrengen die hem zijn eten bracht.’

‘Heeft hij de cipier willen ombrengen?’

‘Jawel, meneer, dezelfde die ons nu voorlicht, nietwaar, Antoine?’ zei de directeur.

‘Zeker weten,’ antwoordde de cipier.

‘Maar dat moet een gek zijn!’

‘Erger dan dat,’ zei de cipier, ‘een woesteling.’

‘Zal ik er een klacht over indienen?’ vroeg de inspecteur aan de directeur.

‘Niet nodig, meneer, zijn straf is al erg genoeg. Overigens is hij zo goed als krankzinnig. Volgens de ervaring die we met dergelijke gevallen hebben, geef ik hem nog een jaar en dan is hij stapelgek.’

‘Zoveel te beter voor hem,’ zei de inspecteur. ‘Dan heeft hij geen besef meer van zijn lijden.’

Uit dat antwoord blijkt de humane kant van de inspecteur, die werkelijk geknipt was voor zijn menslievende functie.

‘U hebt gelijk,’ beaamde de directeur. ‘Uw opmerking bewijst dat u het onderwerp grondig hebt bestudeerd. In een kerker, een kleine vijftig voet hier vandaan, maar waarvoor we een andere trap moeten nemen, hebben we een oude pater, een voormalig partijleider uit Italië, die hier al sinds 1811 is en eind 1813 de kolder in de kop kreeg. Hij is niet meer te herkennen. Vroeger huilde hij altijd, nu lacht hij; hij vermagerde aldoor, nu wordt hij dik. Misschien wilt u liever die andere gek zien? Zijn waanzin is best vermakelijk. Dat is weer iets anders dan al die trieste gevallen.’

‘Ik wil ze allebei zien,’ antwoordde de inspecteur. ‘Een mens moet zijn taak gewetensvol vervullen.’

Voor de inspecteur was het zijn eerste inspectiereis en hij wilde een goede indruk op de overheid maken.

‘Laten we maar eerst bij deze hier langsgaan,’ voegde hij eraan toe.

‘Zoals u wilt,’ zei de directeur.

Hij gaf een teken aan de cipier om de deur te openen. De zware sloten knarsten en de verroeste scharnieren kraakten op hun pennen. Dantès zat ineengehurkt in de hoek van zijn kerker, waar hij zich met een onuitsprekelijk geluksgevoel kon koesteren in het magere straaltje licht dat door een smal tralievenster viel. Hij hief zijn hoofd op en bij het zien van een onbekende, bijgelicht door twee cipiers en geflankeerd door twee soldaten, een man tot wie de directeur zich richtte met zijn hoed in de hand, raadde Dantès al waarover het ging. Eindelijk deed zich een gelegenheid voor om een hogere autoriteit te spreken, en dus sprong hij met gevouwen handen naar voren.

De soldaten kruisten meteen hun bajonetten, want ze dachten dat de gevangene zich met kwade bedoelingen op de inspecteur wilde werpen.

De inspecteur zelf deed een stap achteruit.

Dantès zag in dat men hem als gevaarlijk had afgeschilderd.

Daarom legde hij in zijn blik alles wat een mensenhart aan zachtheid en deemoed kan bevatten, en met zoiets als een vrome welsprekendheid die alle omstanders verbaasde, probeerde hij de ziel van de bezoeker te vermurwen.

De inspecteur luisterde geduldig tot Dantès uitgesproken was.

‘Dat gaat de richting uit van godsvrees,’ zei hij met gedempte stem tegen de directeur. ‘Hij is al geneigd tot zachtere gevoelens. Kijk maar hoe de angst hem in zijn macht heeft. Hij deinsde terug voor de bajonetten. Welnu, een krankzinnige deinst nergens voor terug; wat dat betreft heb ik te Charenton heel bijzondere gevallen meegemaakt.’

Toen richtte hij zich weer tot de gevangene en zei: ‘Welnu, wat wil je?’

‘Ik wil weten waarvan ik word beschuldigd. Ik wil voor de rechter verschijnen. Ik wil dat mijn zaak in onderzoek wordt genomen. Ik wil tot slot dat ik word gefusilleerd als ik schuldig ben, maar ook dat ik in vrijheid word gesteld als ik het niet ben.’

‘Is het eten goed?’ vroeg de inspecteur.

‘Ik geloof van wel; ik weet het niet. Maar dat is van weinig belang. Van belang is dat een onschuldige niet het slachtoffer wordt van een snode aanklacht en niet achter slot en grendel verkommert terwijl hij zijn beulen vervloekt. Dat is niet alleen van belang voor mij, arme gevangene, maar ook voor alle gerechtsdienaren, ja zelfs voor de koning die over ons regeert.’

‘Je bent mak als een lammetje vandaag,’ zei de directeur. ‘Dat is niet altijd zo geweest. De dag dat je je cipier wilde doodslaan, praatte je heel anders, beste vriend!’

‘Dat is zo, meneer,’ antwoordde Dantès, ‘en ik vraag onderdanig vergeving aan de man die altijd goed voor mij is geweest... Maar wat wilt u? Ik was buiten mezelf, ik was razend!’

‘En ben je dat nu niet meer?’

‘Nee meneer, want de gevangenis heeft me gebogen, gebroken en vermalen... Ik zit hier al zo lang!’

‘Zo lang? Wanneer ben je dan gearresteerd?’ vroeg de inspecteur.

’Op 1 maart 1815, om twee uur ’s middags.’

De inspecteur rekende.

‘Vandaag is het 30 juli 1816... Wat klaag je? Je zit hier nog maar zeventien maanden!’

‘Nog maar zeventien maanden!’ antwoordde Dantès. ‘Ach meneer, u weet niet wat dat betekent, zeventien maanden gevangenis... of zeventien jaren... zeventien eeuwen. Vooral voor iemand die, zoals ik, het geluk binnen handbereik had, die een uur later zou trouwen met het meisje dat hij aanbidt, die aan het begin stond van een eervolle carrière en nu niets meer van dat alles heeft. Uit het volle licht van die ene mooie dag werd hij de stikdonkere nacht in geslingerd. Zijn loopbaan is gebroken, hij weet niet of zijn verloofde hem trouw is gebleven, niet eens of zijn bejaarde vader nog leeft. Zeventien maanden gevangenis, voor iemand die gewend was aan de openlucht, het ongebonden leven, de weidse ruimte van de zee! Zeventien maanden gevangenis is meer dan welke misdaad ter wereld verdient, wat voor afschuwelijke naam die ook mag dragen. Heb dus medelijden met mij, meneer! Vraag voor mij geen clementie maar strengheid, geen genade maar een vonnis. Een proces, meneer, ik wil een proces, meer niet. Men kan een verdachte geen proces weigeren.’

‘Al goed,’ zei de inspecteur, ‘we zullen zien.’

Toen wendde hij zich weer tot de directeur en vervolgde: ‘Ik heb waarachtig medelijden met die arme drommel. U moet me straks zijn strafblad maar eens laten zien.’

‘Graag,’ zei de directeur, ‘maar ik ben bang dat u daarin zeer belastende feiten tegen hem zult vinden.’

‘Meneer,’ vervolgde Dantès, ‘ik weet dat u me niet op eigen gezag in vrijheid kunt stellen. Maar u kunt mijn verzoek overbrengen aan de autoriteiten, u kunt de aanzet geven tot een onderzoek, u kunt me laten terechtstaan. Een rechtszaak is alles wat ik vraag, zodat ik weet wat ik misdaan heb en waartoe ik ben veroordeeld. Onzekerheid is de allerergste kwelling.’

‘Ga verder met je verhaal,’ zei de inspecteur.

‘Meneer,’ riep Dantès uit, ‘aan de klank van uw stem hoor ik dat u met me meevoelt. Is er dan hoop?’

‘Dat kan ik niet zeggen,’ antwoordde de inspecteur. ‘Ik kan je alleen beloven dat ik je dossier zal inkijken.’

‘O, dan ben ik vrij, meneer, dan ben ik gered.’

‘Wie heeft je laten arresteren?’ vroeg de inspecteur.

‘Monsieur de Villefort,’ antwoordde Dantès. ‘Waarom gaat u niet eens met hem praten?’

‘Monsieur de Villefort is al een jaar niet meer in Marseille, maar in Nîmes.’

‘Ach, dat verklaart alles,’ mompelde Dantès. ‘Mijn enige beschermer is weg.’

‘Had monsieur de Villefort een reden om je te haten?’ vroeg de inspecteur

‘Nee meneer. Integendeel, hij is juist heel aardig tegen me geweest.’

‘Ik kan dus afgaan op de aantekeningen die hij over je heeft achtergelaten of die hij me zal geven?’

‘Volkomen, meneer.’

‘Goed. Wacht dan maar af.’

Dantès viel op zijn knieën neer, hief zijn handen ten hemel en prevelde een dankgebed voor de man die in zijn kerker was afgedaald, zoals de Verlosser die de zielen uit de hel kwam bevrijden.

De deur viel weer in het slot, maar de hoop die met de inspecteur in de kerker van Dantès was neergedaald, bleef er achter.

‘Wilt u het strafblad nu dadelijk inzien,’ vroeg de directeur, ‘of wilt u eerst bij de pater langsgaan?’

‘Laten we in één moeite door de kerkers afmaken,’ antwoordde de inspecteur. ‘Als ik eenmaal boven ben, heb ik misschien de moed niet meer om mijn sombere missie voort te zetten.’

‘Juist. Bovendien lijkt die gevangene helemaal niet op deze hier. Zijn obsessie is minder aangrijpend dan al het geraisonneer van zijn buurman.’

‘Wat voor obsessie is het dan?’

‘Het is heel curieus: hij verbeeldt zich dat hij schatrijk is. Het eerste jaar van zijn gevangenschap heeft hij de regering een miljoen aangeboden in ruil voor zijn vrijheid. Het tweede jaar twee miljoen, het derde jaar drie, enzovoort. Hij zit nu in zijn vijfde jaar. Hij zal vragen u onder vier ogen te mogen spreken en u vijf miljoen aanbieden.’

‘Dat is inderdaad heel bijzonder,’ zei de inspecteur. ‘En hoe heet die miljonair.’

‘Abbé Faria.’

‘Nummer 27!’ zei de inspecteur.

‘Hier is het. Maak open, Antoine.’

De cipier gehoorzaamde en de inspecteur keek nieuwsgierig rond in het kerkerhol van ‘de gekke pater’, zoals de gevangene in het Château d’If werd genoemd.

Midden in het vertrek zag hij een man in een cirkel die op de grond getrokken was met een stukje kalk uit de muur. Zijn kleren waren helemaal aan flarden, zodat hij er bijna naakt bij zat. Binnen de cirkel had hij heel precieze meetkundige figuren getekend, en hij scheen al evenzeer in zijn probleemstelling op te gaan als Archimedes toen hij door een soldaat van Marcellus werd gedood. Hij verroerde dan ook geen vin bij het geluid van de opengaande deur en reageerde pas toen het licht van de toortsen een ongebruikelijke glans verleende aan de vochtige grond waarop hij werkte. Toen keerde hij zich om en staarde verbaasd naar het gezelschap dat daar in zijn kerker stond.

Hij sprong op, nam een deken aan het voeteneind van zijn schamele bed en sloeg die haastig om zijn lijf om een ietwat fatsoenlijker indruk te maken.

‘Wat wil je?’ vroeg de inspecteur volgens zijn onveranderlijke formule.

‘Ik, meneer?’ zei de pater verbaasd. ‘Ik wil niets.’

‘Je begrijpt het niet,’ hernam de inspecteur. ‘Ik kom van regeringswege. Mijn opdracht luidt dat ik de gevangenissen bezoek en naar de wensen van de gevangenen luister.’

‘O, dat is wat anders,’ riep de pater levendig uit. ‘Ik hoop, meneer, dat we het op een akkoordje kunnen gooien.’

‘Wat heb ik u gezegd?’ zei de directeur zachtjes. ‘Daar begint het al.’

‘Meneer,’ vervolgde de gevangene, ‘ik ben abbé Faria, geboren te Rome. Ik ben twintig jaar secretaris van kardinaal Spada geweest. Ik werd begin 1808 aangehouden om een mij onbekende reden. Sindsdien verzoek ik de Italiaanse en Franse autoriteiten om mijn vrijlating.’

‘Waarom de Franse autoriteiten?’ vroeg de directeur.

‘Omdat ik te Piombino werd aangehouden en ik veronderstel dat Piombino, zoals Milaan en Florence, de hoofdplaats van een of ander Frans departement is geworden.’

De inspecteur en de directeur keken elkaar lachend aan.

‘Verdorie, vriend,’ zei de inspecteur, ‘je berichten uit Italië zijn aan de beschimmelde kant.’

‘Ze dateren van de dag waarop ik werd aangehouden, meneer,’ zei Faria. ‘Toen had de keizer nog maar pas het koninkrijk Rome opgericht voor de zoon met wie de Hemel hem had gezegend. Ik veronderstel dat hij zijn veroveringen heeft voortgezet en de droom van Machiavelli en Cesare Borgia heeft verwezenlijkt, te weten: Italië in één groot verenigd koninkrijk samenbrengen.’

‘De Voorzienigheid is gelukkig afgeweken van dat gigantische plan waar je een vurig voorstander van blijkt te zijn,’ zei de inspecteur.

‘Het is de enige manier om van Italië een sterke, onafhankelijke en gelukkige staat te maken,’ antwoordde de pater.

‘Best mogelijk,’ antwoordde de inspecteur, ‘alleen ben ik hier niet gekomen om over ultramontaanse politiek te bakkeleien, maar om je te vragen of je tevreden bent over het eten en de behuizing.’

‘Het eten is hetzelfde als in alle gevangenissen,’ zei de pater, ‘dat wil zeggen: beroerd. En de behuizing? U hoeft maar om u heen te kijken: het is vochtig en ongezond, al kan het er nog mee door voor een cachot. Maar daar wil ik het niet over hebben, wel over een geheim van het hoogste belang dat ik de regering wil onthullen.’

‘Nu zijn we er,’ zei de directeur zachtjes tegen de inspecteur.

‘Daarom doet het me oprecht plezier u te zien,’ vervolgde de pater, ‘al hebt u me gestoord in een gewichtige berekening die, als ze uitkomt, misschien het stelsel van Newton zal veranderen. Wilt u mij een persoonlijk onderhoud toestaan?’

‘Wat heb ik u gezegd?’ zei de directeur tegen de inspecteur.

‘U schijnt uw klanten goed te kennen,’ antwoordde de laatste met een glimlach.

Toen wendde hij zich tot Faria en zei: ‘Beste vriend, dat gaat helaas niet.’

‘Niet te snel, meneer,’ hernam de pater. ‘Als het er nu eens om gaat dat de regering een reusachtige som kan binnenhalen, laten we zeggen vijf miljoen?’

‘Verdorie,’ zei de inspecteur op zijn beurt zachtjes tegen de directeur, ‘u hebt zelfs de hoogte van het bedrag juist voorspeld.’

‘Luister,’ hernam de pater snel toen hij zag dat de inspecteur zich wilde terugtrekken, ‘het is niet nodig dat we helemaal alleen zijn. Meneer de directeur kan ons gesprek gerust bijwonen.’

‘Mijn beste,’ zei de directeur, ‘helaas weten we van tevoren wat je zult zeggen, we kennen het verhaal vanbuiten. Het gaat over je schatten, nietwaar?’

Faria keek de spotvogel aan met ogen waarin een onpartijdige waarnemer zonder meer het gezond verstand en de waarheid had zien oplichten.

‘Natuurlijk,’ zei hij. ‘Waarover zou u willen dat ik anders spreek?’

‘Meneer de inspecteur,’ vervolgde de directeur, ‘ik kan het u allemaal evengoed vertellen als de pater, want hij zeurt me nu al een jaar of vijf de oren van mijn kop met zijn verhaal.’

‘Dat bewijst,’ wierp de pater tegen, ‘dat u bent zoals degenen over wie de Schrift zegt dat ze ogen hebben en niet zien, oren hebben en niet horen.’

‘Beste vriend,’ zei de inspecteur, ‘de regering is rijk en heeft je schatten goddank niet nodig. Bewaar het dus voor de dag dat je uit de gevangenis komt.’

De ogen van de pater werden vochtig. Hij greep de hand van de inspecteur, en zei: ‘Maar wat als ik mijn kerker niet meer uit kom? Als ik hier tegen alle gerechtigheid in opgesloten blijf, en als ik hier sterf zonder mijn geheim aan een ander te hebben doorgegeven, dan zal die schat voor altijd verloren zijn! Is het niet beter dat zowel de regering als ik er baat bij hebben? Ik ga tot zes miljoen, meneer. Jawel, ik sta zes miljoen af en stel me tevreden met wat me dan nog rest, als ik maar mijn vrijheid terugkrijg.’

‘Verdikkeme,’ zei de inspecteur halfluid, ‘als ik niet wist dat die man gek is, zou ik zweren dat hij de waarheid spreekt, zo overtuigend komt hij over.’

‘Ik bén niet gek, meneer, en ik spréék de waarheid,’ hernam de pater, die met het scherpe gehoor dat typerend is voor gevangenen geen woord van de inspecteur had gemist. ‘De schat waar ik over spreek bestaat werkelijk. Ik stel voor dat we een overeenkomst sluiten, waarin we bepalen dat u mij naar de door mij aangewezen plek brengt waar men in ons bijzijn de aarde zal doorzoeken. En als ik lieg, als men niets vindt, als ik gek ben, zoals u zegt, nou, dan brengt u me naar dit kerkerhol terug, waar ik de rest van mijn dagen zal slijten zonder ooit nog iets aan u of een ander te vragen.’

De directeur schoot in de lach.

‘En waar mag die schat dan wel niet liggen?’ vroeg hij.

‘Ongeveer honderd mijl hiervandaan,’ antwoordde Faria.

‘Niet slecht bedacht,’ zei de directeur. ‘Als alle gevangenen het in hun hoofd haalden om een uitstapje van honderd mijl met hun bewakers te maken en als hun bewakers te vinden waren voor zo’n pleziertochtje, dan zouden de gevangenen een mooie gelegenheid hebben om hun biezen te pakken zodra ze de kans zien, en op een dergelijke reis doet zo’n kans zich zeker voor.’

‘Tja, de list is bekend,’ voegde de inspecteur eraan toe. ‘Onze vriend is niet de eerste die erop komt.’

Daarop wendde hij zich weer tot de pater, en zei: ‘Ik vroeg je of je tevreden bent over het eten.’

‘Meneer,’ antwoordde Faria, ‘zweer me bij onze Heiland dat ik mijn vrijheid terugkrijg als ik de waarheid heb gesproken, en ik noem u de plaats waar de schat begraven ligt.’

‘Ben je tevreden over het eten?’ herhaalde de inspecteur.

‘Meneer, op die manier neemt u geen risico. Het ligt helemaal niet in mijn bedoeling te ontsnappen. Luister, terwijl u de reis maakt, blijf ik in de gevangenis.’

‘Je antwoordt niet op mijn vraag,’ zei de inspecteur ongeduldig.

‘En u niet op mijn verzoek!’ riep de pater uit. ‘Loop naar de hel, zoals al die andere dwazen die me niet hebben willen geloven! U wilt mijn goud niet, goed, dan hou ik het voor mezelf. U weigert me de vrijheid, goed, ik krijg die wel van God. Ga weg, ik heb niets meer te zeggen.’

De pater wierp de deken van zich af, raapte zijn stuk kalk op, ging weer midden in de cirkel zitten en zette zijn lijnen en berekeningen voort.

‘Wat doet hij daar?’ vroeg de inspecteur toen ze weggingen.

‘Hij berekent zijn schatten,’ antwoordde de directeur.

Faria reageerde op die sarcastische opmerking met een blik vol diepe minachting.

Ze vertrokken. De cipier sloot de deur achter hen.

‘Misschien was hij ooit wel schatrijk,’ zei de inspecteur, toen ze de trap weer op liepen.

‘Of hij heeft het gedroomd,’ antwoordde de directeur. ‘En de volgende morgen was hij gek.’

‘Juist,’ zei de inspecteur, onbekommerd blijk gevend van zijn corruptie. ‘Als hij echt rijk was geweest, zat hij nu niet in de gevangenis.’

Daarmee eindigde dit kapittel voor abbé Faria. Hij bleef in de gevangenis, en het enige gevolg van dit bezoek was dat zijn reputatie van vermakelijke gek nog toenam.