Gevoed door haar obsessie voor romantische lectuur, hunkert de met een goedaardige plattelandsarts getrouwde Emma naar een hartstochtelijk bestaan in de wereldstad Parijs. Maar haar behoefte aan een vurige liefde wordt niet vervuld in haar huwelijk en ook de buitenechtelijke relaties waarin zij zich stort schenken haar niet het geluk waarvan ze droomt. Tegen het decor van de verpletterende verveling op het Franse platteland tekent Flaubert met een scherp oog voor de fijnere gevoelens het leven van een vrouw die te gronde gaat aan haar illusies.

Gustave Flaubert (1821-1880) wordt door zijn grote zorg voor stijl alom gezien als een van de allergrootste schrijvers die Frankrijk heeft voortgebracht. Naast Madame Bovary schreef hij de eveneens klassiek geworden romans De leerschool der liefde, Salammbô en Bouvard en Pécuchet.

‘Madame Bovary is een heleboel – een volmaakt voorbeeld van fictionele machinerie, hoogtepunt van het realisme, moordenaar van de Romantiek, een complexe studie van een mislukking – maar het is ook de eerste grote shopping-and-fucking-roman.’ – Julian Barnes, in Uit het raam

Gustave Flaubert

Madame Bovary

Provinciaalse zeden en gewoonten

Vertaald, toegelicht en van een nawoord voorzien door Hans van Pinxteren

L.J. Veen Klassiek
Amsterdam/Antwerpen

Bibliografische aantekening

Van Gustave Flaubert, Madame Bovary, vertaald door Hans van Pinxteren, verscheen de eerste druk in een luxe-editie bij Uitgeverij L.J. Veen B.V., Utrecht/Antwerpen, 1987.

De vertaler heeft voor de tweeëntwintigste druk zijn vertaling uit 1987 geheel herzien, de toelichting bijgewerkt en het notenapparaat uitgebreid.

L.J. Veen Klassiek is onderdeel van Uitgeverij Atlas Contact

© 1987, 2009 Nederlandse vertaling Hans van Pinxteren en Uitgeverij Atlas Contact

© 1987, 2009 nawoord en noten Hans van Pinxteren

Oorspronkelijke titel Madame Bovary (1857)

Omslagontwerp Marinka Reuten

Omslagbeeld François Pascal Simon Gerard, Musée de la Ville de Paris/Musée Carnavalet, Parijs, Frankrijk/Giraudon/Bridgeman Art Library

E-book Elgraphic bv, Vlaardingen

ISBN 978 90 204 1532 2

D/2013/0108/715

NUR 302

www.atlascontact.nl

Bezoek L.J. Veen Klassiek op Facebook

Dit e-book werd gemaakt op basis van de tweeëndertigste druk, 2016, ISBN 978 90 204 1380 9

Aan Marie-Antoine-Jules Senard

Lid van de balie van Parijs

Voormalig voorzitter van de Assemblée Nationale

en oud-minister van Binnenlandse Zaken

Waarde, roemrijke vriend,

Sta mij toe uw naam voorin dit boek te schrijven, boven de opdracht zelf, want de publicatie ervan dank ik in de eerste plaats aan u. Door uw schitterend pleidooi heeft mijn werk voor mijzelf als het ware een onvoorziene autoriteit gekregen. Aanvaard daarom hier mijn dank en erkentelijkheid die, hoe groot ook, nooit van dezelfde waarde zal zijn als uw welsprekendheid en uw toewijding.

Gustave Flaubert

Parijs, 12 april 1857

Aan Louis Bouilhet

Deel Een

I

Wij zaten in de studiezaal toen de rector binnenkwam, gevolgd door een nieuwe in burgerkleren en door een conciërge die een grote lessenaar droeg. Wie sliep werd wakker, en iedereen rees overeind alsof hij opschrok uit zijn werk.

De rector beduidde ons weer te gaan zitten, wendde zich tot de surveillant en zei zachtjes: ‘Mijnheer Roger, ik heb hier voor u een leerling die voorlopig in de tweede komt. Als zijn werk en gedrag naar wens zijn, gaat hij door naar de groten, waar hij gezien zijn leeftijd thuishoort.’

De nieuwe was, half aan het oog onttrokken, in de hoek achter de deur blijven staan: een boerenjongen van een jaar of vijftien, een stuk groter dan één van ons. Zijn haar was recht langs zijn voorhoofd afgeknipt, als bij een koorknaap uit de dorpskerk, en hij maakte een gedweeë, doodverlegen indruk. Hoewel hij niet breed in de schouders was, zat zijn groenlakense jasje met zwarte knopen hem kennelijk te krap, en door het split van de manchetten puilden zijn polsen, die rood waren en doorgaans onbedekt bleven. Zijn benen, in blauwe kousen, staken uit een gelige, door bretels opgesjorde broek. Zijn zware, slecht gepoetste schoenen waren met spijkers beslagen.

Wij begonnen onze lessen op te zeggen. Hij was een en al oor, luisterde zo aandachtig als naar een preek, en durfde zelfs zijn benen niet over elkaar te slaan of ook maar te leunen op zijn elleboog. En toen om twee uur de bel ging, moest de surveillant hem waarschuwen vóór hij bij ons in de rij plaatsnam.

Als wij de klas binnenkwamen, gooiden wij gewoonlijk onze petten op de grond om sneller onze handen vrij te hebben. Je moest ze vanuit de deuropening onder de banken doorzeilen, met een klap tegen de muur aan, zodat er flink wat stof opstoof: dát was de kunst.

Maar deze handeling had hij of niet opgemerkt, of hij durfde niet mee te doen, want na het bidden zat de nieuwe nog steeds met zijn pet op zijn knieën. Het was een eigenaardig geval, zo een dat de kenmerken van berenmuts en kapoets, van sjako, bolhoed en slaapmuts in zich verenigt, kortom een van die armzalige gewrochten die in hun nietszeggende lelijkheid iets diepzinnigs uitstralen, zoals het gezicht van een onnozele. Eivormig en verstevigd met baleinen begon het met een boordsel van drie worsten; daarboven wisselden, door een rode bies gemarkeerd, ruiten van fluweel en van konijnenbont elkaar af; ten slotte volgde een soort zak die uitliep in een kartonnen veelhoek, afgezoomd met een gecompliceerd patroon van tresband, en aan een lang en te dun koord hing een kwastje van gouddraad af, in de vorm van een eikel. De pet was nieuw, de klep glom.

‘Sta eens op,’ zei de leraar.

Hij stond op, zijn hoofddeksel viel. De hele klas begon te lachen.

Hij bukte zich om het ding op te rapen. Een buurman stootte hem aan met de elleboog, zodat de pet weer viel. Hij raapte hem nogmaals op.

‘Doe toch weg, die helm,’ zei de leraar, een geestige vent.

De leerlingen schaterden het uit, zodat de arme jongen in zijn verwarring niet meer wist of hij zijn pet nu in zijn hand houden, op de grond leggen of op zijn hoofd zetten moest. Hij ging weer zitten en legde hem op zijn knieën.

‘Opstaan,’ zei de leraar weer, ‘en vertel eens hoe je heet.’

De nieuwe sprak stamelend en onverstaanbaar een naam uit.

‘Nog eens!’

Weer klonk het gestamel van dezelfde lettergrepen, overstemd door het gejoel in de klas.

‘Harder!’ schreeuwde de leraar, ‘harder!’

De nieuwe verzamelde nu al zijn moed, deed zijn mond wagenwijd open en galmde uit volle borst, alsof hij iemand riep: ‘Charbovari.’

Nu brak een kabaal los, een steeds groter spektakel, met gierende uithalen (er werd geloeid, geblaft, en boven het stampvoeten uit klonk telkens: Charbovari! Charbovari!). Het dijde uit tot een brij van klanken, kwam moeizaam tot bedaren en zette dan plotseling weer in over een rij banken, waar als een nasputterende voetzoeker nog een gesmoord gelach naklonk.

Gaandeweg, onder een regen van strafwerk, herstelde zich de orde in de klas, en toen de leraar, nadat de ander zijn naam had gedicteerd, gespeld en opnieuw gezegd, eindelijk wist dat hij Charles Bovary heette, moest de arme jongen meteen op de strafbank gaan zitten, vlak voor de katheder. Hij kwam overeind, maar bleef toen weifelend staan.

‘Wat zoek je?’ vroeg de leraar.

‘Mijn pè...,’ zei de nieuwe bedeesd, en wierp schichtige blikken om zich heen.

‘De hele klas vijfhonderd regels!’ bulderde de leraar, en zijn woedende uitroep bedwong als een Quos ego*1 een nieuwe uitbarsting.

* Voor de noten, zie Verklarende noten.

‘Stil dan toch!’ vervolgde hij verontwaardigd, en wiste zijn voorhoofd af met een zakdoek die hij uit zijn baret had gehaald. ‘En de nieuwe schrijft twintigmaal het werkwoord ridiculus sum2 over.’

Daarna voegde hij er zachter aan toe: ‘Kom, die pet vind je wel weer, die is heus niet gestolen!’

De rust keerde terug. De hoofden bogen zich over de schriften en de nieuwe was twee uur lang een toonbeeld van kalmte, ook al werden er zo nu en dan met de punt van een pen propjes papier tegen zijn gezicht aan geschoten. Maar hij streek ze weg met zijn hand en bleef onbeweeglijk, met neergeslagen ogen zitten.

’s Avonds in de studiezaal haalde hij zijn morsmouwen uit zijn bank, ordende zijn spullen en linieerde zorgvuldig zijn papier. Hij zat zichtbaar te zwoegen en zocht gewetensvol alle woorden op in het woordenboek. Zonder twijfel had hij het aan dit blijk van goede wil te danken dat hij niet een klas werd teruggezet, want hoewel hij de taalregels goed kende, was zijn zinsbouw onbeholpen. De beginselen van het Latijn waren hem bijgebracht door de dorpspastoor, omdat zijn ouders hem om financiële redenen zo laat mogelijk naar school hadden gestuurd.

Zijn vader, Charles Denis Bartholomé Bovary, was een gewezen assistent-bataljonsarts die rond 1812, na een schandaal in verband met de loting, gedwongen ontslag uit de dienst had genomen. Daarna had hij geprofiteerd van zijn charmes door terloops een bruidsschat van zestigduizend frank op te strijken, die zich aanbood toen de dochter van een manufacturier verliefd werd op zijn imponerend uiterlijk. Hij was een mooie man, een snoever die zijn sporen luid liet rinkelen, met brede bakkebaarden die overgingen in een grote knevel, altijd met ringen aan zijn vingers; en in zijn kleurige, opzichtige kledij leek hij net een ijzervreter met de zwierige manieren van een handelsreiziger. Na de voltrekking van het huwelijk teerde hij een paar jaar op het vermogen van zijn vrouw, at er goed van, stond laat op, rookte grote porseleinen pijpen, kwam ’s avonds niet thuis voor de schouwburg uit was, en liep de kroegen af. Zijn schoonvader stierf en liet weinig na; hij was verontwaardigd, ging zelf in de handel, verspeelde wat geld en trok zich terug op het platteland om te gaan boeren. Maar van de grond had hij al net zoveel verstand als van de katoentjes, op zijn paarden reed hij rond in plaats van ze voor de ploeg te spannen, zijn vaten cider tapte hij leeg voor eigen gebruik in plaats van ze te verkopen, het mooiste pluimvee op zijn erf verorberde hij zelf, en met het spek van zijn varkens vette hij zijn jachtlaarzen in. Hij kwam dan ook algauw tot het inzicht dat hij zich beter niet meer kon wagen aan enige vorm van speculatie.

Het lukte hem voor tweehonderd frank per jaar in een dorp tussen Caux en Picardië een woning te huren, half boerderij, half herenhuis; en vol spijt, verbitterd, wrokkend tegen de hemel en gebeten op de wereld, zocht hij al op zijn vijfenveertigste de eenzaamheid, omdat, naar zijn zeggen, de mensen hem tegenstonden en hij besloten had voortaan een vredig bestaan te leiden.

Zijn vrouw was eertijds dol op hem geweest; maar door de serviele wijze waarop ze hem had bemind, had zij hem nog verder van zich verwijderd. Zo vrolijk als zij vroeger was, vol liefderijke toewijding, zo humeurig werd zij met het klimmen der jaren, wrang en prikkelbaar, als wijn die verschraalt en verandert in azijn. Wat had ze in het begin niet doorstaan zonder een klacht te uiten, toen ze zag hoe hij alle sletten uit het dorp naliep, en als hij ’s nachts na een tocht langs wel twintig kotten bij haar kwam aanzetten, onbekwaam en stinkend naar de drank! Later, nadat haar trots in opstand was gekomen, werd ze gesloten en ze kropte haar woede op in een stoïcijns stilzwijgen waarin ze tot haar dood zou volharden. Zij was altijd in de weer, overal tegelijk. Zij ging naar de procureur, bezocht de rechter, herinnerde zich de vervaldatum van een schuldbrief en verkreeg uitstel van betaling. Thuis waste zij, streek en verstelde de kleren, hield toezicht op de werklui en betaalde hun rekeningen, terwijl meneer zich nergens druk om maakte, maar gedurig bij de haard zat te roken, af en toe spuwend in de as, slaperig en gemelijk, om slechts dan op te leven als hij iets op haar kon aanmerken.

Toen zij een kind kreeg, moest dit bij een min worden uitbesteed. Na zijn thuiskomst werd de kleine als een prins verwend. Zijn moeder gaf hem niets dan zoetigheid te eten, zijn vader liet hem rondlopen op blote voeten en beweerde zelfs quasi-filosofisch dat het kind beter helemaal naakt kon opgroeien, zoals de jonge dieren. Wars als hij was van alle moederlijke bezorgdheid, zweefde hem een mannelijk ideaal van de kindertijd voor ogen, waarnaar hij zijn zoon wilde vormen: hij moest een harde, Spartaanse opvoeding krijgen, gericht op een robuuste gezondheid. Hij liet hem slapen in een onverwarmde kamer, leerde hem grote glazen rum drinken en processies beschimpen. Maar de jongen had een vreedzame inborst en de vader zag zijn inspanningen niet beloond. Zijn moeder nam hem overal mee naartoe, knipte poppetjes voor hem, vertelde sprookjes, hield eindeloze monologen vol melancholiek getinte grapjes en troetelwoordjes. In haar vereenzaamd bestaan projecteerde zij al haar vervlogen en gebroken trots op dit kind. Zij droomde van een grootse carrière voor hem, zag hem al bij waterstaat of in de magistratuur, voornaam, knap, geestig. Zij leerde hem lezen en zelfs, bij een oude piano die zij bezat, een aantal kleine romances zingen; maar de heer Bovary gaf geen zier om cultuur en verklaarde dat dit maar verloren moeite was! Waar moesten ze het geld vandaan halen voor zijn studie? Hoe konden ze ooit een ambt of een zaak voor hem kopen? Bovendien, iemand met pit komt altijd wel vooruit in de wereld. Mevrouw Bovary beet op haar lippen en het kind zwierf door het dorp.

Hij ging met de boeren mee naar het land en verjoeg de kraaien met kluiten modder. Hij at bramen in de greppels, hoedde kalkoenen met een stok, hielp met het keren van het hooi, rende door het bos, hinkelde bij regen in het kerkportaal en soebatte net zo lang bij de koster tot hij op feestdagen de klok mocht luiden, waarbij hij – met zijn volle gewicht aan het touw hangend – zich bij elke slag omhoog voelde gaan.

Zo groeide hij als een jonge eik, kreeg stevige knuisten en een frisse kleur.

Toen hij twaalf was, zorgde zijn moeder ervoor dat een begin werd gemaakt met zijn studie. De pastoor werd ermee belast. Maar de lessen waren zo kort en onregelmatig dat ze weinig vruchten afwierpen. Hij gaf ze in verloren ogenblikken, staand in de sacristie, gehaast, tussen een doop en een begrafenis door; of als hij niet op huisbezoek hoefde, liet hij na het angelus3 zijn leerling bij zich komen. Ze gingen naar boven en installeerden zich op zijn kamer; om de kaars zwermden mugjes en nachtvlinders. Het was warm, de jongen viel in slaap; ook de eerwaarde dommelde weg, met zijn handen op zijn buik, en weldra zat hij met zijn mond open luid te snurken. Andere keren, als mijnheer pastoor een zieke uit de omgeving had bediend en op de terugweg Charles zag ravotten in de velden, riep hij hem bij zich, stak een donderpreek tegen hem af en liet hem in één moeite door aan de voet van een boom zijn werkwoorden vervoegen. Een regenbui maakte er een eind aan, of een kennis die voorbijkwam. Overigens was de pastoor altijd tevreden over hem, en hij beweerde zelfs dat de jongeman een uitstekend geheugen bezat.

Zó ging het niet langer. Mevrouw dreef de kwestie op de spits, en beschaamd, of misschien alleen omdat hij het beu was, gaf meneer zich zonder slag of stoot gewonnen; en ze wachtten nog een jaar tot de jongen zijn plechtige communie had gedaan.

Daarna gingen er nog eens zes maanden overheen; en het jaar daarop werd Charles toch echt naar het college in Rouen gezonden, waar zijn vader hem persoonlijk afleverde, tijdens de jaarmarkt, eind oktober.

Het is vrijwel uitgesloten dat een van ons zich tegenwoordig nog bijzonderheden van hem herinnert. Het was een bedaarde jongen, hij speelde tijdens het speeluur, studeerde in de studiezaal, luisterde onder de les, sliep goed op de slaapzaal en vertoonde aan tafel een gezonde eetlust. Als supervisor had hij een handelaar in ijzerwaren uit de Rue Ganterie, die hem eens per maand, ’s zondags na het sluiten van de winkel, ophaalde, hem naar de haven stuurde om naar de schepen te gaan kijken en hem klokslag zeven, vóór het avondmaal, naar het internaat terugbracht. Elke donderdagavond schreef hij met rode inkt een lange brief aan zijn moeder en verzegelde hem met drie ouwels; daarna nam hij zijn geschiedenisschrift nog eens door, of hij las Anacharsis4 in een oude uitgave die rondslingerde in de studiezaal. Tijdens het wandelen praatte hij met de knecht, die net als hij van buiten kwam.

Door noeste arbeid wist hij zich te handhaven onder de middelmatige leerlingen; één keer won hij zowaar de eerste prijs voor natuurlijke historie. Maar ervan overtuigd dat hij dat diploma ook wel alleen kon halen, namen zijn ouders hem na de derde klas van school en lieten hem medicijnen studeren.

Zijn moeder vond voor hem een kamer, vier hoog aan het Eau-de-Robec, bij een stoffenverver uit haar kennissenkring. Zij regelde de prijs voor zijn pension, voorzag hem van meubels, een tafel en twee stoelen, liet een oud kersenhouten ledikant van thuis komen, en kocht een gietijzeren kacheltje met zoveel brandhout dat haar arme jongen geen kou zou lijden. Een week later vertrok zij weer, nadat ze hem wel duizendmaal op het hart had gedrukt om, nu hij op eigen benen stond, goed op zichzelf te passen.

Toen hij op de aanplakborden het collegerooster las, duizelde het hem: anatomie, pathologie, fysiologie, farmacie, chemie, botanica, kliniek en therapeutiek, om nog maar te zwijgen van hygiëne en materia medica, niets dan namen waarvan hij de etymologie niet kende, en die hem voorkwamen als even zoveel toegangspoorten tot heiligdommen vol plechtige duisternis.

Hij begreep er niets van; hoe goed hij ook oplette, hij snapte het niet. En toch werkte hij hard: hij had stapels dictaten, volgde alle colleges en sloeg geen practicum over. Hij volbracht zijn bescheiden dagelijkse plicht als een molenpaard dat ronddraait met oogkleppen voor, zonder te weten wat het vermaalt.

Om hem in zijn uitgaven tegemoet te komen, stuurde zijn moeder hem elke week met de bode een stuk gebraden kalfsvlees, waarmee hij zijn middagmaal deed als hij trappelend van kou thuiskwam van zijn ochtendbezoek aan het ziekenhuis. Daarna moest hij ijlings naar de collegezaal, naar de snijkamer, naar de kliniek, en wederom, de hele stad door, terug naar huis. Ten slotte ging hij, na een karig avondmaal bij zijn kostbaas, op zijn kamer zitten werken, in zijn doorweekte kleren waar, bij de gloed van de kachel, de damp afsloeg.

Op mooie zomeravonden, rond het uur dat de straten zoel en verlaten zijn, als de dienstmeisjes met elkaar raketten op de stoep voor het huis, deed hij het venster open en leunde naar buiten. Het riviertje dat deze wijk van Rouen tot een schamel klein-Venetië maakt, stroomde beneden hem, geel, paars of blauw tussen de bruggen en de hekken. Aan de oever hurkten werklieden neer en wasten hun armen in het water. Aan latten die hoog uit de zolders naar buiten staken, hingen strengen katoen te drogen. Tegenover hem, boven de daken, koepelde helder en weids de hemel, waarin de zon rood onderging. Wat zalig moest het nu daarginds zijn! Zo koel onder de beukenhaag! En hij sperde zijn neusgaten open om de gezonde geuren van het land op te snuiven, waarvan hij hier verstoken bleef.

Hij vermagerde, werd langer, en zijn gezicht kreeg iets lijdzaams dat hem bijna interessant maakte.

Uit nonchalance, als vanzelf, liet hij al zijn goede voornemens varen. Op een keer miste hij het practicum, de volgende dag een college, en daar het nietsdoen hem wel beviel, kwam hij van lieverlede helemaal niet meer.

Hij werd een vaste bezoeker van het café en raakte verslingerd aan het dominospel. Zich avond aan avond opsluiten in een bedompt proeflokaal om zwartgestipte stukjes schapenbot met een klap op een marmeren tafel te deponeren, scheen hem een verfijnde demonstratie van persoonlijke vrijheid, een daad die hem in eigen ogen gewichtiger maakte. Het was of hij zijn intrede in de wereld deed, of hij werd ingewijd in verboden genoegens; en als hij naar binnen stapte, legde hij zijn hand met een haast zinnelijk genot op de knop van de deur. Nu kwam er heel wat in hem los dat voordien had gesluimerd; hij studeerde liedjes in, zong op fuiven, raakte in geestdrift voor Béranger 5, leerde punch bereiden en – eindelijk – de liefde kennen.

Dank zij deze voorbereidende werkzaamheden zakte hij als een baksteen voor zijn heelmeestersexamen.6 En dat terwijl ze hem nog diezelfde avond thuis verwachtten om zijn succes te vieren!

Hij keerde lopend terug, maakte halt aan de rand van het dorp, liet zijn moeder halen en biechtte alles aan haar op. Ze zei dat hem geen blaam trof, weet zijn falen aan de onbillijkheid van zijn examinatoren, beurde hem wat op en nam het op zich de kwestie met zijn vader te regelen.

Pas vijf jaar later kwam de heer Bovary achter de waarheid; toen was het oud nieuws en hij liet het er maar bij, temeer omdat hij weigerde aan te nemen dat een afstammeling van hem een stommeling kon zijn.

Charles toog dus weer aan het werk, bereidde zich degelijk voor op zijn examen en leerde van tevoren alle vragen uit zijn hoofd. Hij slaagde met een tamelijk goed cijfer. Wat een triomf voor zijn moeder! Er werd een groot diner gegeven.

Waar moest hij praktijk uitoefenen? In Tostes. Daar woonde alleen een bejaarde arts. Mevrouw Bovary zag al een tijd lang uit naar zijn dood, en de goede man had zijn biezen nog niet gepakt, of Charles was al tegenover hem gevestigd als zijn opvolger.

Ze had nu haar zoon grootgebracht, hem medicijnen laten studeren en in Tostes een praktijk voor hem ontdekt, maar daarmee was ze er nog niet; hij moest een vrouw hebben. Ook die vond zij voor hem: een deurwaardersweduwe in Dieppe, van vijfenveertig jaar, met een lijfrente van twaalfhonderd frank.

Hoewel ze lelijk was, zo mager als een panlat en puistig als een uitgebotte wilgentak, had mevrouw Dubuc aan huwelijkskandidaten geen gebrek. Om haar doel te bereiken moest moeder Bovary hen eerst stuk voor stuk uitschakelen, en zij onderving zelfs heel handig het gekuip van een spekslager die de steun van de Kerk genoot.

Charles had verondersteld dat dit huwelijk een verbetering van zijn omstandigheden zou inluiden, dat hij vrijer zou worden en zeggenschap kreeg over haar en haar geld. Maar zijn vrouw was de baas; in gezelschap moest hij dit zeggen en dat niet, en op vrijdag werd er gevast. Hij had zich maar te kleden zoals zij dat wenste, en wanneer zijn patiënten niet betaalden, diende hij hen te manen. Ze maakte zijn brieven open, ging zijn gangen na en luisterde hem af wanneer hij in zijn spreekkamer consult gaf aan een vrouw.

Zij verlangde elke ochtend haar chocola op bed, duizend en één attenties. Voortdurend klaagde ze over haar zenuwen, haar borst, haar stemmingen. Zij kon dat geloop om zich heen niet verdragen; vertrok men, dan werd de eenzaamheid haar te machtig; kwam men bij haar terug dan was dat zeker om te zien of ze al doodging. ’s Avonds, als Charles thuiskwam, trok zij haar lange magere armen onder de dekens uit, sloeg ze om zijn hals en dwong hem te gaan zitten op de rand van het bed. Vervolgens begon zij haar nood te klagen: hij vergat haar, hij hield van een ander! Ze hadden haar wel gezegd dat ze ongelukkig zou worden; en tot besluit vroeg ze hem om een drankje voor haar gezondheid en om een beetje meer liefde.

2

Op een avond tegen elven werden zij gewekt door getrappel van een paard dat vlak voor de deur stilhield. Het dienstmeisje maakte het zolderraampje open en praatte een poosje met een man beneden op straat. Hij kwam voor de dokter en had een brief bij zich. Nastasie liep rillend de trap af, deed de deur van het slot en schoof een voor een de grendels weg. De man liet zijn paard staan, volgde het meisje en trad onverwachts achter haar de slaapkamer in. Uit zijn wollen muts met grijze kwastjes haalde hij een brief, gewikkeld in een lap, en gaf hem omzichtig aan Charles, die met zijn elleboog op zijn kussen steunde om hem te lezen. Nastasie stond bij het bed en lichtte hem bij. Mevrouw had zich voor het fatsoen naar de muur gekeerd en liet haar rug zien.

In de brief, die met een blauw zegeltje was dichtgelakt, werd dokter Bovary gesmeekt direct naar de hoeve Les Bertaux te komen om een gebroken been te zetten. Vanaf Tostes is het, via Longueville en Saint-Victor, ruim zes mijl gaans naar Les Bertaux. Het was een donkere nacht. Mevrouw Bovary was bang dat haar man iets zou overkomen. Dus werd besloten dat de stalknecht vooruit zou rijden. Charles zou drie uur later vertrekken, met het opkomen van de maan. Er zou hem een jongen tegemoet worden gestuurd: dan kon die hem de weg naar de boerderij wijzen en de hekken opendoen.

’s Ochtends tegen vieren begaf Charles zich, diep weggedoken in zijn mantel, naar Les Bertaux. Nog suf en warm van de slaap liet hij zich wiegen op de kalme stap van zijn rijdier. Toen dit uit zichzelf bleef staan voor de met doornen omringde kuilen die men wel aan de rand van de akkers graaft, schrok Charles wakker, en zich al snel het gebroken been herinnerend, probeerde hij alle botbreuken die hij had geleerd in zijn geheugen op te roepen. Het regende niet meer, de dag brak aan en op de takken van de kale appelbomen zaten vogels, roerloos en met opgezette veertjes in de kille ochtendbries. Eindeloos ver strekte zich het vlakke land, en over het grote grijze oppervlak dat aan de horizont versmolt met de grauwe hemel, vormden groepjes bomen rond de boerderijen her en der een donkerpaarse vlek. Charles opende van tijd tot tijd zijn ogen; even later, met het verslappen van zijn aandacht, kwam vanzelf weer de slaap over hem, en hij raakte in een soort verdoving waarin zijn verse indrukken samenvielen met zijn herinneringen; hij werd zichzelf gewaar in een dubbele gestalte, als student en als getrouwd man, liggend in bed zoals kort tevoren en lopend door een operatiezaal zoals vroeger. In zijn hoofd vermengde zich de lauwe geur van pappleisters met de frisse geur van de dauw; hij hoorde de ijzeren ringen van de bedgordijnen over de roeden schuiven en tegelijkertijd zijn vrouw slapen... Toen hij door Vassonville reed, zag hij aan de rand van een greppel een jongen in het gras zitten.

‘Bent u de dokter?’ vroeg de knaap. Toen Charles ja zei, nam hij zijn klompen in de hand en begon voor hem uit te rennen.

Onderweg maakte de chirurgijn uit de woorden van zijn gids op dat Rouault een schatrijke boer moest zijn. Hij had de avond tevoren zijn been gebroken, toen hij thuiskwam van het Driekoningenfeest bij de buren. Zijn vrouw was al twee jaar dood. Hij had nu alleen nog maar zijn demoiselle bij zich, die hem hielp in de huishouding.

De karrensporen werden dieper. Ze kwamen bij Les Bertaux. De jongen glipte door een gat in de heg en verdween; even later dook hij weer op aan de rand van het erf en deed het hek open. Het paard slipte over het natte gras. Charles bukte zich om de takken te ontwijken. De waakhonden blaften in hun hok en rukten aan de ketting. Toen hij Les Bertaux binnenreed, schrok zijn paard en maakte een grote zijsprong.

Het was een kapitale boerderij. Boven de open deurhelften waren in de stallen zware werkpaarden te zien, die kalm uit de nieuwe ruiven aten. Langs de gebouwen lag een grote rokende mesthoop, en tussen kippen en kalkoenen scharrelden vijf, zes pauwen, het sieraad van de hoenderhoven uit het land van Caux. De schaapskooi was lang, de graanschuur hoog, met muren zo glad als een hand. In de loods stonden twee grote wagens en vier ploegen, met zwepen, halsters, volledig tuig, de blauwwollen dekken vervaald door het fijne stof dat neerdwarrelde van de zoldering. Het erf liep omhoog en was op regelmatige afstand met bomen beplant; bij de vijver klonk het vrolijke gesnater van een koppel ganzen.

Een jonge vrouw in een blauwe merinosjapon met drie volants verscheen in de deuropening om Bovary te ontvangen. Zij liet hem in de keuken, waar een groot vuur brandde. Daaromheen, in pannetjes van verschillende grootte, sudderde het eten van de knechten gaar. In de schouw hingen natte kleren te drogen. De schop, de tang en het mondstuk van de blaasbalg, alle enorm van afmeting, glommen als nikkel; en langs de muren prijkte een overvloed van keukengerei, waarin de heldere vlam van het haardvuur spiegelde, samen met de eerste zonnestralen die door de ruiten vielen.

Charles ging naar de eerste verdieping, de patiënt bekijken. Deze lag in bed te zweten onder de dekens; hij had zijn slaapmuts een eind van zich afgegooid. Hij was een jaar of vijftig, klein, dik, met blanke huid, blauwe ogen, een hoog kaal voorhoofd, en in zijn oren droeg hij ringen. Op een stoel naast hem stond een grote karaf brandewijn, en van tijd tot tijd nam hij een glas om zich moed in te drinken. Bij de aanblik van de dokter zakte zijn opwinding, en in plaats van te vloeken, wat hij twaalf uur achtereen had gedaan, begon hij zacht te kermen.

Het was een eenvoudige breuk, zonder complicaties. Makkelijker had Charles het zich niet kunnen wensen. Nu herinnerde hij zich het optreden van zijn leermeesters aan het bed van een gewonde, en hij begon zijn patiënt op te beuren met allerlei kwinkslagen, echte doktersgrapjes die werken als de olie waarmee een ontleedmes wordt ingesmeerd. Uit de wagenschuur werd een stel latten gehaald om spalken te maken. Charles koos er een uit, sneed die aan stukken en schuurde hem glad met een glasscherf; intussen scheurde het dienstmeisje lakens tot windsels, en juffrouw Emma wilde kussentjes gaan naaien. Omdat zij lang moest zoeken naar haar naaldenkoker, verloor haar vader zijn geduld. Ze zei niets terug, maar onder het naaien prikte zij zich in haar vingers, bracht die naar haar mond en zoog erop.

Charles verbaasde zich over de blankheid van haar nagels: glanzend, met gladde randen, reiner dan ivoor en amandelvormig geknipt. Maar ze had geen mooie handen, wellicht niet wit genoeg, met ietwat spichtige vingers; bovendien waren ze te lang en ze misten de licht welvende omtreklijn. Echt mooi aan haar waren haar ogen; hoewel bruin van kleur, leken ze zwart door de wimpers, en ze keek je vrijmoedig aan, met een onbevangen blik.

Toen het verband was aangelegd, werd de dokter door Rouault zelf uitgenodigd om vóór hij wegging een hapje te eten.

Charles ging naar beneden, de grote kamer binnen. Daar waren twee couverts met zilveren kroezen klaargezet op een kleine tafel, aan de voet van een groot hemelbed met een katoenen voorhang, bedrukt met Turkse poppetjes. Uit de hoge eikenkast die recht tegenover het raam stond, kwam een geur van iriswortel en vochtige lakens. In de hoeken stonden op de grond zakken koren naast elkaar opgesteld. Daarvoor was geen plaats meer op de belendende graanzolder, die via een stenen trapje van drie treden te bereiken viel. Aan een spijker in de muur, waarvan de groene verf was gaan bladderen door salpetervorming, hing ter versiering van het vertrek een Minervakop in zwart krijt, gevat in een vergulde lijst. Onder de tekening was met gotische letters geschreven: ‘Voor mijn lieve papa.’

Eerst spraken ze over de patiënt, toen over het weer, de hevige kou, de wolven die ’s nachts door de velden zwierven. Juffrouw Rouault vond het buitenleven weinig aantrekkelijk, vooral nu niet, nu de zorg voor de boerderij vrijwel geheel op háár neerkwam. Het was koud in de kamer, zij zat onder het eten te rillen en tuitte lichtjes haar volle lippen, waarop zij zacht beet als zij zweeg.

Haar hals rees op uit een plat wit kraagje. Het haar werd midden op haar hoofd in tweeën gedeeld door een smalle scheiding, die een weinig weggleed bij de kromming van de schedel, en de zwarte dos was zo glanzend dat beide helften wel uit één stuk leken. Het zat van achteren opgebonden in een zware wrong, bedekte haar oren tot de lelletjes en viel bij de slapen in een golf, iets wat de plattelandsarts nog nooit bij iemand had gezien. Zij had roze wangen, en als een man droeg zij tussen twee knopen van haar jakje een hoornen lorgnet.

Toen Charles boven afscheid had genomen van vader Rouault en vóór zijn vertrek nog even terugkwam in de kamer, zag hij haar aan het venster staan, met haar voorhoofd tegen het glas de tuin in starend, waar de bonenstaken omver waren gewaaid. Zij keerde zich om.

‘Zoekt u iets?’ vroeg zij.

‘Mijn zweep, alstublieft,’ antwoordde hij.

En hij begon te zoeken, op het bed, achter de deuren, onder de stoelen. Het ding was op de grond gevallen, tussen de korenzakken en de muur. Juffrouw Emma ontdekte hem. Zij boog zich over de balen. Om galant te zijn schoot Charles haar te hulp, en toen ook hij zijn arm naar voren strekte, in eenzelfde beweging, voelde hij hoe zijn borst haar rug raakte, terwijl zij gebogen voor hem stond. Het meisje kwam overeind, en hem aankijkend over haar schouder reikte zij hem met een vuurrode kleur zijn bullepees aan.

In plaats van drie dagen later, zoals hij had gezegd, kwam hij de volgende dag al op Les Bertaux terug; daarna werden de bezoeken geregeld, tweemaal per week, buiten de keren dat hij onverwachts, als bij vergissing, langskwam.

Overigens ging alles naar wens; de genezing had een normaal verloop, en toen vader Rouault zes weken later weer op eigen kracht over zijn erf rondscharrelde, begon men Bovary voor een groot vakman aan te zien. Rouault zelf vertelde rond dat de beste artsen uit Yvetot of zelfs uit Rouen het hem niet zouden hebben verbeterd.

Intussen hield Charles zich niet bezig met de vraag waarom hij zo graag naar Les Bertaux kwam. Had hij dit wel gedaan, dan zou hij zijn ijver vermoedelijk hebben toegeschreven aan de ernst van het geval of aan de lering die hij eruit hoopte te trekken. Maar was dat nu wel echt de reden waarom zijn bezoeken aan de boerderij zo’n aangename uitzondering vormden op zijn armzalige beslommeringen? Op zulke dagen stond hij vroeg op, gaf zijn paard de sporen en reed er in galop vandoor; ten slotte steeg hij af om in het gras zijn voeten te vegen en trok vóór hij naar binnen ging zijn zwarte handschoenen aan. Hij vond het fijn om het erf op te stappen, om het hek tegen zijn schouder te voelen draaien, om de haan te horen kraaien op de muur, om de knechten naar hem toe te zien komen. Hij hield van de stallen en de schuur, van vader Rouault die zijn hand in de zijne sloeg en hem zijn redder noemde; hij hield van juffrouw Emma’s klompschoentjes op de geschrobde keukenvloer; de hoge hakken maakten haar wat groter, en als zij voor hem uitliep, wipten de houten zolen snel omhoog en klapten met een droog geluid tegen het leer van de schoen.

Zij deed hem altijd uitgeleide tot aan de eerste trede van het bordes. Als zijn paard nog niet was gehaald, bleef zij daar staan. Zij hadden al afscheid genomen en zeiden niets meer; de wind speelde om haar heen, blies de springerige nekhaartjes in de war en rukte aan haar schort, zodat bij haar heupen de strikken wapperden als wimpels. Op een dag dooide het; langs de schors van de bomen sijpelde het water neer op het erf en de sneeuw smolt op de daken van de boerderij. Zij stond bij de deur, maar ging weer naar binnen om haar parasol te halen en stak hem op. Door het scherm van gevlamde zijde heen gleed het zonlicht met wisselende schijnsels over haar blank gezicht. Daaronder glimlachte zij, in het waas van warmte; en een voor een ploften de waterdruppels neer op het gespannen moiré.

In de eerste tijd dat Charles op Les Bertaux kwam, informeerde zijn vrouw telkens naar de patiënt, zij had zelfs in het grootboek dat ze bijhield een mooie blanco bladzijde voor de heer Rouault gereserveerd. Maar toen zij hoorde dat hij een dochter had, won zij inlichtingen in en vernam dat juffrouw Rouault op de kloosterschool van de Ursulinen was geweest, alwaar zij, zoals dat heet, een keurige opvoeding had genoten. Bijgevolg was zij bedreven in dansen, geografie en tekenen, en zij kon weven en pianospelen. Dat was toch wel het toppunt!

Dus daarom, zei ze bij zichzelf, kijkt hij zo stralend als hij naar haar toegaat, en daarom trekt hij zijn nieuwe vest aan, op gevaar af dat het door de regen wordt bedorven! O, dat mens, dat mens...!

En instinctief had zij een hekel aan haar. Eerst luchtte zij haar gemoed door het maken van toespelingen; Charles begreep het niet; daarna kwamen er steken onder water die hij, beducht voor ruzie, over zijn kant liet gaan; ten slotte werden het openlijke aanvallen waarop hij geen antwoord had. – Waarom ging hij nog steeds naar Les Bertaux, terwijl Rouault toch al beter was en ze daar nog altijd niet hadden betaald? Zeker omdat daar een dame was, iemand die onderhoudend kon zijn, die praatjes had en maniertjes. Want daar hield hij toch zo van? Hij was uit op stadsjuffertjes! En zij vervolgde: ‘De dochter van Rouault een stadsjuffertje! Kom nou! Hun grootvader was schaapherder, en een neef van haar is bijna in de gevangenis beland omdat hij bij een ruzie iemand halfdood heeft geslagen. Moet ze daarvoor zo’n kouwe drukte maken of zondags in de kerk als een gravin zitten pronken met een zijden jurk? Trouwens, zonder de koolzaadoogst van vorig jaar zou haar stakker van een vader nog niet eens zijn pachtschulden hebben afgelost!’

Charles werd het zo beu dat hij niet meer naar Les Bertaux terugkeerde. In een heftige liefdesscène met veel snikken en kussen had Héloïse hem met zijn hand op haar missaal laten zweren dat hij niet meer zou gaan. Hij gaf dus gehoor aan haar wensen, maar zijn onstuimig verlangen kwam in opstand tegen zijn slaafs gedrag, en met een ietwat kinderlijke schijnheiligheid geloofde hij dat juist dit verbod om naar haar toe te gaan hem het recht gaf van haar te houden. Daarbij kwam dat de weduwe mager was; zij had lange tanden en zij droeg het hele jaar door een kleine zwarte sjaal waarvan de punt tussen haar schouderbladen hing; haar knokig lichaam zat gepend in kokervormige japonnen, die zo kort waren dat de enkels eronderuit staken; en kruiselings over haar grijze kousen liepen de banden van haar plompe schoenen.

Zo nu en dan kwam Charles’ moeder bij hen op bezoek; maar binnen de kortste keren leek het wel of zij door de scherpslijperij van haar schoondochter werd aangestoken, en met hun op- en aanmerkingen waren het net twee scalpels die stukjes van zijn huid schilden. Hij zou niet zoveel moeten eten! Waarom bood hij toch altijd wie er ook maar kwam een borrel aan? Wat een dwaasheid om geen flanel te willen dragen!

Dat vroege voorjaar besloot een notaris uit Ingouville, die het vermogen van de weduwe Dubuc beheerde, een reisje overzee te maken, met alle gelden die hem waren toevertrouwd. Weliswaar bezat Héloïse, naast een scheepsaandeel ter waarde van zesduizend frank, nog een huis in de Rue Saint-François; maar van het hele vermogen waarvan men zo hoog had opgegeven, was op wat meubilair en een paar snuisterijen na niets ten goede aan het huishouden gekomen. Die kwestie moest eens nader worden onderzocht. Het huis in Dieppe bleek haast te bezwijken onder de hypotheken; de hemel mocht weten wat zij bij de notaris had gedeponeerd, en het scheepsaandeel was niet meer dan duizend daalder waard. Mevrouw had dus gelogen! In zijn verontwaardiging sloeg de oude heer Bovary een stoel tegen de vloer kapot en riep dat zijn vrouw hun zoon in het ongeluk had gestort door hem te koppelen aan die oude knol waarvan het tuig nog minder waard was dan de huid. Zij gingen naar Tostes en eisten rekenschap. Het liep hoog op. Héloïse wierp zich huilend in de armen van haar man en smeekte hem haar tegen zijn ouders te beschermen. Charles wilde het voor haar opnemen; toen werden ze echt kwaad en vertrokken.

Maar de slag was aangekomen. Een week later, terwijl ze in de tuin de was ophing, kreeg zij een bloedspuwing, en de dag daarop, juist toen Charles met zijn rug naar haar toestond om de gordijnen te sluiten, zei ze: ‘O God!’, slaakte een zucht en verloor het bewustzijn. Zij was dood! Wat een consternatie!

Toen op het kerkhof alles voorbij was, ging Charles naar huis. Beneden trof hij niemand aan; hij liep naar boven, de slaapkamer in, en zag haar japonnen nog hangen achter in de alkoof; en leunend tegen de secretaire bleef hij tot de avond toe verzonken in droef gepeins. Per slot had zij van hem gehouden.

3

Op een morgen kwam vader Rouault Charles zijn honorarium betalen voor het zetten van zijn been: vijfenzeventig frank in munten van veertig stuiver, plus een kalkoen. Hij had van zijn verlies gehoord en probeerde hem te troosten.

‘Ik weet wat het is!’ zei hij, en sloeg hem op zijn schouder; ‘ik ben er net zo aan toe geweest! Toen ik mijn vrouw zaliger had verloren, liep ik de velden in om maar alleen te zijn; ik viel onder een boom neer, ik huilde, riep de goede God aan en raaskalde tegen Hem; ik had willen zijn als de mollen die ik aan de takken zag hangen met een buik waarin het krioelde van de wormen, kortom: ik wou creperen. En als ik bedacht dat op datzelfde moment anderen hun vrouwtjes in de armen hielden, stevig tegen zich aan, dan gaf ik harde klappen met mijn stok op de grond. Ik was halfgek en at niet meer; u zult het misschien niet geloven, maar alleen al de gedachte om naar het café te gaan stond me tegen. En toch, langzamerhand, dag na dag, met het voorjaar dat op de winter volgde, met de herfst die de zomer verdrong, is het minder geworden, stukje bij beetje, stap voor stap. Het is verdwenen, voorbij; weggezakt bedoel ik, want diep in je blijft er altijd iets van hangen, iets dat drukt, om zo te zeggen... daar, op je borst! Maar het is nu eenmaal ons aller lot, en omdat anderen dood zijn, moeten wij zelf nog niet de moed verliezen en ook dood willen... U moet zich ertegen verzetten, mijnheer Bovary; heus, het gaat over! Kom eens bij ons langs; mijn dochter denkt nog wel aan u, weet u, en ze zegt dat u haar vergeet. Het is nu bijna lente; u moest eens bij ons in de velden een konijntje komen schieten, dat verzet de zinnen wat.’

Charles volgde zijn raad op. Hij ging weer naar Les Bertaux; hij vond alles nog net zo als eerst, dat wil zeggen als vijf maanden terug. De perenbomen stonden al in bloei, en nu hij weer op de been was, liep Rouault af en aan, wat voor meer leven op de boerderij zorgde.

Met het oog op zijn treurige omstandigheden beschouwde de goede man het als zijn plicht om de dokter met alle mogelijke beleefdheden tegemoet te komen, en hij verzocht hem om toch vooral zijn hoed op te houden, sprak met hem op gedempte toon, als tegen een zieke, en deed zelfs verontwaardigd dat er voor zijn gast niet wat lichter verteerbaars op tafel was gezet, zoals potjes room of stoofpeertjes. Hij vertelde anekdotes. Charles betrapte zich erop dat hij lachte; maar plotseling dook de herinnering aan zijn vrouw weer op en bracht hem in een sombere stemming. De koffie werd opgediend; hij dacht er niet meer aan.

Al naar hij meer aan het alleenzijn gewend raakte, ging hij minder aan haar denken. De ongekende weelde van het onafhankelijk zijn maakte de eenzaamheid algauw draaglijker. Hij kon nu eten wanneer hij wilde, uitgaan of thuiskomen zonder opgaaf van redenen en, als hij erg moe was, zich in zijn volle lengte uitstrekken over het hele bed. Hij verwende en vertroetelde zich dus en liet zich de blijken van medeleven welgevallen. Anderzijds had de dood van zijn vrouw hem volstrekt niet geschaad in zijn dokterspraktijk, want een maand lang had iedereen gezegd: ‘Die arme jonge man! Wat een slag!’ Zijn naam was overal bekend geworden, zijn patiëntenkring had zich uitgebreid; bovendien kon hij nu zonder moeilijkheden naar Les Bertaux gaan. Hij koesterde een vage hoop, een onbestemd geluksgevoel. Als hij zijn bakkebaarden voor de spiegel borstelde, vond hij dat hij er charmanter uitzag.

Eens kwam hij er rond drie uur in de middag; iedereen was op het land; hij liep de keuken in, maar aanvankelijk zag hij Emma niet; de luiken waren gesloten. Door de kieren in het hout heen vielen de zonnestralen over de grond in lange dunne strepen, braken op de hoeken van de meubels en trilden aan het plafond. Op de tafel kropen vliegen langs de gebruikte glazen omhoog en verdronken op de bodem, gonzend in een restje cider. Het daglicht dat door de schoorsteen viel, gaf aan het roet op de haardplaat iets fluweligs en wierp een blauwig waas over de dove sintels. Tussen het raam en de schouw zat Emma te naaien; zij had geen halsdoek om, en op haar blote schouders parelden kleine druppeltjes zweet.

Naar landelijk gebruik vroeg zij of hij iets wilde drinken. Hij bedankte, zij drong aan en stelde hem ten slotte lachend voor om een glaasje likeur met haar te nemen. Nu haalde zij een fles curaçao uit de kast, pakte twee glaasjes, vulde het ene tot de rand, schonk nauwelijks iets in het andere en zette dit, na met hem te hebben geklonken, aan haar lippen. Omdat het vrijwel leeg was, boog zij zich achterover om te drinken, het hoofd in de nek, de lippen tuitend, de hals gestrekt, lachend omdat zij niets proefde; en reikend met de punt van haar tong tussen haar kleine tanden door, likte zij met korte halen over de bodem van het glas.

Zij ging weer zitten en nam haar werk weer ter hand: een witkatoenen kous waarvan zij de gaten stopte. Onder het mazen hield zij het hoofd gebogen; ze zei niets, Charles al evenmin. De wind die onder de deur doortrok, speelde met wat stof op de plavuizen; hij keek ernaar hoe het traag voortrolde, en hoorde niets dan een bonzen in zijn hoofd en ver weg in de hoenderhof het gekakel van een kip die een ei legde. Om zich wat te verfrissen drukte Emma nu en dan haar handpalmen tegen haar wangen en koelde ze daarna weer aan de knoppen van het haardijzer.

Zij klaagde over duizelingen, waar ze sinds het begin van de zomer last van had; zij vroeg of zeebaden haar goed zouden doen; zij begon over het klooster te praten, Charles over zijn studie, de woorden kwamen vanzelf. Ze gingen naar boven, naar haar kamer. Zij liet hem haar oude muziekschriften zien, de prijzen die zij op school had gewonnen: boekjes en kransen van eikenblad, die verloren onderin een kast lagen. Ook sprak zij met hem over haar moeder, het kerkhof, en wees hem zelfs in de tuin het perkje waaruit zij elke eerste vrijdag van de maand bloemen plukte om op haar graf te leggen. Maar de tuinman die ze hadden, bracht er niets van terecht; de bedienden leverden zulk slecht werk! Zij had liever in de stad willen wonen, al was het maar voor de wintermaanden, hoewel ’s zomers, juist doordat de mooie dagen zo lang duurden, het buitenleven misschien wel des te vervelender was; – en al naargelang de dingen die ze zei, klonk haar stem helder, schel of werd plotseling kwijnend en slepend van toon, bijna wegstervend tot gemompel wanneer zij voor zichzelf heen praatte. En keek zij nu eens opgewekt, met grote onschuldige ogen, vlak daarop sloten haar oogleden zich half en verzonk zij met een verveelde blik in gemijmer.

’s Avonds op de terugweg overdacht Charles alles wat ze had gezegd, en zich haar woorden weer te binnen brengend, probeerde hij ze te begrijpen in hun volledige zin, om zich een beeld te vormen van haar leven uit de tijd waarin hij haar nog niet had gekend. Maar wanneer hij zich haar voor de geest haalde, lukte het hem nooit zich haar anders voor te stellen dan de eerste keer dat hij haar had ontmoet, of zoals daarnet bij het afscheid. En hij vroeg zich af wat er van haar worden zou als zij ging trouwen, en met wie? Ach! Haar vader was rijk, en zij...! Zo mooi! Maar telkens opnieuw doemde Emma’s gezicht voor hem op, en in zijn oren gonsde het, als het monotone gebrom van een tol: Als je toch eens trouwde, nog eens trouwde! ’s Nachts sliep hij niet, zijn keel zat dicht, hij had dorst; hij stond op, ging water drinken uit zijn kan en deed het raam open; de hemel was bezaaid met sterren, een zoele wind streek langs, in de verte blaften honden. Hij draaide zijn gezicht naar Les Bertaux.

Charles bedacht dat hij tenslotte niets te verliezen had en nam zich voor een aanzoek te doen zodra hij de kans kreeg; maar telkens als de gelegenheid zich voordeed, snoerde de angst om niet de passende woorden te vinden hem de mond.

Vader Rouault zou het anders niet hebben betreurd zijn dochter kwijt te raken, omdat hij thuis niet veel aan haar had. In zijn hart nam hij het haar niet kwalijk, want hij vond dat zij te veel geest bezat voor het boerenbedrijf, een door de hemel vervloekte bezigheid trouwens, want je zag er nooit miljonairs bij. Verre van er rijk mee te worden legde de goede man er zelf ieder jaar op toe; want al was hij nog zo gewiekst op de markt, waar hij van het handelen genoot, voor de landbouw zelf en het beheer van de boerderij was hij totaal ongeschikt. Hij haalde niet graag zijn handen uit zijn broekzak en wilde van geen zuinigheid weten als het ging om de vervulling van zijn levensbehoeften: hij was gesteld op goed eten, goede verwarming, een goed bed. Hij hield van zware cider, sappige schapenbouten, van koffie met een flinke scheut brandewijn. Hij at in de keuken, alleen, vlak voor het vuur, aan een tafeltje dat gedekt werd binnengebracht, net als op het toneel.

Toen hij dan ook merkte dat Charles in het bijzijn van zijn dochter rode konen kreeg, wat betekende dat hij vandaag of morgen zou komen vragen om haar hand, dacht hij alvast goed over de hele zaak na. Hij vond hem wel een beetje lijzig, en het was nu niet bepaald de schoonzoon die hij zich had gewenst; maar er werd gezegd dat hij oppassend was, spaarzaam en vakbekwaam; en hij zou wel geen al te hoge eisen aan de bruidsschat stellen. Rouault moest binnenkort toch al tweeëntwintig morgens land verkopen, want zijn schulden bij de metselaar en de zadelmaker waren flink opgelopen, en de spil van de ooftpers was aan vernieuwing toe. Hij zei dan ook bij zichzelf: Als hij haar ten huwelijk vraagt, krijgt hij haar.

Rond Sint-Michiel7 was Charles drie dagen op Les Bertaux komen logeren. De laatste dag was verstreken als de twee voorgaande: van kwartier tot kwartier stelde hij de kwestie uit. Rouault liep nog een eindje met hem op; zij wandelden over een holle weg, nog even en ze zouden uit elkaar gaan; dit was hét moment. Charles gaf zich respijt tot het einde van de heg, en ten slotte, toen ze die voorbij waren, mompelde hij: ‘Mijnheer Rouault, ik zou u graag iets zeggen.’

Zij bleven staan. Charles zweeg.

‘Nou, vertel het maar,’ zei Rouault zachtjes lachend, ‘of weet ik soms al waar het om gaat?’

‘Vader Rouault... vader Rouault...’ stamelde Charles.

‘Mijn zegen heb je,’ vervolgde de boer. ‘Het lieve kind zal er wel net zo over denken, maar we moeten het toch aan haar vragen. Sla hier nu maar af, dan ga ik terug naar huis. Als het ja is, hoef je niet terug te komen, vanwege de mensen niet, voel je wel, en ook omdat het haar te veel zou aangrijpen. Maar je hoeft nu ook weer niet te zitten piekeren: ik zal het vensterluik wel openslaan, helemaal tegen de muur; je kunt dat van achter de heg zien, als je naar voren buigt.’

En hij liep weg.

Charles bond zijn paard aan een boom. Hij holde terug naar het weggetje en bleef op de uitkijk staan. Er verliep een half uur, daarna telde hij nog negentien minuten op zijn horloge. Plotseling klonk er een klap tegen de muur; het luik was teruggeslagen, de haak schommelde nog.

De volgende morgen was hij al om negen uur op de boerderij. Emma bloosde toen hij binnenkwam, en probeerde zich geforceerd glimlachend een houding te geven. Rouault omhelsde zijn aanstaande schoonzoon. De zakelijke aangelegenheden werden tot later uitgesteld; trouwens, daarvoor hadden zij toch nog tijd genoeg, want het huwelijk kon vanwege het fatsoen pas na afloop van Charles’ rouwtijd plaatsvinden, tegen het volgende voorjaar.

Met dit vooruitzicht werd de winter doorgebracht. Emma Rouault zorgde voor haar uitzet. Een gedeelte daarvan werd in Rouen besteld, en zelf naaide zij hemden en nachtmutsen naar modeplaten die zij te leen had. Wanneer Charles de boerderij bezocht, spraken ze over de voorbereidingen voor de bruiloft, ze vroegen zich af in welk deel van het woonhuis ze het diner zouden geven, hoeveel gangen er moesten komen en welke voorgerechten.

Emma zelf had het liefst rond middernacht willen trouwen, bij het licht van flambouwen; maar vader Rouault vond dat maar gekheid. Het werd dus een bruiloftsmaal met drieënveertig genodigden; ze zouden zestien uur aan tafel blijven, de dag daarna opnieuw beginnen en de daaropvolgende dagen nog wat nafeesten.

4

’s Morgens vroeg arriveerden de gasten in hun rijtuigen: boerensjezen met één paard, tweewielige janplezieren, ouderwetse brikken zonder kap of tentwagens met leren voorhang. De jongelui uit de naburige dorpen stonden zij aan zij op bolderwagens, en rijdend in volle vaart werden zij zo dooreengeschud dat zij zich moesten vastklampen aan de zijladders om er niet af te vallen. Sommigen kwamen tien mijl gaans, van Goderville, Normanville en Cany. Ze hadden alle familieleden van beide kanten uitgenodigd, oude geschillen bijgelegd, en er waren vrienden aangeschreven die men al jaren uit het oog had verloren.

Van tijd tot tijd klonk achter de haag het knallen van een zweep; even later ging het hek open: een boerensjees draaide het erf op en reed in galop tot aan de eerste trede van het bordes, om daar met een ruk tot stilstand te komen. De inzittenden stegen links en rechts uit, wreven over hun knieën en rekten hun armen. De dames, met hoedjes op en steedse japonnen aan, droegen gouden horlogekettingen en kraagmanteltjes met lange, kruiselings onder hun ceintuur doorgestoken uiteinden; of ze hadden bonte halsdoekjes om, die van achteren waren vastgespeld en de nek vrijlieten. De jongens waren net als hun vaders gekleed en liepen er in hun nieuwe pak wat onwennig bij – menigeen had voor het eerst van zijn leven nieuwe laarzen aan. Ze werden vergezeld door een meisje van zo’n veertien, zestien jaar, waarschijnlijk een nichtje of een ouder zusje dat, in haar witte communiejurk die voor deze gelegenheid was uitgelegd, geen boe of bah zei en dat verlegen, met rode blosjes op de wangen, het haar glanzend van de rozenpommade, doodsbenauwd was dat haar handschoenen vuil zouden worden. Omdat er niet genoeg stalknechten waren om alle rijtuigen uit te spannen, stroopten de heren hun mouwen op en deden het zelf wel. Al naargelang hun maatschappelijke positie waren zij in rokkostuum, geklede jas, buis of frak, deftige pakken die door het hele gezin met zorg werden behandeld en die alleen bij plechtige gelegenheden uit de kast kwamen; geklede jassen met slippen die wapperden in de wind, met ronde kragen en kolossale zakken; vesten van grof laken, waarbij gewoonlijk een pet werd gedragen met een koperen rand op de klep; zeer korte jassen met in de rug twee dicht bijeenstaande knopen, als een paar ogen, en met slippen die uit één stuk leken gehouwen door een timmermansbijl. Sommigen ook (maar die zouden zeker aan het uiteinde van de tafel moeten eten) waren in hun zondagse kiel, waarvan de kraag neerhing over de schouders, met in de rug ingenomen plooien en een laag in het middel opgestikte ceintuur.

En de fronten van de overhemden bolden als kurassen! Iedereen was naar de kapper geweest, de oren stonden ver van de schedels af en de wangen waren gladgeschoren. Enkelen, die voor dag en dauw waren opgestaan, hadden te weinig licht bij het scheren gehad en liepen nu met lange diagonale schrammen onder hun neus of met grote ontvellingen op hun kaken, als munten van drie frank, die onderweg in de wind waren gaan schrijnen, zodat hun blanke, bolle gezichten enigszins roze gemarmerd leken.

Het gemeentehuis lag nog geen kilometer van de boerderij, ze gingen er dus lopend heen; te voet ook keerden ze terug na afloop van de kerkelijke plechtigheid. De aanvankelijk aaneengesloten stoet, die als een kleurige wimpel over het smalle pad door de groene korenvelden slingerde, viel weldra uiteen en verdeelde zich in groepjes talmende, met elkaar aan de praat geraakte mensen. Voorop ging de speelman, met feestelijke linten aan de krul van zijn viool; daarna kwamen het bruidspaar, hun ouders en verwanten en, in willekeurige volgorde, de vrienden, terwijl de kinderen achterbleven en de pluimen van de haver ritsten of met elkaar speelden zonder dat iemand hen kon zien. Emma’s japon was te lang en sleepte een beetje over de grond; nu en dan stond zij even stil om hem op te trekken, en met haar handschoenen aan plukte zij er delicaat een paar strootjes en distelpluizen af, terwijl Charles met lege handen stond te wachten tot zij klaar was. Vader Rouault, die een nieuwe zijden hoed droeg en een zwarte rok waarvan de mouwen net niet over de nagels van zijn vingers vielen, liep gearmd met de moeder van Charles. De heer Bovary senior, die eigenlijk het hele gezelschap verachtte, was simpelweg verschenen in een geklede jas van militaire snit met één rij knopen, en hij onthaalde een blonde boerendeern op goedkope complimentjes. Zij knikte, bloosde en wist niet wat ze zeggen moest. De overige bruiloftsgasten praatten over hun zaken of zetten elkaar voor aap achter elkaars rug, om alvast in de stemming te komen. En wie luisterde, kon het voortdurende gefiedel horen van de speelman, die al krassend verderliep. Als hij merkte dat de mensen een eind waren achtergebleven, hield hij stil om op adem te komen en wreef zijn strijkstok een tijd lang in met hars, om de snaren luider te laten knarsen; even later zette hij zich weer in beweging en liet de hals van zijn viool telkens rijzen en dalen om zichzelf de maat aan te geven. Het lawaaierige instrument verjoeg al van verre de vogeltjes.

De feestdis was aangericht in de wagenloods. De tafel was voorzien van vier schalen met lendenstuk, zes met kippenragout, gestoofd kalfsvlees, drie lamsbouten, en in het midden prijkte een geroosterd speenvarken, geflankeerd door vier worsten met zuring. Aan de uiteinden stonden karaffen met brandewijn. De gebottelde zoete cider stuwde het zware schuim rondom de kurken op, en alle glazen waren al tot de rand gevuld. In grote schotels gele room, die over de rand vloeide bij het kleinste stootje tegen de tafel, dreven op het gladde oppervlak de initialen van het jonge paar, geschreven in suikeren arabesken. Voor het gebak en de pasteitjes hadden ze uit Yvetot een banketbakker laten komen. Omdat het zijn eerste opdracht was in deze streek, had hij zijn uiterste best gedaan en aan het dessert serveerde hij persoonlijk een monumentale taart, die kreten van bewondering ontlokte. Het fundament werd gevormd door een vierkant van blauw karton, dat een tempel voorstelde met galerijen, zuilengangen en gipsen beeldjes in nissen vol sterren van goudpapier; op de tweede verdieping verrees een vestingtoren van moscovisch gebak, omringd door kleine bolwerken van kandij, amandelen, rozijnen en schijfjes sinaasappel; op het bovenste plateau ten slotte – een groene weide met rotspartijen, meertjes van gelei en bootjes van notendoppen – balanceerde een cupidootje op een chocolade schommel, waarvan de beide palen werden gekroond door twee echte rozenknoppen, als ballen in de top.

Ze aten tot de avond viel. Wie te lang had stilgezeten, ging zich wat vertreden op het erf, deed in de schuur een spelletje ringwerpen en kwam vervolgens weer aan tafel. Sommigen vielen tegen het einde in slaap en snurkten luid. Maar met de koffie leefde iedereen weer op; daarna werden er liedjes gezongen, krachttoeren vertoond, gewichten geheven; men draaide onder zijn eigen duim door, probeerde een wagen op zijn schouders te nemen, men tapte schuine moppen en omhelsde de dames. ’s Avonds bij het vertrek pasten de paarden, die tot aan hun neusgaten vol zaten met haver, nauwelijks tussen de dissels; ze sloegen achteruit en steigerden; het tuig brak, hun meesters vloekten of lachten, en de hele nacht door ratelden wagens in razende vaart over de maanverlichte landwegen; ze hotsten en botsten door greppels, over meterslange steenhopen, bleven tegen de hellingen steken, terwijl vrouwen uit het portier bogen om de teugels te grijpen.

Degenen die op Les Bertaux bleven, brachten de nacht door met drinken in de keuken. De kinderen waren onder de banken in slaap gevallen.

De bruid had er bij haar vader op aangedrongen dat haar de gebruikelijke grappen bespaard zouden blijven. Maar een van hun neven, een handelaar in zeevis, die als bruidsgift een paar tongen had meegebracht, zette zijn mond aan het sleutelgat om water naar binnen te blazen. Vader Rouault kwam nog net op tijd om hem hiervan te weerhouden, en legde hem uit dat zoiets niet gepast was, in verband met het ernstige beroep van zijn schoonzoon. De neef liet zich maar moeilijk overtuigen. In zijn hart vond hij vader Rouault een verwaande kwast, en hij sloot zich aan bij een stuk of vijf andere gasten, die tijdens de dis toevallig een paar keer achtereen een karig stuk vlees hadden gekregen; en in een hoekje klaagden ze over het slechte onthaal, fluisterden over hun gastheer en wensten in bedekte termen zijn ondergang.

De moeder van Charles had de hele dag geen mond opengedaan. Zij was niet geraadpleegd over de bruidsjurk, noch over de samenstelling van het feestmenu; al vroeg keerde zij naar huis terug. Haar man ging niet mee, maar liet in Saint-Victor sigaren halen; en stevig paffend dronk hij tot de ochtend toe kirschgrog, een drankje dat de anderen niet kenden, waardoor hij nog meer in achting steeg bij het gezelschap.

Charles was nu niet bepaald gevat; hij had tijdens het bruiloftsmaal allesbehalve geschitterd en nogal schutterig geantwoord op de geestigheden en woordspelingen, de dubbelzinnigheden, aardigheden en gewaagde grappen die op hem waren afgevuurd zodra de soep op tafel stond.

Maar de volgende dag leek het wel of hij een ander mens was geworden. Men zou eerder gedacht hebben dat híj de vorige avond nog maagd was geweest, terwijl uit de houding van de bruid niets viel op te maken. Zelfs de grootste olijkerd wist niet wat hij moest zeggen, en als ze langsliep nam men haar uiterst nieuwsgierig op. Charles daarentegen was een open boek. Hij noemde haar ‘vrouwtje’, tutoyeerde haar, vroeg aan iedereen waar zij was, liep haar overal na, trok haar telkens het erf op; in de verte, tussen de bomen door, zag men hem zijn arm om haar leest slaan, en onder het lopen, half over haar heen gebogen, kreukte hij met zijn hoofd het frontje van haar blouse.

Twee dagen na de bruiloft vertrok het jonge paar: Charles kon vanwege zijn patiënten niet langer blijven. Vader Rouault liet hen wegbrengen in zijn rijtuigje en vergezelde hen tot Vassonville. Daar gaf hij zijn dochter een afscheidskus, stapte uit en keerde huiswaarts. Na ongeveer honderd stappen bleef hij staan, oogde het rijtuigje na, waarvan de wielen het stof deden opwarrelen, en slaakte een diepe zucht. Zijn gedachten gingen terug naar zijn eigen bruiloft, zijn jonge jaren, de eerste zwangerschap van zijn vrouw; zelf was hij toch ook blij geweest, de dag waarop hij haar had meegenomen bij haar vader vandaan, toen hij met haar achter op zijn paard naar huis reed, door de sneeuw, want het was rond Kerstmis en de velden waren één wit tapijt. Zij had haar ene arm door de zijne gestoken en aan de andere hing haar mand; de wind speelde met de lange linten van haar Cauchoiser kap, zodat ze soms langs zijn mond zwierden. Als hij zijn hoofd omdraaide, zag hij vlakbij, over zijn schouder, de stille lach op haar blozend gezichtje onder de gouden band van haar muts. Om haar vingers te warmen stak zij af en toe haar handen in de binnenzak van zijn jas. Wat was dat alles lang geleden! Hun zoon zou nu al dertig zijn geweest! Hij keek nog eens om; hij zag niets meer op de weg. Hij voelde zich zo treurig als een verlaten huis; in zijn brein, dat nog nevelig was van de braspartij, verweefden de sombere gedachten zich met de tedere herinneringen, en even kreeg hij zin om langs de kerk te lopen. Maar hij was bang dat dit hem nog somberder zou stemmen en keerde rechtstreeks terug naar huis.

Het echtpaar Bovary arriveerde tegen zes uur in Tostes. De buren kwamen voor de ramen kijken naar de nieuwe vrouw van hun dokter.

De oude dienstbode stelde zich voor en heette haar welkom, zij verontschuldigde zich dat het eten nog niet klaar was en noodde mevrouw om, in afwachting daarvan, haar huis in ogenschouw te nemen.

5

De bakstenen gevel lag precies op de rooilijn van de straat, of liever gezegd, van de weg. Aan de kapstok achter de deur hingen een mantel met een smalle kraag, een paardentoom en een zwartleren pet, en in een hoek op de grond lagen een paar slobkousen met de droge modder er nog aan. Rechts was de grote kamer, dat wil zeggen het vertrek waar gegeten werd en waar men gewoonlijk zat. Helgeel behang, van boven afgezet met een sierrand van fletse guirlandes, golfde over de hele lengte mee met de slecht gespannen gonje. Witte katoenen gordijnen met een rode bies hingen kruiselings voor de ramen, en op de smalle schoorsteenmantel blonk een pendule met de kop van Hippocrates tussen twee verzilverde kandelaars met ovale bollen. Aan de andere kant van de gang was Charles’ spreekkamer, een klein vertrek, ongeveer zes stappen breed, met een tafel, drie stoelen en een bureaufauteuil. Het Lexicon der Medische Wetenschappen, nog niet opengesneden, maar met banden die danig hadden geleden van alle veilingen die ze hadden meegemaakt, vulde vrijwel alle zes de planken van een vurenhouten boekenkast. Tijdens het spreekuur drongen de bakgeuren door de wand naar binnen, en omgekeerd kon je in de keuken het gehoest van de patiënten horen, al net als hun verhalen. Vervolgens kwam, uitziend op de binnenplaats met de paardenstal, een groot en haveloos vertrek waar een oven stond en dat – volgestouwd met oud ijzer, lege vaten, overtollig tuingereedschap en allerlei andere verstofte, onduidelijke gebruiksvoorwerpen – diende als houtschuur, voorraadkamer, rommelhok.

De tuin, een lange smalle strook, liep tussen twee lemen, met opgebonden abrikozen begroeide muren, tot aan een doornhaag die de afscheiding vormde met de velden. In het midden stond een zonnewijzer van leisteen op een gemetseld voetstuk; vier perkjes met schrale egelantieren omsloten symmetrisch het zoveel nuttiger vierkant voor de eetbare gewassen. Helemaal achterin, onder de coniferen, stond een gipsen pastoor zijn brevier te lezen.

Emma ging naar de kamers boven. De eerste was leeg, maar de tweede, het echtelijk vertrek, bevatte een mahoniehouten bed in een alkoof met rode gordijnen. Een met schelpen versierde doos prijkte op de ladekast; en op de secretaire bij het raam stond in een karaf een tuiltje oranjebloesem met linten van wit satijn. Het was een bruidsboeket: van zijn eerste vrouw! Zij keek ernaar. Charles zag het, pakte het en bracht het naar de zolder, terwijl Emma in een leunstoel (haar bezittingen werden juist binnengebracht) mijmerde over haar eigen bruidsboeket, dat in een kartonnen doos zat; en ze vroeg zich af wat daarmee zou gebeuren als zij ineens kwam te overlijden.

De eerste dagen was zij druk in de weer en dacht erover hoe ze haar huis anders kon inrichten. Zij verwijderde de bollen van de kandelaars, liet behangen, de trap opschilderen en tuinbanken maken rondom de zonnewijzer; zij informeerde zelfs of er een vijver kon komen, met een fonteintje en vissen. Omdat hij wist dat zij graag uit rijden ging, schafte haar man een tweedehands sjees aan, en toen daar eenmaal nieuwe lantaarns en vetleren spatschermen op zaten, leek het net een tilbury.

Hij was dus gelukkig, volmaakt zonder zorgen. Een maaltijd samen, een avondwandeling met haar over de grote weg, het handgebaar waarmee zij haar lokken gladstreek, de aanblik van haar strooien hoed die voor het raam hing aan een spanjolet, en zoveel dingen meer waarvan hij nooit had vermoed dat ze zo heerlijk konden zijn, vormden nu voor hem een onafgebroken stroom van geluk. ’s Morgens in bed, naast haar op het kussen, keek hij naar het spel van het zonlicht over het donzige blond van haar wangen, waar de slippen van haar muts half overheen vielen. Van zo dichtbij leken haar ogen nog groter, vooral wanneer zij er bij het ontwaken een paar keer mee knipte; zwart in de schaduw en diepblauw in het volle licht, vertoonden zij een opeenstapeling van kleuren, geconcentreerd in de onderste lagen, en naar het glanzend oppervlak toe steeds lichter. Zijn blik verloor zich in deze diepten, en verkleind zag hij er zich tot aan zijn schouders in terug, met een sjaal om zijn hoofd en zijn hemd halfopen. Hij stond op. Zij ging naar het raam om hem te zien vertrekken en leunde een poosje op de vensterbank, tussen twee geraniums, in haar peignoir die los om haar heen hing. In de straat gespte Charles op het paaltje langs de weg zijn sporen vast; van bovenaf praatte zij verder met hem en haar lippen rukten een bloemetje los of een blaadje, dat zij naar hem toe blies en dat zwevend, cirkelend als een vogeltje omlaagfladderde en in zijn val nog even haakte aan de verwaaide manen van de oude witte merrie, die roerloos voor de deur stond te wachten. Als hij te paard zat, wierp Charles haar een kushand toe; zij zwaaide terug, sloot het raam, hij vertrok. En terwijl hij voortreed over de stoffige, zich eindeloos uitstrekkende grote weg, over de holle, door de kruinen van de bomen overkoepelde laantjes, over de paden waarlangs het koren hem tot de knieën reikte – met de zon op zijn schouders en in zijn neus de frisse ochtendlucht, het hart nog vol van de verrukkingen van de nacht, ontspannen en verzadigd, kauwde hij na op zijn geluk als iemand die, na afloop van een diner waaraan hij truffels at, nog nageniet van de smaak.

Wat had het leven hem tot dusver aan goeds gebracht? Zijn schooltijd soms? Toen hij zat opgesloten tussen de hoge muren, eenzaam, met klasgenoten die rijker of knapper waren dan hij, die lachten om zijn accent en de spot dreven met zijn kleren, en wier moeders op bezoek kwamen met gebak in hun handmof? Of zijn studentenjaren soms? Toen hij medicijnen studeerde en nooit genoeg geld op zak had om eens uit te gaan met een naaistertje dat zijn maîtresse had kunnen worden? Daarna waren hem veertien maanden beschoren geweest met de weduwe, die in bed altijd voeten als ijsklompen had. Maar nu bezat hij voor het leven deze mooie vrouw, die hij aanbad. Zijn wereld ging niet verder dan het zijdezachte boordsel van haar rok; en hij maakte zich verwijten dat hij niet genoeg van haar hield; hij verlangde haar weer te zien; snel keerde hij terug. Met kloppend hart ging hij de trap op; Emma was in haar kamer bezig haar toilet te maken; hij sloop naar haar toe en kuste haar op de rug; zij slaakte een gilletje.

Hij kon het niet laten voortdurend haar kam, haar ringen, haar halsdoek aan te raken; soms gaf hij haar smakzoenen op haar wangen, dan weer kreeg zij een reeks kusjes over haar blote arm, vanaf haar vingertoppen tot aan haar schouder; en glimlachend, ietwat verveeld, duwde zij hem van zich af, zoals men zich ontdoet van een al te aanhalig kind.

Vóór haar trouwen had zij gemeend dat zij de liefde had gevonden; maar nu het geluk dat uit deze liefde had moeten voortspruiten niet was gekomen, moest zij wel aannemen dat zij zich had vergist. En Emma was benieuwd wat men in het leven nu precies verstond onder verrukking, passie, roes, woorden die zij in de boeken zo mooi had gevonden.

6

Zij had Paul et Virginie8 gelezen, dromend van het bamboehutje, de neger Domingo, de hond Fidèle, maar vooral van een lief broertje dat uit genegenheid rode vruchten voor je plukt uit torenhoge bomen, of dat blootsvoets door het zand dravend je een vogelnestje komt brengen.

Toen zij dertien was, bracht haar vader haar naar de kloosterschool in de stad. Ze stopten bij een herberg in Saint-Gervais9 om te eten en kregen opgediend in borden die beschilderd waren met taferelen uit het leven van Mademoiselle de la Vallière.10 De her en der door meskrassen aangetaste bijschriften bezongen steevast het geloof, het fijnbesnaarde hart en de luister aan het hof.