GOD, GELD, MACHT & LIEFDE

FRÉNK VAN DER LINDEN

God, geld, macht
& liefde

© 2007 Frénk van der Linden
Omslagontwerp Zeno
Foto auteur Selma van der Meijs

ISBN 9789020445725
D/2007/0108/733
NUR 401

www.ljveen.nl

JOSEPH LUNS

Secretaris-generaal NAVO

‘De vraagtekens van een paar mensen
bij het nut van nieuwe kernwapens
acht ik niet relevant.’

Mr. Joseph Luns is tien jaar secretaris-generaal van de NAVO. Hij figureert volop in het nieuws met zijn aanvallen op de Partij van de Arbeid en het Interkerkelijk Vredesberaad. Hoe denkt Luns over wat wel zijn obsessie mag worden genoemd: de Sovjet-Unie? Een interview van een door hem als ‘jongmens’ omschreven verslaggever.

Enkele belangrijke punten zouden in een tweede gesprek aan de orde komen, zoals de speelruimte van de nieuwe Nederlandse regering in de kruisrakettenkwestie, Luns’ opmerkingen over de PvdA die zich door communistische propaganda zou hebben laten inpakken, en soortgelijke kwesties. Maar twee dagen na het eerste treffen ontvangt de redactie een telexbericht: de secretaris-generaal heeft geen behoefte aan een nader onderhoud. Het ‘jongmens’ is volgens de woordvoerder ‘te kritisch’ geweest.

Tot dusverre mocht ik slechts eenmaal het genoegen smaken secretaris-generaal Joseph Marie Antoine Hubert Luns (70), ook wel Master of NATO-suspense genoemd, te ontmoeten. Dat gebeurde ten tijde van de NAVO-top in Noordwijkerhout. Onze voormalige minister van Buitenlandse Zaken ontving toen vier huisvrouwen die hem een petitie tegen de neutronenbom en de kernwapenwedloop overhandigden.

Glimlachend reageerde Luns op de 3469 handtekeningen: ‘Lieve dames toch, dankzij de NAVO hoeft u niet ongerust te zijn over de toekomst van uw kindertjes.’

Deze week staat hij tien jaar aan het hoofd van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie, reden hem te verzoeken een interview af te staan over de hoogst actuele kernwapenkwestie.

In zijn bekende houding (twee meter fierheid, een paar vingers van de rechterhand in een zakje van het colbert) staat Luns in de deuropening van zijn werkkamer in het NAVO-hoofdkwartier te Brussel. Hij draagt een blauw kostuum met krijtstreep, een wit overhemd en een donkere das waarop oranje leeuwtjes met zwaarden.

De secretaris-generaal kijkt de 23-jarige verslaggever met grote, strenge ogen aan en zegt op verbaasde, enigszins afkeurende toon: ‘Nee maar, welk een jonge knaap! Door zo’n jong mens ben ik nog nooit geïnterviewd.’ Hij geeft me een bleke hand waar de aderen bovenop lijken te liggen. Dan een uitnodigend gebaar in de richting van de canapé.

Foto’s van onderzeeërs en slagschepen aan de wanden, modellen van raketten op een tafeltje, vlaggetjes van NAVO-landen op het bureau.

Beschrijft u de heer Brezjnev eens.

‘Ik heb hem maar één keer gezien, in het Kremlin, tijdens mijn bezoek aan Chroesjtsjov in 1964. Dat was dus vóór hij zo’n hoge positie ging bekleden. Hij zag er heel wat magerder en gezonder uit dan nu.

Over zijn ‘politieke ik’ kan ik net zoveel onverstandigs zeggen als een willekeurig ander. Maar volgens mij behoort Brezjnev tot de generatie die de oorlog van dichtbij heeft meegemaakt en die dus niet van zins is een nieuwe wereldoorlog te ontketenen. Als u mij vraagt: Is de huidige sovjetregering van plan het Westen aan te vallen?, dan antwoord ik: nee. Nee. Tenzij… tenzij zich heel gunstige condities voordoen. Ze hebben er de capaciteit voor, op het ogenblik.

Het mag de bedoeling van de Russen nú wellicht niet zijn, maar bedoelingen veranderen snel. Zeker dáár. Bovendien is een mens sterfelijk en zal de heer Brezjnev dus op een gegeven moment verdwijnen. Zijn gezondheid schijnt niet perfect te zijn.’

Het valt dus wel mee met de USSR?

Een in de lucht priemende vinger: ‘Hoho meneer Van der Linden. Zij zal iedere mogelijkheid aangrijpen om zonder de risico’s van een wereldoorlog haar invloedssfeer en macht uit te breiden. Denkt u maar aan Afghanistan, een land dat tot de Derde Wereld behoort en niet met één van de blokken geëngageerd is.’

Ik krijg soms het gevoel dat u het expansionisme van de Sovjet-Unie op één lijn stelt met dat van de nazi’s.

‘Zoveel verschil is er ook niet. De nazi’s waren in zeker opzicht gevaarlijker; Hitler was vastbesloten een oorlog te riskeren. Verder gaat de vergelijking helemaal op. Het expansionisme van de nazi’s en de Russen is even groot, alleen zijn de laatsten wat voorzichtiger met het stellen van daden. Ziet u, het expansionisme ligt in de communistische leer verankerd: de hele wereld moet communistisch worden. En dan ook nog onder de leiding van de Sovjet-Unie, kijk maar naar de wijze waarop China wordt behandeld.’

Moskou heeft al te maken met de VS-kernmacht en China. Is die dreiging niet voldoende, moeten de West-Europese landen daar nu werkelijk nog eens 572 middellange-afstandsraketten aan toevoegen?

‘De vijandschap van de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten is voor het grootste gedeelte een gevolg van het feit dat Amerika Europa beschermt. Dát is het grote wrijfpunt. Als morgen die 300.000 Amerikaanse soldaten worden teruggetrokken en Reagan zegt: “We trekken onze handen van Europa af”, dan zou er overmorgen een uitstekende verhouding zijn tussen Moskou en Washington.’

Jaja, en de Russen zouden dezelfde dag nog in IJmuiden staan?

Luchthartig: ‘Ik ben geen profeet, maar het is wel een feit dat Europa binnen langere of kortere tijd – ik denk kortere – door de Sovjet-Unie zou worden bezet. Een Europa zonder militaire kracht is een peulenschil en zo’n aanval zonder risico een buitenkans.’

Dat vijandbeeld van u, wanneer is dat ontstaan?

‘Och meneer, dat is al meteen na de oorlog geweest, toen de Sovjet-Unie drie onafhankelijke landen inlijfde (Letland, Litouwen en Estland), een stuk Finland bezette, een stuk Hongarije en Roemenië innam en daarnaast de landen van het Oostblok feitelijk in de houdgreep nam. Tóen gingen mijn ogen open. De westelijke landen hebben gedemobiliseerd, de Sovjet-Unie niet. Het is te danken aan de atoomparaplu van Amerika dat de Russen niet verder zijn gegaan.’ Om zijn woorden te onderstrepen slaat hij een paar maal op het kastje.

Dat vijandbeeld is afwezig bij veel jongeren.

Bars, half-dichtgeknepen ogen: ‘Dat komt doordat ze óf de feiten van de dag niet volgen, óf aan illusies lijden.’

Kunt u zich niet voorstellen dat een nieuwe generatie geen geloof hecht aan het beeld van de slechte Rus dat haar wordt voorgehouden?

‘Mijn goede meneer Van der Linden, ik ben daar gewéést. Het zijn erg aardige en plezierige mensen. Maar het gaat hier niet om de meningen van de sovjetmens, het gaat hier om de ideologie en de politiek van de regering. Een gewoon mens heeft er niets te zeggen. Leest u Solzjenitsyn maar, dan weet u precies wat er gebeurt met iemand die een andere mening durft uit te dragen.’

Je krijgt steeds sterker de indruk dat de NAVO-top en haar geestverwanten overdrijven als ze over de SS-20-raket van de Sovjet-Unie praten. Aanwijzingen: een specialist van het Pentagon (Defensie VS) zei in de Washington Post: ‘Dat wapen heeft niet de precisie, het vermogen en de reikwijdte die officiële woordvoerders het toedichten.’ De vroegere Duitse staatssecretaris van Defensie, Von Bülow, liet weten dat ‘de westerse mogelijkheden tot atomaire afschrikking niet op de tocht komen te staan door de SS-20’, en Herbert Scoville, ex-onderdirecteur van de CIA, merkte onlangs op: ‘Onze militaire chefs van staven zouden allang zijn opgestapt als wij hen zolang met verouderd tuig als de SS-4 en de SS-5 hadden opgezadeld.’ Deze heren krijgen hun opdrachten niet vanuit het Kremlin en…

‘Wat bedoelt u daar nu allemaal mee? Wat bedoelt Von Bülow? Legt ú me dat eens uit. Noch u, noch ik zijn technische experts. Het aanhalen van allerlei lieden heeft niet de minste zin, dat heb ik vaker meegemaakt als jonge types mij ondervroegen. Ik moet u zeggen dat niemand bestrijdt dat de SS-20 een mobiel nucleair wapen is met een reikwijdte van bijna 5000 kilometer en met drie kernkoppen. Er staan er zo’n 220 in West-Rusland en daardoor is het evenwicht van tactische wapenen in Europa grondig verstoord.’

Het komt mij voor dat u overdrijft. Ik noemde zojuist een aantal mensen op die uw lezing bestrijden en daar reageert u niet eens op.

Geïrriteerd naar het randje van zijn stoel opschuivend: ‘Wat wilt u nou? Probeert u te suggereren dat een paar vage uitspraken van dat soort heren de norm moeten zijn? Wanneer u over atoomwapenen spreekt, kan ik u een heleboel namen opnoemen van mensen die te kwader trouw zijn, die emotioneel zijn en die niet goed zijn ingelicht. Die hebben daar dus de vreemdste ideeën over. U komt hier bij mij op het NAVO-hoofdkwartier om de analyses van vijftien regeringen te verwerpen omdat er een paar mensen vraagtekens zetten bij het nut van nieuwe kernwapens. Dat acht ik niet relevant. Ik zou er citaten tegenover kunnen zetten van deskundigen die er heel anders over denken.’ Zich het zweet van het voorhoofd vegend: ‘Ik wil trouwens wel van tevoren zien wat u gaat publiceren.’

Volgens sommigen is de SS-20 in feite een excuus voor de plaatsing van de NAVO-wapens (Cruise Missiles en Pershings) die vijftien jaar geleden al op de tekentafels verschenen, lang voordat we ook maar iets van de SS-20 wisten.

‘Ten eerste is het een leugen dat we vijftien jaar geleden al aan deze wapens werkten. De Cruise Missile is ongeveer twee jaar geleden opgezet en ik ben een van de eersten geweest die dat heeft gezien. Wij wisten allang dat de Russen plannen voor de SS-20 hadden, maar pas toen we evidence kregen, toen we constateerden dat er al een aantal batterijen stond opgesteld, pas tóen zijn we aan de alarmbel gaan trekken. Verder zou ik u er attent op willen maken dat de Europeanen zelf, met bondskanselier Schmidt voorop, hebben gevraagd om deze wapens.

U moet niet vergeten dat Amerika lange tijd het monopolie op het atoomwapen heeft gehad. Het had de hele wereld kunnen dwingen zijn zin te doen, maar heeft daar nooit gebruik van gemaakt. Amerika heeft Rusland zelfs de kans gegeven op gelijke voet te komen. Wat strategische wapenen betreft is dat vastgelegd in het SALT-1-verdrag, wat de tactische wapens betreft bestond die gelijkheid gewoon. Maar door een perversie van begrippen heeft de Sovjet-Unie een nieuw wapen ontwikkeld en daarmee het evenwicht verstoord. Wat u doet, is Amerika verwijten er een zinvol antwoord op te geven. Men vergeet dat het atoomwapen er is om de vrede te waarborgen. Dat is nu al dertig jaar gelukt.’

U schildert de NAVO af als een onschuldig, bedreigd lam.

Strakke blik, verontwaardigde toon: ‘Wat mij bij u opvalt is de enorme tendentie bij de Russen alleen het goede te veronderstellen en Amerika aan te vallen. U vergeet dat u uw vrijheid aan de alliantie te danken heeft.’

De ik-figuur in een boek hoeft niet noodzakelijkerwijs de mening van de schrijver weer te geven.

‘Waar slaat dát nou weer op?’

Ik bedoel: een journalist hoeft niet zo te denken als de critici wier opmerkingen hij weergeeft.

‘Goed, goed, dan val ik u niet aan, maar hén. Wanneer íemand op de hoogte is, dan ben ík het wel, en ik zeg: er is een dreiging en zij wordt iedere week sterker.’

Er is al vaak om bewijzen gevraagd. Waar blijven de foto’s van de SS-20 toch?

‘Die heb ik toch gezien? En de Russen ontkennen het trouwens niet.’

Kunt u me uitleggen wat er op tegen is de foto’s te tonen aan bijvoorbeeld de leden van de Tweede Kamer?

‘Wat bedoelt u nu weer te insinueren? Dat ik u zomaar wat vertel? U doet alsof de NAVO een reden zoekt om nieuwe wapens te kunnen invoeren. Wáárom zou de NAVO dát nou doen? Kunt u dat duidelijk maken? De NAVO is een verdedigingsorganisatie. De NAVO zal nooit agressie plegen. Helemaal nooit. Beslissingen van de NAVO hebben de instemming van alle leden nodig. En denkt u dat Nederland, Noorwegen, België, Griekenland, Portugal, Canada, noem ze maar op, een aanvalsoorlog van de vs zouden steunen?’

Toch gaan er heel wat stemmen op die zeggen dat de VS zo graag hier raketten plaatsen omdat ze zo Europa als slagveld kunnen gebruiken. In die theorie past het gegeven dat niet de regeringen van de West-Europese landen, maar de Amerikanen beslissen of er – om maar iets te noemen – een paar raketten vanuit Overijssel in de richting van Kiev worden gestuurd.

‘Maar lieve meneer Van der Linden toch, Amerika beschérmt toch alleen Europa, dat heb ik immers uitgelegd? Europa, begrijpt u dat nou, Europa is het doel van de Sovjet-Unie. Als Europa wordt bezet, is de Sovjet-Unie meester van de wereld! Amerika doet het ook uit eigenbelang, maar het Europese belang staat voorop.’

Even terug naar die foto’s. Die zijn toegezegd; kunt u een indicatie geven van het tijdstip waarop ze komen?

‘Ik kan geen indicatie geven. Ik heb die foto’s trouwens al in buitenlandse publicaties gezien. En ach, aan één foto kun je niet zien dat er 220 van die dingen staan.’

Toch is men er met name in de PvdA-kringen in geïnteresseerd.

‘Dat weet ik ja. Jaja. Geloven ze onze verhalen dan niet? Onbegrijpelijk. Nee, ik zeg niets toe betreffende die foto’s. Ik vind het weinig belangrijk. U schijnt alleen linkse politici te ontmoeten, merk ik. Is dat de voorkeur van u of uw blad? Tjongejonge.’ Hij kijkt glimlachend naar zijn glimmende schoenen.

Ik zou het u wel héél makkelijk maken door u alleen te confronteren met de uitspraken van geestverwanten.

‘Komkom, een interview houd je niet om iemand te provoceren!’

Tegenstanders van de kernwapenmodernisering zeggen dat het argument van voorstanders (de SS-20 verstoort het evenwicht) nogal hypocriet klinkt in het licht van het feit dat het tot dusverre voortdurend de VS waren die met nieuwe wapens op de proppen kwamen. Te denken valt aan de atoombom, de waterstofbom, de lange- en middellange-afstandsraket, de meervoudige-kernkopraket, de kruisraket en de meervoudige-, onafhankelijk-van-elkaar-af-te-vuren-kernkopraket.

‘Dat heeft niets met hypocrisie te maken. Het gaat erom dat de geloofwaardigheid van onze afschrikking in gevaar komt.’

Ik betoog natuurlijk dat wij de Sovjet-Unie al heel vaak in zo’n positie van achterstand hebben gebracht.

‘Het is waar dat Amerika lange tijd het overwicht heeft gehad.’ Met stemverheffing: ‘Alleen vergeet u één ding: ook al zou Amerika vijf keer zoveel wapens hebben, dan betekent dat geen gevaar voor welk land ter wereld ook, en het is nog niet half zo gevaarlijk als de Sovjet-Unie.’

Volgens defensiespecialisten zijn de nieuwe NAVO-kernwapens nauwkeuriger en verwoestender dan die van de Sovjet-Unie.

‘Ik wou dat het waar was. Ik weet het niet. The proof of the pudding is in the eating. Ik bedoel dus: om iets te kunnen bewijzen, moet het gebeurd zijn; om te weten of-ie lekker is, moet je de pudding eten. Ja? Maar ik heb mijn twijfels. En mocht het waar zijn, dan trekt het veel grotere aantal SS-20-raketten de zaak weer recht. De Russen blijven immers maar doorgaan met het stationeren daarvan.’

Laat u nog wel eens emoties toe als u over deze zaken praat?

Gefronste wenkbrauwen. Dan: ‘Men moet nóóit emotioneel zijn. Je mag wel emoties hebben, maar ze mogen je leven niet dicteren. Daarvoor zijn we mensen met verstand. Ik krijg dikwijls brieven van mensen die niet kunnen slapen van de ellende.’ Schamper: ‘Ouwe dames enzo. Die zeggen: “Ik voel dat nu eenmaal zus en zo.” Ach, als je die richting uitgaat, laat je een objectieve kijk weg. Van emoties heb ik geen last meer, als je dat doet ben je niet meer geloofwaardig. Dat is in al die vredesbewegingen ook zo. Emotionaliteit en een volstrekt gebrek aan inzicht.’

En een tekort aan kennis zeker?

‘Jaja, een tekort aan kennis. Degenen die zich verzetten tegen de modernisering, brengen de vrede in gevaar.

Ach, u bent nog zo jong. Ik was ouder dan u toen Chamberlain uit Berchtesgaden terugkwam, na gesprekken met Hitler. “Peace in our time,” riep hij toen. Tien of elf maanden later begon de Tweede Wereldoorlog. Die kant gaan we zeker weer op.’

De nieuwe Amerikaanse machthebbers zeggen onverbloemd dat zij streven naar herstel van de superioriteit.

‘Zij zijn van plan de achterstand in defensie in te halen.’

Mensen als Weinberger (minister van Defensie) hebben het niet alleen over het inhalen van achterstanden, dat weet u best.

‘Als die superioriteit wordt hersteld, verdwijnt het oorlogsgevaar helemaal.’ Stilte. ‘Nog even over Weinberger: er is een heel verschil tussen wat een minister zegt en wat de regering doet. Ik ben negen jaar minister geweest en ik heb vaak bepaalde dingen gezegd terwijl ik iets anders dééd. Ik vind het zo unfair, de manier waarop Amerika steeds door de eigen geallieerden wordt aangevallen. Het verwijt dat Amerika hegemonie uitoefent, is niet gerechtvaardigd. Als één van de NAVO-landen nee zegt, dan is het nee. Of het nu Luxemburg, Nederland of West-Duitsland is.’

Dus als Nederland straks nee zou zeggen tegen de kernwapenmodernisering, gaat ze niet door?

‘Nee. Er is nu een besluit genomen en daar was Nederland het mee eens. Het kan uitvoering van dat besluit achterwege laten, daarmee zijn woord brekend, dát wel. Ik sta verbaasd over de wijze waarop u tracht mijn woorden te vervormen. Ik zeg: als er een besluit wordt genomen, kan een land het blokkeren, maar niet nádat er een besluit is genomen. Anders valt er toch niet te werken? Overigens: dat vetorecht neemt niet weg dat elk soeverein land de wapens mag maken – of het nu een neutronenbom of een kruisraket is – die het wil maken.’

Maakt u eens een vergelijking tussen Reagan en Carter.

‘De huidige president, Reagan, is zich veel meer bewust van de waarde van de factor macht in de wereld. De heer Carter was veel meer ethisch, wat minder effect had. Bewijs: toen Amerika besloot de neutronengranaat niet te produceren, de B-1-bommenwerper niet aan te maken en een aantal nieuwe systemen van nucleaire wapens niet uit te voeren (gaat nu toch gebeuren, red.), toen zei de Amerikaanse onderhandelaar in Wenen tegen zijn Russische collega: “Wat stelt u daar tegenover?” Waarop de Rus begon te lachen en zei: “U denkt toch niet dat wij filantropen zijn?” Dreiging, alleen dát nemen de Russen serieus. Ze kennen de enorme industriële macht van Amerika. Realiseert u zich eens dat Amerika, dat ruim tweemaal het nationale inkomen van Rusland heeft, slechts de helft uitgeeft van wat de Sovjet-Unie besteedt op militair gebied. De landen van West-Europa hebben gezamenlijk een groter nationaal inkomen dan de Sovjet-Unie, maar doen weinig aan hun eigen verdediging. De landen geven gemiddeld zevenmaal meer uit aan sociale maatregelen dan aan defensie. In Amerika is dat minder dan driemaal.

Mijn keel gaat kapot. Ik heb een hele zware functie en véél te doen. De meeste interviewers zijn na twintig minuten klaar, u maakt er een soort opus magnum van. U doorspekt uw vragen met beschouwingen die mij ertoe dwingen de puntjes op de i te zetten. Bent u typisch voor de meeste mensen van uw leeftijd? Ik vrees van wel. Ach-ach.’

Vergeleken met mijn leeftijdsgenoten ben ik een gematigde figuur.

‘Nou, dat is dan naar voor uw leeftijdsgenoten.’

We hadden het over de Amerikaanse regering. Wat vindt u van Haigs uitspraak dat er ‘belangrijkere dingen dan vrede op de wereld zijn’?

‘Het is duidelijk dat u zinnen uit hun verband rukt en van mij een ongunstig oordeel over bepaalde uitspraken wilt hebben. U moet eens zien wat de sovjetleiders allemaal zeggen! Dáár ondervraagt u me niet over.’

Iets ergers dan deze uitlating kan ik me nauwelijks…

‘Erger? Erger? De heer Haig heeft gezegd: “Er zijn belangrijkere dingen dan vrede, zoals de welvaart van de landen en de vrijheid van de mensen.” Wanneer men “vrede à tout prix” zegt, dan eindigt men met te worden onderworpen. Ik heb het in ’37 en ’38 meegemaakt. Nederland wenste niet de minimummaatregelen voor zo’n verdediging te treffen en dat was één van de redenen waarom ons land wél en het goed bewapende Zwitserland niet werd aangevallen. Laat dat een les zijn. En nu nemen wij afscheid.’

Bij de deur wijst hij op mijn ring en zegt: ‘Bent u getrouwd? Nee? Verloofd dan?’

Zoiets.

‘Jaja, dus u eet à la carte! Nou, bedankt u me maar, daar heeft u alle reden toe. Dat ik hier nog op reagéér.’

De Tijd, 1981

ANDRÉ HAZES

Zanger

‘De plee in met de critici,
en doortrekken maar’

‘De critici hebben het over geslijm en zo, simpele teksten. Schijt. Moet je horen, die elpee is goud, dus wat mij betreft: de plee in met die lui en doortrekken maar.’ André Hazes, zanger/schrijver van het levenslied-moderne-stijl. ‘Ik ben geen student, ik ben gewoon met volkse dingen bezig en niet voor de koningin. Dan laat ik het wel opstellen door een notaris.’

‘Deze jongen maakt dus levenspop. Levensliederen op popmuziek. Een levenslied gaat over mensen die problemen hebben of zo, weet je wel. Meestal is dat liefde of scheiding of toestanden. Dat zien ik als het Hollandse levenslied. Hollands omdat ik het Hollands zing. Ik bedoel: het is natuurlijk overal hetzelfde, als je Queen vertaalt dan is dat in feite ook André Hazes. Maar ja, in het Engels of Amerikaans valt het minder op natuurlijk, want negen van de tien mensen die zo’n plaatje kopen vertalen dat niet. Die denken d’r niet bij na. Nou heb je een hoop mensen die zeggen: ’t is allemaal ouwewijvenmuziek, smartlappenrotzooi. Ik heb een bloedhekel aan die woorden; platen van Rod Stewart vinden ze toch ook te gek?

Uit de aardigheid heb ik laatst uitgezocht wat een smartlap eigenlijk is. Vroeger hadden ze zo’n lendedoek met teksten en prenten d’r op, dát was een smartlap en dat woord heeft dus geen reet met mijn muziek te maken. Het past ook niet in deze tijd, levenspop wel. ’t Is 1981 jongens, we lopen allemaal met blote tieten, kom nou. Dan ook maar een nieuw woord. Ten slotte is er in dit genre van alles en nog wat veranderd. De muziek is ruiger geworden. De wereld is harder dan twintig jaar geleden. Ze zeggen dat de jeugd veel agressiever dan vroeger is, maar dat heb natuurlijk z’n redenen want de hele toestand in dit land klopt dus niet. Ik ken een jongen die al drie jaar in de WW of wat dan ook loopt. Er wordt volop gerotzooid, zeer zeker. Tuurlijk. Nou, die hele verruwing werkt ook door in de teksten. Als je twintig jaar geleden ging scheiden vonden ze je een schoft of een viezerik. Tegenwoordig is het aan de lopende band scheiden en vreemdgaan en toestanden.

Ik zit hier nu al jaren
Door het raam kijk ik op straat
Ik weet dat jij niet komt
maar ik heb hoop
Het regent en de druppels
ik tel ze op mijn raam
Ik kom niet ver
want steeds hoor ik je naam
Het is koud zonder jou
maar toch blijf ik je trouw
(“Het is koud zonder jou”)

Dit ken je nu dus makkelijk brengen. Een paar jaar geleden zong je nog teksten uit 1930, 1940 bij wijze van spreken. Kleine Jantje was een kleuter, enigst kindje, teer verwend. Een ramp, man, ja toch? En je had het steeds maar over verschoppelingen. Alleen het woord al. Wie wordt er nou verschopt in deze tijd, niemand toch? Nou dan. Je hebt overal instanties voor, we verzuipen in het welzijnswerk en Hazes begint over een verschoppeling. Toen ik nog bij Phonogram zat wilden ze me dat soort werk laten maken. En dan twee accordeonnetjes en een drummetje d’r bij hè. Hopeloos. Als ik dan wat geschreven had, gingen ze de helft veranderen. Moest het zo nodig door een bewerker. In “Eenzame kerst” had ik het over de lik, maar hun maakten daar ’t gevang van. Gewoon gelul, want ik zeg tegen jou toch niet: hé, mijn maat zit in ’t gevang? Zeg nou eerlijk. Als ze dan dingen om hadden gegooid kwam hun naam d’r bij, wat ze weer poen opleverde als die plaat goed verkocht. Waren ze inenen medeauteur, weet je wel.

Op een gegeven moment zei ik: ik verdom het om in de hoek te gaan zitten waar jullie me willen hebben. Ik sta d’r niet meer achter. Een keertje heb ik in een kleedkamer hele stapels boeken de lucht in gegooid. Moest ik optreden, zong ik nog steeds over witte rozen. Ik werd daar niet goed van, ik kon het m’n strot niet meer uit krijgen. Toen zijn we gekapt.

Phonogram wilde bijvoorbeeld voor geen goud “My Way” van Frank Sinatra van me uitbrengen, terwijl ik daar een schitterende tekst op had gemaakt. Die man was heilig, daar mocht je niet aan komen, terwijl de hele wereld dat nummer heeft gezongen. Ach, in het begin trap je daar nog in, je hebt er de ballen verstand van natuurlijk. Geeft niet: EMI wilde het wél. ’t Is een typisch elpeestuk: al zouden ze met het schuim op hun bek smeken of ik het op single wilde zetten, zou ik nóg weigeren. Heb je ’t gehoord? Ik vind het écht goed. Van begin tot eind. “Alleen zijn” – heerlijke tekst. Op kerstavond moest ik optreden in het Novotel. Zat er zo’n negerin met een kind alleen aan een tafeltje. Ben ik bij d’r gaan staan toen ik het zong. Nóú jongen… janken zeg. Als je dat kan bereiken is het toch prachtig?

Hebben de critici het over het geslijm en zo, simpele teksten. Schijt. Moet je horen, die elpee is goud, dus: de plee in met die lui en doortrekken maar. Mijn bedoeling is gewoon mensen blij te maken en sommige mensen worden nijdig als dat je lukt. Begrijp je? Ik ben zelf een hele vrolijke goser, altijd geweest. En als ik naar Amalia Rodriguez luister ga ik uit mijn bol. Die muziek gaat door merg en been, die vrouw maakt me blij met haar geluid. Zo wil ik dat ook doen. Maar ja, stampvolle huizen op z’n kop zetten is niet genoeg, nee: de heren vinden dat je geen boodschap hebt. Nou, als je uit mijn werk geen boodschap haalt ken je beter terug naar school gaan. Niet dat ik over politiek zing, dat komt al genoeg op de televisie en de radio. Ik ben geen student, ik ben gewoon met volkse dingen bezig en niet voor de koningin. Dan laat ik het wel opstellen door een notaris. Ja toch?

Tijdens de verkiezingen heb ik zowel voor de VVD als voor de CPN opgetreden. Allebei die avonden waren hartstikke leuk. Sport en politiek moet je gescheiden houden en zo is het met muziek en politiek ook. Als je schilder bent en Wiegel vraagt of je morgen zijn huis effe op wilt knappen voor een paar centen dan doe je dat ook. En als Marco Bakker, of hoe heet die vent van de CPN, dat vraagt ga je net zo goed aan de slag.

Ik heb eigenlijk als ik aan het werk was nooit negatieve dingen meegemaakt. Geen gekloot met pilsflessies en zo. Als ze dat flikken, duik ik de zaal in. Wie het is is het, maar ik spring d’r bovenop. Dat is een feit dat me zonder meer voor ogen staat.

Waarom, zeg mij waarom
ben ik alleen en altijd eenzaam?
Waarom, zeg mij waarom
noemt niemand mij
eens bij mijn voornaam.
Ik heb ook nooit een vrouw
die mij eens helpt of met me uitgaat
Waarom, zeg mij waarom
moet ik alleen staan?
(“Waarom” – “My Way”)

Joh, deze jongen krijgt in feite alleen maar positieve reacties. Soms willen mensen zich aan je vastklampen. Tijdje terug kreeg ik een brief van een vrouw, die d’r dochter van 22 was dood. Of ik de volgende keer als ik optrad in plaats van Ook al ben ik nu een man, ik blijf altijd je kind (da’s uit Koningin van de zigeuners) wilde zingen Ook al ben ik nu dood, ik blijf altijd je kind. Dat doe ik dus niet, ga je weg. Zo vroeg een ander of ik de toestanden rond haar man, die aan kanker was gestorven, op papier wou zetten. Nou ja, jongens, waar zijn we mee bezig?

Dat soort ideeën gooi ik dus weg, ik doe het liever zelf. Neem “Eenzame kerst”. Ik was bij m’n moeder op visite en aan de overkant, op driehoog, woonde m’n neef Tonnie. Die jongen was gitarist. Kwam-ie langs met een bandje met een stukkie muziek. “André, jongen, doe d’r wat mee,” zei-ie. Dus ik nam het mee naar Vinkeveen, daar had ik een caravan staan. Kon ik lekker in me uppie wat rommelen. Het regende dat het goot, dat kwam goed uit, word je goed triest van. Afijn, koptelefoon op en na zitten denken. Toen heb ik het verhaal aan de hand genomen van een jongen die weleens in De Krommert kwam, het café waar ik kelner was. Die knul had een tijd in de gevangenis gezeten en toen-ie terugkwam was z’n vrouw bij hem weg. En nog meer van die onzin en ellende. Dus ik pennen over een eenzaam kerstfeest in de lik. Met dat bandje ben ik naar Willy Alberti gegaan. Die kreeg er kippenvel van, zei dat ik het gelijk op moest nemen en koud een maand later gaan d’r 70 000 singles van over de toonbank.

Vroeger maakte ik zelf ook de melodietjes. Ik kan geen noot lezen, maar muzikaal aangelegen ben ik wel. Meestal neuriede ik wat en als het echt wat was bleef het vanzelf hangen. Later maakte ik er dan een tekst bij. Nu gaat het heel anders. Ik heb mijn eigen componisten: Wil de Meijer, Jack Verburgt en m’n neef. Als ik de muziek ruk vind, dan gebruiken we het niet. Op het moment heb ik twaalf, dertien bandjes thuis liggen. Bijna allemaal beginnen ze in d-mineur-stemming hè. Dat draai ik een paar keer, word je emotioneel, kom je vanzelf op lege barkrukken, halve glazen whisky, een ongelukkige liefde of eenzaamheid. Ik weet niet wat het is, maar ik héb wat met rottigheid. Als ik eenmaal een ideetje heb schrijf ik het zó op. Beetje proberen, keertje doorhalen, halfuurtje later klaar. Op een goed begin brei ik razendsnel uit.

Ik zit hier heel alleen kerstfeest te vieren
De straf die ik verdiend heb zit ik uit
Ik stal voor ons gezin
maar dat had toch geen zin
want jij viert nu kerstfeest met een ander
Hoe heb je mij zo snel kunnen vergeten?
Waarom zit er nu een ander op m’n stoel?
Ik ben zo eenzaam hier
in die koude kille cel
Kun jij niet begrijpen wat ik voel?
(“Eenzame kerst”)

Een poos geleden kwam Nico Haak met een goed idee. Heb ik gebruikt voor “Vlieger”, dat is een grote hit op het Leidseplein. Het gaat over een jongetje, z’n moeder is dood. Hij vraagt een vlieger voor z’n verjaardag, bindt er een brief voor moeder aan en laat hem dan op. Mooi toch? En ”Koud zonder jou” is eigenlijk eerst door Rita Hovink gezongen. Ik heb die hele tekst veranderd, behalve de titel want die kreet vond ik te gek. Nou ja, je hebt ’t gezien: dat nummer sloeg in als – als een paard.

Er staan ook wel dingen op die elpee die ik nooit meer zou maken, hoor. “Droom maar m’n jongen” is puur slecht. Je weet hoe dat gaat: er moet een langspeelplaat komen dus je schroeft effetjes een paar dingetjes in mekaar. Als ik de tijd krijg gaat het wel goed. Ik moet dan ook niemand horen als ik op m’n kamertje zit. Deur op slot, jaloezieën naar beneden. Het gaat het best als het flink kloteweer is. Om een uur of twaalf neem ik er een lekker biertje bij en ondertussen jaag ik er aan de lopende band sigaretten doorheen. Ik moet per se wat in m’n bek hebben. En dan een gewoon kloffie aan, hè. Niet die vlinder onder m’n kin natuurlijk.

Meestal ligt Ellen al te pitten, maar als ik wat af heb maak ik d’r wakker om het voor te lezen. Vragen wat zij ervan vindt. Daarna leg ik het meteen weg. De volgende dag lees ik het weer en dan vind ik het nóg beter. Kijk, als je ermee bezig bent moet je in jezelf die regels telkens herhalen en daar word je tureluurs van.

Eigenlijk snap ik er geen barst van hoe je nou een hit schrijft. Maar het lukt wel. Laten we nou eerlijk wezen: van die elpee zijn drie nummers getrokken, maar het waren dus wél alle drie hits. Vroeger zat ik altijd met zweethandjes achter het bureau of het wel zou lukken. Tegenwoordig ben ik zelfverzekerd: zo, André gaat effe een hitje brouwen.

Weet je wat ik wel jammer vond? Dat ik op een gegeven moment die gouwe Parker-pen van me kwijt was. Daar schreef ik altijd de hits mee. Ligt nog bij m’n eerste vrouw. Nou ja, straks heb ik genoeg gouwe platen, laat ik die omsmelten. Meen ik niet, hoor. Ik ben er veel te trots op. Daar op die wand heb ik een plaatsie vrijgehouden; komt de eerste te hangen. Kijk, het spotje zit er al.

Jongen, ik breng je naar bed
Morgen dan maken we samen weer pret
Slaap maar, ik zal heus niet gaan
’t Is tussen mamma en mij misgegaan
Sluit nu je oogjes en droom
Straks wordt het leven voor jou wonderschoon
Droom maar, ik sta aan je zij
M’n jongen droom maar van mammie en mij
(“Droom maar m’n jongen”)

Ik denk dat ’t ’m d’r vooral in zit dat ik me goed in mensen kan verplaatsen. Je moet natuurlijk wel weten waar je het over hebt als je een liedje maakt over iemand die door z’n meid in de steek is gelaten, weet je wel. Nou ben ik een ontzettend gevoelige jongen, dus ik kan die emoties heel snel bij me naar binnen brengen. En er is ook het een en ander dat ik zelf heb meegemaakt. In het café waar ik werkte was ik altijd de pispaal, zo noemen ze toch iemand waar iedereen alles aan vertelt? In ieder geval zaten de klanten altijd bij mij uit te huilen.

Ja, ik kan makkelijk in de huid van een ander kruipen. Als ik bijvoorbeeld voor Mary Servaes, de Zangeres zonder Naam, iets moet schrijven ga ik gewoon van het standpunt uit dat ik Mary bén. Dat is met mijn figuur ook niet zo moeilijk. Ik heb weinig nummers gemaakt waar echt problemen van m’n eigen in zitten. Ja, een keer een lied over Ellen. Komt ze net aan. Heerlijke vrouw, hè? Ik voelde me behoorlijk beroerd toen ik dat nummer maakte. Ik was alleen en sliep bij m’n moeder in een schuurtje van twee bij twee. Op een nacht heb ik het in één keer neergezet. Man, wat een narigheid was dat, hou op alsjeblieft. Maar ja, veel klassestukken worden in de ellende gemaakt.

Ik mag je niet meer zien van je ouders
terwijl ik toch zo goed ben voor jou
’t Is zo moeilijk om zonder jou te leven
want jij bent het waar ik zoveel van hou
’t Is zo moeilijk om nu met jou te breken
want doe ik dat, dan breek ik ook mijn hart
Nee, zonder jou is dat voor mij geen leven
’t Zou het begin zijn van een leven vol met smart
(“Eleonora”)

Goed: als je echt luistert, hoor je wel méér wat ik zelf heb meegemaakt. Dingen over m’n vader: Hier ga je merken dat je moeder niet meer leeft en dat je vader geen barst meer om je geeft. Inderdaad, dat heb ik niet zomaar opgeschreven. Na veel narigheid heb ik geen contact meer met die man. En ik heb een dochtertje dat ik al een tijd niet heb gezien en zo. Dat zit me nog wel dwars. Dat herken je in “Droom maar m’n jongen”. Het jochie dat door z’n pa naar bed wordt gebracht moet dus in feite een meissie zijn.

En dan de gevangenis, daar zing ik ontzettend veel over. Ik heb er ’n keer twee dagen in gezeten. Niet als gevangene, maar als bezoeker toen dat ding in Amsterdam afgebroken zou worden. Ik heb toen alle teksten die op de muren stonden overgeschreven. En weet je wat daar nou het grootste gemis was? Liefde. Zonder meer. D’r kennen jongens zitten die tien moorden gedaan hebben, maar zonder liefde… dat gaat niet. In elk regeltje zit I love of Ik hou van.

Nee, ik ben er nog niet op gekomen echt iets waanzinnigs origineels te verzinnen dat rijmt op Ik hou van jou. Kijk: Ik blijf je trouw, dat kan, maar ’t is niet zo bie. Toevallig is het schrijven van Hollands veel moeilijker dan van Engels. Honneponnie gaat nog wel, maar suikerkoekje of suikerdeegje, dat kán toch niet? Nee, wij hebben weinig van die lieve woordjes. Mijn zuurstokje ofzo, dat gebruik je niet. Hoewel, een béétje schuin nummer…

Als het helemaal niet wil lukken pak ik er mijn rijm-dicht-Sinterklaas-boek bij. Maar ik heb het niet vaak nodig. Ik was altijd al goed in rijmen, mijn gedichten zaten vol met humor.

Mijn mooiste vondst? Ellen. O, tekstueel? Ik voel me als een kerstboom zonder piek. Da’s uit “Eenzame kerst”. Uniek hè? Wie schrijft nou zoiets? In feite slaat het toch nergens op? Wat voelt een kerstboom zonder piek nou? Geen idee.

Het is nu kerst, je moeder laat je weten
al zit je vast, ze kan je niet vergeten
’t Is negen uur, je vader is naar bed
en in mijn handen heb ik jouw portret
’t Is stil in huis, maar voordat ik ga leggen
o jongen lief, moet ik je nog wat zeggen
Dat ik van narigheid geen raad meer weet
dat ik geen rustig stukkie brood meer eet
(“Moeders brief”)

Als ik me moet vergelijken met andere topacts in Nederland, dan zeg ik: er is maar één topact en dat is André Hazes. Geintje. Ik ben niet minder dan Rob de Nijs of wie ook. Het hele eiereneten is gewoon dat je een gewone goser bent die z’n stropdassie open houdt en z’n haar door de war. Geen kapsonestoestanden. De mensen zien als het ware dat ik schoorsteenveger, lichtmatroos, fietsenhersteller, sloper en schildersjongen ben geweest.

Mijn succes is ook niet tijdelijk, denk ik. Ik treed negen van de tien keer in discotheken op en daar staan jongens en meisjes van 17, 18, 19 jaar te swingen. Punks ook, ze gaan allemaal plat. Johnny Jordaan en Willy Alberti hebben toentertijd hetzelfde meegemaakt als ik nu. En zij hebben het publiek zover kunnen krijgen dat het vandaag nóg hun platen koopt. Nee, André Hazes is morgen niet dood, of hij moet vanavond een ongeluk krijgen.

We denken nu ook aan het buitenland. Doet Charles Aznavour toch ook? Wij brengen een elpee in ’t Duits uit. Weet je dat ik al een keer bijna in Amerika zat? Ik was toen dertien. In de RAI had je de Hootenanny-show of zoiets, zo’n country-and-westerngebeuren met veel artiesten. Ik met een vriendje spijbelen om dat te gaan zien. Nou was dat joch verschrikkelijk trots op mij omdat ik op m’n achtste een keer met Johnny Kraaykamp een liedje had gezongen in de Weekend-show. Afijn, ze deelden daar kalkoenenboutjes uit, dus wij in de rij, weer in de rij en nog een keer in de rij. Zegt die figuur die dat spul uitreikte: “Zo kan het wel, nou is het mooi genoeg geweest.” Maar dat vriendje van mij: “Hé, weet je wel tegen wie je het hebt? Dit is André Hazes hoor.” Nou, toen dus bleek dat ik kon zingen moest ik het op die show ook maar effe doen. God, ik had d’r maling aan. Ik zong toch als Heintje. Komt die baas van dat gebeuren naar me toe. Vette sigaar in z’n melik, duur pak, cowboyhoed. Multimultimiljonair. Of ik met zo’n grote neger een keer “Silent Night” wilde zingen. Ging perfect. Succes, man. Wilde die baas me meenemen naar Amerika, moest m’n vader maar contact met hem opnemen. Nou, die had dus geen tijd, die wilde pas toen wat mij betrof alles tussen ons voorbij was. Wordt bovendien president Kennedy vermoord, dus ze breken die hele show inenen af en vertrekken gelijk. Nooit meer wat van gehoord.’

De Tijd, 1981

FREEK DE JONGE

Cabaretier

‘Je moet je kwaliteiten kennen.
Ik ben een messias.’

‘Als je een vergadering van de Pacifistisch Socialistische Partij hebt meegemaakt, kom je niet erg opgewekt thuis. Door het woord van Bhagwan wel, onherroepelijk.’ Freek de Jonge, voormalig vormgever van het pamflettisme op de schouwburgplanken, heeft met De Mars zijn bekering voltooid. ‘Ik voel op sommige avonden dat de Heilige Geest neerdaalt, dat hij in de zaal aanwezig is.’

‘Niemand. Niemand. Niemand,’ zegt hij monter maar beslist, zijn woorden onderstrepend door ritmisch op het autostuur te slaan. ‘Niemand in binnen- of buitenland kan me nog wat leren. Niemand om tegenop te kijken. Ik sta overal buiten; eigenlijk kán ik niks en toch dóe ik alles. Ik creëer mijn eigen norm, De Nieuwe Schoonheid. En alles past daarin. Alles is leuk. Kijk hier bijvoorbeeld: restaurant Bhoedda. Bhoedda! Zouden wij het lef hebben een gelegenheid in Azië zomaar Jezus te noemen?’ Bulderend: ‘En dan in neon Joods Eethuisje op de gevel!’

Freek de Jonge (37): komiek annex kamikazepiloot die alles een keer geprobeerd wil hebben. Het begon in ’69, samen met Bram Vermeulen: Neerlands Hoop in Bange Dagen. Theater over de dood, de consumptiemaatschappij, de eenzaamheid, de klassestrijd. Het eindigde in een overdosis engagement. Bram richtte een popgroep op, Freek ging op de solotoer. Centraal moest staan ‘de strijd van de mens met zichzelf’, want ergens anders kon je toch geen invloed op uitoefenen. De Komiek was het eerste deel van de theatertrilogie Zo Vader, zo Zoon, zo Heilige Geest. De voorstelling versloeg een therapeutische trip, een zich losrukken uit het verleden, een speurtocht naar een nieuwe identiteit. Hij bekende zich aarzelend tot God. Serieuze grappen. Daarna volgde De Tragiek, handelend over het wegschreeuwen van angst en de noodzaak uit de groep te stappen, ‘een outcast te durven worden’. De kwellende vraag: hoe gedraag ik me als mijn betere ik, als een man van God, als Jezus Christus?

De Mars geeft het antwoord en lijkt de voltooiing van een bekering. Het is een pleidooi voor de eigen invulling van het geloven. De Jonge ontworstelt zich aan een indeling. ‘Maar dat is dan ook de enige manier om vooruit te komen: links/rechts/links/rechts/links/rechts.’

De apotheose is een scène die zich afspeelt in een gevangenis, waar hij (er verblijvend omdat hij als lid van de Rote Armee Fraktion een vermogend man heeft gegijzeld) Het Licht ziet. Hij hoort hoe buiten ‘wel 400.000 Vietnam-veteranen, provo’s, kabouters en demonstranten’ scanderen: ‘Hij moet vrij.’ Maar de individualist gooit alle ideologieën nu ver van zich af en schreeuwt: ‘Ik bén vrij.’ Op dat moment is hij zonder ketenen en verdwijnen de betogers in de cel. ‘Zelfs de zwaartekracht,’ zegt Freek, ‘kan mij niet van mijn vlucht weerhouden.’

Ook buiten het theater die motoriek van quasi-slungeligheid, het in leunstoelen vallen en langzaam onderuitzakken tot een lighouding is bereikt – de handen als tentstokken in de wijde broek. Grote, warme ogen achter de glazen van de roodhoornen bril. Wat vermoeide, slepende spreektrant; erfenis van de keelaandoening die hem een week aan zijn bed gekluisterd hield.

Je komt op als een verlamd en blind man die tastend zijn weg zoekt. De Freek van drie jaar geleden: gebroken met het oude bestaan, onzeker van een nieuw.

Afgemeten: ‘Dat is een redenering achteraf. Ik ben niet iemand die zo psychologiserend te werk gaat. Maar het is mogelijk.’

Je verlaat de bühne aan het eind van de voorstelling als een bevrijd man. Een paar jaar persoonlijke ontwikkeling gevangen in drie uur theater.

‘Oké, goed. Ik laat een zelfbevrijding zien. Een wonder. Het is een ontvluchten aan een bepaald soort realiteit.’

Ontvluchten – dat klinkt eng.

Verbaasd: ‘Hoezo?’

Daar zit iets in van de ogen sluiten.

‘Wat is nou een vlucht? En wat niet? Dat is gewoon weer een norm die gesteld is. Als iemand uit de stad op het platteland gaat wonen, roept iedereen: Escape! Escape! Je kunt net zo goed zeggen: “Dat is een bevrijding.” Als ik het koud heb, ga ik bij de kachel staan. Misschien is die er niet, maar ik krijg het er in ieder geval warm van.’

Welke realiteit heb jij achter je gelaten?

‘De realiteit waarin je minstens een deel van de wereld moet verbeteren, wil je je leven geslaagd kunnen noemen. Die. Zoiets als de prestatiemoraal van de jongens van ’68. En aan hun verbittering, hun teleurstelling, hun cynisme toen dat radicale denken niks opleverde ben ik ook ontsnapt.’ Arm van links naar rechts: ‘Dat was een gevecht. Anderen dienen hun tijd uit in een staat van verdoving.’

Is er nu een nieuwe realiteit of ben je blanco?

‘Zonder doel kon ik niet leven, verknocht aan het solidariteitsgevoel. Dat was waarnaar ik streefde, totdat iemand zei: “Er is geen doel.” Mensen moeten het idee dat er een doel is loslaten, dan is hun leven ook veel eenvoudiger. We hebben ons omringd met krampachtige idealen waardoor we elkaar voortdurend opjagen – zodra iemand een belang heeft, komt er een ander met het tegenovergestelde. Mensen zeggen (bekakt toontje): “Ik ben het principieel niet met je eens.” Ik denk dat mensen het in wezen alleen maar met elkaar eens kunnen zijn. Er bestáát niks! Niks! Principieel zijn betekent: opgesloten zitten in een vakje.’

Zonder doel is het leven voor sommigen zinloos.

Wegwerpgebaar: ‘Ach… de zin, het doel… allemaal dezelfde begrippen. Als jij aan het dansen bent op fantastische muziek en de tent om je heen vervaagt en je raakt in extase, dan denk je geen moment meer over het nut van dat dansen. Die extase, leven om het leven, moet je permanent maken. Elkaar omringen met dat gevoel. Maar we zijn op een krankzinnige manier naar de andere kant getrokken. Extase is zogenaamd ridicuul en dus slepen mensen zich voort richting file en lopende band, elke dag.’

Een aardige gedachte van iemand die niet in een fabriek deksels op potjes verf hoeft te doen, maar zich op de planken kan uitleven. Neef Kees bij de Hoogovens kan moeilijk in extase raken door het snijden van plaatstaal.

‘Daar heb je het nou. Hoe is de geschiedenis erin geslaagd hem plaatstaal te laten snijden? Hoe is het mogelijk geweest dat de ene mens de ander kon onderdrukken? Een geweldig historisch probleem, maar het legt mij niet de verplichting op de mogelijkheid tot extase te ontkennen. Kijk, wij zien de Griekse filosofie als een hoge vorm van menselijk denken. Die rijpte ook in een maatschappij waarin slavernij voorkwam. Socrates was misschien niet zo maatschappelijk geëngageerd, maar hij stimuleerde wél een bepaald soort denken. En ik… vergelijkbaar.’

Moeten we niet eerst een betere maatschappij bewerkstelligen alvorens ons over te geven aan de extase?

‘Nééé. O nee. Daarom is de Bhagwan-beweging gelukkig zo’n bedreiging voor de maatschappij die we nu kennen. Die jongens zijn niet bereid zich te laten indelen als actiegroep. Die laten alles los en tasten daarmee het systeem pas echt aan. Wat heeft een kleine minderheid nou aan actie, subsidie en een clubhuis om georganiseerd te mokken? Dan ben je deel van de maatschappij en ik zeg dat je daar principieel niks mee te maken moet hebben.’

Principieel… ja ja. Je vindt de Bhagwan-beweging dus effectiever dan de Pacifistisch Socialistische Partij?

‘Véél effectiever, véél intelligenter, véél bevrijdender. Godallemachtig, als je een vergadering van de PSP hebt meegemaakt, kom je niet erg opgewekt thuis. Door het woord van Bhagwan wel, onherroepelijk. En heus, dat is voor iederéén weggelegd. Als je naar primitieve culturen kijkt, zie je dat de hele stam deelnam aan een ritueel, ál die Afrikanen. De extase was niet alleen weggelegd voor de medicijnman en het opperhoofd.’

Sneller pratend, naar de rand van de stoel schuivend: ‘Ondanks het socialisme is de slavernij hier groot – omdat we in ons hoofd niet eens meer weten wat vrijheid is. Iedereen snakt naar werk – naar slavernij dus. Dat is de meest merkwaardige ontwikkeling die zich tijdens de evolutie in het denken heeft afgespeeld.

Hoe we terug kunnen, neef Kees óók, daar heb ik geen enkel idee van. Maar het zal gebeuren met gigantisch grote klappen. Er gaat een bom vallen of er knalt een kerncentrale uit elkaar. Dat gaat gepaard met miljoenen doden en het uitwissen van een cultuur.’ Zuchtend: ‘Ach… we hebben maar zeventig jaar te leven. Benut de kans, niemand heeft het recht je op je vingers te tikken als je van het leven wilt genieten.’

Heb je medelijden met de oude Freek?

‘Ik heb het gelukkigmakende vermogen dat ik me erg weinig herinner. Ik heb meer vóór me. Maar ik moest door die pamflettenfase heen om te worden wie ik nu ben. En ik zie scherp hoe dat met anderen gaat. Als ik mensen van de Evangelische Omroep hoor, denk ik: je bent op weg, je hebt in ieder geval die godsdienstige kick al gekregen. Nu alleen nog dat houvast, Jezus, loslaten en alleen durven zwemmen.’

Hoe ziet jouw relatie met God er dan uit?

‘Ik heb een afkeer van machtswellustelingen die één zekerheid uistralen, die zeggen: “Kom hier, kijk eens wat een lief tempeltje.” Theorieën over de Heilige Drie-eenheid vind ik beschaafd gelul, maar ik voel op sommige avonden dat de Heilige Geest neerdaalt, dat hij in de zaal aanwezig is. Het heeft iets met je natuur en met concentratie te maken.’

‘Hij lééft,’ zei je ooit.

Kortaf: ‘Dat kan ik me niet herinneren. Ik zou nu zeggen: “Ik weet, ik leef.” Dat is bijna hetzelfde.

Mijn vader was dominee, ik ben religieus opgevoed. God trapte ik op een zeker moment weg. Als dat gevoel terugkomt, omarm je de eerste de beste omschrijving.’

En hoe zie je hem nu?

‘In mijn programma zeg ik: “Als ik werkelijk wat mee te delen heb, moet ik mijn mond houden.” Nou, als ik de werkelijkheid die ik op dit vlak ervaar ga uitleggen, dan…’ Strakke lippen. Hij observeert een kop groentesoep. ‘Ik heb het idee dat het een kwestie van dimensies is. Einstein is aardig in de buurt gekomen door te zeggen: “Energie is massa maal de lichtsnelheid in het kwadraat.” Daarmee heeft hij duidelijk gesteld dat de dimensie hier op aarde een illusie is. Daarnaast is alleen licht, of alleen energie. En wij hebben de mogelijkheid dat te zijn, hier – de mogelijkheid niet alleen massa te blijven. Dus ik denk dat buiten dit gestolde gedoe nog iets zweeft of zich snel voortbeweegt. Iets dat het in zich heeft in te grijpen.’

Wat betekent dat concreet?

‘Als je in de bijbel kijkt, zie je dat de mens de keuze heeft tussen goed en kwaad. Wij kiezen tóch voor de materie. Alles wat wij doen in het leven om te bewijzen dat we vrij zijn – zoals Adams eten van de appel, ook al een keuze voor de materie –, dat alles maakt dat we zwaarder gebukt gaan onder dit leven.

Het kiezen voor het goede, daar hadden de christenen het trouwens bij moeten laten. Op het moment dat Mozes van die berg afkwam en die tien geboden uit zijn poten liet vallen, had hij moeten denken: dit is een teken. Kortom: hij had ze daar moeten laten, je moet nooit willen concretiseren wat in de hoofden van mensen leeft. Regels veroorzaken onderdrukking. Iemand moet niet met een brok steen en de pretentie van een heuvel afkomen en mij vertellen wat ik moet doen en laten – dat wéét ik wel.’

Malcolm Muggeridge zegt in Een visie op Jezus dat het najagen van geld en goed iets verachtelijks is in het licht van een leven na de dood.

‘Ja, als je niet bang hoeft te zijn voor de dood, kan het je niet schelen of de grote boem komt. Niemand pakt mij door me dood te maken. En ik heb het niet eens nodig dat iemand me een taartje geeft als ik in dit leven gehoorzaam ben. Dit aardse bestaan geeft op zich al voldoening. Oké, toegegeven, omdat ik in een bevoorrechte positie zit. Maar veel collega’s hebben ondanks dat een nog grotere puinhoop gebrouwen. Elvis Presley bijvoorbeeld. Mensen die iets kunnen en dan denken dat ze het aan zichzelf ontlenen.

Ken je de Grand Canyon? Ruim 2000 meter diep, 144 kilometer lang. Een rivier die zich in twee miljoen jaar door het steen heeft gesleten. In dat gat vallen al onze pretenties. En wat gebeurt er? We sturen expedities, laten ezels achter en die beïnvloeden de flora zodanig dat het gebied binnen de kortste keren naar de kloten gaat. De pretenties van mensen leiden tot vernietiging.’

Radicaliseren of religieus worden, op die wissel stond je.

‘En ik koos voor de liefde, ik koos ervoor geridiculiseerd te worden. Maar misschien pak ik over drie jaar toch een stengun.’

Je durft te beweren dat je iets Messiaans hebt. Freek de Ziener. Het is nogal wat.

‘Dat… dat… dat voel je.’ Branieachtig: ‘Je moet je kwaliteiten kennen. De één zegt: “Ik ben een aardige voetballer.” De ander: “Ik ben een Messias.”’

Dit is een spelletje?

Ernstig: ‘Ik heb het gezegd in oprechtheid, maar ironiseer het tegelijkertijd. Want kijk, op het moment dat ik zeg dat ik de Messias ben, komt er alwéér een ober met groentesoep. “Dank u!” Misschien is dit het laatste avondmaal wel.’

Ga je niet wat ver als je zegt: ‘Zoals Jezus te Kanaän toeschouwers nodig had om water in wijn te kunnen veranderen, heb ik publiek nodig om mijn magie waar te maken’? Hoogmoed.

‘Jezus heeft geen moment nagelaten te zeggen: “Ik ben de weg, de waarheid en het leven.” Was dat hoogmoedig? Nee, hij vond dat hij gelijk had. Ik ben iets genuanceerder: Ik ben een weg, een waarheid, een leven.

En dit is nog maar een zijweggetje op weg naar Thuis. In dit programma klem ik me nog net aan de aarde vast. Maar ik wil ééns via de hoofdweg uitkomen bij een extreem hevige vorm van religie. Ik wil dat meemaken, al ben ik er bang voor. Je wordt letterlijk uitgekotst.’

Geen angst voor het gebeuren zelf?

‘O nee. Dat is heerlijk. Verrukkelijk. Het moeilijke stadium is dat van het loslaten van die waanzinnige hechting, je gezin. Dat je die mensen in je uiterste consequentie moet verlaten. Je kiest voor de totale extase…’

En wat zegt je vrouw daarvan?

‘Ja, wat zegt die… “Wil je nog een boterham?” ofzo.’

Weet je zelf waar de scheidslijn tussen het acteren en gewoon mens zijn ligt?

‘Mensen willen mijn geheim heel graag beetpakken. “En nou heb ik je! Nou is het met je gebeurd!” Het aardige is nou juist dat het bestáát, die tweeslachtigheid die ik uitstraal.’

We zijn bang dat je straks de bijl op onze polsen zet door te zeggen: ‘Het was een act, wie het geloofde, is gek.’

‘Natúúrlijk tuint iedereen erin, iedereen gelooft in wat ik zeg en dus is het ook geen onzin. Ik geloof er zelf ook in. Mensen zoeken te veel naar het absolute, het enige ware. Dat is nergens te vinden, alles is namelijk waar. Mijn geest is flexibel en heeft niet de behoefte zich ergens op vast te pinnen. En dus kan ik beweren dat de EO en evangelisten als Johan Maasbach minder verderfelijk zijn dan iemand die kopietjes draait op z’n werk. Dat is triester. Mensen willen kleedjes op de tafel en schilderijen die recht hangen. Maar negers die zes dagen om een totempaal dansen – dat is pas fantastisch. Wij zitten nu aan jointjes te sjorren om los te komen.’

In je voorstelling schop je flink om je heen. ‘Linkse mensen moeten met z’n allen twee dagen in een tredmolen gaan lopen, dan is het energieprobleem zó opgelost.’ Ze zien ‘Vader Abraham als de oorzaak van de Derde Wereldoorlog’. En lesbiennes wil je ‘niet op hun pik trappen’. Is dat niet wat goedkoop?

‘Een grap is nooit gemakkelijk. En ik doe niet moralistisch over mijn vak: wat leuk is, is leuk. Ik heb eens gezegd: “Ik zag mijn kont net in de spiegel en dacht, verrek daar heb je Wiegel.” En wat denk je? Het werkte.

Dat aanpakken van links is ook een reactie, het komt voort uit ergernis. Het is mooi tegen de kernwapens te demonstreren, maar als iemand dan op zo’n podium gaat roepen: “Wij zijn de nieuwe Europeanen…” God beware me! Ik voel me volstrekt geen Europeaan. Dat zegt me niks, wel dat je in ene met 400.000 mensen het lied “Vrede op aarde” zingt. “Ere zij God,” zong ik daar, we hunkeren naar een eredienst. Maar het is ons allemaal uit de handen geslagen en iemand die zijn kop opsteekt om er weer iets over te zeggen, wordt onthoofd. Ik dan niet, maar Foudraine wordt bestempeld als een malloot.’

Omdat men ervan uit gaat dat hij een beroemd psychiater is die méént wat hij zegt. Jouw tragiek is eigenlijk dat men door de grappen van de komiek heen de ernst niet ziet.

Droog: ‘Mensen denken dat ze niet hoeven in te gaan op iets dat wordt gebracht in de vorm van een grap.’

Dat moet pijn doen. Je hebt toch de wil gehoord te worden?

‘Die pretentie heb ik gehád.’

En nu lucht je alleen je hart nog maar?

‘Ja, ik sta tegen de zee te schreeuwen. Ik oefen mijn gestotter. Het kan me niets meer schelen of mensen het oppikken. Ik wens niet in de eeuwenoude fout te vervallen van het brengen van een boodschap: “Luisteren! luisteren! Dit of dat moet je doen!” Dat is nu juist zo levensgevaarlijk.’

Ik geloof je niet. Als recensenten blijven steken in ‘Freek de Jonge rondt komiek zelfonderzoek af’, ‘Freek laat ontleedmes thuis’ en ‘Freek komieker dan ooit’, dan geeft dat géén lekker gevoel.

Zacht: ‘Ja… dat is natuurlijk verschrikkelijk. Bedroevend. Ach, misschien is het wel beter zo, misschien snijen ze mijn strot wel door als ze verder kijken. En ik heb die lach natuurlijk nodig, dat is mijn redding. Als ik twijfel – kan ik wel vliegen? – en de zaal zegt: “Jij kan dat”, dan beginnen die vleugels te klappen en hop, daar ga ik weer. Als er alleen maar mensen komen die geïnteresseerd zijn in mijn filosofische ontwikkeling, ga ik plat op mijn bek. Zonder die lach kan ik niets.’

De adoratie van je publiek is grenzeloos. Als je een minuut stilzit, stikt de kudde van het lachen.

Grijnzend: ‘Jááá! Het hoogtepunt is dat ik thuisblijf en de zaal zich kostelijk vermaakt. In Den Haag kregen ze vorige week te horen dat ik ziek was. “Welnee, dat hoort erbij, laat ons er door.” Toen ik in Papendrecht een voorstelling afbrak en ziek naar huis ging, bleven er een half uur lang mensen in opperste afwachting zitten. Als ik letterlijk doodga op het toneel zal niemand toespringen om me te helpen.’

Wars van ideologieën als je nu bent, ga je zeker ook niet meer stemmen?

‘Ik ben nog lid van de Partij van de Arbeid. Nu die zoveel stemmen verliest, vind ik het wel leuk bij een kleine minderheid te horen.’

Mijn klomp breekt. Jij was toch die jongen met dat programma waarin een keuze voor links of rechts als zot werd afgeschilderd?

‘Eh…’

PvdA stemmen is linksaf slaan.

Zoekend: ‘De PvdA hinkt op twee gedachten. Toch? De sociaal-democratie prediken en het materialisme omarmen. Da’s links en rechts in je verenigen.’

Het zou consequent zijn je niets meer aan de politiek gelegen te laten liggen.

‘Pfff… dat soort consequenties, daar koop je toch ontzettend weinig voor? De PvdA vecht voor een hele grote laag in de bevolking die hulp en macht nodig heeft. Daarvoor kan ik mijn ogen toch niet sluiten?’

Samengevat: ook Freek de Jonge ziet zich gedwongen een keuze te maken voor of tegen een bepaalde politiek, voor of tegen het barricaderen van een kerncentrale.

‘Dat is soms onvermijdelijk, ja.’

En jouw keuze…

‘… is optreden voor de mensen die barricaderen.’

Zelf blijf je afzijdig. Jij denkt na over de Heilige Geest.

‘Omdat ik er het nut niet van inzie. Mensen die tegen die centrales vechten, willen in een auto rijden en centrale verwarming hebben – en zijn dus zelf verantwoordelijk voor de bouw van zo’n ding.’

Je voorspelt een oorlog. Ouders vertellen in je voorstelling hun ontevreden kinderen over de bloembollen die ze aten in de Tweede Wereldoorlog. Je legt dat uit als een lied van verlangen naar dood en verderf.

‘We willen weer heldenverhalen, romantiek. En er is een economische oorzaak voor oorlog. Dan kunnen we tenminste weer iets gaan opbouwen, want nu zijn we klaar. De crisis is dat iedereen alles heeft en dus stopt met geld uitgeven. Dus: krabben aan de korst van de welvaart totdat de pus eruit vloeit. De vredesbeweging draagt er ook z’n steentje toe bij door te polariseren binnen de NAVO.’

Innerlijke chaos was twee jaar lang je drijfveer. Nu zeg je helderheid te hebben. Daarmee is het fundament onder je kunstenaarschap verdwenen.

‘De artiest moet lijden, dat idee? De areligieuze klootzak die geen rust kan vinden?’ Boze blik: ‘Iemand kan ook met een ander soort engagement werken. Hij kan alles wat geleden wordt om hem heen persoonlijk ervaren – zonder zelf echt te lijden.

Ik weet dat ik heb gezegd: “Als je ziet hoe alles in elkaar zit, dan hoeft het niet meer.” Dit programma heeft al iets van gemoedsrust en genoegzaamheid. Ik zal dan ook moeten zoeken naar een nieuwe uitdaging. Ik ga eerst een film maken, maar daarna kom ik terug.’

Cineast Stelling verfilmt de afgelopen twee jaar, niet?

‘Dat was de bedoeling, maar we gaan nu een andere kant uit. Het wordt een silent movie over twee broers in een provinciaal milieu. De één raakt vol van een goochelaar en zijn assistente – die staan voor kunst. Zijn zwakbegaafde broer pikt dat niet, probeert hem te wurgen en gaat naar een inrichting.

Maar je geloof is die zwakbegaafde.

‘Ja… dat is mijn alter ego. Dat is het koesteren van de onschuld, van de naïviteit. Zeggen van: “O, hadden we dat maar vastgehouden.” Het zou de redding van de wereld zijn geweest. Maar wij moesten zo nodig weten wat er aan de andere kant van de zee lag. Wij moesten – typisch menselijk – denken en doordenken. De logische consequentie daarvan is de vernietiging.’

De Tijd, 1982

JOHAN CRUIJFF

Voetballer

‘Als Ajax niet naar me had
geluisterd, was het nooit
op zo’n hoog niveau gekomen.’

‘Persoonlijk excelleren, daar gaat het mij niet om, dat probeer ik je nou de hele tijd uit te leggen. Ik hoef geen bal aan te raken, geen voorzet te geven, om mijn werk perfect te doen. Ik ben ingehuurd voor ideeën.’ El Salvador noemden de fans van Barcelona hem toen hij vol wrok Nederland de rug had toegekeerd om in Spanje opnieuw te beginnen. Nu is de frêle Noerejev van het profvoetbal terug om Ajax te verlossen. En zichzelf – van schulden. Het belang van de binnenzool, 25.000 dollar voor 45 minuten, de falende pers, levende ballen. Een uurtje in de kantine met Cruijff: ‘Voor sommigen is seks voor de wedstrijd achteraf een goed excuus.’

Terwijl de laatste voetbalfanaten die uit Limburg zijn overgekomen om Ajax te zien trainen tevreden wegslenteren van de weide waarop zoëven de raspaarden nog draafden, begint de negentienjarige Frank Rijkaard in het spelers-home aan zijn huiswerk en Johan Cruijff aan een gesprek over de sport die hij tot wetenschap heeft verheven.

‘Dat sloeg natuurlijk helemaal nergens op,’ zegt hij kwaad. ‘Belachelijke onzin, dat was het. Eerst riep iedereen: “Ik moet nog zien of hij wel kan meekomen.” Na een week ben ik weer “de allerbeste”. Uitersten, daar hou ik niet van, elk uiterste is iets waanzinnigs. De ene week prijzen ze je de hemel in en de andere week ben je goed voor het graf. Daar raak ik aan gewend. Ik was allang blij dat ik de eerste wedstrijd na mijn terugkeer zo goed speelde dat iedereen de mond werd gesnoerd en ik aan mijn taak kon beginnen: jonge spelers de weg wijzen. Dat heeft te maken met inzicht. Inzicht is het belangrijkste. Ik beheers een heleboel onderdelen perfect, negentig procent van het voetbalvak beheers ik. Maar een balletje trappen is de minst belangrijke factor.’

Dus zelfs een invalide zou een topspeler kunnen zijn?

‘Nee, dan zou je niet kunnen lopen. En ik zou veel weerstand ontdekken als ik tegen een jonge speler zeg: “Zo en zo moet je het doen”, terwijl ik zelf geen poot kan verzetten. Dan krijg je natuurlijk problemen.’

Groentehandelaar Manus Cruijff uit Betondorp, recht tegenover het in de Watergraafsmeer gelegen Ajax-stadion, wist zeker dat zijn zoon een hele grote zou worden. Dat joch liep altijd in de Weidestraat achter een bal aan te rennen. In 1964, toen de aankomende maestro zeventien jaar oud was, maakte Hendrik Johannes zijn debuut in een Ajax dat na tien competitiewedstrijden (en zes nederlagen) op de derde plaats van onderen stond. Tegenstander was het in de hoogste regionen vertoevende GVAV. De kranten na die wedstrijd: ‘Mede doordat de Groninger doelman Van Leeuwen geblesseerd raakte na een botsing met Muller kon de Amsterdamse rechtsbinnen Kruyf er tenslotte 3-1 van maken.’

De volgende drie seizoenen werd Ajax met een jaarlijks vijftienduizend gulden verdienende Cruijff in de spits kampioen. Schoonvader Coster zorgde in ’67 voor een herziening van zijn contract. Johan dook op in advertenties, opende beurzen, sloeg eerste palen en knipte linten door.

De koning van de curve dirigeerde drie Europacups en een wereldbeker bij elkaar – en de afgunst groeide. Trainer Michels (maakte hij Cruijff groot of Cruijff hem?) repte over een spelersgroep die het niet kon verkroppen dat het jochie uit Betondorp tot in Nairobi gespreksonderwerp was. Spelers als Haan, Krol en Keizer zouden hem ‘onuitstaanbaar’ vinden. In ’73 ontfutselen ze Cruijff de aanvoerdersband, waarop hij besluit te vertrekken. De Catalaanse supporters van FC Barcelona halen hem binnen als El Salvador (De Verlosser).

Ajax wordt kort na zijn vertrek door CSKA Sofia uit het Europacup-toernooi gestoten. Híj kent slechts succes: de West-Europese sportpers roept hem in zijn Spaanse tijd tweemaal uit tot Voetballer van het Jaar.

Cruijff nu: ‘Ik zal ongetwijfeld teruggaan naar Spanje. Niet om te voetballen, maar om te wonen. Het is een fantastisch land.’

Niet alleen bij Ajax kampte het enfant terrible met problemen. Rellen om shirts met merknamen, wie-deelt-de-lakens-uit-ruzies (Jan van Beveren en Willy van der Kuylen verlieten eens zinderend van woede het Zeister trainingskamp) en roddels over zijn zuinigheid. In een televisie-uitzending gaf Willem van Hanegem hem eens een pakje sigaretten met de historische woorden: ‘Kan je er eindelijk zelf eentje weggeven.’ Cruijff eiste ook meer geld voor spelers in het Nederlandse elftal. De kleine vedetten in zijn kielzog profiteerden mee.

En dan waren er de scheidsrechters met wie hij voortdurend in de clinch lag. In Spanje schold hij een referee uit voor ‘hoerenjong’.

‘Praten met een scheidsrechter is altijd stom,’ beseft hij inmiddels. ‘Toch wisselde ik nogal eens wat woorden met zo’n man. In dit geval ben je ouder geworden en is je manier van praten veranderd. Het waren altijd reacties, nooit gesprekken. In het voetbal is geen tijd om te zeggen: “Meneer, moet u luisteren, ik zou zóóó graag willen dat…” Je zit met emoties. Ik vermoed dat ieder mens last van emoties heeft. Als jij op twintigjarige leeftijd een politieagent tegenkomt die in jouw ogen iets fout doet, reageer je wel wat feller dan wanneer je vijfenzestig bent.’

In 1978 liep het Olympisch Stadion vol voor zijn afscheidswedstrijd; Cruijff als gastspeler in Ajax. Het werd een afgang. De Duitse tegenstander, een ooit door de Amsterdammers vernederd Bayern München, zon op wraak. Bovendien waren naijverige Ajaxspelers niet voornemens al te veel zweetdruppels te plengen voor Meneer De Geldwolf. Nummer 14 zag achtmaal zijn goalie naar het net lopen. Zijn eigen ploeg scoorde niet.

‘Ik praat daar niet meer over. Ik kijk nooit achterom. Nooit.’

Cruijff, op dat moment miljonair met een geschat vermogen van vijftien miljoen gulden, ging in zaken. Hij liet zijn schoonvader vallen en ging in zee met de playboy Basilevitsch. Een oplichter. Hij investeerde het geld dat de voetballer bij elkaar schopte in varkensfokkerijen, wijnen, kunst en onroerend goed. De Joegoslaaf behartigde de zakelijke kant, maar Cruijff bleek verantwoordelijk voor wat zijn compagnon deed. Een misrekening. Miljoenen verdwenen even snel als Het Talent tegenstanders van de grasmat speelde, en later ingeschakelde advocaten konden daaraan niets meer veranderen. Momenteel zou hij nog voor vijf miljoen in het krijt staan bij drie Spaanse banken. De Banco Central veilt Cruijffs bezittingen in Spanje. Hij moet het zelfs moeilijk hebben met de aflossingen voor zijn huis in Vinkeveen.

‘Schulden,’ gaf hij dan ook als reden op toen iedereen vroeg waarom hij een jaar na zijn afscheid weer in Amerika ging voetballen. Hij weigerde halsstarrig zich failliet te laten verklaren, daar was hij te trots voor.

Zijn verrichtingen voor de Washington Diplomats waren pover. De verdiensten niet. In november 1980 kwam hij terug naar Nederland om bij Ajax in dienst te treden als technisch adviseur. Die baan weerhield hem er niet van een half jaar later voor het Spaanse Levante op te treden (een half seizoen voor f 650.000,-). Niet veel later onderging hij een liesoperatie. Veertien dagen later speelde hij tegen betaling van 25.000 dollar drie kwartier voor AC Milan. Van zijn reputatie is in die fase niet veel meer over.

‘Dat zijn allemaal momentopnamen,’ zegt hij. ‘En hoe gaat dat? Ze zien je één wedstrijd ergens spelen en als het dan niet zo loopt is de wijsheid een half jaar lang dat je voetbalt als een krant. Van die domme opmerkingen. Nou, als ik twijfel aan mezelf, als ik zie dat ik geen snelheid meer heb, een bal niet op een bepaalde plek kan krijgen of er geen kijk meer op heb, dan zeg ik zélf wel: “Jongens, over, ik kan niet meer.” Het hoe en waarom van een keertje falen, dat zien alleen de kenners, mensen die professioneel inzicht hebben, ik bedoel topniveau-inzicht. Dat is een beperkte groep, zelfs onder de spelers.’

Herfst ’81 leidden schier eindeloze onderhandelingen tot de come-back van het frêle fenomeen. Coster was weer present, maar ook de directeur van Eurofashion (een bedrijf dat belangrijke confectiemerken in Nederland vertegenwoordigt), Hans Muller. Hij had Johan ertoe overgehaald zijn naam te geven aan een nieuw onderdeel van zijn onderneming: Cruijff Sportswear.

Niet lang geleden zei je: ‘Voetballen en zaken doen tegelijkertijd, dat was een vergissing.’

‘Dit ligt anders. Ik heb geen geld gestoken in deze zaak. Ik heb geen financiële taak, ik moet een product promoten. Dat is een groot verschil. De risico’s zijn veel kleiner omdat je er niet echt in zit, maar ernaast staat. Ik ben niet bang dat deze mensen zich zullen ontpoppen tot figuren die eropuit zijn me te grazen te nemen.’

En nu sta je op een beurs het belang van een binnenzool uit te leggen.

‘Daar heb ik ook eigenlijk absoluut geen verstand van. Maar door het dragen van voetbalschoenen, vijftien of twintig jaar lang, ga je wel voelen wat goed of slecht is.’

Zijn contract met Ajax was een gok die goed is uitgepakt. Hij krijgt anderhalve ton bruto voor een half seizoen en strijkt vijftig procent op van de recette die boven die van het vorig seizoen ligt. Een voorbeeld: Ajax-MVV was begroot op 7000 toeschouwers. Er kwamen echter 21.400 mensen. Kassa: van de 14.400 nietverwachte kijkers kochten er in feite 7200 hun kaartje niet bij Ajax maar bij Cruijff. Dat moet zelfs voor hem iets bijzonders zijn.

‘Vind ik een vrij negatieve en domme vraagstelling,’ zegt hij geïrriteerd. ‘Om de eenvoudige reden dat je er nu een bepaalde wedstrijd uitpikt. Een andere keer is het veel minder. En bovendien houd je geen rekening met de stadion-kosten en het feit dat je bij zulke bedragen direct in de 80%-belastingsfeer zit.’

Zijn rentree was sprankelend. In de eerste wedstrijd, tegen Haarlem, passeerde hij na ruim tien minuten speeltijd enkele verdedigers en lobde hij de bal met veel effect over de wanhopig graaiende keeper. Met zijn komst veranderde de ploeg in een doelpuntenmachine. De goudkarpers uit Ajax’ kweekvijver (Vanenburg, Olsen, Kieft, Van ’t Schip, Van Basten, Rijkaard) lieten zich van meet af aan de bevelen van Het Grote Voorbeeld welgevallen. Slechts een enkele maal, vooral in uitwedstrijden tegen onbetekenende tegenstanders, bleef de wals in de eerste versnelling steken. Zoals tegen FC Groningen.

Ronald Koeman had je flink in de tang.

Priemende vinger: ‘Heb jij die wedstrijd gezien?’

Op de televisie.

‘Dan kun je geen oordeel geven. Wat ze zeggen over die wedstrijd is helemaal niet waar. Ik vond het zelfs een van de beste wedstrijden uit de reeks.’

Je excelleerde niet.

‘Persoonlijk excelleren, daar gaat het mij niet om, dat probeer ik nou al de hele tijd uit te leggen. Dat heeft helemaal niks met mijn werk te maken. Kijk, als je op een gegeven moment na een 1-0 met 2-1 achterkomt, dan begint mijn werk. Dan moet ik ervoor zorgen dat we die wedstrijd niet uit handen geven. Dus: rust, aanwijzingen, overzicht, beheersing. Ik hoef geen bal aan te raken, geen voorzet te geven om mijn werk perfect te doen. Ik ben ingehuurd voor ideeën. En als ik dus naast het team sta en ze winnen dankzij mijn ideeën tóch, dan is mijn opdracht geslaagd.

En die Koeman… niks ten nadele van die jongen, maar er wordt gezegd dat hij prima speelde, terwijl mijn privé-mening is dat hij slecht was. Dus niet gewoon slecht, maar erg, heel erg slecht. Af en toe lees je in de krant dat Schoenaker zo’n mooi kopdoelpunt heeft gemaakt en dan heeft hij ‘m er toevallig ingeschóten. Da’s nou zoiets. Als je die commentaren van de pers leest, dan denk je: zitten jullie nou met je ogen dicht op die tribune? Ze zien meestal alleen maar wat iemand met de bal doet. Tactiek? Hebben ze nooit niet van gehoord.’

Je moet bij een achterstand zorgen dat niet iedereen als een blind paard gaat lopen rennen, legt hij uit. ‘Oogkleppen op, dat zie je heel vaak. Dan is er iemand nodig.’

En spelers die naar zo iemand luisteren.

‘Uiteraard.’

Doen ze dat?

‘Ja, natuurlijk, anders lukt het niet.’

Sjaak Swart, ooit een schicht op de rechtsbuitenstek, merkte onlangs op dat Cruijff het zo naar zijn zin heeft omdat in dit team geen rivalen zitten. Hij kan de heerser zijn; pupillen halen het niet in hun hoofd zijn deskundigheid in twijfel te trekken.

‘Als je jonge jongens positief helpt, komt er een soort respect en begrip bij. Maar vroeger werd er ook numeriek geluisterd. Als dat niet het geval was geweest, was Ajax nooit op zo’n hoog niveau gekomen. Ik had al op vrij jonge leeftijd de leiding in het veld.’

Is het niet wat makkelijker Ophof iets op te dragen dan Keizer (de fameuze linksbuiten die zich indertijd met schaarbewegingen een weg langs zijn tegenstanders baande)?

‘Precies hetzelfde! En het hele elftal, de hele opstelling heeft ermee te maken. Als er ergens een hiaat zit, komt het er niet uit. Elke wedstrijd, elk moment zijn er problemen. Als de stand 0-0 is, is het uitgangspunt heel anders dan wanneer het 1-0 of 0-1 is. Zeker wel. Dat zijn drie verschillende componenten. Wat gaan die andere jongens doen, wat niet? En hoe reageren wij daarop? Dat zijn allemaal dingen die in een potje zitten. En dan is het degene met de meeste ervaring die beslist wat er gebeurt. Het gaat dan vaak om één woord. Je kunt niet even een time-out aanvragen en een vergadering op de middenstip houden. Nee, iedereen moet blindelings luisteren. Gebeurt dat niet, dan gaat er tien seconden voorbij die fataal kunnen zijn.’

De speler die jou nu onder de zoden schopt, wordt vermoord door de F-side.

‘Jawel, maar dat is weer een beperkte zienswijze. Iedereen denkt nu dat niemand me durft aan te pakken, maar het is toch logisch dat die mensen gaan verdedigen als ik in de buurt van het doel kom? Hele normale zaak. Het enige dat niet normaal is, is dat ze me gaan dekken als ik bij mijn eigen doel ben. Dat is waanzinnig, zeker met 60.000 mensen op de tribune. Dat doe je niet. Ik dacht dat we er nu wel allemaal achter waren dat het publiek momenteel de enige belanghebbende is. Wij staan allemaal ten dienste van het publiek. Sommigen laten dat nog niet helemaal tot hun hersens doordringen. Het gaat al slecht genoeg in de voetbalwereld, dan moet je niet ook het spel nog eens verzieken.’

Jij bent trainer en staat voor een kampioenswedstrijd. Denk je dan ook niet: kan mij het schelen of het een leuke wedstrijd wordt, ik laat gewoon de gevaarlijkste man van de tegenpartij stevig dekken? Het gaat om het resultaat.

Droog: ‘Dan moet je aanvallen. Anders win je nooit. Het maakt allemaal niet uit. Tegen PSV sta ik in de eerste helft tegenover Huh, die Koreaan. Zware dekking. Het blijft 0-0. Ik val uit en in de tweede helft krijgen ze er drie om hun oren. Die man is niet over de middenlijn geweest! Als hij in de eerste helft ook eens had aangevallen, zouden wij misschien hebben verloren. Dus kunnen ze een excuus gebruiken, maar voor kenners is dat zwak natuurlijk, hè? Voor de kenners is dat zeer zwak. Ze hebben zeggen en schrijven niet één kans gehad.’

Je bewondering gaat uit naar spelers die vanuit een vooruitgeschoven positie op het middenveld opereren, is het niet? Di Stefano, Netzer.

Weer: ‘Dat is veel te beperkt gedacht. Waarom vind ik die zo goed? Niet omdat ze wat met een bal konden, maar omdat ze altijd op de juiste plaats waren. En dat heeft niks met een bal te maken, die kan helemaal niet in de buurt zijn, niks met passen en niks met doelpunten. Die mensen waren positioneel – verdedigend en aanvallend – verschrikkelijk sterk. Overal waar het probleem was, doken ze op.’

Kun je je een moment herinneren waarop je wat dat betreft faalde?

‘Nee. Ik ben altijd wel in de buurt. De laatste jaren helemáál. Het punt is alleen: je hebt gezien wat er gaat gebeuren, je lost het op en dan komt je pass net niet aan. Dan zeggen de mensen: slechte actie! Onzin, vóórdat jij die bal een schop geeft, heb je het belangrijkste werk gedaan.’

Het arme en met weinig talent bedeelde DS ’79, de David van het betaalde voetbal, wipte enkele maanden geleden Goliath Ajax uit het bekertoernooi. Hoe kan dat nou?

‘Wat voor onderdeel van de journalistiek doe jij?’

Ik interview graag.

‘En hoe doe je dat?’

Daar moet je iets van hebben gemerkt.

‘In ieder geval zie ik papieren en bereid je iets voor, dus je hebt de tijd om na te denken. In voetbal heb je nooit geen tijd om na te denken. Punt één. Punt twee: er zijn omstandigheden die je niet in de hand hebt. Het veld, bewegende elementen, scheidsrechters, de bal. Zo’n bal mag niet te hard of te zacht zijn, een bal moet leven, springen. Een bal die op een gedeelte van het veld komt waar schaduw is, schiet door de vochtigheid soms sneller door. Als wij met een vochtige bal – daar spelen we altijd mee – op een kurkdroog veld komen, dan krijgen we problemen. Jij schrijft met een bepaalde ballpoint en als ik je nu een Bic of een Parker geef, dan ligt die je niet. Kortom: het zijn allemaal onberekenbare dingen – en dus kan het fout gaan.

Kijk, jij kan lekker achter je bureau je vragen gaan zitten bedenken. Daar mag je dagen over doen. En dan moet je ons zien: het is per seconde, per halve seconde, een onderdeel daarvan, dat tweeëntwintig mensen zich bewegen. Als ik een bal aan de voet heb die ik wil afspelen, moet ik rekening houden met mijn bewaker, de wind, het gras, de snelheid waarmee de spelers lopen. Wij berekenen de kracht waarmee je moet schoppen en de richting waarin binnen één tiende seconde. Een computer doet daar twee minuten over!’

Intuïtie?

‘Heeft er niets mee te maken. De anderen moeten erop reageren. Ze moeten gelijkluidend denken. De hele rij moet op jouw pass zijn ingesteld. Als dat zo is, krijg je een goed eindproduct. Als je deze dingen weet, komen jouw vragen een beetje lachwekkend over. Dan zie je dat er een stuk misbegrip is tussen wat de één zijn vak is en wat de ander zijn vak is. Ik wil dus zeggen: een voetbalwedstrijd is geen optelsom, die kun je niet becalculeren.’

Wat moet er nog aan het huidige Ajax worden veranderd om ook in de Europese arena succes te kunnen boeken?

‘Leeftijd. Dat wil zeggen: ervaring. Dat is iets wat zelfs ik niet kan veranderen. Tot die tijd kunnen ze niet zelf beslissingen nemen en geef ik dus aanwijzingen.’

Vergelijk het team eens met de oude gouden ploeg.

‘Het stadium waarin toentertijd de Europacup-finale werd bereikt, maar we verloren. Van AC Milan. Zuiver door gebrek aan body. Iets daarvóór misschien.’

En zijn er zwakke plekken?

‘Daar héb je het nou weer: het gáát niet om zwakke plekken. Het gaat zuiver om een geheel. En een geheel valt dan weer uiteen in plekken. Een voorbeeld. Je hebt een goeie technische rechtshalf en een goeie technische rechtsback. Dat kan best te veel van het goede zijn. Dan praat je dus helemaal nog niet over zwakke plekken. Nou, dit team is helemaal nog niet uitgebalanceerd en dus kun je ook nog niet zeggen waar te veel van het goede zit.’

Verdedigend zijn jullie zwak.

‘Dat zeggen ze al vijftien jaar van Ajax. Als je aanvallend ingesteld bent en je zit dus met zes, zeven mensen in de buurt van hun strafschopgebied, dan kunnen zij met een uitval plotseling een meerderheid hebben. En dan kan het raak zijn, hoe goed je verdedigers ook zijn. Veel doelpunten tegen zegt niks. Als je er zelf maar meer in schopt.’

Je reageert altijd verschrikkelijk serieus. Je lacht nooit. Een ernstig man.

‘Ik ben altijd met m’n vak bezig. Dit vak is serieus. En erg moeilijk, omdat vele wegen naar Rome leiden. Dan heb je niet te lachen. Ontspanning zoek ik thuis, in m’n gezin. En een beetje biljarten, ja. Ook dat effect met die ballen.’

Hij maant (wuivende gebaren) de fotograaf geen platen te schieten als hij rookt. ‘Dat is een slecht voorbeeld voor de kinderen.’

Geloof je in die gezondheidstheorieën? Niet roken, geen seks voor de wedstrijd?

‘Lichamelijk zit iedereen anders in elkaar en toch hetzelfde. Het heeft gewoon met mentale dingen te maken. Geestelijke dingen. Voor de een is het wel goed de avond van tevoren te vrijen, voor de ander niet. Voor sommigen is seks voor de wedstrijd achteraf een goed excuus. Kijk, de ene week doe je het wel en soms weer niet. Misschien tien weken niet en dan een week veel. Afhankelijk van hoe je je voelt, wat je denkt en hoe je het ziet. Het is geen kwestie van: jongens, het is dinsdag, ik moet.

Ach, regeltjes. Het schijnt dat medisch gezien eten vlak voor de wedstrijd heel erg slecht is. Maar als ik gewend ben twee uur voor we beginnen wat te happen, dan doe ik dat gewoon. Honger op het veld is verschrikkelijk.’

Een finale. Twee minuten voor het einde krijgen jullie de beslissende strafschop. Neem je die?

‘Zo vaak gedaan. Degene die het sterkst is op dat moment, moet ’m nemen. Maar ik geef er de voorkeur aan eerst degene die normaal zoiets doet, de gelegenheid te geven. Als ik zie dat hij twijfelt, stap ik eropaf en zeg ik: “Geef die bal maar, ik neem ’m.”’

Er doen geruchten de ronde dat je voor het volgend jaar een miljoen zwart hebt gevraagd.

‘Allemaal waanzinnige dingen. Praatjes. Slaat nergens op. Jaloezie? Ik weet niet waar die dingen vandaan komen.’

Hij lacht nu het gesprek is afgelopen. Twee hoogverzekerde benen doen hem wegsnellen. Ik vraag me af of de noppen van PSV-bewaker Huh nog in het dijbeen staan.

De Tijd, 1982

FONS RADEMAKERS

Filmregisseur

‘Nederland was ook te klein voor
Rembrandt.’

‘Je wordt op je eentje geboren, je sterft op je eentje en tijdens het leven is het niet veel anders. Daarover film ik en daarom film ik.’ Interview met een cineast die toneel eigenlijk interessanter vindt. Fons Rademakers: ‘Ik wil het banale poëtisch maken.’

Hij geldt als een barokke man, een sensibel, gespannen, zelfverzekerd en impulsief mens, een zeldzaam getalenteerde en hoofse vechter. Het is in al die gedaanten dat hij zich laat zien als we bij hem thuis, in een Amsterdamse grachtenpand, over zijn werk praten. Rademakers geeft je het gevoel dat je journalistieke hartchirurgie bedrijft.

Momenteel legt hij samen met Gerard Soeteman de laatste hand aan het scenario van een nieuwe film, gebaseerd op De Aanslag van Harry Mulisch. Het boek gaat over Anton Steenwijk, die tijdens de Duitse bezetting zijn ouders verliest, na verwikkelingen rond een aanslag op Fake Ploeg (‘Hoofdinspecteur van politie, de grootste moordenaar en verrader van Haarlem en omstreken’).

‘Twee jaar geleden kwam Hugo Claus hier binnenstormen met de kreet “Dit moet je filmen”,’ vertelt Rademakers. ‘Hij had de drukproeven van de roman gelezen. Mijn hoofd stond er niet naar, ik was met iets anders bezig. Bovendien had ik al eens een film gemaakt tegen de achtergrond van de oorlog: Als twee druppels water, naar De donkere kamer van Damocles van mijn goede vriend Willem Frederik Hermans. Niet wéér die oorlog, dacht ik. Maar De Aanslag blijkt iets anders dan “wéér die oorlog” te zijn. Het interessante is het aspect van het altijddurende. Het boek illustreert aan de hand van een persoonlijk verhaal dat de ellende steeds maar dóórgaat. Dat er na elke Tweede Wereldoorlog een Korea komt, na elk Korea een Hongarije, na elk Hongarije een Vietnam. Dat oorlog niet iets van het verleden is, maar de normale situatie in de wereld. Bovendien is De Aanslag een whodunit. Iedere gebeurtenis haalt de sluier een beetje meer van die fatale avond af. En centraal staat daarbij het gigantische menselijke probleem schuld.’

’40-’45. Het is ook uw oorlog. Speelt dat een rol?

‘Dat zou heel goed kunnen. Ik verborg joden. In ’43 werd er een keer ’s nachts om drie uur gebeld en stonden er een SS’er, iemand van de Grüne Polizei en een Nederlandse agent op de stoep. Ik moest mee naar het hoofdbureau van de Gestapo. Daar werd ik ondervraagd – ik ontkende alles – en opgesloten. In die tijd speelde ik hoofdrollen bij Cor van der Lugt-Melsert; de voorstellingen konden zonder mij niet doorgaan. De administrateur van het gezelschap kreeg me vrij met een brief van de “foute” burgemeester van Amsterdam, Voûte, want het repertoire van de Stadsschouwburg lag stil en dat kon niet. Ongelofelijk. Nadat ik een dag of tien had gespeeld, stond wéér de agent voor de deur die me de eerste keer met die Duitsers had gearresteerd. Ik kon maar beter vluchten, luidde de boodschap; ze hadden bewijzen gevonden. Toen ben ik als de sodemieter naar Zwitserland gevlucht. Als je zoiets hebt meegemaakt, appelleert De Aanslag des te meer.’

Een film naar een boek…

‘… is geen punt,’ voelt Rademakers de vraag aankomen. ‘Shakespeare en Molière bedachten nóóit een onderwerp, die gingen altijd uit van bestaande verhalen. Nou, dit is een verhaal, zeg! Nondeju, ik wou dat ik ’t zelf had geschreven. Aangezien ik geen auteur ben maar films maak, zeg ik: ik kan ’t in ieder geval in beelden schrijven.’

U hebt meermalen gezegd dat jonge filmers wegens gebrek aan eigen ideeën naar een roman grijpen. Oudere filmers als Rademakers niet?

‘Ha! Nee! Welnee! Veel van die jonge lieden proberen films te maken zonder te weten wat ze willen. Dan wordt het boekwinkels aflopen. Dat is iets anders dan filmer zijn, gedachten over film hebben, en dan geïntrigeerd raken door een bepaald thema in een bepaalde roman. Ik ben niet continu wanhopig op zoek. Dorp aan de rivier, mijn eerste film, was gebaseerd op een werk van Antoon Coolen, maar het waren anderen die me erop attendeerden. Daarna heb ik afwisselend eigen ideeën en boeken verfilmd. Na Max Havelaar dacht ik heel triest: dit was eenmalig, zoiets grandioos hebben we verder niet in onze literatuur. Zo’n Couperus: naast Multatuli een kruimel, een klein baasje. Maar dan komt Mulisch met De Aanslag en jajajaja!’

Producent Van Heijningen, die aan de slag om de rechten van De Aanslag deelnam, heeft gezegd dat hij het eigenlijk nooit zo heeft zien zitten; alles ligt vast, een filmer kan geen kant op. Kortom: geen artistieke uitdaging.

Verontwaardigd: ‘Onzin. Je moet heel wat filmische oplossingen bedenken. De Aanslag begint met de aanslag. Dat kan niet in een film, je hebt eerst mensen en hun onderlinge verhoudingen te introduceren, tot en met het buurmeisje Karin dat de jonge Anton een stijve bezorgt als ze in de tuin ligt te zonnebaden. De Aanslag is niet het type roman waarvan je zegt: pak ’m beet en begin onmiddellijk vanaf pagina één te filmen. Er is blikskaters creativiteit voor nodig!’

De regisseur heeft al proefopnamen van acteurs gemaakt. Wie de hoofdrol krijgt, kan hij nog niet zeggen. Er zijn al wat mensen afgevallen, ze bellen hem op en vragen wat ze hebben misdaan. ‘Dan zeg ik: “U bent een heel goed acteur, ik was zeer tevreden, maar u bent gewoon niet de man die ik voor ogen heb.” Dat lieg je vaak hoor, meestal denk je: God, ik dacht dat die vent wat kon, maar het is een schijtacteur.’

Rademakers hoopt snel met filmen te beginnen. ‘Tijdens de vredesdemonstratie in Den Haag heb ik al anderhalf uur geschoten,’ zegt hij. ‘Ik kan straks moeilijk een half miljoen figuranten inhuren. Mulisch dacht dat er mooi materiaal van de anti-kernwapen-betoging in Amsterdam was – nou, geen millimeter kleurenfilm. Dus ik ben met vijf ploegen naar Den Haag gegaan en heb een hoogwerker op het Malieveld gehuurd, wat zeer kostbaar was. Schitterende shots: je pakt van boven een groepje mensen en zoemt dan uit. Een mierenhoop! Moet je je voorstellen wat een energie en investering voor de twee minuten die je uiteindelijk gebruikt.

Aangezien het een film van minstens een paar miljoen is, zal ik her en der centen los moeten lullen. Zelf kan ik eigenlijk niks insteken. ’t Een en ander misgegaan, hè. Ik nam vaak verschrikkelijke risico’s. Elke film kon mijn laatste zijn. Door Mijn Vriend (’79) heb ik een enorme financiële klap gekregen. Iedere film financier ik zelf voor een deel, en dat is me toen noodlottig geworden.’

Mijn Vriend, Rademakers’ laatste film tot dusverre, is zijn interpretatie van een proces in België dat de rechtszaak van de eeuw werd genoemd. Een onderzoeksrechter en een zakenman werden tot respectievelijk twintig jaar gevangenisstraf en vijftien jaar dwangarbeid veroordeeld wegens moord, chantage en diefstal. ‘Ik toonde Mijn Vriend in België en er vielen woorden als “het beste dat er ooit door een cineast in de lage landen is gemaakt”. Tuschinski, die ’m uitbracht, serveerde oesters en champagne bij de première. Absurd. Ik had moeten beseffen dat een film waarover distributeurs enthousiast zijn, negen van de tien keer niet loopt. Maar ook de pers was positief.’

Peter van Bueren had het in de Volkskrant over ‘lijkenpikkerij’. En: ‘ Mijn Vriend is niet slecht maar waardeloos’.

‘Die wou zijn gram halen omdat ik heb gezegd dat filmrecensenten van niks weten. Later is-ie zijn excuus komen maken. Kinderachtig. In ieder geval: de vijftig theaters bleven leeg. Léég! Er kwam geen hond, van meet af aan niet. Het waarom is een mysterie. Misschien had de rechtszaak zoveel publiciteit gehad dat er niemand meer interesse in had. Misschien pikten mensen het niet dat ik als regisseur de knaap afbrak die succes had bij de meiden en het geld opstreek. Misschien mag je niet aan het “recht” komen. Ik weet het niet. Ik weet wel dat het me tonnen heeft gekost. Tonnen en tonnen. Dan sta je te duizelen, dan ben je kapot. Sinds Mijn Vriend is het moeilijk financiers te vinden. Je bent zo goed als je laatste film. Eigenlijk is filmer een bedelberoep.’

Dan volgt een relaas dat het midden houdt tussen een Griekse tragedie en het Theater van de Lach. De afgelopen jaren heeft Fons Rademakers voornamelijk besteed aan het aflopen van Amerikaanse producenten die hem wellicht An instant in the wind van de Zuid-Afrikaanse schrijver André Brink wilden laten verfilmen. ‘Een fabuleus verhaal,’ zegt hij. ‘Het speelt rond 1750 en gaat over de onmogelijk gemaakte liefde tussen een blanke vrouw en een zwarte man. Over echt racisme. Antisemitisme is geen racisme, dat is jaloezie, dat is niet kunnen hebben dat die intelligente joden schatrijk worden als ze in de handel gaan, en ze dan nijdig “smeerlappen” noemen. Brink stelt op een fundamentele manier puur racisme aan de orde. Enkele jaren geleden kreeg ik van hem de rechten op het boek en sindsdien ben ik ermee aan de gang. Bij 20th Century Fox zagen ze er zo veel in dat ik drie weken lang in gesprek ben geweest over het budget, de cast, het script, everything. Ik kreeg een eigen kantoor daar in de VS! Uiteindelijk ging het niet door. Bezuinigingen. Inmiddels is het met vrijwel alle major companies “rond” geweest. Mijn agent in Los Angeles belde om de zoveel maanden: “Come over, we’ve got a deal.” Lunches, ontvangsten. In totaal heb ik ruim een half jaar in Amerika gezeten en een week of tien in Zuid-Afrika. Goud heeft het me gekost.’

Op samenzweerderige toon: ‘Die Amerikanen zijn bang. John Davies junior, de grote man van Fox, zei tegen me: “Meneer Rademakers, beseft u wel dat de Ku Klux Klan bestaat? Als wij dit doen, zetten ze onze bioscopen in de zuidelijke staten in de fik.” Is het niet om te janken? Met Carl Lewis, die hardloper, doen ze heel joyeus, maar als het erop aankomt, is de apartheid in de vs groter dan in Zuid-Afrika.

Jullie dachten natuurlijk: wat is het stil rond Fons. Nou, ik hoopte dus dat ik mijn grote slag aan het slaan was. Een wereldfilm. Het kan nog steeds, volgens mijn agent. Niettemin: eerst De Aanslag.’

De scepticus zal beweren dat het de commerciële noodsprong is van een filmer die in de vergetelheid dreigt te raken.

De Ko van Dijk-achtige stem op volle sterkte: ‘Mijn fascinatie is oprecht, verdomme. Wat denk jij nou? Zo’n film kost me minstens anderhalf jaar van m’n leven! Ik zou het niet kunnen opbrengen die lijdensweg alleen om de poen te gaan. In Amerika zou het te doen zijn, als je daar regisseur bent en wordt ingehuurd door een producent die alles in kannen en kruiken maakt, hoef je soms niet meer te doen dan acht of tien weken te draaien. Anderen monteren die film, klaar. Kwestie van filmklimaat.

Zo’n Ingmar Bergman werkt in een totaal andere atmosfeer dan ik. Sjöström was een van de allergrootste cineasten. Die heeft met Stiller aan het begin van deze eeuw zo ongeveer alles verzonnen. Toen ik voor de eerste keer in Zweden bij Bergman was – ik heb jarenlang regelmatig contact met hem gehad – draaide hij net Wilde Aardbeien. Ingmar zei toen tegen me: “Kijk eens: in de studio waar ik nu film, zit een glazen dak. Sjöström draaide hier in 1920, het gebouw was toen net nieuw. En waarom dat glazen dak? Omdat ze indertijd het zonlicht gebruikten om te filmen. En hier zit die Sjöström, hij speelt nu een hoofdrol bij mij.” Ik bedoel: dat is traditie! Traditie zoals wij hier nooit zullen krijgen, vrees ik.

Hoe ze daar met het medium omgaan… Ik deed Dorp aan de rivier, een paar financiers vroegen me een supervisor te zoeken. Afschuwelijk. Maar Bergman wilde ik dat wel toevertrouwen. Een man uit een klein land. Wat had ik aan een Amerikaan? Claus en ik zouden hem in de schouwburg van Malmö ontmoeten. De directeur bracht ons naar de kantine. Fluisterend zei hij: “Don’t look, don’t look, he is sitting there. Don’t let him hurt you, he is going to hurt you, don’t let hem do it.” Ik kende Bergman nog niet, dus ik dacht: wat doet deze man ráár. Later begreep ik het. Er was een Hitler-sfeer om Bergman gecreëerd. Adoratie. Hij was zich de paus gaan wanen. Maar het klikte tussen ons. Mijn scenario vond hij enig, het supervisorschap nonsens. Zijn voorstel was dat hij me een brief mee zou geven waarin stond dat hij het een eer vond mij te begeleiden. Ik zou dan het definitieve fiat van mijn producent en geldschieters krijgen. Op de ochtend dat ik zou gaan filmen, zou Bergman een telegram sturen: hij was ziek, kon helaas niet komen. Niemand die de trein dan nog zou stopzetten. Zo is het ook gegaan. Ik heb de film in Stockholm afgemonteerd met Bergmans monteur. Ingmar heeft me toen geadviseerd een door mij zeer geliefde scène weg te gooien: “Always kill your darlings.” Spijt van, achteraf.

Mijn Max Havelaar kwam een jaar geleden uit in Stockholm. De beroemdste journalist van Zweden schreef dat Fanny en Alexander (Bergmans laatste film, alom een meesterwerk genoemd, fvdl) vergeleken met mijn film “een lieflijke bagatel” is. Die zin kwam in alle annonces te staan van het filmbedrijf dat Havelaar uitbracht, het bedrijf nota bene waarvoor Bergman bijna al zijn films heeft gemaakt. Ik ben zo benieuwd wat Ingmar ervan vindt!’

Bergman heeft, net als u, veel met het theater van doen gehad. In 1983 zei hij tegen B.J. Bertina en mij dat hij het toneel eigenlijk meer liefhad dan de cinema.

‘Ik ben gaan acteren omdat ik meende: als je straks een goed regisseur wilt worden, moet je weten hoe een acteur functioneert. De film was voor mij het hoogste. Nu zeg ik: het allermooiste wat ik in m’n leven heb gezien, was een toneelvoorstelling. De knecht van twee meesters van het Piccolo-theater uit Milaan! O! O! Grootser dan de grootste film. Menselijke situaties die zo herkenbaar waren geschreven en uitgevoerd, dat je ondanks de taalbarrière niets miste. Krankzinnig van schoonheid werd ik. Als je zoiets ziet, besef je dat toneel veel interessanter is dan de cinema, alleen wordt het slechts één keer in de zoveel jaar waargemaakt en is vrijwel elke film interessanter dan het gemiddelde toneelstuk. Wat toneel boven film kan uittillen, is dat mensen pal voor de neus van de kijker iets fantastisch doen, dat je ze niet via een projectie ziet. En wat ik tegen cinema heb, is dat de toeschouwer niet vrij is te kiezen waarnaar hij kijkt. Een filmregisseur legt zijn publiek op naar welke acteur het kijkt. Film is dwang.’

Waarom bent u dan niet doorgegaan met toneel?

‘Ja, als we tien Hugo Clausen hadden in Nederland! Dan zou ik het wel hebben geweten. Je moest hier altijd een Frans, Engels, Duits of Amerikaans stuk spelen. Zelden iets eigens. Claus hééft het, dat is van hier, verdomme, deze cultuur! Dat is dramatisch talent, dat is mijn wereld! Daarom heb ik op een gegeven moment, na vijftien jaar niet op de planken te hebben gestaan, in een paar van zijn stukken gespeeld. Er zijn hier geen andere grote toneelschrijvers. Je hebt wat van die “moderne” regisseurs, die iemand in een rokkostuum door de middeleeuwen laten lopen, maar waar zijn de auteurs die het toneel máken?’

U vraagt zich af of Nederland wel van dramaturgie houdt?

‘De uitvergroting van sentimenten, daar heeft men geen gevoel voor. Doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg. Toen ik met cinema begon, had je alleen de documentaireschool met Ivens, Haanstra en Van der Horst. Ze filmden op straat en monteerden dat dan briljant. Maar ik wilde een dramatisch verhaal brengen, gestileerd, en het is vechten geweest om dat erkend te krijgen. Zo’n straatdialoog wás het niet voor mij, ik zocht een dialoog die van een andere werkelijkheid was en als zodanig door het publiek werd ervaren, die mensen uit hun alledaagsheid tilde. Het kan ook niet toevallig zijn dat veel grote filmers van het theater kwamen: Renoir, De Sica, Fellini, Chaplin, Bun~uel, Bergman.

Je ziet het aan films als de makers geen affiniteit met het toneel hebben. Daar is iets mee. François Truffaut kan geen acteurs leiden. Ze kunnen er niet tegen alleen een opdrachtje te krijgen dat ze zonder aanwijzingen moeten uitvoeren. “Doe dit” en “Merci” zeggen, dat mag geen regisseren heten. ’t Is dat die Truffaut heel intelligent is, het wel aardig monteert en dikwijls een verhaal heeft dat hout snijdt, anders…

Veel jonge cineasten geven acteurs een dramatische inbreng, laten ruimte voor improvisatie. Ten onrechte, geloof ik. Het is exceptioneel dat een acteur uit zichzelf en precies op het juiste moment op z’n kop gaat staan. Zeker in Nederland is het voor negentig procent schoolmeesteren. Ik ken een film van Bertolucci waarin hij Marlon Brando, het beest dat ze acteren hebben geleerd, een scène heeft laten improviseren. De stilering is totaal weg, daar zit iemand van de Actors Studio wat te mompelen. ’t Is niks. Logisch! Een auteur zit soms dagenlang, schavend en schrappend, aan een dialoog te werken. Mag je dan verwachten dat een acteur er à l’improviste geniale zinnen uitgooit? Neem Ciske de Rat. Die is zo gecast: jij bent de goede vader, jij de slechte moeder, speel maar wat aan. Nou, zie het resultaat. Terwijl Bastille, gemaakt door iemand die gegrepen is door een thema en zijn acteurs oplegt wat hij wil, de moeite waard is.’

Bergman zei dat regisseurs moeten lijden aan de ziekelijke wil mensen te manipuleren om goede films te kunnen maken. Macht.

‘Als je niet geniet van die macht, zou je er niet aan beginnen. Als je met tegenzin een crew manipuleert, is dit werk te zwaar en lukt het niet. Een cameraman luistert wel naar je, maar hij zal altijd proberen zijn eigen ideeën door te drukken en nog effe gauw dat zonlicht of die spiegel mee te pakken. Jij moet die grappen voorkomen. De decorateur, de grimeur, iedereen wil het beste effect bereiken, en om zo ver te komen moet jij heersen. Als de cameraman of de acteur domineert, wordt het een rotzooitje. Een leraar die geen orde in de klas houdt, deugt niet.

De ene keer moet je iemand een grote smoel geven, de andere keer moet je praten of slijmen. Ik ben zelden snibbig, al kan ik alles acteren als dat mijn film ten goede komt. Ik heb graag een prettige ambiance om me heen, nimmer zag ik een regisseur met de zweep de beste resultaten boeken. Renoir was de meester. Je ziet de repetitie van een scène met Ingrid Bergman en denkt: dit is heel ver van huis. Wat zegt Renoir? (Bewonderende blik, gevouwen handen onder de kin.) “Ingrid! Formidable! Doe alleen nog een petite chose dit of dat!” Het lukt haar niet, maar Renoir roept: “Olalala! Fantastique!” En gaat het dan tot in de kleinste details voorspelen. Als ze uiteindelijk min of meer doet wat hij wil, zegt hij nog: “Prachtig! Quelle invention!”, alsof zij het heeft verzonnen.

Jammer genoeg speel ik zelf ook dikwijls voor. Tijd is nu eenmaal ongelofelijk veel geld in deze business. Diep in hun hart vinden acteurs dat voorspelen fantastisch, ze weten ook wel dat het verdomd veel beter gaat als ze mij nadoen. Maar ze voelen zich gegeneerd tegenover anderen.

Overigens kun je niet van iedereen het summum eisen. Zo’n Rutger Hauer is een matig toneelspeler, maar heeft grote filmprésence. Als hij in Soldaat van Oranje wordt kaalgeschoren, is hij zéér aanwezig op het doek. Hij is echter niet het type acteur dat in staat is “nee” te zeggen en “ja” uit te stralen. Vraag hem dat ook niet. Je brengt hem en jezelf in moeilijkheden.’

Rademakers is ‘blij dat Help, de dokter verzuipt niet langer het niveau van de Nederlandse speelfilm is’. Hij wijst op collega’s als Seunke, Gorris (‘feministisch angehaucht, maar toch’) en Weisz, en zegt de laatste jaren tal van interessante films van eigen bodem te hebben gezien. Van een echt filmklimaat is evenwel geen sprake. ‘We hebben het geluk dat er veel talentvolle mensen opstaan. Het blijft hier echter zwoegen, soebatten en huilen om de zaak rond te krijgen.’

Het had-ik-dat-maar-gemaakt-gevoel overviel hem niet bij het zien van de jongste Nederlandse films. ‘Dat is überhaupt maar één keer voorgekomen,’ zegt hij. ‘Ik had graag Barry Lyndon van Stanly Kubrick op mijn conto gehad. Ahhh… wat is dat mooi.’

Net als in Dorp aan de rivier, Max Havelaar en Mijn Vriend draait het in Barry Lyndon om de eenzaamheid van een mens.

‘De Aanslag idem dito. Een Cor Takes, voor wie de oorlog, het verzet, het hoogtepunt van zijn leven is geweest… die daar jaren over heeft gezeikt… die al dat gelul op den duur onzin gaat vinden, mens wordt en tegelijkertijd afscheid moet nemen van de kornuiten die wel blijven doorzeiken… tja. De eenzaamheid van de mens is hét thema. Je wordt op je eentje geboren, sterkt op je eentje, en tijdens het leven is het eigenlijk niet veel anders. Daarover film ik en daarom film ik.

Waarom schrijven mensen, filmen mensen? Waarom kunst? Om uit het bestaan te breken, want dat is van een deprimerende banaliteit zeg, néé. Dat is honger, verveling, plicht, eenzaamheid. Verschrikkelijk, verpletterend. Ik wil het banale poëtisch maken.’

En dat doet u op de eerste plaats voor uzelf? Komt het publiek op de tweede plaats?

‘Ja, in principe doe je het voor jezelf. Van Gogh verkocht niet één schilderij, en toch had hij het gevoel – lees z’n brieven – dat hij met iets belangrijks bezig was. Hij leefde van de maandelijkse toelage van zijn broer Theo. Helaas werkt het zo niet in de cinema, ik heb miljoenen nodig en dus publiek.’

Cru samengevat: publiek is overbodig.

‘Bij wijze van spreken. Maar als je het dan toch nodig hebt, wil je wel dat het van ontroering op het puntje van de stoel zit. Er is niets zo heerlijk als een bioscoop binnenglippen (fluisterend, gesloten ogen, een en al verrukking), achter in die uitverkochte zaal gaan staan en horen, voelen, dat ze bij elke scène van je film goed reageren: nu lachen, nu stilte, nu snikken. Ja!

Wat is kunst? Vervolmaking van de menselijke natuur. Dat geldt voor het maken van een klomp, een vaas, het bouwen van een huis. Maar schone kunst, wat is dat? Dat is wat gezien zijnde behaagt: het vers, de opera, de film. Het verwarrende is dat je kennis moet bezitten om dat diepe gevoel te kunnen ondergaan. Schone kunst is het volmaakte voor de kenner. Schone kunst is Barry Lyndon, de film die het niet doet bij het grote publiek.

Filmproducenten draaien het vaak om, redeneren: als een film scoort, ís het ook wat. Als je zo praat, is er in Europa slechts één film gemaakt, namelijk Emanuelle. Een onovertroffen succes, maar letterlijk en figuurlijk een kutfilm.’

‘Alle kunstenaars zijn hun eigen therapeut,’ zei Bergman. Aangezien u zich op eenzaamheid concentreert…

Afwerend: ‘Denk niet dat ik eenzaamheid van me af film. Het kan niet. Bovendien ben ik geen eenzaam man.’

Ik wil niet de psycholoog uithangen, maar de keuze voor De Aanslag – waarin de eenzaamheid een cruciaal gegeven is – heeft die niet iets te maken met de situatie waarin u verzeild bent geraakt? Uw laatste film flopte, mensen keerden zich van u af.

Zijn vorige antwoord klonk zakelijk, dit niet: ‘Natuurlijk, natuurlijk… u bent een goed psycholoog. Zoiets ben je je niet eens bewust, hè? Mijn Vriend is als een baksteen gevallen en in de ogen van velen kun jij dan je film achterna.’ Zijn ogen staan nu vol water. ‘Dan ben je niks meer. Een nul. Ze bellen niet hoe je je voelt, nee, stilte, van de ene dag op de andere. Een paar goede vrienden en mijn vrouw Lili – de rest zwijgt. Verdomme.’

Het is de enige keer dat zijn woordenstroom stokt.

Later spreken we over kunst en politiek. ‘Ook daarom vind ik De Aanslag zo’n aardig boek: Harry is wijzer geworden,’ zegt hij. ‘Harry heeft in Amsterdam rondgelopen van “communistisch Vietnam dit en dat”. Harry vond Castro zo geweldig! Dat is nu voorbij.’

Al zegt hij dat niet hardop.