Het waaien van mijn oma

Renée van Marissing

Het waaien
van mijn oma

Roman

Uitgeverij L.J. Veen
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Renée van Marissing en Uitgeverij L.J. Veen

Omslagontwerp Roald Triebels
Omslagbeeld Pim Hiemstra
Foto auteur Ilja Meefout

ISBN 9789020431537
D/2009/0108/721
NUR 301

reneevanmarissing.nl
ljveen.nl

Voor Andrea

Vandaag ben ik wat traag, wat koel en fris,
het is dat ik een beetje aanspraak mis.
Stromen kan soms erg eenzaam zijn.

Alfred Jodocus Kwak

Telefoon.

Het was vooral het woord ‘dood’ waar ik van schrok. Nadat de woorden ‘er is iets niet zo leuks gebeurd’ me al een naar gevoel in mijn maag hadden gegeven.

‘Wat dan?’

‘Oma is dood.’

‘Echt?’

‘Oma in Frankrijk.’

‘O. Jezus, mam, je laat me schrikken. Ik dacht oma. Jouw moeder.’

‘Nou, Marie.’

‘Waarom bel jij me dan en niet papa?’

‘Opa belde míj. En je vader moet veel dingen regelen.’

‘Wat dan?’

‘Oma wordt in Nederland begraven. Je vader en je tantes moeten hier alles regelen. En hij gaat je opa ophalen uit Frankrijk.’

‘Echt? Waarom gaat hij niet met het vliegtuig?’

‘Dat wil opa niet.’

‘Ben je verdrietig?’

‘Ja.’

‘Moet ik naar je toe komen?’

‘Nee hoor, lieverd. Bel je vader maar even vanavond, vindt ie vast fijn.’

‘Oké.’

‘Dag.’

‘Dag, mam.’

Ik leg mijn telefoon op tafel en zet het geluid van de televisie weer aan. Nog steeds reclame. Oma’s dood past binnen een reclameblok.

Oma Frankrijk is dood. Vergeten te vragen hoe het gebeurd is. Terugbellen? Nee. Ze was in de tachtig, en haar geheugen, ze werd steeds vergeetachtiger. Zielig voor opa, alleen in het huis op de berg.

Al mijn foto’s liggen in twee schoenendozen boven op de boekenkast. Ik ga op een stoel staan en pak de oudste doos. We gaan aan tafel zitten. Alle mensen. Vooral ik, ik en ik. Kind ontdekt wereld. Het park, de speeltuin, de kinderboerderij. De buurkinderen. Een pakje chocomel. Een voetbal. De verjaardag van een nichtje toen ik een cadeautje weg moest geven, wat me nog nooit was overkomen. Sneeuw, een bevroren gracht. Friese doorlopers over mijn blauwe, warm gevoerde laarzen. Sinterklaas. Schoolreisje. Vakantie in Frankrijk. Hebbes. De foto’s zitten in een oud mapje van een fotowinkel die volgens mij niet meer bestaat. De lijm van het negatievenvakje blijkt na jaren losgelaten, als ik het mapje uit de schoenendoos pak vallen stroken negatief op tafel. Ik haal de foto’s eruit en stop de negatieven in het fotovak. Het zijn niet zoveel foto’s, een stuk of twintig, genomen met het fototoestel dat ik dat jaar van mijn moeder kreeg voor mijn verjaardag. Meer dan de helft van de foto’s is onscherp en/of vaag. Dansende bergen, ondefinieerbare planten en bloemen. De blauwe lucht zonder de roofvogel die ik wilde fotograferen maar niet meer kon vinden door het kleine kijkgaatje. En een paar redelijk gelukte van opa, oma en mijn moeder. Een beetje bewogen en af en toe wat scheef heb ik een serie foto’s gemaakt tijdens het eten van stukken watermeloen. Mama met rood sap rond haar mond, opa met een zwarte meloenpit op zijn neus, oma. Oma die met mes en vork haar schijf meloen eet en doordringend in de lens kijkt. De best gelukte foto is die waar ik zelf op sta. Op een bospad, tussen mijn opa en oma in. Mijn moeder heeft hem gemaakt. Opa met zijn hand op mijn hoofd en oma met haar handen in de zakken van haar vest. Weer die blik, dit keer niet in de lens maar gericht op mij. Dat is de foto die ik op tafel leg. De rest stop ik terug in het mapje, achter de negatieven. Mapje in schoenendoos en schoenendoos weer op de kast.

Het lijkt wel alsof we magneten zijn. De aantrekkende hand van opa, de afstotende blik van oma. Of ben alleen ik een magneet, met een positieve lading naar de een en een negatieve naar de ander? En zonder mij? Ik poets mezelf weg uit het plaatje. Hij legt zijn hand op haar hoofd en zij kijkt hem aan, haar handen in die zakken van dat vest. Een blik, een hand, zoals een liefde meestal begint. Een glimlach, wat woorden. En daarna de ogen, handen en mond die het hele lichaam en leven van de ander ontdekken.

Zelfs de sterkste magneet verliest zijn kracht. Langzaam, nauwelijks waarneembaar, maar toch.

‘Hai, papa, mama belde me net. Ik wou even weten hoe het met je is. Nou, ik probeer het later nog wel, en anders moet je mij maar even bellen. Doei, kus.’

Ik zap van zender naar zender op zoek naar iets makkelijks. Het liefst een kookprogramma. Op de grond naast de bank liggen papieren, kladblokken, schriften en pennen, zodat ik dingen kan opschrijven die ik op televisie zie of die ik lees als ik op de bank lig. Titels van films die ik wil zien, spullen die ik zie tijdens de reclame die ik wil hebben. Grappige vertalingen, zoals laatst in een programma over Tibet, waar de voice-over zei: ‘China invaded Tibet and killed thousands of monks.’ Ik las de ondertiteling: ‘China viel Tibet binnen en vermoordde duizenden apen.’ O boy. En recepten. Blaadjes vol recepten die trouwens nooit worden uitgeprobeerd. Maar het is nog te vroeg in de middag voor leuke programma’s. Er worden nu alleen allerlei dingen verkocht en het Journaal wordt herhaald. Ik kijk één keer naar het Journaal en zet de tv daarna uit. Nee, geen behoefte aan stilte. Ik doe de radio aan en ga weer op de bank liggen. Val langzaam in slaap.

Telefoon.

‘Hai, pap.’

‘Hai, liefje.’

‘Hoe is het met je?’

‘Wel oké. Beetje veel regeldingen. En morgen moet ik naar Frankrijk.’

‘Ja, ik hoorde het van mama. Pap, ik dacht, zal ik met je meegaan?’

‘Nee joh, het wordt heel saai.’

‘Daarom juist.’

‘Ik rij heen en weer om je opa op te halen. Het wordt geen vakantie.’

‘Dat weet ik. Maar het is toch fijn om iemand tegenover je aan tafel te hebben tijdens je stops in wegrestaurants?’

‘Dat is waar.’

‘Mooi.’

‘Weet je het zeker?’

‘Ja.’

‘Dan kom ik je morgenvroeg ophalen. Rond halfzeven.’

‘Oké.’

‘Dag, liefje.’

‘Dag, pap.’

Mijn grootouders, dat zijn de ouders van mijn ouders. Daarvoor komen mijn overgrootouders. Daarvoor mijn betovergrootouders. Drie van mijn overgrootouders waren nog in leven toen ik geboren werd, maar ik heb ze denk ik nooit ontmoet. Misschien als baby. Mijn betovergrootouders waren al allemaal dood. De ouders van mijn betovergrootouders zijn mijn oudouders, daarvoor komen mijn oudgrootouders, oudovergrootouders en oudbetovergrootouders. Daarvoor, dat is dan inmiddels de negende generatie, de stamouders, stamgrootouders, stamovergrootouders en zo verder. Daarvoor zet je overal ‘edel’ voor. En dáárvoor ‘voor’. Zo kom je ten slotte uit bij je vooredelstamoudbetovergrootouders, de vierenzestigste generatie. Verder terug, daar zijn geen namen voor bedacht. Of zijn we dan al bij Adam en Eva aangeland? Vierenzestig generaties, hoeveel vooredelstamoudbetovergrootouders heb ik dan gehad? De eerste twaalf generaties kon ik nog wel uit mijn hoofd, daarna pakte ik mijn telefoon, waar een rekenmachine in zit. Die kwam tot en met de zesentwintigste generatie, toen zat ik al op 67108864 familieleden. Daarna stond er op de display ‘resultaat te groot voor weergave’. Die ruim 67 miljoen mensen hebben allemaal zo’n 650 jaar geleden geleefd. Die moeten dan verspreid zijn geweest over de hele wereld, zoveel mensen. Hoeveel zullen er zijn overleden aan de pest? En eerder, tijdens kruistochten, rooftochten? Of later, tijdens de Beeldenstorm of andere oorlogen? Wie van die duizenden voorouders heeft (op vriendelijk verzoek van Napoleon?) destijds mijn achternaam verzonnen? Wie waren er goed, en wie fout? Wie werd er vereerd en wie verketterd? Waar komt het talent tot zeuren vandaan? En heeft dat altijd al een generatie overgeslagen? (Ik ben daar namelijk niet mee begiftigd, mijn ouders wel, allebei!) Van wie heb ik die mooie oren, en van wie mijn slaapprobleem?

Al die honderden miljoenen mensen die eeuwenlang hun gang zijn gegaan, en zie: ik ben het resultaat.

Voor mijn vierde verjaardag kreeg ik van mijn ouders een poëziealbum. Ze hadden er alle twee al een gedicht in geschreven, allebei met mijn naam erin. Marie rijmde bij mijn moeder op genie en bij mijn vader op potverdrie. Opa en oma hadden er ook iets in gezet, ik had het speciaal meegenomen naar Frankrijk. Oma dichtte over verwelkte rozen en vergane schepen. Opa schreef:

Lieve Marie,

Bonjour, mon amour
zegt de zon die je ’s ochtends wakker maakt.

Bonne nuit, ma petite
zegt de maan die ’s nachts over je waakt.

Opa

Hij was de enige die geen plaatje of sticker plakte bij zijn gedicht. Als ik het las, zag ik in mijn hoofd het uitzicht vanuit de kamer in Frankrijk waar ik die vakantie sliep. Buiten, boven de bergen, lachte de zon en knipoogde de maan naar me, tegelijkertijd.

Ik ben er twee keer geweest samen met mijn moeder. Beide keren gingen we met het vliegtuig. Opa kwam ons in Frankrijk van het vliegveld halen. Ik zat op de achterbank van de auto naar buiten te kijken terwijl opa en mama met elkaar praatten. Steeds meer slingerde de weg terwijl we omhoogreden. Ik probeerde om alleen maar naar opa’s hoofdsteun te kijken maar dat hielp niet.

‘Mam.’

‘Wat is er?’

‘Ik moet kotsen.’

Het was te gevaarlijk om te stoppen. Op opa’s aanwijzing trok mama een plastic tas van onder haar stoel. Ze keek of er geen gaten in zaten en gaf hem aan mij. Het was een groene tas met een plaatje van een fles wijn erop. Ik pakte de bovenkant van de tas en maakte de opening kleiner. Ik voelde het plastic tegen mijn wangen kleven, door de condens van mijn adem. Ik was gaan huilen omdat ik me zo misselijk voelde en het overgeven niet lukte. Opa zei: denk maar aan pizza’s met hagelslag en spekkies met augurken. Ja, toen lukte het. Mijn benen, waar de tas op lag, werden warm. Ik voelde de tranen over mijn wangen lopen. Mama aaide me over mijn knie. Toen ik klaar was, gaf ze me een zakdoekje en een flesje water uit het handschoenenkastje van de auto. Ik weet niet hoe lang het daar al lag, maar het water was vies warm. Toch dronk ik het bijna helemaal op, om de gore smaak uit mijn mond te spoelen. Ik moest met mijn hand de plastic tas op mijn schoot dichthouden totdat we er waren. Daar gooide opa hem in een vuilnisbak die naast het huis stond. Ik mocht oma pas een zoen geven nadat ik mijn tanden had gepoetst.

De tweede keer was ik elf. Ik verveelde me. Mijn oma gaf me een boek van Joop ter Heul dat daar in de kast stond, van vroeger, van mijn tantes. Ik heb denk ik vijf pagina’s gelezen. Liever verveelde ik me de rest van de vakantie dood. Op mijn rug liggen op het gras in de tuin, mijn ogen dicht of kijken naar de wolken en luisteren naar stemmen, gezoem, geritsel. Hangen in stoelen en banken in het huis. Benen over de leuningen, wapperen met mijn benen. Liggen op de grond en met mijn vingers de lijnen volgen van het motief van het vloerkleed. Met een tennisbal tegen de muur van het huis gooien, en die zonder stuiter vangen, want door de steentjes op de oprit sprong de bal anders alle kanten op. Steentjes van de oprit zo ver mogelijk weg proberen te gooien.

Als we met z’n vieren een wandeling maakten, liep ik het liefst naast opa. Hij wist van bijna elk plantje, elke bloem en elke vogel de naam en wat hij niet wist zochten we thuis op. Hij had een hele plank vol boeken over bomen, paddenstoelen, vlinders, vogels, alles. Eindeloos bladeren totdat we een tekening vonden van de plant met de paarse bloemetjes die we in het gras naast het snelle riviertje hadden gezien. Opa had tegen een van de bloemetjes aangetikt en het was opengebarsten en er vlogen allemaal zaadjes door de lucht. Daarna deed hij hetzelfde bij nog een paar bloemetjes maar hield zijn hand eromheen gevouwen zodat de zaadjes in zijn palm sprongen.

‘Voor thuis,’ zei hij. ‘Stop ze in een potje met wat aarde en dan zet je ze op het balkon. En als er bloemetjes aan komen, moet je me een kaartje sturen.’

Er was ook een plank vol boeken van schilders. Soms pakte opa zo’n boek en riep hij me bij zich aan tafel. Mijn drinken mocht ik niet meenemen, het waren dure boeken.

‘Wat vind je van deze?’

‘Wel mooi. Wat is het?’

‘Dat weet ik niet. Wat zie je?’

Wat zag ik? Een vrouw, met laatjes in haar lichaam.

‘Een vrouw met laatjes in haar lichaam.’

Opa knikte.

‘Maar wat betekent het?’ vroeg ik.

‘Wat denk je dat het betekent? Wat zou er in die laatjes kunnen zitten?’

Ik dacht aan mijn bureautje, thuis in Amsterdam. Viltstiften, kleurpotloden, plakband, lijm, stickerschrift, verzameling potloodpunten, veel losse blaadjes. Een blaadje met wachtwoorden van de avonturenclub, een blaadje met de namen van alle jongens uit de parallelklas, een tekening van mijn lievelingsfantasieplek.

‘Geheimen?’

Opa knikte weer. ‘Dat vind ik een goeie. Geheimen.’ Hij sloeg de bladzijde om.

‘Wacht nou,’ zei ik, ‘wat is het nou?’

‘Wat is wat nou?’

‘Dat schilderij.’

‘Het is wat jij denkt dat het is.’

‘Opa! Doe niet zo vervelend.’ Het is wat ik denk dat het is, ik denk dat het een vrouw met laatjes is. En iets met geheimen, in die laatjes. En als iemand anders nou denkt dat er sleutels in die laatjes zitten, of bolletjes sokken? Wie heeft er dan gelijk? Of zit alles in die laatjes, dat als je erin hebt gestopt wat je erin wilde stoppen, dat je dan het latje dichtdoet en dat die vrouw het doorslikt en dan uitpoept. Zo kunnen er de hele tijd andere dingen in. Op de volgende bladzijde een plaatje met van alles en nog wat. Een zwart jongetje, een tafel met drie glazen en lepeltjes op een stukje vloer in de woestijn. Een oude vaas, een pakje sigaretten. Een dromedaris met iemand op z’n bult, een standbeeld, bergen en twee bootjes in het zand.

‘Ik snap er niks van.’

‘Deze schilder heet Salvador Dalí. Hij heeft ooit gezegd dat zijn schilderijen geschilderde droomfoto’s zijn. Dus hij schildert wat hij ziet, maar dan niet wat voor hem op tafel ligt, maar wat hij ziet in zijn dromen en zijn fantasieën. Daarom lijkt het soms alsof het allemaal niks met elkaar te maken heeft. Het gaat er niet om dat je het snapt, het gaat erom dat je het voelt, dat je er iets bij voelt.’

‘Oop, zullen we gaan wandelen?’

De mooiste steentjes van de oprit verzamelen in een boterhamzakje. Me verstoppen in het schuurtje. Houtblokken doorzagen met de zaag waar ik niet aan mag komen. In bomen klimmen. Steentjes uit het boterhamzakje uit de boom laten vallen. Bij mama op schoot gaan zitten. Kijken hoe oma wortels raspt. Niet helpen. Op bed gaan liggen en de houten planken van het plafond tellen. Met de stopwatch in mijn hand rondjes om het huis rennen. Tellen hoeveel stappen het is om een rondje om het huis te maken, grote stappen. In de auto gaan zitten, mijn handen aan het stuur, en op wereldreis gaan.

‘Geen vreemde worden, hoor,’ riep mijn oma toen we wegreden.

‘Moet jij zeggen,’ zei ik, zachtjes, terwijl ik mijn arm naar buiten stak door het opengedraaide raampje en naar ze zwaaide. Mijn moeder vond dat ik me aanstelde. Het is toch familie, dat worden nooit vreemden. Nee, nee. Het zal wel. Ik besloot nog een paar maanden te wachten, tot mijn verjaardag. Als ik niet op z’n minst een kaart zou krijgen, ja, dan zou ik ze tot vreemden verklaren.