Moedig Voorwaarts

in samenwerking met uitgeverij De Bezige Bij

GERARD REVE

Moedig Voorwaarts

Brieven aan
Bert en Netty de Groot
1974-1997

Bezorgd door Nop Maas

Uitgeverij L.J. Veen
Amsterdam | Antwerpen

© 2007 erven Gerard Reve en uitgeverij L.J. Veen
© 2007 bezorging en commentaar Nop Maas

Boekverzorging Marry van Baar

ISBN 9789020466966
D/2007/0108/713
NUR 322

www.ljveen.nl

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
11 Augustus 1974

Zeer geachte Heer De Groot,

Na een gesprek met de Heer Han Honders heb ik de eer U te benaderen terzake de publikaatsie van een werk van mijn hand door Uw huis.

Alvorens dit werk nader te omschrijven, moge ik te Uwer oriëntaatsie het volgende mededelen: ik heb geen ruzie met Athenaeum, & ben geenszins voornemens hen te verlaten. Ik zoude het onderhavige werk stellig aan Johan B.W. Polak hebben aangeboden, ware het niet, dat hij om redenen van persoonlijke aard – zijn relaatsie tot een sleutelfiguur in het boek – het geschrift onmogelijk kan uitgeven. Ik wend mij thans tot U, omdat ik aangaande Uw huis steeds in zeer gunstige zin door diverse kollegaas geïnformeerd ben geworden.

Het werk is in omvang een forse pil, minstens zo lang als bijvoorbeeld Jan de Hartog zijn Het Ziekenhuis. Het behelst mijn volledige liefdesbrieven gedurende ruim één jaar aan één korrespondent, de jonge schilder x. De inhoud van deze brieven behelst veel meer dan de Liefde alleen: mijn werk, mijn leven, mijn jeugd, mijn avonturen, mijn fantasieën, etc. De tekst is persoonlijker & ‘aangrijpender’ dan die van bijvoorbeeld Het Lieve Leven. Zo Uw huis & ik het eens zouden worden, zouden in enige overeenkomst de volgende, globale, wensen mijnerzijds verdiskonteerd moeten worden:

1. Opdat niet ik, maar hoogstens U gek worde, maakt U op Uw eigen kosten de tekst persklaar, die nu bestaat uit zeer goed leesbare, keihard wit-zwarte, éénzijdig bedrukte Zerox kopieën.

2. Het kontrakt moet enige gelijkenis vertonen met die, welke thans tussen Athenaeum & mij gelden: een beperkte geldigheidsduur, bijvoorbeeld van 4 jaren, stilzwijgend telkens te verlengen met 2 of 3 jaren.

3. Een royalty van 15 % over de volle winkelprijs.

4. Een fors voorschot, opdat ik de geldontwaarding ietwat te snel af kan zijn. (Ik dacht aan ca ƒ ***).

5. Als werktitel wilde ik aanhouden – tenzij U iets anders, even overtuigends, weet – IK HIELD / VAN HEM. (4 lettergrepen, met telkens de klemtoon op dezelfde lettergreep van de groep.) Ik heb ontelbare andere titels, maar geloof erg in het sentimentele, dat vrouwen aanpakt.

6. Ik zou een uiterlijke gelijkenis met de serie Betaalde Liefde, Lieve Jongens & Het Lieve Leven op prijs stellen.

7. Voorbereiding & produksie zouden met grote diskreetsie & 1 zo lang mogelijk vermijden van alle ruchtbaarheid moeten geschieden.

8. Naam, adres, woonplaats & andere aanwijzingen terzake de identiteit van de geadresseerde wens ik tot onherleidbaarheid te transponeren. Verder geen veranderingen, noch bekortingen, noch weglatingen.

Gaarne Uw bericht tegemoetziende ben ik, met de meeste hoogachting Uw

Gerard Reve.

Het adres in Weert was dat van Guus van Bladel, bij wie Reve sinds enkele jaren inwoonde als hij in Nederland was. Sinds de publicatie van Vier Pleidooien in 1971 gaf Gerard Reve zijn boeken uit bij Athenaeum-Polak & Van Gennep, de uitgeverij van Johan B.W. Polak. Toen Reve de brieven aan zijn gewezen liefdesvriend Joseph Cals wilde uitgeven, kon Johan Polak dit boek, dat uiteindelijk – op suggestie van Bert de Groot – Ik Had Hem Lief zou heten, niet in zijn fonds opnemen vanwege de voorgeschiedenis. Polak was bevriend met zowel Reve als Cals. Nadat de relatie tussen Reve en Cals tot een einde gekomen was, vroeg Reve zijn brieven aan Cals terug. Cals weigerde aanvankelijk, omdat hij niet wilde dat de brieven gepubliceerd zouden worden. Johan Polak bemiddelde vervolgens. In maart 1974 werd vastgelegd dat Reve de brieven terugkreeg en ze niet eerder gepubliceerd mochten worden dan vijf jaar na het overlijden van Cals. Wel mocht Reve uit de tekst putten ten behoeve van zijn werk, echter zonder dat Cals herkenbaar zou zijn. Kennelijk wist Polak Cals’ toestemming te verwerven voor een uitgave waarin namen en locaties veranderd waren, maar hij vond dat hij zelf niet als uitgever van dit boek kon optreden. Han Honders, die bij Elsevier werkte als redacteur, legde het contact tussen Reve en Elsevier. Zijn vrouw Marina typte sinds enkele jaren de manuscripten van Reve uit. Hoewel Angèle Manteau verantwoordelijk was voor het literaire fonds van Elsevier, werd niet zij afgevaardigd, omdat er mogelijk nog oud zeer was van een incident uit 1965. De eerste druk van H.U. Jessurun d’Oliveira’s interviewbundel Scheppen riep hij gaat van au werd toen op last van de rechter uit de handel genomen, onder andere omdat Reve daarin Manteau een ‘trut’ had genoemd. Bert de Groot werkte sinds 1972 als redacteur algemene boeken bij Elsevier en werd al snel benoemd tot ‘hoofd van de productgroep actieve en passieve recreatie’, waaronder Elseviers Literaire Serie ressorteerde, die onder leiding stond van de Belgische uitgeefster Angèle Manteau. Reve was gecharmeerd van Elsevier omdat het een kapitaalkrachtig bedrijf was en het – meer dan Athenaeum – uitbundig adverteerde voor zijn uitgaven.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
16 Augustus 1974

Zeer geachte Heer De Groot,

In vervolg op ons telefoongesprek van hedenmorgen, & in dank voor Uw brief van gisteren, hierbij nog allerlei opmerkingen & overwegingen.

Ik zal proberen de tekst nog vóór Dinsdag aanstaande in de definitieve versie te brengen. Namen & adressen moeten tot absolute onherleidbaarheid worden getransponeerd, anders krijg ik oorlog met mijn vroegere verloofde. (Ik wil hem bovendien niet nodeloos schaden of in opspraak brengen.) Gelukkig wil mijn nieuwe Verloofde – door mij eenvoudshalve overal ‘mijn jongste broer Ernest’ genoemd – gaarne met naam & adres model staan. Mijn vroegere verloofde was op de K.A. te Den Haag, mijn nieuwe Verloofde op de Rietveld A. in Amsterdam: een ideale omstandigheid voor 1 effektieve verschuiving.

Gezijk krijg ik altijd, ik bedoel in de pers. Als je een roman schrijft, is het te fiktief & te verzonnen, & wordt je brievenboek met lof [ver]meld. Publiceer je een brievenboek, dan moet je ‘toch eindelijk weder eens met 1 roman komen’, etc.

Te Uwer informaatsie diene, dat Het Lieve Leven een betrekkelijk groot sukses is. De gehele Nederlandse bellettrie-verkoop verkeert in 1 afgrijselijke baisse. Hermans en Mulisch zijn zo goed als onverkoopbaar, en enig werk dat de 8 of 10 duizend haalt, wordt al grif een ‘best seller’ genoemd. Aldus is 26.000 stuks van Het Lieve Leven, verkocht in krap 3 maanden, een mooi resultaat te noemen. (En het boek loopt gestaag door, niet hard, maar het ligt toch ook niet stil.)

Ik Hield Van Hem vertoont een golfbeweging. Niet iedere brief erin is 1 stuk erfgoed van de Westeuropese kultuur, maar ik geloof dat bloemlezing niet goed doenlijk is. Bovendien geven de wat kalmere, niet al te geïnspireerde brieven de lezer een soort rustpunt & adempauze, zoals het geheim van kunstbroeder Jan de Hartog zijn sukses deels schuilt in zijn bevattelijkheid door 1 zekere wijdlopige omslachtigheid. (Wat heeft die arme man moeten boeten voor zijn financiële sukses! Met je boeken 1 paar centen verdienen – dat vergeven ze je nooit. Maar dit terzijde.)

Het boek moet 1 dikke turf & gezellige worst worden, waaruit iedereen wel wat kan opdiepen. Jammer, dat ik geen tijd voor huishoudelijke wenken & recepten heb. Ik bedoel dat het geen kultuur moet zijn, & niet een of ander intellektueel Jodenboek, maar een levensecht mensenboek, vol inhoudsloze, gemakkelijke passages en clichés. Een boek dat je wat medegeeft! Dat is het, wat ik bedoel, maar ik kon er niet meteen op komen.

Als de redaksionele zijde tot voldoening bekeken is, verwacht ik zakelijk geen problemen meer. Het is overigens de vraag, of ik dat voorschot wel (geheel) in 1974 wil hebben, omdat dit jaar vermoedelijk een fiskaal te vet, & 1975 een betrekkelijk mager jaar wordt. We zien wel.

Ik hoop dat U goed de omvang van het boek kunt schatten.

Met genoegen Uw bezoek van Dinsdag aanstaande, des voormiddags omtrent 10 uur, tegemoetziend ben ik, met vriendelijke groet & gevoelens van hoogachting, Uw

Gerard Reve.

Joseph Cals zat op de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag; ‘nieuwe Verloofde’ Ernstjan Engels op de Rietveld Academie. Tijdens het bezoek van Bert de Groot aan Gerard Reve op 20 augustus in Weert werd overeenstemming bereikt over de meeste door Reve genoemde voorwaarden. De uitgever zou proberen in het manuscript een verdeling in vier à vijf hoofdstukken aan te brengen. Om het te onderscheiden van de ‘liefdestrilogie’ van Athenaeum zou het nieuwe boek een illustratief omslag krijgen.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
9 September 1974

Beste Bert,

Wederom heb ik enig gunstig nieuws. Sedert de aanbieding van mijn manuskript ben ik nooit geheel gerust geweest, wat een mogelijk gerechtelijk optreden van de oorspronkelijk geadresseerde betrof. Bij echte bonje zoude ik toch ook een deel van het door jullie aan mij geschonken vertrouwen verliezen. Welnu, ik heb doorgebeten, & 1 zeer felle uiteenzetting gehad met mijn vroegere verloofde. Het resultaat is nu dat hij niets zal ondernemen, als hij niet meer uit de tekst geïdentificeerd kan worden. Een mooi & geruststellend resultaat, wat jij? Hij is moeilijk, met 1 licht kwerulante & permanent verongelijkte inslag, maar wel eerlijk, & zal op zijn zowel aan mij als aan Johan B.W. gedane toezegging stellig niet terugkomen.

Aldus kunnen wij met 1 gerust hart in zee.

Mijn nieuwe verloofde heeft wonderschone diaas in Frankrijk gemaakt – niet kindje in plastik badje met boterham met sjem op wang gedrukt etc., maar grootse dramatiese & romantiese opnamen, die ik vind dat je moet zien, want er zijn er bij die bij uitstek voor het omslag zouden kunnen dienen.

Met hartelijke groet, ook aan Mevrouw Manteau, ben ik je

Gerard Reve.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
14 September 1974

Beste Bert,

Hierbij de fotokopie van het ontwerp-kontrakt retoer met Johan Polak zijn annotaatsies, & het origineel met mijn wijzigingen.

Het gelijkt nu, of er grote kontroversen zijn, maar dat is niet zo. Het zijn alle punten, die met mijn fundamentele bereidheid om met E.N. in zee te gaan niets van doen hebben. Johan heeft op alle punten gelijk, vind ik, al is zijn gelijk soms wat erg formeel. Ik zou zijn voorstellen maar volgen. Nu hij het boek net zo goed zou kunnen uitgeven als jullie – nadat er immers een akkoord is bereikt met de geadresseerde van de brieven – moeten wij het waarderen & honoreren, dat hij zo loyaal tegenover ons plan is blijven staan. Laat dus 1 & ander vallen, moge ik je raden.

Maak je geen zorgen: alles komt goed. Met hartelijke groet, ook aan Mevrouw Manteau, ben ik je

Gerard Reve.

Johan Polak stelde onder andere voor om in het contract de bepaling over secundaire rechten te vervangen door de bepaling dat daarover beslist zou worden door de auteur of zijn gemachtigde Polak na overleg met de uitgever. Zijn voorstel om de zin te schrappen dat de auteur verklaarde dat zijn werk niets bevatte wat in strijd was met de wet, de goede zeden, de openbare orde of de maatschappelijke betamelijkheid, werd niet gehonoreerd. Op Polaks voorstel werd de bepaling geschrapt dat Reve in 1975 geen ander nieuw boek zou publiceren (hoewel Reve zelf geen bezwaar had tegen die bepaling). In het contract werd nadrukkelijk opgenomen dat de ingeleverde handgeschreven tekst aanzienlijk zou afwijken van de tekst die ter perse werd gelegd. Verder waren er ondergeschikte wijzigingen in verband met de correctie en het honorarium en het aantal presentexemplaren bij eventuele vertalingen.

‘Notre Reine’, Quartier de la Peine, Vesc,
28 September 1974
(Post: ‘La Grâce’, etc.)

Beste Bert,

Vandaag zijn wij hier 1 week geweest. Veel werk verzet, maar altijd nog te weinig. Er komt door praten, drinken & het zoete Sacrament van de liefde minder tot stand dan wanneer ik hier alleen zit, terwijl je toch bepaald niet zeggen kunt dat de ‘blonde, jonge, beeldschone, van afkomst zeer welgestelde’ etc. bankierszoon lui is.

Fornuis & schoorsteen op de berg doen het zeer goed, & een wolkbreuk, een paar dagen vóór onze komst, heeft in één keer de gehele, bijna ledig gebruikte waterkelder van 6000 liter gratis gevuld. Gewoon waterleverantsie (en vóór-onthard ook nog) van Godt – ik vind het mooi dat het nog bestaat in deze tijd van jacht naar geld & zingenot & cocottes e.d. Over cocottes gesproken: ik ben ongehoord begerig naar het lichaam van een ca. 24 jarige sanitair winkelierster in Dieulefit, kompleet met babij in kinderwagen. Ze heeft heel mooie uitdagende langwerpige als kleine komkommertjes of grote halve citroenen recht vooruit staande, harde borstjes, die zachtjes & teder heen & weder zwaaien in 1 half open staande, zwart zijden bloese. Ze ruikt van dichtbij betoverend. Ik ga diep mede in het magazijn achter de winkel iets uitzoeken, & het Noodlot heeft ons bijna te pakken. (Een begunstigende omstandigheid is, dat ze een ca 17 jarige, nog mooiere broer in de zaak heeft, die zich kennelijk koestert in mijn bewondering. Ik wil ze eigenlijk allebei, want ik heb een groot hart.) Wat dacht je van het volgende motto voorin Ik Had Hem Lief: ‘Aan U wordt (zal) veel vergeven (worden), want U hebt veel liefgehad.’ (God Zijn Zoon tot Maria Magdalena, geloof ik.) Maar dit alles terzijde. Bedank Mevrouw Manteau zeer hartelijk voor het prachtige boek van Max Ernst, ook namens Ernst, & deel mij haar voornaam mede, voor een opdracht bij iets van mijn hand.

Gisteren was hier de Internationale wereldpers van alle landen in de persoon van Joost van den Hooff van het dagblad Het Vrije Volk, dat een serie doet over de dagindeling van 6 grote Nederlanders: H.M. de Koningin, Gerard Reve, etc. […]

Vandaag wil ik proberen te schrijven (9de hoofdstuk) & daarna te metselen.

Gisteren heeft Ernest 1 eerste portret-ontwerp aangetekend aan E.N. verzonden. Ik vind het erg mooi & geil & dekadent, & ideaal voor de vóórzijde. (Mijn idee is: zijn portret geromantiseerd voorop, mijn foto op ± of van de oppervlakte van de achterflap.) Ik moet niet voorop, geloof ik, omdat bij mij de fleur der jeugd er af is. (Een 51 jarige homoseksueel kun je overal krijgen, terwijl een 24 jarige ‘blonde, jonge, beeldschone’ etc. niet voor het oprapen ligt. Ik hoop dat je het hiermede eens bent.)

Mijn vader gaat voorlopig niet dood. Mogelijk krijg ik hier voldoende respijt om het 9de hoofdstuk & het hier boven nog resterende metselwerk te voltooien.

O ja, tegen de Pers heb ik gezegd dat Ik Had Hem Lief nu reeds goed in de markt ligt, & dat Elsevier Nederland er gegarandeerd minimaal 50.000 gaat omzetten. Zoiets maakt de H.H. & D.D. boekhandelaren & -handelaressen reeds van tevoren geestdriftig.

Nu ga ik metselen.

Des namiddags te 16.00 uur

Wederom over ca 4 m2 de spleten tussen de bouwblokken aangevoegd. Morgen doe ik de overblijvende 5 à 6 m2, & dan is het huisje geheel tochtdicht.

Toen ik schreef dat ik ging metselen, ging ik eerst schrijven, & vorderde aldus wederom 1 gehele pagina in Een Circusjongen.

29/9/, Zondagmorgen zonder zorgen

Nu post ik deze brief. Het [is] eindelijk droog geworden, met een windstille, ijskoude, kristalheldere nacht. Ik moet nog ± een week metselen op de berg, & dan is alles wat vitaal is, klaar.

In haast, met veel goede wensen voor Mevrouw Manteau & jou, ook van Ernest de R., ben ik je

Gerard Reve.

‘Notre Reine’ was Reves huis op het ‘Geheime Landgoed’ in Vesc; ‘La Grâce’ was zijn huis in Le Poët-Laval. In de flaptekst van Ik Had Hem Lief afficheerde Reve Ernstjan Engels als de ‘verstoten 24-jarige bankierszoon Ernest de R.’ (= Rothschild). Het motto ‘U zal veel vergeven worden, want U hebt veel liefgehad’ is ontleend aan Lukas 7:47, een uitspraak van Jezus ten opzichte van een ‘zondares’. In de serie ‘1 dag’ (waarin meer dan zes Nederlanders aan het woord kwamen; de kunstenaar Woody van Amen, de acteur Coen Flink, dominee Buskes en de schrijver Sal Santen gingen Reve voor) verscheen de aan Reve gewijde aflevering in Het Vrije Volk van 4 oktober 1974. […] Reve schreef aan Een Circusjongen. Het jongensportret van Ernstjan Engels heeft het omslag niet gehaald; wel kwam op de achterflap een door hem getekend portret van Reve. Reves vader, G.J.M. van het Reve, was ziek, maar zou pas overlijden op 18 februari 1975.

La Grâce, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
4 October 1974

Beste Bert,

In een brief van Johan B.W. Polak die ik vandaag ontving, schrijft hij mij dat hij met jou tot volledige overeenstemming is gekomen over het kontrakt, dat hij dan ook, in een nieuw ontwerp, mij aanraadt te ondertekenen. Met dezelfde post arriveerden hier, door ½ broer Guus door gezonden, de eerste 42 paginaas getiepte kopij van Marina. (Het is wederom ongehoord keurig gedaan.) Han (Honders) schrijft mij dat iedereen bij E.N. zo blij met het boek is, & nu bij herlezing, waarempel, vind ik het toch ook, eindelijk, wel ontroerend, al is het wel eenzijdig, een soort Griekse Bolero. Veel gezijk ook er in, maar het publiek zal het wel ‘schrijnend’ vinden. Wat het boek waard is, mag Godt weten, maar het zou wel eens 1 groter kommersijeel sukses kunnen hebben dan enig voorafgaand werk van mijn hand.

Ik reis van hier de 17de, D.V., af naar het Vaderland. Zal ik de gekorrisjeerde kopij dan medebrengen, of haar al eerder vooruit sturen? Laat ik het maar opsturen. Kun je mij 1 paar enveloppen toesturen? Hier is alles een soort vloeipapier zonder gom op de plakrand, slecht aan de naden geplakt, etc.

Intussen heb ik veel gebouwd op de berg, & veel geschreven. Vandaag voltooide ik het 9de Hoofdstuk van Een Circusjongen.

Heel veel goeds, ook voor Mevrouw Manteau, van Ernest de R. & Gerard Reve.

P.S. Vandaag moet er in Het Vrije Volk een vraaggesprek met de Grote Schrijver staan.

Bert de Groot deed in een brief van 6 oktober verslag van een bezoek aan Johan Polak, met wie hij over de laatste details van het contract voor Ik Had Hem Lief overeenstemming bereikte: ‘Het afscheid was bepaald aardig. Tezamen de brede trappen van het Cultuurpaleis afdalend voegde hij mij goede raadgevingen toe zoals: “ja, ja, wordt nooit zo een uitgever als ik, meneer de Groot” – iets waar bij Elsevier weinig kans op is.’ De Groot stuurde een vluchtige potloodschets op basis van het door Engels gestuurde portret.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
11 October 1974

Beste Bert,

Zeer hartelijk dank voor je boeiende brief van 6 October, die ik gisterenmorgen ontving. We hebben erg hard gewerkt, Ernstjan & ik, aan de bouw samen, & hij tevens op het ontwerp & aan andere projekten, ik tevens aan het schrijven van Een Circusjongen, waarvan ik kortelings het 9de hoofdstuk voltooide. Dit sukses heb ik ietwat langgerekt gevierd, met wat al te veel vocht van de vruchten van de wijnstok, & gisteren ben ik zo lazarus geweest, dat Ernstjan mij des avonds de trap van mijn kasteel heeft moeten opdragen & me uitkleden & in bed leggen, zonder dat ik er nog weet van heb. Het is niet goed, maar de boog kan niet immer gespannen zijn, & we zijn toch in het land zelf, van de wijn bedoel ik.

Erg blij dat het kontrakt rond is, & dat je het zo goed met Johan kunt vinden. Hij gooit soms op 1 rare manier met geld, & is dan wederom idioot schriel, maar hij weet wel aldoor wat verkoopbaar is & wat niet, welke titel het doet & welke niet, etc. Buiten de antieke literatuur is hij niet erg belezen, maar hij heeft wel 1 geweldig theoreties inzicht in stijl & syntaxis. Zijn raad in stilistiese & compositoriese problemen is voor mij onschatbaar.

Je voorlopig ontwerp van het omslag van Ik Had Hem Lief is lang niet slecht, & Ernstjan zowel als ik zijn er zeer geestdriftig over. Hij is bezig met een bepaalde wijziging – uitgaande van jullie ontwerp – die niet in het kort te beschrijven is, maar waar ik wel heel veel in zie.

We vertrekken D.V. de 17de van hier wederom naar het Vaderland, & moeten in de daarop volgende week nog maar eens overleggen.

Ernstjan heeft een nogal indrukwekkend portret van mij getekend, dat ik buitengewoon graag op de achterflap zou zien, op of van de oppervlakte, links of rechts boven. (De tekst is geloof ik krap 300 woorden.)

Dat het omslag 50 à 60 % van de verkoop uitmaakt, staat voor mij wel vast, maar wat werkt, & wat werkt niet? Je kunt niet meer dan één omslag kiezen, dat is het, dus je weet later nooit, of het beter anders, en beter, had gekund, of niet. Onderzoekingen door die ankwette buroos zijn vrijwel waardeloos. Met je eigen boerenverstand kom je 1 geheel eind: het omslag moet onversneden leesgenot beloven, & betrekking hebben op geweld (vuurzuilen op zee of in loopgraven) of op liefde (mooie Jongens of meisjes vol dromerig verlangen, aan het venster) of – liefst – op beide, dus mooie Jongens (soldaten) met vuurzuilen in loopgraven of op zee (matrozen). Een kind kan de was doen. Het leven is betrekkelijk eenvoudig.

Vandaag vele vierkante meters buitenmuur afgepleisterd, & de inskripsie aangebracht, op de gevel van het nieuwe huis op het Geheime landgoed, in het zachte beton: F 1779 NOTRE REINE R 1974. F & R staan onderscheidenlijk voor Fondée en Restaaurée (of Renouvellée). Of in het Latijns: Fundatum, & Renovatum. Dat 1779 heb ik maar verzonnen, want hoe oud die funderingen zijn weet geen mens. Ik vond het gemakkelijke cijfers in het beton, vergeleken bij bijvoorbeeld 2 of 8, die een gehele heisa zijn. Geert van O. zijn huis, hemelsbreed op 1½, over de gebaande wegen ca 3 km van mij vandaan, heeft als jaartal 1789, vandaar die 1779 van mij. (Bovendien zit hij slechts op 725, & ik op 742 meter hoogte.)

Wil je voor mij uitkijken naar 1 zittend of staand Mariabeeld met Kind? Van porselein, het liefste van het zogenaamde biscuit, dat wit is, & ongeglazuurd (mat). Doorgaans zijn de kroon van Moeder & het voetstuk van het geheel met een beetje goud afgebiesd. Het moet ongeveer de grootte hebben van een wijnfles, of kleiner, of desnoods groter, & het mag zelfs wel geld kosten. Maar geen hout & geen gips & vooral niet modern of progessief. Gewoon echte tegen de kitsch aanleunende ouderwetse devootsionele kunst, zoals het behoort. (Ik vereer Haar ten zeerste, zoals je weet.) Haar beeld moet in 1 nis in de gevel van het nieuwe huis op de berg komen te staan, met 1 dag & nacht brandend devootsielampje van 3 Watt.

Ik kan niet in één keer op alles in je brief ingaan. Wel veel liefs, ook voor Mevrouw Manteau en ook van Ernstjan. Je Gerard Reve.

Omslag en flaptekst van Ik Had Hem Lief zijn afgebeeld in het illustratiekatern. Tijdens een logeerpartij in Geert van Oorschots vakantiehuis in Vesc had Reve in 1969 de streek ontdekt.

La Grâce, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
16 October 1974

Aantekenen

Beste Bert,

Zeer veel dank voor je zending acte enveloppen, die ik gisteren ontving, & voor de beide eksemplaren van het kontrakt, die vanmorgen aankwamen, & die ik je omgaand ondertekend & waar nodig geparafeerd, aangetekend retoerneer. Ik sluit tevens de gekorrisjeerde & nu volgens mij persklare kopij bij tot & met blz v-42-tijpskript.

Het kontrakt vind ik erg goed & bepaald uiterst veilig & voordelig in mijn richting – meer dan ik in eerste instantsie zelfs had verlangd & verwacht. Het gelijkt mij bepaald waterdicht, & misschien wel het zakelijk best opgestelde kontrakt, dat ik ooit ondertekend heb.

Ik ben van alle spanningen – over mijn werk, de toekomst, het leven, de Liefde (hoewel die erg goed gaat), de ingevallen koude (1 tyfuskoude Mistral des nachts, & 1 ijskoude Bize des daags) & over mijn langzaam opmarcherende Rheumatiek (een familiekwaal) een paar dagen aan het doorzakken geweest. Nu is alles wederom goed & rustig & katerig.

Ernest de R. heeft een formidabel mooi & imposant eigen ontwerp gemaakt, uitgaande van jullie schets.

Morgenavond D.V. wederom in het Vaderland. Alle goeds voor Mevrouw Manteau & jou van Ernest de R. &

Gerard Reve.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
19 October 1974

Beste Bert,

Woensdagmorgen jongstleden heb ik uit Le Poët-Laval 1 aangetekende brief verzonden, waarbij gevoegd het ondertekende kontrakt & de – nodeloos lang vastgehouden – ca 40 paginaas getiepte boektekst. Vermoedelijk komt 1 & ander gelijktijdig met deze mijn brief aan.

Ik wil enige kommentaar geven bij het mijns inziens erg geslaagde jongste omslagontwerp van de hand van Ernest de R. Kijk, hij kan het, & is erg begaafd, & in het geheel niet moeilijk in het overleg, maar hij heeft geen ervaring in het onder woorden brengen van wat hij wil, zodanig dat het ergens ondubbelzinnig genoteerd komt te staan, op papier, & ook zonder misverstanden uitgevoerd wordt.

Welnu: zijn nieuwe ontwerp moet als volgt aangevuld worden. De twee horizontale lijnen zijn een eerste & een tweede horizon, waartussen een ondiep dal. Het landschap moet lekker massief & donker groen zijn, met rechts enige lange pijnbomen, die de gedachte aan de onbewuste herenliefde oproepen tussen bomen van kerels die elkaar pijn doen, etc., het woord zegt het al.

In jullie ontwerp stijgt Ernest de R. nogal letterlijk uit mijn hoofd op. In Ernest zijn eigen ontwerp staat hij echt in 1 droomperspektief in levenden lijve 1 eind verderop, als de droom van de pederast. Dat is gewoon geiler & koopkrachtiger, vind ik.

Moet je horen: als jullie Ernest de R. zijn eigen ontwerp mooi vinden, neem hem dan in bescherming tegen zijn eigen onzakelijke alternatieve bereidwilligheid wat betreft wijzigingen. Ik bedoel dat hij 1 weerloos genie is. De geschiedenis zal over jullie oordelen.

Ik ben aan het ‘afkikken’ op ca 2 liter roodwijn per dag. (Misschien toch nog aan de royale kant.)

Ik ben nu wederom in Weert, maar dat schreef ik geloof ik al.

Geef dit haar van mijn hoofd maar aan die aardige secretaresse.

Tot spoedig ziens. Je

Gerard Reve.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
6 November 1974

Zeer kultureel Type,

Hartelijk dank voor de zending machineschrift van Marina (paginaas 136-176) die ik vanmorgen ontving. Ik begin vandaag aan de bewerking, & laat het niet liggen.

Mijn reisplannen zijn inmiddels ietwat gewijzigd. Ik blijf hier tot medio December. Ik ga D.V. op 15 December met Ernest de R. voor een dag of 5, 6 naar Engeland. Ongeveer 23 December wilden wij uit Weert voor een dag of 12 naar Le Poët-Laval vertrekken.

Ik ben nu erg moede & kaduuk, omdat ik gisteren, op verzoek van de bepaald heroïese kultuurstrijder Paul Willems van de gelijknamige boekhandel, uit Een Circusjongen (onveranderlijk door iedereen reeds De Circusjongen genoemd – geef mij hierin je zeer geschat advies) [heb] voorgelezen aan de Lyons, voor zwart loon ten bate van een arme kunstbroeder, door zijn rijke familie verworpen & op ‘zijn door wind & sneeuw geteisterde’ enz. Het werd, met de geanimeerde gedachtenwisseling mede, een uur of half drie in de ochtend.

Ik ben reeds 4¾ paginaas in het Tiende Hoofdstuk van De Circusjongen gevorderd, maar twijfel wel vaak aan de Grote Waarden. En draagt mijn kunst er werkelijk toe bij, de maatschappij te hervormen? Dat God het goed bedoelt, daar wil & mag ik als goed katholiek niet aan twijfelen, maar of Hij wel voor 100 % goed bij het hoofd is, dat staat te bezien.

Ik bedoel dat we goede moed moeten houden. Ernest de R. zijn psychiater is erg geestdriftig, omdat ‘zijn agressie eindelijk is losgekomen’. Hij (Ernest) is ‘razend op iedereen’. Ik vraag: ‘Ook op mij?’ En Ernest zegt: ‘Moet je horen. Ik kan geen uitzonderingen maken – dan is het eind weg.’

Hoe is het ontwerp voor het omslag van Ik Had Hem Lief geworden?

Hierbij nog eens, voor Mevrouw Manteau & jou, het adres van het feest: Tweede Nassaustraat 8, lokaal (en bel) 25. Tijd: ca 20.30 uur Zaterdag 9 November.

In mijn officiële verhuizing zit schot. De Inspectie der Belastingen is niet bepaald moeilijk.

Veel goeds van je

Gerard Reve.

Reve las voor de Weerter Lions Club ‘met het oog op het gezelschap’ een heteroseksuele passage voor, te weten de verkrachtingshoofdstukken uit Een Circusjongen. De boekhandelaar Paul Willems herinnerde zich later dat hij nooit eerder meegemaakt had dat twintig notabelen zoveel aandacht voor hun schoenen hadden (Bert Boelaars, Koninklijke jaren. De Weerter periode van Gerard Reve. Amsterdam-Antwerpen [2002], p. 134). De te ondersteunen kunstenaar was waarschijnlijk Ernstjan Engels. Op 21 november werd ten kantore van Elsevier met Reve en Engels vergaderd over het omslagontwerp voor Ik Had Hem Lief. Aan Engels werd wel ƒ 450,- uitbetaald voor de vervaardiging van het omslag, maar het werd niet gebruikt. Het niet gerealiseerde omslagontwerp van Engels werd afgedrukt in Furore-nummer -2/-1 (zie het illustratiekatern). Het feest betrof de viering van de vijfentwintigste verjaardag van Ernstjan Engels (geboren op 10 november); het vond plaats in zijn atelier. Om belastingtechnische redenen wilde Reve zich officieel metterwoon vestigen in Frankrijk. Dat leverde even later een conflict op over de hem opgelegde ‘emigratiebelasting’.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
12 November 1974

Beste Bert,

Hedenavond deze laatste aflevering van de kopij, blz. 177-228, als gewone brief op de bus gedaan. Wil je even opbellen om de aankomst te melden?

Alle lof voor Marina Honders, die mij heeft behoed voor enige ontsierende & stomme fouten.

Alle goeds & tot spoedig ziens. Je

Gerard Reve.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 23 November 1974

Beste Bert,

Johan Polak attendeerde mij op het volgende. Bij G.A. van Oorschot berusten van mij op het ogenblik vijf titels. (Werther Nieland / Ondergang Boslowits; Vier Wintervertellingen; Tien Vrolijke Verhalen; Op Weg Naar Het Einde; Nader Tot U.) Deze titels vallen alle onder één gezamenlijk kontrakt, dat over 3½ jaar afloopt, & dat ik niet wens te hernieuwen. Johan nu dacht aan gezamenlijke stappen van Elsevier & Athenaeum om bedoelde rechten door 1 afkoopsom vervroegd te verwerven. Mogelijk werkt Geert van [O.] tegen, maar de troef die hij vasthoudt, wordt iedere dag minder waard. De goodwill waarde van de titels is enorm, de geldelijke waarde voor Geert van O. zeer gering. (De boeken brengen mij de laatste jaren al niet veel meer op.)

Ik dacht – als 1 & ander gelukt – aan 1 verdeling van de buit tussen Elsevier & Johan; hij, Johan, denkt aan een gezamenlijke ‘mooie serie’, een reeks ‘verzameld werk’ enz. enz., kortom aan kultuur, waar ik niks voor gevoel. Je moet 1 boek ook vast kunnen houden, stuk kunnen scheuren etc.

Stel je eens voor: Op Weg & Nader Tot U bij jullie, de drie andere titels bij Johan!

Maar zoals gezegd: als ‘Oorschot’ (zoals mijn moeder z.g. hem altijd hardnekkig verkortend noemde) dwars ligt, gaat het over.

Alle goeds van je

Gerard Reve.

Bert de Groot schreef op 29 november aan Reve dat hij zeer geporteerd was voor de overname van de Van Oorschot-titels. Met Engels was een regeling getroffen voor het ontwerpen van het omslag. De Groot opperde ook het plan om in de maand van verschijnen aan het frankeerstempel van Elsevier een reclameslogan voor Reves boek mee te geven.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
Dinsdag 3 December 1974

Beste Bert,

Terstond ben ik begonnen slagzinnen te bedenken voor het frankeerstempel. Veel dank voor je brief van de 29[ste] November, die ik nu pas in mijn bezit kreeg. Ik ben nog ziek (37,6° des morgens, wat idioot hoog is voor een salamander als ik), maar voel me niet meer beroerd: mijn kop is wederom open, & dat is goed, want daar komt het allemaal uit.

Wat denk je van: Bestrijdt Het Leed Dat Kleurling Heet? Misschien kan dat later als motto bij 1 ander boek.

Maar ik heb echt al 1 beetje nagedacht. We gaan uit van jullie vermoedelijke tekst Gerard Reve / IK HAD HEM LIEF. Twee regels, of een dubbele punt achter Reve, en het ene deel kapitaal & het andere onderkast, of omgekeerd. Daarna volgt de kwalifikaatsie, die jij mij vroeg.

Ik dacht aan:

1 de hartekreet van een man.

2 de geheime liefde van een man.

3 het geheime leven van Gerard Reve

4 de verboden liefde van een man

Voorlopig vind ik 4 het mooiste. En waarom? Omdat je twee positieve lokkende elementen hebt: verboden, maar niet omdat het ‘flikkerij’, ‘onmannelijk’ etc. zou zijn – het blijft de liefde van een man. Iedere man & iedere vrouw durft het te kopen, & is bovendien nieuwsgierig. Nu jij weder. Liefs van

Gerard.

In november was Reve in het ziekenhuis aan zijn neus geopereerd in verband met een dubbele voorhoofdsholteontsteking.

Nieuwe Markt 12, Weert (L.),
3 December 1974

Beste Bert,

Hierbij nog 1 prentbriefkaart met invallen. Mogelijk is niet één van mijn ideeën rechtstreeks bruikbaar, maar bij dit soort puzzelwerk zet je bij elkaar 1 associatieproces in gang, dat opeens iets oplevert. Sukses! Je

Gerard Reve.

[Op de ansichtkaart:]
Het Verboden Land der Liefde
Het Liefdesleven / Van Gerard Reve
Het Boek Voor De Verwende Man
De Droom / (men) Van Uw / Een Man
Een Boek Van Vreemde Liefde
Het Boek Van De Verboden Liefde
Liefde Aan De Achterdeur
Het Jongensboek Der Liefde
Het Boek Der Jongensliefde
Het Grote Jongens Voetbal Boek
Een Boek Van Man Tegen Man
Durf Het Te Lezen!
Wat Een Moedig Boek!
Het Boek Van de Onbekende / Ongehoorde Liefde
Het Boek Voor Uw Man
Het Boek Voor Uw Vrouw
Het Boek Voor Uw Zoon
Het Verboden Liefdesboek

Op Reves brief noteerde Bert de Groot zelf de mogelijkheden: Een gezond liefdesboek; Een levend liefdesboek; Een gezond levensboek; In alles liefde. Het is niet bekend welke tekst het is geworden.

London, 17 December 1974,
2 Regent Park Terrace, N.W. 1

Beste Bert,

Tijdens ons verblijf in Engeland ben ik voor ongeveer een etmaal in Londen, waar wij vanmorgen vanuit Londense vriend P. zijn landgoed (in Essex) aankwamen. Ik bevind mij op bovengenoemd adres, Londense vriend P. zijn huis in Camden Town, dicht bij de Zoo. Tot zo ver is er niets aan de hand, behalve dat Ernest de R. alleen er op uit gegaan is om één of twee musea te bezoeken, & wel genoeg geld bij zich heeft, maar hoogstwaarschijnlijk noch dit adres, noch het telefoonnummer ervan, bij zich heeft. Theoretisch kan hij dus nooit meer terug komen. Het is nu 18 uur, de uiterste tijd dat hij terug zou zijn.

Ik moet maar gewoon doorgaan. Laat ik je melden dat ik iets overijlds & mogelijk onverstandigs heb gedaan, in mijn al te grote voortvarendheid: ik heb Geert van Oorschot zelf aangeschreven, & hem in een tamelijk openhartige – maar zeer hoffelijke – brief naar zijn voorwaarden terzake mijn terugverwerving der rechten gevraagd.

Nu geloof ik niet, dat het bij deze man iets uitmaakt, hòe hij benaderd wordt: hij doet iets of hij doet het niet, op volgens mij onbeïnvloedbare gronden. Mogelijk weegt bij hem wel de overweging, naar welke derde de rechten gaan. Met Johan B.W. Polak heeft hij forse ruzie gehad, maar niet met Elsevier Nederland. Ik heb dan ook alleen E.N. als alternatieve uitgevers genoemd.

Ik besef, dat ik mij 1 beetje ongeduldig heb getoond, maar dat heb ik wel vaker, nu gelukkig minder dan vroeger. Het is voor mij wel belangrijk, of Geert van O. ja of nee zegt. Wordt het nee, dan moet ik op nog verscheidene magere jaren rekenen, want de eksplotaatsie van Op Weg, Nader Tot U en overige titels bij Van O. stelt niet veel voor, & zal er niet beter op worden. Hij is in staat om die uit dépit domweg stil te leggen.

Je weet het nooit. Heb jij geen zin om hem eens om 1 palaver te verzoeken? Een rechtstreeks ja zul je volgens mij niet krijgen, maar misschien is hij zakelijk geworden, door een of andere bevlieging of door een advies.

Als hij nee zegt, moet ik drijven op de verkoop bij Johan, die niet veel meer om het lijf zal hebben, in 1975, op de verkoop van Ik Had Hem Lief, & op De Avonden, bij De Bezige Bij.

Kunnen jullie een pagina vrij houden voor een lijst van mijn werken? Ik voeg een voorlopige opsomming bij, elke titel voorziend van een qualificatie. Kun je die voor mij overtiepen? Ik houd mij voor amendementen aanbevolen.

Het is nu kwart over zes? Wat moet ik doen? Hallo. Er wordt gebeld. Ernstjan is terug! Er bestaat dus 1 Godt.

Veel liefs. Je

Gerard Reve.

[Als bijlage:]

Van Gerard Reve verschenen reeds de volgende werken:

De Avonden

jeugdroman

Werther Nieland

herinneringen

Vier Wintervertellingen

verhalen

Tien Vrolijke Verhalen

levensschetsen

Op Weg Naar Het Einde

reisroman

Nader Tot U

reisroman

Vier Pleidooien

inleiding tot eigen werk

De Taal Der Liefde

liefdesroman

Lieve Jongens

liefdesroman

Het Zingend Hart

gedichten

Het Lieve Leven

bekentenisroman in brieven

–

in voorbereiding:

Een / De Circusjongen

Reve schreef over de overname van zijn oude titels door Elsevier aan Geert van Oorschot op 3 december; zie de Briefwisseling tussen Reve en Van Oorschot, p. 366-368. Van Oorschot hulde zich in stilzwijgen, ook na een nieuwe brief van Reve van 1 januari 1975. De lijst van titels achter in Ik Had Hem lief week in de genreaanduidingen op een aantal punten af. Tien Vrolijke Verhalen werd daar bijvoorbeeld ‘vreemde avonturen’; Het Lieve Leven werd ‘liefdesbrieven aan drie kunstbroeders’. De titel in voorbereiding werd ‘De Circusjongen’.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
30 December 1974

Beste Bert,

Thans even de handel: kun je ƒ *** laten overmaken*) op mijn rekening

Gerard Reve

*** bij

Pierson, Heldring & Pierson

Herengracht 214

Amsterdam?

Guus heeft helaas de dummy niet op tijd ontvangen. Ik geef hem Donderdag aanstaande de drukproeven mede. Schrijf iets over de voorverkoop, als je iets weet.

Ik blijf hier D.V. tot ca. eind Januari. Het weder is wisselvallig. De beide Kerstdagen hebben wij op het balkon gezonnebaad, doch vandaag waait er 1 schrale winterwind.

Veel liefs van ons allen. Je

Gerard Reve.

*) Ik heb totaal geen Geldt meer.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, Oudejaarsdag 1974, des morgens

Artistiek Type,

Nog veel dank voor je prachtige geschilderde kaart. Ik probeer 1 aanvaardbaar curriculum vitae te maken.

Er is 1 brief uit Frankrijk naar je onderweg, waarin ik je verzoek ƒ *** te laten storten op mijn rekening-courant no *** bij de dure bankiers Pierson, Heldring & Pierson, Herengracht 214, Amsterdam. Kun jij die overmaking enigszins sneller laten verlopen dan normaal? Ik sta geducht rood bij de bank.

Wat ik hier vóór overmorgen voor jou gereed krijg (op welke dag Guus wederom naar het Vaderland vertrekt) geef ik aan hem mede. Groet ook Mevrouw Manteau zeer hartelijk van me.

Veel liefs van je

Gerard Reve.

P.S. Je kunt mij alles & nog wat hierheen sturen – omslag etc. – want ik blijf hier D.V. nog wel tot eind Januari. Ook kan van alles worden medegegeven aan mijn zoon Erik (B***), wonende ***, tel ***, die rond de 10de Januari hierheen komt.

P.S. Inmiddels hedennamiddag de levensloop gereed gekregen. Ik vind het een erg mooie tekst, helaas langer dan één bladzijde. Zou je de levensloop, gevolgd door de bibliografie, tezamen op 2 opeenvolgende bladzijden (een linker / rechter en één rechter / linker) kunnen zetten?

Gelukkig Nieuwjaar!

De ‘geschilderde kaart’ was de nieuwjaarskaart van Elsevier, waarop een Amsterdamse gevelsteen was afgebeeld (‘Inde Oude Schans’ uit de St. Luciënsteeg). De gefingeerde levensloop werd onder de titel ‘Bewogen leven’ afgedrukt achter in Ik Had Hem Lief. Hij is bijna identiek aan de ‘Levensloop Van De Schrijver’ die achter in Een Circusjongen zou worden afgedrukt (Verzameld Werk, deel 3, p. 178-180); aan de latere versie werd nog een slotalinea toegevoegd. Reve raakte gecharmeerd van de student Erik B*** tijdens een feestje dat Ernstjan Engels op 31 augustus 1974 in zijn atelier had gegeven. Eind december raakte het uit tussen Reve en Engels en ontwikkelde zich een kortstondige relatie tussen Reve en B***. Om eventuele complicaties te voorkomen liet Elsevier Engels een op 9 januari 1975 gedateerde verklaring tekenen: ‘Hiermede verklaar ik akkoord te gaan met het feit, dat in sommige gevallen in het nieuwe boek van Gerard Reve; IK HAD HEM LIEF, mijn adres, zij het zonder straatnummer, is gebruikt. Ik ben volledig op de hoogte van de kontekst, waarin dit is gebeurd en zal mij niet tegen publikatie verzetten, zowel nu als in de toekomst.’

3/1/1975

Hier heeft Bert de Groot heden telefonies om gevraagd.

De eens verguisde en vervolgde, thans onbetwist ‘aan de top’ staande en als grootste schrijver van Nederland erkende GERARD REVE wordt door arm en rijk, oud en jong, bewonderd en verslonden.

Dit is de kleine invoegtekst bedoeld om bij of om of onder het portret op het achterplat van IK HAD HEM LIEF te worden geplaatst, als er ruimte is.

Het tekstje werd boven de eigenlijke flaptekst afgedrukt op het achterplat van Ik Had Hem Lief.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, Maandag (13?) Januari 1975

Beste Bert,

Bedankt voor je brief van 10 Januari, die ik vanmorgen ontving. Kennelijk zijn noch mijn levensbeschrijving, noch mijn daarbij gevoegde lijst van titels aangekomen, want noch Guus, noch Rob Touber, noch jij noemt ze. Ik ben er enigszins beroerd van. De pers stil houden heeft geen zin, want ik heb geen afschrift gehouden, & kan de moeite niet opbrengen, opnieuw iets te gaan schrijven.

Ik kom niet naar Nederland voor enige publiciteit, voordat het manuskript van Een Circusjongen af is.

Ook schrijf je niet, of het geld naar Pierson is overgemaakt. Pierson moet een bedrag hierheen overmaken, maar zoiets duurt, ‘telegrafisch’, meestal 9 dagen.

Ik begrijp niet waarom ik nooit iets hoor. Guus doet geweldig zijn best, & zal zijn leven wagen om, hangend aan 1 touw aan 1 helicopterre, de oude drukproef aan te reiken inplaats van de revisie.

Ik ben erg depressief aan het worden. Ik zou hier 1½ dag met Rob Touber werken, die ‘even met Guus mede kwam om zijn gerepareerde auto in Valence meteen op te halen’. Dat is nu 14 dagen geworden, van wachten, telegrammen, niets aan eigen werk kunnen doen, etc. Ik moet Mevrouw Manteau opbellen, zegt Guus, maar als ik met veel moeite opbel ‘is ze er nog niet’. Zeggen hoe laat, & wanneer ik moet opbellen, die orde die is er niet & die is er nooit. Ik bel nooit meer op, hier vandaan. Het gaat altijd over niets, net als telegrammen of ekspres brieven of zelfs expres prentbriefkaarten. Waar is de levensloop & waar de boekenlijst? Het laatst zag ik die beide in handen van Guus van Bladel. Liefs van je

Gerard Reve.

Rob Touber arriveerde uiteindelijk 10 januari in Frankrijk. Hij nam met Reve interviews op voor zes thematische radio-interviews.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 14 Januari 1975

Beste Bert,

Gisteren heb ik je een (korte?) brief geschreven van sterk negatieve inhoud, terwijl ik aan een geestelijke inzinking ten prooi was. Je moet die brief zeer ernstig nemen, maar niet letterlijk. Soms geraak ik totaal op & overstuur, vermoedelijk omdat het vlot & levenslustig & stoer & geestig doen in strijd zijn met mijn wezenlijk ingetogen & bescheiden & kuise aard.

Soms denk ik waarom dit allemaal nog? En het ergste zijn de mensen die zeggen: als je hier permanent blijft wonen, vervreemd je dan niet van alles, & wordt je werk dan niet een soort navelstaren? Niemand begrijpt, dat mijn werk niets met Nederland of volle melk of tolerantsie of milieureiniging of Wiebeltax te maken heeft, & dat Edgar Allan Poe ook geen stereo-apparatuur voor helse muziek in huis had.

Staan die ƒ *** op mijn rekening bij Pierson? Pierson namelijk heeft 1 opdracht van mij om mij hier geld te sturen. Ik heb Rob T. al mijn geld geleend, om zijn gestolen & doodgereden auto in Valence wederom uit de sloop te kunnen halen – een zinloze transaksie, want het is de helft of nog veel meer dan de prijs van een nieuwe auto.

Zodoende leef ik op enkele honderden francs voort. Geld is soms 1½ maand onderweg, omdat de koerier in Avalon uitspant & geen verse paarden kan krijgen.

Kun je niet telkens, zuiver pro forma, een stukje proef van omslag, levensloop, foto-onderschrift etc., in een envelop gooien? En naar mij sturen?

Zojuist komt Rob Touber binnen, die meldt dat Mevrouw Manteau hem in zijn hotel opgebeld heeft, omdat het weekblad Vrij Nederland om een fragment van Ik Had Hem Lief gevraagd heeft.

Ik ben daar categorisch tegen. Ze zullen het afdrukken, niet of slecht ervoor betalen, de tekst laten wemelen van de zetfouten (ze beloven je de proeven te sturen, maar zullen het nooit doen) en dan met een onthullend verhaal komen, dat die Ernest de R. helemaal niet Ernstjan Engels, maar in werkelijkheid Joseph Cals is!

Ze zullen ook tegenover ons gebaar – als we het fragment geven – nooit iets terug doen, maar als vanouds tegen Elsevier Nederland blijven hetsen.

Dus: niet, nooit doen. Het is bovendien slechte publiciteit. Laat de kolommen van Vrij Nederland over aan Renate Rubinstein, Firmin Vogelaar, Herrie Mulles etc.

Waarom niet Het Parool, Televizier*), De Brabant Pers (een of andere grote provinciale pers-combinatie)? Vrij Nederland is tegen mij, & tegen Elsevier Nederland, & daarom moeten we ze niet begunstigen. Bovendien heb ik geen zin een communistisch blad te dienen.

Zeg maar: de Heer Reve is principiëel tegen iedere vóórpublicatie, & zet het dan brutaalweg in een ander blad! Dat noem ik ‘gelijke munt’!

Nu, veel liefs van je

Gerard Reve.

*) Rob Touber – oud-eindredacteur – is daartoe de man.

P.S. Ik stuur je nog enige goede portretfotoos, maar die zijn pas overmorgen klaar.

Reve had Rob Touber ingeschakeld om de publiciteit voor Ik Had Hem Lief in goede banen te leiden. Hij wijdde een beschouwing aan het boek in Televizier van 22 februari 1975, maakte een interview met Reve voor de GPD-bladen en interesseerde radio (interview in Z.O. op zaterdag 1 maart) en televisie (Beeldspraak op 26 februari 1975). Een voorpublicatie uit Ik Had Hem Lief zou verschijnen in NRC Handelsblad van 21 februari 1975; ook werd een brief gepubliceerd in diverse provinciale bladen. Vrij Nederland zou inderdaad op 1 februari onthullen dat de brieven in Ik Had Hem Lief niet gericht waren aan Ernstjan Engels maar aan ‘Jacob Cals’.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 21 Januari 1975

Beste Bert,

Hartelijk dank voor je brief, waarin je meldt dat er een drukproef naar mij toe gaat, van het achterplat, van levensloop & van de lijst mijner werken. Ik wil er best van afzien me nog ergens mede te bemoeien: er is geen tijd meer & de postale afstand is te groot. Het gaat er gewoon om, dat ik mede leef, en me flink zorgen maak over het lot dat mijn nieuwe prachtboek beschoren zal zijn. Ik neem aan, dat nu het drukken van de eerste vellen al begonnen is, & dat alleen in omslag & in de tekst van levensloop & boekenlijst – aangenomen dat die beide achterin komen – nog korreksies mogelijk zijn.

Over het geld maak ik me geen zorgen meer. Ik ben hier naar mijn bank gestapt & heb gewoon gevraagd: ‘Tot hoeveel mag ik debet bij U staan?’ ‘Tot zoveel als U wilt,’ luidde het antwoord. Nix aan de handa, dus.

Het voorschot van E.N. staat voor ± 25.000 exx. verkoop. Is die verkoop minder, dan heb ik het gevoel dat ik onrechtmatig geld getoucheerd heb. Ik blijf 1 tobber.

Behoudens ziekte & andere overmacht, ben ik voornemens om op 8 Februari aanstaande van hier de terugreis naar het Vaderland aan te vangen. Ik heb toegezegd om op 11 Februari Simon Carmiggelt in de Bijenkorf te Amsterdam toe te spreken.

Ik wilde niet zeer lang in het Vaderland blijven: 1 week tot 10 dagen. Maar binnen deze tijdspanne wil ik alles voor je doen wat je dienstig oordeelt & wat mijn moeder niet zou hebben afgekeurd. Ik heb geen bezwaar tegen opeenhoping van aktiviteiten. Dus twee interviews met de pers, één radiobabbel & één vraaggesprek met Dokter Alwetend op de Verrekijk binnen één etmaal, dat bekomt mij meestal beter, & daar breng ik ook meer van terecht, dan wanneer deze evenementen over 1 gehele week uitgesmeerd worden.

Hebben jullie nu al iets als 1 vermoeden terzake de verkoop? Als ik je goed begrepen heb, moet de voorverkoop nu twee weken aan de gang zijn. Het boek wordt 1 volledige flop of 1 heel lekker sukses: ik bedoel 8.000 of 80.000, & niets daar tussen in.

Zou je tussen de 10de & de 20ste Februari iets feestelijks met de grote protestantse epiese schrijver van mensenboeken Jan de H. kunnen organiseren?

Weet je, wat ik soms bijna geheel vergeet? Dat Elsevier Nederland nog verscheidene andere boeken uitgeeft behalve dat van mij.

Ik zal wel tal van onderwerpen vergeten hebben.

Aan Geert van Oorschot heb ik nu al het mijne gedaan. Ik wil wel astrologies 1 datum laten wichelen, die ideaal is om hem te benaderen, maar als jij aan de astrologie geen waarde toekent, is het verknoeide moeite. Volgens mij bijt Van Oorschot wel, maar zijn vraagprijs zal mogelijk te hoog zijn, in het begin. Misschien is het goed om in het begin helemaal niet over geld te praten, maar over de ‘vrijheid van de auteur’, waarvan Geert van Oorschot altijd de mond zo vol heeft.

Moet je horen: ben je niet ongeduldig of geprikkeld, dat ik zulk 1 zenuwlijder ben & over bepaalde onderwerpen op waarlijk monomane wijze blijf doorhameren?

Als het boek valt, treft niemand enig geldig verwijt. De titel is goud waard, omslag & volume zijn ideaal, de babbel van de flaptekst is de stompzinnigste doch tevens de uitgekooktste die ik ooit gemaakt heb, & het klimaat is gunstig voor de documentaire uitgave, terwijl dat voor romans & novellen nogal slecht is.

Ik heb hier reeds hard gewerkt, maar niet aan de kunst. Samen met mijn zoon Erik heb ik een gaatje in het gewelf geboord (met een klopboor van 65 cm lengte, zoals de jongens van de telefoondienst gebruiken) en het fornuis van één hoog naar gelijkvloers verplaatst. Dat fornuis heeft er nu 4 meter pijp bij, die van gelijkvloers door bedoeld gaatje naar één hoog geleid worden & daar de schoorsteen in gaan. Met de helft van de brandstof heb ik nu 2 × zoveel warmte & een beter te onderhouden vuur – regelmatiger trek – bovendien. Een dezer dagen gaan we gelijkvloers op het Zuidwesten een betonnen raamkozijn inzetten.

Weet je, wat ik geweldig op prijs stel, als je de tijd ervoor kunt vinden? Allerlei anekdoten te horen over het boek, kommentaren van boekhandelaren, geruchten, velerlei bont gekakel dus.

Groet Mevrouw Manteau reeds van mij. Ik zal haar zeer binnenkort schrijven, in ieder geval nadat ik haar missive ontvangen zal hebben, die nu onderweg moet zijn.

Nu, gezondheid & sukses in de Liefde & bij de rennen & in het uitgeven wenst je de grote Blanke Dichter van Stad & Land Gerard Reve.

Op 11 februari opende Reve in de Bijenkorf te Amsterdam de tentoonstelling ‘Kijk, S. Carmiggelt de schrijver in beeld’. Reve overhandigde aan Carmiggelt het eerste exemplaar van de langspeelplaat Mensen en las een door hem in de trant van Carmiggelt geschreven ‘Kronkel’ voor (‘Regen’, Verzameld Werk, deel 3, p. 183-184). Met Angèle Manteau correspondeerde Reve over de in de proef aangebrachte en door hem niet gewenste ondertekening ‘Gerard Reve’ onder het ‘Bewogen Leven’ en over de uitblijvende storting van het voorschot. Bert de Groot stuurde op 31 januari aan Reve het berichtje over de identiteit van de geadresseerde van de brieven in Ik Had Hem Lief. Joseph Cals maakte geen moeilijkheden. Ik Had Hem Lief verscheen officieel op 20 februari. Bert de Groot stuurde de auteur enkele malen recensies op; de kritiek was niet enthousiast. Inmiddels had Reve de roman Een Circusjongen voltooid en toegestuurd aan Angèle Manteau. De gebonden editie van de roman zou bij Athenaeum – Polak & Van Gennep komen; de paperback bij Elsevier.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, Maria Boodschap [25 maart] 1975

Beste Bert,

Zoals je inmiddels wel gehoord zult hebben, is De Circusjongen voltooid. Vrijdag jongstleden heb ik het aan Mevrouw Manteau, zoals ik beloofd had, persoonlijk enigszins feestelijk ter hand gesteld. Het is langer geworden dan ik had verwacht: 194 paginaas netschrift ad 285 woorden per pagina, verdeeld in 13 hoofdstukken & 4 met Romeinse cijfers genummerde gedeelten. Niemand kende de gehele tekst van het boek, behalve (ikzelf &) Johan Polak, die het, mits handig gebracht, een oplaag ‘niet van tienduizenden, maar van honderdduizenden’ toedenkt. Zelf geloof ik, dat het een bizonder & mooi boek is, & dat de kans op een groot sukses er inderdaad in zit. Veel hangt af van de presentaatsie, die ditmaal, volgens mij, vooral waardig & ietwat bescheidener zou dienen te zijn.

Ik ben ongehoord nieuwsgierig naar het oordeel van de uitgever.

Met mijn nieuwe Verloofde, Vincent S., ben ik hier na een avontuurlijke reis met zware sneeuwval in de Ardennen & Noord-Frankrijk, met uiterst guur weder aangekomen, maar sedert vanmorgen is het hier reeds weder zomer.

Een vreemde leegte opeens, artistiek type, met niets om handen om over te schrijven. Ja, ik heb natuurlijk reeds vele nieuwe ideeën, maar kan nog niet kiezen, & wil eerst nog wat metselen & bouwen. (Gisteren heb ik samen met Vincent een stalen scheepsplaat van 65 × 100 cm verticaal in de achtermuur van de vuurplaats vastgemetseld met 12 diep in het beton vastgegoten bouten. Er is nog jaren werk, & soms ontzinkt mij de moed.)

Wat moet ik nu gaan schrijven? Het Grote Jongens Voetbalboek? Geef mij eens raad.

Hoe gaat de verkoop van Ik Had Hem Lief verder? (Rob Touber heeft een heren contra tenor die in het radio programma Ik Had Hem Lief telkens in de pauzes roept: ‘Ook U heeft hij lief!’)

Ik dacht aan een omvang, voor De Circusjongen, van 240 paginaas, waarvan ca. 220 romantekst. (6 paginaas voorwerk, 6 paginaas slotwerk, & 8 paginaas voor de ondertiteling I, II, III & IV.)

Laten we de produksie zo vroeg mogelijk beginnen, & niet denken er is tijd genoeg.

Het was een mooie avond, met onze eigen volksschrijver Jan de H. Een erg lieve man. Jammer, dat hij zo schuw is, & zich kopzorg maakt over wat ik bijzaken vind. Hij leidt op een of andere wijze een verscheurd leven, & is verre van gelukkig. Ik ben ook erg ongelukkig & zwaarmoedig, maar houd er toch wat meer de schaterlach in.

Schrijf mij spoedig terug. Ik blijf hier nog enige tijd. Guus is hier met Pasen & de week daarop aansluitend.

Ik heb twee etmalen hier stevig van de wijn geproefd, en vanmiddag, toen ik weder nuchter was, de refusal pil ingenomen, die ca. 3 etmalen droog staan afdwingt.

Veel goeds, ook van Vincent. Je

Gerard.

De geplande, maar nooit voltooide reeks radioprogramma’s van Rob Touber met Reve zou ook de titel Ik Had Hem Lief krijgen. Bert de Groot toonde zich in een brief van 26 maart zeer enthousiast over Een Circusjongen. Hij noemde het ‘een absoluut meesterwerk’: ‘Van de mooiste pagina’s uit je gehele werk […] zitten er vele, zéér vele in dit boek.’ De Groot vroeg of Reve zelf weer de flaptekst wilde maken: ‘Ik moet zeggen dat ik het vuur door mijn aderen voel vloeien om zelf de tekst voor de achterflap eens te proberen.’ Waarschijnlijk 21 maart vond, in gezelschap van onder anderen Bert de Groot, de ontmoeting plaats tussen Reve en collega-Elsevierauteur Jan de Hartog, waarover ze al sinds najaar 1974 in correspondentie waren. De ontmoeting vond plaats in het Promenadehotel in Scheveningen, waar De Hartog steeds logeerde. De Hartog ging erg gebukt onder het gebrek aan waardering van de literaire kritiek.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 29 Maart 1975

Beste Bert,

Veel dank voor je brief van de 26ste, die ik vanmorgen ontving. Ik ben erg blij met je oordeel over De Circusjongen. Het boek stijgt, geloof ik, boven mijzelf uit. Ik kan in mijn herinnering niet meer de gesteldheid reconstrueren, waarin ik het schreef. Later begrijp je niet goed meer, hoe je een spanning met zoveel geduld & dosering over zulk een lengte hebt kunnen handhaven & doen toenemen. Nu ja: talent, & intelligentsie, & psychische energie, & eerzucht, die kunnen samen heel wat tot stand brengen, maar het allerwezenlijkste komt niet uit jezelf, maar daalt in, of stort zich in je uit. De grote passages in mijn veelgelezen werken zijn eigenlijk niet van mijzelf, maar van Iemand anders. (Zo ook bijvoorbeeld is het met het laatste gedicht in mijn bundel Het Zingend Hart, ‘Sacrament’.)

We moeten een mooie, waardige achterflaptekst maken, zonder te veel gein & ironie. Het gelijkt me een goed idee, dat jij die ditmaal maakt. Ik was zelf al aan een tekst begonnen, waarvan je misschien brokstukken kunt gebruiken:

Na de ‘tijdbom onder het Hollandse binnenhuis’, De Avonden (1947), en de ‘landmijn onder de Nederlandse literatuur’, Op Weg Naar Het Einde (1963), bereikt Gerard Reve thans een nieuw hoogtepunt in zijn romankunst. Zijn jongste levensroman DE CIRCUSJONGEN behelst het meesterlijk vertelde relaas van zijn barre, eenzame jeugd, zijn even onstuimige als tuchteloze jongelingsjaren, en, ten slotte, het sprookjesachtige verhaal van zijn avontuurlijke carrière naar sukses en roem.

Bestaan er nog sprookjes? In ieder geval is er het sprookje van het leven van Gerard Reve, die zich van eenvoudig, ongeletterd vrachtwagenchauffeur wist op te werken tot de meest bewonderde en geliefde schrijver van Nederland.

Zojuist is Guus hier veilig aangekomen. Veel liefs van je

Gerard Reve.

Zie voor omslag en flaptekst van de Elsevier-editie van Een Circusjongen het illustratiekatern. De flaptekst werd uiteindelijk geschreven door Gerard Reve, in samenspraak met Johan Polak. In een brief van 7 april toonde Bert de Groot zich andermaal enthousiast over Een Circusjongen (‘het is niet alleen een boek, het is het leven, groter dan het leven zelf’): ‘Ik zal voortaan geen portret van onze geliefde vorstin kunnen zien zonder onmiddellijk “een rechts, een averechts” daarbij te horen.’ De Groot en Polak overlegden over het conceptcontract. Marina Honders zou het typewerk vóór eind april klaar hebben: ‘Omdat we in bepaalde mate afhankelijk zijn van Johan Polak (waar het het zetten van het boek betreft) heb ik ruime marges in de planning genomen.’ De Groot was blij dat Reve het diner met Jan de Hartog waardeerde: ‘Ik had de indruk dat hij enigszins dichtklapte door het optreden van de wereldpers uit Amsterdam. Maar later op de avond trok dat best bij. Gebrek aan appreciatie door de “officiële” Nederlandse literatuur weegt bij hem ontzettend zwaar. Vandaar dat jouw waarderende woorden voor hem en zijn werk hem veel goed zullen doen. Schrijf hem eens een ontzettend aardige, serieuze literaire brief!’ Tijdens de maaltijd was onaangekondigd een persfotograaf verschenen (mogelijk uitgenodigd door Vincent S***), die na een woordenwisseling door het gezelschap werd weggestuurd.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 17 April 1975

Beste Bert,

Veel dank voor je brief gedateerd de 7de maar gefrankeerd op de 14de terwijl onder de radering van de briefdatum nog vagelijk 14 te lezen is. Maar in ieder geval is hij hier hedenmorgen aangekomen, & ben ik er erg blij mede.

Ik heb een aantal lusteloze & depressieve dagen gehad, mede door het waarlijk onmogelijke weder, met sneeuwstormen, regen, hagel en een soms bijtende koude. Als de Mistral des nachts huilt (dat is een wind, geen dier of Vogel), hoewel in dit jaargetijde niet zo uitbundig als in herfst of winter, krijg je wel treurige & slapeloze gedachten over verleden & verloren jeugd & de naderende Dood.

Ik heb ook een paar dagen stevig gedronken. Goede wijn (ik drink al 9 jaren nooit iets sterkers dan ca 10 %), die me geen kater geeft. Na een paar dagen houdt dat drinken als vanzelf op, anders dan in de tijd dat ik een internationaal bekroond alkoholist was, van ca. 1962 tot 1969.

Ik ben met Vincent goed aan het bouwen. In de Westgevel is wederom een verteerd houten raamkozijn vervangen door een van gewapend beton, waarboven een bovenlicht van drie holle glazen bouwstenen van ieder 25 × 25 cm. Nu zijn wij aan een van de twee achterdeuren bezig. Die ene deuropening wordt een raam, met tot kniehoogte een muurtje. Het is dankbaar werk, want alles wordt luchtdicht afgesloten behoudens uitgespaarde ronde ventilatieopeningen die je al dan niet kunt gebruiken. Als La Bize (een venijnige valwind uit de Alpen) of de Mistral achter op het huis staat, vliegen je meubels zowat weg, tenzij je een soort gepantserde ramen hebt. Er komen nieuwe elektrieke geleidingen en twee elektrieke nachtkachels (chauffage à accumulation) die des nachts op half tarief warmte opslaan in een keramische steenmassa.

Ik ben nog wat moede & te kaduuk van de inspannende kombinaatsie, gisteren, van metselen & drinken, wat een ongehoorde konsentraatsie eist, opdat niet alles uit het lood, of krom, of verkeerd geplaatst, zich de volgende dag aan je even nuchtere als woedende blik presenteert.

Het zou geweldig zijn als Marina het tiepwerk nog deze maand klaar kreeg. Wat dacht je van de volgende procedure: Elsevier Nederland houdt een doorslag, voor de letterberekening; Johan krijgt het origineel, of althans de fotokopie, van het handschrift plus het eerste tiepschrift, en vlooit de tekst uit op weglatingen, incongruentsies, foute taalkonstruksies, en attendeert mij op alles wat hij aan te merken heeft. Ik bezorg hem ten slotte de persklare kopij, en laat het jullie weten, als er ergens een paar alineaas bij gekomen of uit gehaald zijn. In het slot moet mijn monoloog, voordat deze geheel ononderbroken tot het einde van het boek voert, eerst nog af en toe door enkele bespiegelende zinnen vertraagd worden. (B.v.: Het wordt in de paleistuin donker; het gelaat van de Vorstin wordt vager in de tedere schemer; wat zal ik zeggen, en hoe? etc.) Maar dat is alles tezamen naar schatting een toevoeging van niet meer dan een halve pagina druks.

Ik kan niet alles ineens in deze brief aanroeren, wat jij te berde brengt. Toevallig gisteren van de grote Protestantse Volksschrijver een erg, en bizonder, hartelijke brief ontvangen. Ik zal hem spoedig terug schrijven.

De Internationale Alkoholist, het Tamme Varken Michel l’Ivrogne kwam met de titel Circus Mensdom. Onbetaalbaar schoon, maar te laat, helaas!

Johan vindt (of althans vond) de synopsissen te lang. Ik vind dat niet. Ze hebben iets geraffineerd imbeciels & naiëfs. De synopsis van het eerste hoofdstuk zou nog één zin langer kunnen zijn, dat wel.

O, ja: ik zou aan jou maar de flaptekst geheel willen overlaten, want ik maak onherroepelijk iets weliswaar oergeestigs, maar schetter met te oncommerciëel hevig geweld. Het boek wordt een sukses, maar we moeten er een echt blijvend & onaantastbaar sukses uit halen. Volgens mij kan het, net als De Avonden, twee generaatsies blijven lopen, want Liefde, verkrachting, en diamanten draagkoetsen, die zullen er Goddank altijd wel blijven.

Zoals ik al eerder heb opgemerkt: streef naar een niet te volle boekpagina. Gun Johan zijn intellectuele Lillitjesputters letter van 9 op 10, maar zorg dat hij een bladspiegel maakt die jullie met 10 % of meer vergroten kunt tot een letterbeeld van 10 op 11 of 11 op 12. Als omslag dacht ik aan mijn naam en daaronder in twee of drie regels de titel, eerst DE, & daaronder CIRCUS/JONGEN, deze beide woorden binnen een tot vertikale ellips gestileerde circushoepel, waardoorheen gestoken, of op het onderste gedeelte waarvan rustend, een zweep. De hoepel symboliseert het vrouwelijk vagijn of de flamoes, de zweep symboliseert de Roede – die der Liefde zowel als die der Wreedheid. Alles subliminaal en marktkundig onbewust.

Tot zover. Schrijf mij omgaand wederom een brief. Veel liefs van

Vincent & van je

Gerard Reve.

Het ‘Tamme Varken’ was Michiel S***, een journalist die zich in Gooise literaire kringen bewoog. Via hem maakte Reve begin maart 1975 kennis met Vincent S***. De synopsissen waren de korte inhoudsaanduidingen aan het begin van de hoofdstukken van Een Circusjongen. Elsevier en Athenaeum gebruikten hetzelfde zetsel. De typografie van het omslag werd iets anders dan Reve had voorgesteld. Wel werd op het omslag een circushoepel en daaromheen geslingerd een zweep afgebeeld. Op 18 april 1975 overleed plotseling Rob Touber; hij werd gecremeerd op 22 april. In Kortrijk vond op 7 mei de Nacht van de Poëzie plaats, waar Reves ‘racistische’ optreden voor veel rumoer zorgde. Op 15 mei schreef Bert de Groot aan Reve:

‘Op het moment dat deze brief je bereikt, zal ongetwijfeld de dichtermanifestatie in Kortrijk achter de rug zijn. Ik hoop dat het leuk is geweest en dat de organisatie een beetje klopte.

Marina vordert uitstekend met het typen, als het goed is moet het tot hoofdstuk 9 reeds bij je gearriveerd zijn.

Eergisteren is aan Johan Polak de definitieve versie van de overeenkomst weggegaan, zodat ik aanneem dat deze binnen enkele dagen ook met jou kontakt hierover zal zoeken.

Omdat er nogal wat vrije dagen in de afgelopen periode vielen, heb ik nog geen uitsluitsel omtrent de verschijningsdatum; die beslissing zal direct na Pinksteren vallen. Zodra ik iets naders weet, zal ik je onverwijld schrijven.

Voor zover ik op dit ogenblik aan de hand van de getypte kopij kan schatten, ben ik bang, dat we bij een redelijke typografie in de buurt van de 224 bladzijden uitkomen. Maar dat vind ik zelf geen bezwaar. Laten we verder maar even afwachten tot het geheel getypt is.’

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, Pinkster Maandag [19 mei], 1975

Beste Bert,

Bedankt voor je brief van 15 Mei, die ik hier gisteren aantrof. Ik ben van hier jongstleden Donderdag vertrokken, en hier gisteren wederom uit Belgiëland teruggekeerd. De postkoning heeft alle stukken, die hij niet in mijn brievenbus heeft kunnen of mogen doen, voor mij bewaard, dus ik zal morgenochtend wel het machineschrift tot en met hoofdstuk 9 van hem ontvangen.

In je brief is ergens de vervloekte, maar als een miltvuur of pest om zich henen grijpende ‘valse nevenschikking’ geslopen: in de tweede alinea moet achter ‘typen’ een dubbele punt of een punt (of desnoods een dubbele punt) staan, maar die komma gelijkt nergens naar. Doe dit nooit meer, want je doet er mij veel verdriet mede.

De Nacht Van De Poëzie leed aan vele organisatie- en regiefouten. De eerste fout was, dat men mij – de grote trekpleister – te laat (03.30 uur) heeft laten optreden, toen aandacht en stemming al voor een groot deel verlopen waren, en ¾ van het bezoekerstal zich in belendende evenementen van het festival (popmuziek- en jazzmuziekzaaltjes, restaurant, terras, wandelgangen etc.) bevond; de tweede dat men, toen ik bij mijn vertrek om mijn honorarium kwam, niets meer in kas had. Ja jongen, zo gaat het: ze zeggen wel, dat ik een geldwolf ben, maar ik was te bescheiden en te goed van vertrouwen om althans vóór mijn optreden de contractuele ene helft van mijn honorarium te toucheren. Gelukkig maar, dat ik van huis uit rijk ben, en slechts uit liefhebberij aan de schrijfkunst doe.

De laatste alinea van je brief is niet ondubbelzinnig duidelijk: zijn die 224 bladzijden een schatting inclusief of eksklusief voorwerk, sluitwerk en de romeins genummerde vier onderverdelingen?

(Ik vermoed dat je bedoelt: 224 paginaas inclusief.)

We moeten de ruimte voor het voorwerk etc. ruim nemen, en bijvoorbeeld nog 2 paginaas ekstra daarbij tellen, waarop we nog van allerlei kunnen uithalen, op het allerlaatst, als het nodig is. Daarna moeten we de broodletter opmaak zodanig vaststellen, dat wij ten slotte op gehele vellen van 16 uitkomen. In wezen is het niet belangrijk, of het gehele boek 224 of 240 paginaas groot wordt, maar als beide mogelijk is, dan vind ik 240 psychologies prettiger. Ik eindig nu even, en wacht met het vervolg tot morgen.

20 Mei 1975

Goede Morgen! Ik was nog vergeten te zeggen, dat ik zeer geporteerd ben voor een vroege verschijningsdatum, bijvoorbeeld uiterlijk eind October 1975. Ik sprak diverse boekhandelaren, die zeiden: ‘Januari? Waarom de slechtste maand van het gehele jaar? Waarom niet veertien dagen voor Sint Nicolaas?’ Etc.

In de Nieuwe Revue van 23 Mei staat een alleraardigst vraaggesprek met de Grote Schrijver, waarin ik al reklame begin te maken voor het nieuwe boek. Heb ik je al geschreven, dat ik definitief wil dat het Een / Circusjongen heet, op twee regels?

Neen, bij de post was van alles, maar nog niet het getiept manuskript. Wanneer is dat verzonden? Doe een aangetekend stuk altijd in een firma-envelop met gedrukt de naam en het adres van de afzender: dan passeert het sneller, & meestal ongeopend, de douane.

Ik heb van alles vergeten. Schrijf mij onmiddellijk terug over de houding van mijn Geliefde land & Volk ten aanzien van het gedicht Voor Eigen Erf. Veel liefs van je (ook hartelijk gegroet van Guus – Wolfgang is in het Vaderland –)

Gerard Reve.

In de Elsevier-editie werd Een Circusjongen 184 pagina’s; in de Athenaeumeditie 188. In Nieuwe Revu van 23 mei interviewde Tom Rooduijn Reve onder de titel ‘Eigenlijk ben ik erg kuis’; in bewerkte vorm is het interview herdrukt in Rooduijns Revelaties [Schoorl 2002], p. 13-23. Het gedicht ‘Voor Eigen Erf’ (gepubliceerd in Propria Cures van 24 augustus 1974 en in Archief Reve 1961-1980, p. 64) had Reve voorgedragen in Kortrijk. Wolfgang was een aanduiding voor Vincent S***. Op 26 mei berichtte Bert de Groot dat hij bij de berekening van de 224 pagina’s rekening had gehouden met een behoorlijke zetspiegel, voorwerk et cetera. Over het optreden in Kortrijk schreef hij: ‘De reacties in het vaderland over jouw optreden op het Poëzie-festival waren nogal stormachtig. In de eerste plaats spreken de verslagen elkaar nogal tegen. Het Algemeen Dagblad heeft de toestand op de voet gevolgd, maar ook Vrij Nederland had een vrij groot stuk, terwijl over de VPRO-uitzending je waarschijnlijk alles zult weten. Het zal je niet verbazen dat de waardering in de media voor je optreden, en dit geldt vooral voor het gedicht VOOR EIGEN ERF, nogal uiteen lopend was.’ Elsevier neigde naar het uitbrengen van Een Circusjongen in de Boekenweek van 1976, maar op 30 mei had men toch besloten het boek vóór Sinterklaas te publiceren.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 7 Juni 1975

Beste Bert,

Heel veel dank voor je brief, waarin je meldt, dat Elsevier Nederland Een Circusjongen nog dit jaar wil uitbrengen. Een behoorlijke produksietijd, maar een krappe aanbiedingsperiode. Laten we alles op alles zetten.

Ik had je een lange brief willen schrijven, maar ik zit in een nogal diepe depressie: Vincent is vertrokken, en of hij terug komt is de vraag, alsook, of het goed en verstandig van mij is, dat nog te wensen. Wie zijn schuld het is? De Liefde, die weet wat.

Intussen maak ik me zorgen over mijn financiën, en heb ik het angstvisioen van een kelderende gulden, die mij hier straatarm zou maken. Ik zou haast in mijn kontrakt een bepaalde harde valuta moeten bedingen. Zou je met E.C. in Spanje, Engeland, etc. kunnen werken? Die uitgeverij in Barcelona, zit daar een kans in? Wat een taalgebied! De tweede wereldtaal.

Nu moet de brief op de post. Veel goeds, en antwoord me ommegaand. Elk bericht is een steun. Je

Gerard Reve.

‘La Grâce’, 8 Juni 1975

Beste Bert,

Vincent zegt: ‘Waar ik naar toe ga, is het altijd slecht weder.’ Eergisteren is hij bij me weggegaan, en sedert gisteren is het zomer, en bloedheet, na twee maanden regen.

Zou je omgaand je fiat, of je amenderingen, willen kenbaar maken op bijgaande tekst? Ik vind deze toevoegingen meer dan noodzakelijk: het ‘racisme’ wordt bij drie min of meer fictieve andere ondeugden gevoegd, en daardoor van alle ernst en belang ontdaan; het heen & weder springen in het Geloof wordt als de strijd van een zoeker voorgesteld, en wat is in Nederland verhevener en edeler dan dat?

Maar kort en goed: de onzin van Kortrijk moet op een of andere wijze verwerkt worden.

Hoor ik spoedig van je? Ik ben nog steeds erg geestdriftig over het besluit, Een Circusjongen in November te lanceren. Nu maar hopen, dat de gulden niet keldert.

Heel veel goeds van je

Gerard Reve.

P.S. Gaarne naar mij 2 Zerox copieën van de wijzigingen. En stuur Johan er ook maar een.

Reve voegde een alinea toe aan ‘Bewogen Leven’: ‘Door zijn paradoxale uitspraken en zijn dikwijls uitdagende optreden is Gerard Reve afwisselend uitgemaakt voor een goddeloze spotter, een rechtse racist, een chauvinistisch royalist en een bijgelovig occultist; velen echter zien in hem een martelaar en heilige, en de apostel van een nieuwe en waarachtige moraal.’ Deze aanvulling werd wel opgenomen in de Athenaeum-editie, maar niet in de Elsevier-editie, omdat bij opname de omvang van het boek van 11,5 naar 12 vel zou stijgen. Bert de Groot stelde Reve in zijn antwoord van 11 juni gerust aangaande de hardheid van de gulden. Jan de Hartog had hem het voorlopige manuscript van zijn nieuwe roman De oorlog van het lam voorgelezen, waarvan een hoofdstuk ‘De Heilige met de Onderbuik’ heette. De Groot informeerde of Reve het contract voor Een Circusjongen van Johan Polak ontvangen had.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 15 Juni 1975

Beste Bert,

Ik verwacht morgen wel ongeveer een brief van je, en houd deze daarom nog even vast tot na de bezorging van morgenochtend negen uur.

Volgens mij is die aanvulling in de tekst van Bewogen Leven noodzakelijk. (Wij zouden deze biografie overigens, desgewenst, een andere naam kunnen geven dan die zij achterin Ik Had Hem Lief draagt.)

Nu iets anders, dat ik mogelijk reeds wel, mogelijk ook nog niet heb aangeroerd. Ik heb het weekblad Viva vrijblijvend (en onder het voorbehoud van goedkeuring door mijn beide uitgevers) aangeschreven over voorpublicatie van het Elfde Hoofdstuk (‘twee recht, twee averecht’). Een prijs heb ik niet genoemd. Ik dacht zelf aan ƒ 3000,- of ƒ 2500,-. Het hoofdstuk is het enige – behalve het verleden jaar reeds in Margriet afgedrukte Eerste Hoofdstuk – dat buiten het verband van het boek zo goed als zijn gehele werking behoudt.

Verder houd ik mij ten zeerste aanbevolen voor, in enkelvoud of in tweevoud, kopieën van de persklare eindtekst. (Om uit voor te lezen of om eens een logé te laten lezen, etc.) Alsook voor een ontwerp-flaptekst. Alsook voor een omslag-ontwerp. Gevoel jij ook niet veel voor een tweeregelige titel? En doen jullie iets met dat idee van mij van zweep en hoepel?

Is nu definitief tot verschijning vóór Sint Nicolaas besloten?

Inmiddels heb ik het contract, in viervoud getekend, met Guus medegegeven.

Is het waar, dat de verkoop van Ik Had Hem Lief stil ligt?

16/6

Bedankt voor je brief van de 11de, die hier vanmorgen aankwam. Weet je wat mij een leuk idee gelijkt? Om de Grote Protestantse Volksschrijver mijn boek te laten lezen. (Zie mijn 4de alinea van deze brief.) Als hij mij zijn oordeel schrijft, en dat blijkt net zulk een ontroerend document te zijn als zijn brief over Ik Had Hem Lief, zou het te overwegen zijn hem te vragen, of hij dat oordeel in een flaptekst samengevat zou willen zien, met zijn naam eronder. Het beste kan ik beginnen, hem de definitieve tekst toe te sturen, zodra ik die heb.

Elke dag regen en onweder, hier: het zonderlingste voorjaar, dat ik hier ooit heb medegemaakt. Maar het is niet koud (overdag 25, des nachts 20 graden).

In de restauratie van het huis komt nu schot. Nu ik alle kapotte ramen en deuren gerepareerd of vervangen heb (en een paar nieuwe raamopeningen erbij gemaakt heb) heeft arbeid van werklieden in het huis zelf eindelijk zin gekregen. Ik heb beneden een geheel nieuw elektriciteitsnet laten aanbrengen en over 3 weken komt de carreleur op de gehele benedenetage tegels leggen. En ik ga verwarmen met twee grote nachtkachels, duur in aanschaf maar zeer goedkoop in bedrijf.

Vandaag begin ik een geheel nieuw leven. Ik verhuis mijn burootje naar beneden en maak de grote achtercave tot de Schrijfkamer van Gerard Reve. Ik ben aan een ongehoord, reeds thans twee maal door een kerkelijk verbod getroffen boek begonnen, dat Broer Wolf Zijn Kamer heet, en waar alles in voorkomt, als het eenmaal af is. Ik zou willen, dat ook bij de voorlezing van dit liefdesboek de Vorstin haar tranen de vrije loop laat, want dat is het hoogste. Wat heeft het voor zin, en waar is de vervulling, als men wèl door een geheel volk geëerd wordt, maar niet het hart van de vorst of vorstin heeft weten te ontsluiten?

Moeten wij bij het verschijnen van Een Circusjongen een receptie geven voor het Amsterdamse Rode Schuim?

Ken jij een leuke, mooie negerjongen, die met mij op een foto wil (armen om elkanders schouders) voor de achterflap? Ik wil daarna ook wel in zijn achterflap (vossehol). Ik leef voor de medemens.

Liefs van je

Gerard Reve.

Het eerste hoofdstuk van Een Circusjongen werd onder de titel ‘Geboorte’ gepubliceerd in Margriet van 28 juni 1974; de publicatie in Viva ging niet door. Uiteindelijk werd het elfde hoofdstuk op 1 november 1975 voorgepubliceerd in Het Parool en het Vlaamse weekblad Knack. Jan de Hartog had op 25 februari 1975 een lange brief aan Reve gestuurd waarin hij Ik Had Hem Lief onder andere ‘fel, direct, fotografisch, schaamteloos, zelfs totaal onsentimenteel’ noemde. Reve beschreef volgens hem op onvergetelijke wijze ‘de eenzaamheid, de verbittering, de vertwijfeling en de weemoed van de ouder wordende homosexueel’. De ware liefdesgeschiedenis van het boek vond hij die tussen Reve en de citerne waaraan hij bouwde. De roman Broer Wolf Zijn Kamer werd niet voltooid. Het eerste hoofdstuk daarvan werd in 2001 voor het eerst gepubliceerd in een bibliofiele uitgave (opgenomen in Verzameld Werk, deel 6, p. 484-489). Bert de Groot raadde in zijn antwoord van 24 juni af om verder voor te publiceren. De verschijningsdatum van Een Circusjongen was bepaald op 1 november; de eerste verkoopdatum werd 7 november. Het leek De Groot een goed idee om aan Jan de Hartog de getypte versie toe te sturen, maar als het de bedoeling was een tekst voor de flap te vragen, moest dat rechtstreeks gevraagd worden. Nadat Ik Had Hem Lief enige tijd stil gelegen had, was in mei weer een zekere opleving in de verkoop gekomen. De Groot informeerde ook wat Reve dacht te gaan doen als zijn beide Franse huizen klaar waren. De omvang van Een Circusjongen was kleiner dan gedacht, maar bezwaarlijk was dat niet. Als Reve tegen het eind van de zomer in Nederland was, moesten nadere afspraken gemaakt worden over lancering, publiciteit en dergelijke. Misschien kon een foto van de nieuwe werkkamer dienstdoen. Op 27 juni stuurde De Groot aan Reve een foto van het omslag en de ongecorrigeerde versie van de aanbiedingstekst. Na een citaat uit de laatste bladzijde van het boek over het circusbestaan schreef De Groot onder andere:

‘Dit is één van de laatste en misschien meest onthullende zinnen uit de nieuwe roman van Gerard Reve. Zes jaar lang werkte hij aan deze geschiedenis van een “eenvoudige vrachtwagenchauffeur” die, voorbestemd om het vreselijkste te verrichten, wat mensen elkaar kunnen aandoen, in het diepste dal van wanhoop en ellende door de genade Gods, de louteringsberg kan beklimmen.’ Iets verderop schreef De Groot: ‘In deze geschiedenis van de vernietiging van de menselijke waardigheid heeft Reve kans gezien om de langste en tevens afschuwelijkste verkrachtingsscène uit de gehele Nederlandse literatuur te schrijven.’

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 29 Juni 1975

Beste Bert,

Bedankt voor je brief van de 24ste, die hier gisteren, tegelijk met de fotocopieën van de getiepte kopij in duplo – waarvoor veel dank – in goede orde aankwam.

Ik wil het niet beter weten dan Elsevier Nederland. Welke publiciteit is goed, & welke niet? Er uit voorlezen, of er over babbelen op de Verrekijk, dat kan volgens mij geen kwaad. Maar een geheel hoofdstuk van tevoren op schrift prijsgeven – het is zeer wel mogelijk, dat zulks het ‘nieuwe’ en begeerlijke van het volledige boek inderdaad afbreuk doet.

Als mijn beide huizen hier gereed zijn, ga ik een ‘nutteloos bouwsel’ oprichten, zoiets als het Palais Idéal du Facteur Cheval, in 33 jaar te Hauterives gebouwd. (Zijn familie verklaarde de man voor gek, maar ze zitten nu, een halve eeuw na zijn dood, wèl aan de poort kaartjes ad 4 francs af te scheuren!)

Ik pieker wel eens over wat ik hierna, ik bedoel echt hierna, ik bedoel ‘hierna tout court’ aan zal moeten. Soms zie ik het vol vertrouwen, soms ook ietwat bedrukt tegemoet. Er is daarginds ook leed en strijd, en goed en kwaad, en licht en duisternis. Als God maar niet erg tegenvalt, ik bedoel oud en debiel is, en imbeciel progressief of rood gelul uitkwaakt, of absoluut niets van literatuur begrijpt maar alles ‘creatief’ of ‘ludiek’ wil zien. Ik zou graag een God aantreffen, die een goede schoolopleiding heeft gehad, en een paar talen spreekt, en iets gelezen heeft. Soms ben ik wat dat betreft niet geheel gerust. Wat het Oordeel betreft, zal het, denk ik, voor mij wel medevallen. Als er daarginds maar geen Westindiese negers zijn. Ja, ik ben wel een christen, maar er zijn grenzen.

Ik zal dezer dagen de Grote Volksschrijver een brief schrijven.

Aan die gevraagde foto van de werkkamer van De Auteur blijf ik denken.

Op welke dag valt Allerzielen (2 November) dit jaar? Zou het goed zijn een feest te houden, in een hotel in Amsterdam?

Dat het boek slechts 192 bladzijden telt, kan ik haast niet geloven. Ook, als de hoofdstukken laag beginnen, en ook als de meeste op een rechter pagina eindigen, en ook inclusief de 8 pag. deeltitels? Kunnen het er echt geen 208 worden?

11p. op 13p. is een forse leesletter, die voor het publiek stellig hogelijk gewaardeerd zal worden.

Ik stuurde Mevrouw Manteau op 20 Juni een telegram. Het was een Vrijdag, dus ik stuurde het naar Gooik, België. Waarschijnlijk heeft ze het nog steeds niet ontvangen. De mensen vermelden nooit waar ze zijn.

Eind Augustus – begin September kom ik zeker nog eens naar het Vaderland.

Veel liefs van je

Gerard Reve.

P.S. Zouden we niet hier iets kunnen vieren, een paar dagen?

De postbode Ferdinand Cheval (1836-1924) bouwde tussen 1879 en 1912 een paleis waarin alle stijlen van alle landen en alle tijden vermengd waren. Op 20 juni stuurde Reve aan Angèle Manteau een telegram met de tekst: ‘MERCI INFINIMENT DE VOTRE LETTRE SOYEZ LA BIENVENUE ICI LA DATE A VOUS SOLEIL CHALEUR SPORTS RICHESSE SANTE FRUITS SPORT TELEVISION CYCLISME FONTAINES POESIE SPORTS ANIMAUX CULTURE VOTRE TRES AMICALEMENT / GERARD’ Het ‘dure telegram van 29 francs’ bereikte haar niet.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 30 Juni 1975

Beste Bert,

Veel dank voor je brief van de 27ste, waarbij jouw aanbiedingstekst en een ongekleurde fotografie van het omslag. Hierbij jouw tekst – van harte, wat toon en strekking betreft, goedgekeurd – retoer met wat veranderingen. Superlatieven zijn goed, maar bijvoorbeeld afschuwelijkste (blz. 2, regel 9 V.O.) noodt niet tot lezen: het moet aangrijpend, adembenemend, overweldigend etc. zijn, en niet alleen maar onaangenaam. (Ik bedoel, dat het de lezer duidelijk worde, dat hij zichzelf erbij kan ‘aangrijpen’, zich laten ‘overweldigen’, etc.) Misschien kan ik het nog het beste tot uitdrukking brengen door te spreken van fel-realistisch: dat neemt alle onzekerheid weg.

Mooi vind ik het omslag niet, maar wel ongehoord commercieel en effektief. Is dat dubbele voorwerp, in het opties midden, te determineren? Het gelijkt mij een jonge doktersslang die uit een lauwerkrans klimt.*) Maar misschien geldt hier: hoe kryptieser, hoe beter. Een en ander suggereert wel iets ongehoord geils.

Ja, ik zie mijzelf en mijn werk nu eenmaal anders dan Elsevier Nederland die ziet. Ik zie mijn werk als groter dan mijzelf, en mijzelf als dienstbaar daaraan. Ik vind dus het afdrukken van mijn naam in grotere letters dan de titel iets absurds, maar E.N. zal er wel goede redenen voor hebben. Resumerend: ik vind het een ongehoord leesbaar, en toonbaar, en pakkend omslag, veel en veel beter dan dat van Ik Had Hem Lief. Hoe is de kleur? Veel liefs van je Gerard Reve.

*) Of is het een tamboerijn (rinkelbom)?

Een dag later schreef Reve aan bureauredactrice Liesbeth Wijnands dat zijn naam op het omslag niet groter dan de titel afgedrukt moest worden, omdat het publiek anders de indruk van opschepperij zou krijgen. Bert de Groot schreef op 11 juli dat deze wens ingewilligd zou worden. Hij stuurde zestien pagina’s zetsel en kondigde een proefdruk van het omslag aan. Het publiciteitsplan wilde hij in augustus bespreken.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 15 Julij 1975

Uw brief A d G G K d.d. 11.7.1975

Zeergeleerde Kollega,

De boel groeit mij boven het hoofd, waarmede ik bedoel, dat ik niet langer alle belangrijke post omgaand kan afhandelen. Op de gelijkvloerse verdieping is de Portugese metselkoning tegels aan het leggen. Het wegslopen van oude vloerresten, om hem een weg te banen, doe ik, want hij moet immers voor alles met geschoold loon betaald worden. (Hij levert overigens schitterend en ongehoord degelijk werk.)

Kan hier niet eindelijk iemand naar toe komen, een paar dagen, of een week, of zo lang als nodig is, om alles te bespreken? Ik zal ook nog wel ander werk te doen hebben, en logés te logeren, maar ik heb altijd wel tijd om teksten te bekijken en nieuwe teksten te maken. We kunnen buiten zitten, onder de kastanje of bougainville of rijstboom of wilde kers. Breng wel een schrijfmachine mede. Ik bedoel dat je dan vlugger opschiet dan met dat geschrijf van brieven heên en weder.

De advertentsietekst vind ik niet geheel bevredigend. Hij is inhoudsloos en krypties genoeg, daar gaat het niet om, maar de krantelezer zal vragen: ‘Maar wat staat er dan eigenlijk in?’ (Kijk, zulk een tekst maken wij samen hier in een half uur, op een terras, bij een vin rouge en een baguette.)

Wil je er aan denken, dat ik mijn alineas ingesprongen wil hebben? Zoals in Ik Had Hem Lief. (Hoeveel: ½, een heel, anderhalf vierkant, dat kan me niet schelen.) In de dummy is er niet ingesprongen. Dat geeft niet, als het in het gehele boek maar wèl gedaan wordt.

Nog een dringend verzoek: kan op het omslag mijn naam ten minste ca 10 punten kleiner staan dan de titel? En kan er een behoorlijke ruimte aangehouden worden tussen auteursnaam en titel? Ik durf te zweren, dat het omslag, zoals het nu is, domweg doorleest: GERARD REVE EEN CIRCUSJONGEN, of, als geschetst ontwerp:

terwijl het er uit moet zien (ik chargeer):

Resumerend: 1. verschil in korps (titel groter);

2. veel meer ruimte tussen auteursnaam en titel dan tussen de twee regels van die titel zelf.

God nog aan toe. Wie heeft dat uitgevonden, die gelijke zetwijze, in gelijke korpsen, op omslag en titelpagina, van auteursnaam en titel? Waarom niet, op de titelpagina, Gerard Reve bijvoorbeeld 6 punts kleiner, en Een Circusjongen in ongewijzigd korps, maar dan kapitaal, als het er op gaat, of anders in twee regels? En die malle lijn weg – wat een horreur! En waarom niet de titel laten zakken, tot in het opties midden? Het zijn gruwelijke tijden.

Overigens: ik vind de bladspiegel van de tekst wel erg mooi en voornaam. Die ene (?) punt meer interlinie doet het goed, en verbetert ten zeerste de leesbaarheid.

Nog een vraag: wordt de biografie wederom opgenomen, en heeft men daarin mijn aanvullingen opgenomen? Weet je, dat iedereen die biografie serieus neemt, zelfs de directeur van het lyceum in Rolde bij Assen, die als leraar Nederlands de gegevens blindelings slikt? Wel vind ik, dat zij nu anders heten moet, bijvoorbeeld Een Leven Van Strijd. Om verwarring te voorkomen, stel ik voor, dat onder de laatste bladzijde van het laatste hoofdstuk staat: EINDE. En neem je wederom die boekenlijst op?

Johan is even heftig tegen opname van de biografie, als ik er voor ben. Hij is tegen alle schmiere en kitsch, terwijl ik een bepaalde dosis ervan onontbeerlijk vind. Helemaal niks dan kunst en Kultuur, dat is niet te verteren.

Verbeter nog even in regel 3 synopsis pagina 14 hoe in waarin.

Wil mij omgaand antwoorden. Als altijd je trouwe viervoeter

Gerard Reve.

P.S. Neem Jan de Hartog mede hierheen.

P.S. Zoon, in de Hymne van de opdracht (regel 2), moet met een hoofdletter.

Op dezelfde dag dat Reve deze brief schreef, liet Bert de Groot hem weten dat hij via het Brusselse kantoor van Elsevier vernomen had dat een Vlaamse televisieploeg Reve omstreeks 19 augustus in Frankrijk zou gaan interviewen en daarom wilde beschikken over de drukproeven van Een Circusjongen. Hij voelde er niets voor de proeven ter beschikking te stellen en zou het liefst een dergelijk interview uitgesteld zien tot het moment waarop het boek in de handel was. Aan Angèle Manteau liet Reve op 18-19 juli weten dat hij bij de lancering van Een Circusjongen op 2 november (Allerzielen) in Le Poët-Laval een mis van dankzegging wilde laten opdragen en daarna in zijn huis een receptie wilde houden voor vrienden, pers en televisie. Aan Ben Hosman van Athenaeum schreef Bert de Groot op 24 juli dat Elsevier een voorstander was van het door Reve gewenste inspringen van alinea’s. Bert de Groot antwoordde op 29 juli aan Reve dat zijn naam nu kleiner op het omslag kwam dan de titel. De wens om alinea’s te laten inspringen had hij doorgegeven aan Johan Polak: ‘Ik neem aan dat jullie deze zaak uitvechten. Ik ben het enigszins met jou eens.’ Hij stelde voor om definitieve beslissingen over de lancering van het boek tot eind augustus uit te stellen. De Groot zou graag naar Frankrijk komen, maar de drukte liet het de eerstvolgende weken niet toe. Het zou gemakkelijker zijn als Reve in de buurt van een vliegveld woonde.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 29 Julij 1975

Beste Bert,

Ik ben zeer geschokt door een brief van Johan Polak, waaruit blijkt, dat mijn alineas niet aangegeven worden. Ik maak geen ruzie, maar als dit waar is, dan weiger ik alle verdere medewerking en begin ik een kort geding tot stopzetting van de produksie en ontbinding van het kontrakt. (Dit is 100 % ernst.)

Ik heb Hanny Michaelis (secretaresse van de Vereniging) om advies gevraagd terzake de keuze van een advocaat.

Antwoord mij onmiddellijk. Ik ben totaal overstuur. (Neen, niets gedronken.) Of kom onmiddellijk hierheen. Liefs Gerard.

De ‘Vereniging’ was de Vereniging van Letterkundigen. Aan Johan Polak stuurde Reve op dezelfde dag ook een ultimatum: ‘Dertig jaar vecht ik al tegen onbegrip, vervalsing, vervolging, belastering. De uitgever is vrij in omslag, prijs, lettertype, omvang etc., maar ik bepaal, wat een nieuwe alinea is, en niet de uitgever.’

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 30 July 1975

Beste Bert,

De gehele nacht wakker gelegen, doch niettemin monter. Ik wil nog gaarne – terzake die alineas – een compromis aanbieden: overal*) waar de door mij aangegeven nieuwe alinea onherkenbaar is geworden omdat de voorafgaande regel vol loopt, worde ingesprongen. (Zo veel of zo weinig als jij wilt – desnoods slechts ½ vierkant, een ‘pasje’ dus) Het gaat mij niet om de lezer, maar om de zetter over een jaar of wat, die het gaat overzetten in een andere opmaak.

Wil je liefst meteen antwoorden?

Alle goeds en liefs van

Gerard Reve.

*) Misschien zijn dat slechts enkele dozijnen plaatsen in het gehele boek.

Een ongeveer gelijkluidende brief stuurde Reve ook aan Johan Polak. Bert de Groot antwoordde 1 augustus dat Reves compromis hem niet zo goed leek. Hij zou bij Polak nogmaals aandringen op inspringen bij alinea’s, hetgeen hij diezelfde dag nog deed: ‘Ik voel zelf óók het meest voor een ingesprongen alinea. Ik leg me echter graag bij [jouw] opvatting neer, mits Gerard dat ook doet.’ Johan Polak schreef op 31 juli aan Reve dat het nieuwe zetsel veel ‘schoner en duidelijker’ was dan dat van Ik Had Hem Lief. Hij weigerde te discussiëren op het niveau van advocaten en dreigementen. Athenaeum wees het inspringen niet af om Reve te bevechten, maar omdat er een verzameld werk werd geprojecteerd waarin alle door hen uitgegeven boeken pasten: ‘Ik wil je erop wijzen dat ook volgende door ons alleen of in co-productie uit te geven boeken geen ingesprongen zetsel kunnen hebben. Een contract voor een volgend boek waarin je dat expliciet zou stellen, zal ik niet ondertekenen.’ Een dag later, op 1 augustus, schreef Polak dat Reve niet wakker moest liggen van de kwestie. Bij dit zetsel en dit letterkorps was inspringen niet mogelijk. Als het om de toekomstige zetter ging, wilden zij te zijner tijd een nieuwe persklare kopij maken, wat alleen zou moeten als er geen verzameld werk zou komen, waarbij een fotomechanische reproductie gebruikt kon worden: ‘Dat is de reden waarom wij nu ons best doen een zo volmaakt mogelijk gezet boek af te leveren, en dat is ook de reden waarom Ik Had Hem Lief beslist niet fotomechanisch in het Verzameld Werk kan worden opgenomen, omdat een dergelijk voddig lor daar niet in past en ons uitgeversmerk niet meekrijgt. Ik moet je dus dringend verzoeken verdere dreigementen te staken en mee te werken aan een zo snel mogelijk gereedkomen van Een Circusjongen, zonder bijkomende malligheid. Het zelfs maar overwegen van deze inspringingen betekent een nieuw zetsel, enorme bijkomende kosten en een formidabele vertraging. In dat geval, als jij dus niet zou bewilligen in de door ons gekozen vorm, zouden wij van het uitgeven van dit boek moeten afzien. De juridische aspecten daarvan wil ik gezien onze vertrouwelijke vriendschap geheel terzijde laten.’ Aan Bert de Groot schreef Johan Polak op 2 augustus: ‘Gerard is lastig op het moment en hij bemoeit zich met dingen, waar hij niets van weet. Het boek is al geheel gezet zonder inspringingen en je begrijpt dat dit niet veranderd kan worden, iets waarvoor ook niet de minste reden bestaat. Laat dit dus rusten, anders maakt Gerard ons beiden gek!’

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 31 July 1975

Beste Bert,

In zeer grote haast (logés, veel in orde te brengen voor aanstaande logés, etc.) even deze bevestiging van ontvangst van je brief van eergisteren. Ik schrijf je nog uitvoeriger, maar dit is vóór de lichting van over een kwartier.

Je kunt met de Flandres Expres komen, die om ca 16 uur uit Amsterdam en om ca 18 uur uit Rotterdam vertrekt. Je kunt er in slapen, en behoeft in Parijs er niet uit. Doorrijden tot Avignon (volgende ochtend te ca 6.30 uur), en daar pas overstappen, op de trein terug, de sneltrein naar Parijs. Daarna om 7.56 uitstappen in Montélimar, waar ik je ophaal. Per taxi naar mij: ± 40 francs.

Dus ik ben gunstiger gesitueerd dan rondom Londen of in de buurt van een vliegveld. Je behoeft voor de reis niet eens een werkdag te verliezen.

Veel Liefs.

Gerard.

‘La Grâce’, Le Poët-Laval, 26160 La Bégude de Mazenc,
France, 6 Augustus 1975

Beste Bert,

Veel dank voor je brief van 1 Augustus. Wat ik nog steeds niet weet is dit: worden Johan zijn editie en Elsevier hun editie van hetzelfde zetsel gedrukt, althans van dezelfde – door Elsevier eventueel fotografies vergrote – bladspiegel? Als Elsevier de alineaas wèl aangeeft, zal het mij een zorg zijn wat Johan doet: als er maar althans één editie is, die een leidraad vormt bij herdruk, voor de zetter. Waarom mag een schrijver de nieuwe alinea niet meer aangeven? Het is een rare wereld.

Op 20 Augustus komt hier D.V. de Belgische Verrekijk, drie dagen lang, voor een reportage over de Grote Liefdesschrijver in de rubriek van de regisseur Antoon Carette: ‘De Vijfde Windstreek’. Het zou wel goed zijn, als ik iets tastbaars had om op te houden voor het Oog van Miljoenen: een dummy, een omslag, een affiche, een titelpagina. Onze beide firmaas moeten het van de herhaling en het inwrijven hebben.

Doet intussen iemand iets aan de flaptekst?

Hoor ik omgaand iets? Ik wil best de flaptekst maken, maar ik dacht dat jij dat nu graag eens deed.

Weet je, dat je hier uit de trein zo op de bus stapt, die een paar minuten na de aankomst van de trein van het stationsplein van Montélimar vertrekt? De bus naar Dieulefit, die hier prakties voor de deur stopt.

Liefs van

Gerard.

De filmploeg van de BRT, met interviewer Herman de Coninck, meldde zich op 19 augustus. Het programma werd uitgezonden op 1 november. Op 7 augustus dankte Bert de Groot voor de reisinstructies. Op voorstel van Angèle Manteau had hij Johan Polak voorgesteld om bij vollopende regels vóór het begin van een nieuwe alinea een punt wit tussen de woorden weg te halen, zodat de nieuwe alinea duidelijk te zien was. Reve klaagde vervolgens, op 9 augustus, zijn nood bij Angèle Manteau. De laatste zes weken had hij van Elsevier op geen enkele vraag over het inspringen van de alinea’s ‘een rechtstreeks en categorisch antwoord’ gekregen. Bij de uitgave van De Taal Der Liefde was hij nauwelijks in staat de proeven te corrigeren en bij Lieve Jongens en Het Lieve Leven gaf hij toe aan de druk van Polak om de typografie van de drie delen uniform te houden: ‘Nu echter geef ik niet toe. Ik heb van het begin af aan, uittentreure, gezegd dat de alineas aangegeven moesten worden, maar Johan heeft aldoor net gedaan of hij doof en ik gek was, en Bert de Groot eveneens.’ Met Polak was over de kwestie niet meer te praten. Hij wilde Manteau niet opzetten tegen Polak en De Groot, maar hij vond dat de volkseditie van Elsevier wél inspringende alinea’s moest krijgen. Als Elsevier niet insprong, zou hij een kort geding beginnen. Het voorstel van Manteau om de alinea’s kunstmatig zichtbaar te maken, verwierp hij, ook al omdat de spaties tussen de woorden vaak al miniem waren. Volgens hem kwam elke vier of vijf bladzijden van het boek een alinea voor die niet meer herkenbaar was. Waarschijnlijk stuurde Reve in deze dagen ook nog een telegram naar Elsevier, afgaande op de bewaard gebleven ontwerptekst: ‘ELSBOOK AMSTERDAM / IN HELE BOEK CA VIJFTIG ALINEAS ONHERKENBAAR INSPRINGEN VOLKSEDITIE ONVERMIJDELIJK KAN MADAME MANTEAU MISSCHIEN HIERHEEN KOMEN IK KAN NIET WEG’ Bert de Groot schreef op 15 augustus aan Reve dat hij geschokt was door Reves verwijt in de brief aan Manteau. Mede op Reves verzoek was in het contract bepaald dat Athenaeum verantwoordelijk was voor de typografie. Hij wilde het weekend van 22 tot 25 augustus naar Frankrijk komen om alles te bespreken. Intussen was Reve met Polak tot het compromis gekomen dat, bij regels voorafgaand aan een nieuwe alinea die volliepen, wat wit tussen de woorden weggenomen zou worden. In gevallen waar dat niet mogelijk was, zou Reve een woord schrappen of toevoegen.

Dieulefit, [18 augustus 1975]

ik was half dol nu weer gewoon gek ben bezig regels in te korten vergeef mij moeilijk leven kunstenaar wees hier […] altijd welkom liefs gerard

De spaties tussen de woorden van dit telegram zijn aangepast aan het Nederlandse taalgebruik.

‘La Grâce’ 18 Augustus 1975

Beste Bert,

01 Het lijdt geen twijfel, dat ik zeer slecht ben. Het is ongehoord, wat ik gedaan heb, maar ik was geheel krankzinnig van razernij. Het was ook zeer ongepast, achterom geheel aan iemand anders te schrijven. Misschien ook had ik het psychologisch nodig om iets zeer verwerpelijks te doen. (Pecca fortiter! Luther.) Weet je, wat of dat het is? Ik ben erg toegeeflijk en goed van vertrouwen. Maar opeens, periodiek, denk ik dat er een wereldsamenzwering aan de gang is, tegen mij en met het doel, mijn werk te vernietigen.

02 Voor de toekomst heb ik het gehele probleem van de alineaas opgelost! Als de uitgever maar op een nieuwe regel begint – ik zet een alineanummer, 01 voor de eerste alinea van ieder hoofdstuk, enzovoorts. Ik denk niet, dat enig hoofdstuk meer dan honderd alineaas zal hebben, dus twee cijfers, gevolgd door een pasje, voldoen. Ik moet nog zien dat Johan daar bezwaar tegen maakt.

03 Voor dit boek Een Circusjongen heb ik nu, in de proeven, bij elk der circa veertig problematische alineaas, de voorafgaande regel door ekstra korreksie ingekort. Er waren plaatsen waar de tekst absoluut niet korter kon, door de maximale efficiëntie van stijl, die ik soms weet te bereiken. Daar heb ik een beetje gegoocheld met de interpunksie, of aangegeven dat de woordspaties versmald moesten worden. Als Johan mijn ekstra korreksies ziet, zal hij misschien de onzin van zijn, hem door de typoterroristen opgedrongen zetwijze inzien. Wist jij dat niet-ingesprongen alineaas de tekst voor de gemiddelde lezer moeilijker leesbaar maken? En wist jij ook dat alineaas ingesprongen zijn, zolang deze arme traanovergoten wereldkloot draait, en dat die rechte linker lijn een idiotie is van de laatste 6, 7 jaar, net zoiets als de kist die tegenwoordig niet meer in het graf zinkt of, in het crematorium, niet meer nederdaalt, alsof de Dood iets onzedelijks is?

04 Ik zal aan een flaptekst beginnen. Ik overweeg om iets te schrijven, dat over mijn werk en levensbeschouwing in het algemeen gaat, en niet in het bizonder over dit boek. Mogelijk maak ik twee teksten, van beiderlei strekking.