De Republyk

Hans van der Heijde

De Republyk

Roman

Uitgeverij L.J. Veen
Amsterdam/Antwerpen

© 2009 Hans van der Heijde en Uitgeverij L.J. Veen

Omslagontwerp Roald Triebels

Omslagbeeld Hans van der Heijde

Foto auteur Jean Paul Yska

ISBN 9789020474497

D/2009/0108/708

NUR 301

ljveen.nl

Deel I

Demosthenes in neogotische romantiek

De oude classicus betrad als eerste de Statenzaal. Zijn licht wankelende stap verried de oude klare die hij vandaag, zoals bijna elke dag, bij wijze van avondmaal had geconsumeerd. Zijn morsige, verkreukelde grijze pak stak vaal af bij de stemmige groene, bordeauxrode en bruine tinten van de stoffering, de lambriseringen en het plafond van de zaal, die het licht beheersten. Steun zoekend op de leuning van een van de zetels voor de Statenleden keek hij omhoog en liet zijn blik gaan langs de wanden van de zaal, die behangen waren met gobelins. Ze vormden een soort stripverhaal van scènes uit een even trots als verzonnen Fries verleden.

‘Volksgeistromantiek in een jas van neogotiek, kan het platter en smakelozer?’ Hij zei het tegen de lege zaal, of tegen zichzelf, maar niet tegen mij, want hij had mij nog niet opgemerkt.

Ik liep naar hem toe, groette hem eerbiedig en zei dat ik blij was dat ook hij was uitgenodigd.

Het duurde even eer hij zijn waterige ogen op mijn verschijning had scherp gesteld.

‘Uitgenodigd? Ik ben helemaal niet uitgenodigd. Ik heb mijzelf uitgenodigd, want als er iets van deze staat terecht moet komen, waar ik trouwens nog een hard hoofd in heb, dan zullen daar ten minste enkele wijsheden van een Friese dichter en heel wat meer van de Ouden aan te pas moeten komen. Van de kliek die zich hier straks verzamelt moeten we het niet hebben, ben ik bang. Waar denkt u dat ik maar het beste kan gaan zitten? Is de commissaris van de Koning al verjaagd, of gaan we dat straks pas doen? Ik denk dat ik voor de zekerheid alvast zijn stoel maar neem.’

Hij nam mijn arm en wees in de richting van de ruim bemeten commissariszetel. Beiden zagen we tegelijkertijd dat de staatsiefoto met het konterfeitsel van het koninklijke waterhoofd nog aan de wand hing, recht boven de zetel van de commissaris.

‘Als u me even naar zijn stoel begeleidt, kunt u daarna meteen ook die monarch verwijderen. Die hoort hier niet. Niet meer, goddank. Weg ermee.’

Ik hielp Sybesma in de commissariszetel, greep een van de voor de gedeputeerden bestemde stoelen, klom op de zitting en rukte het portret van de wand. Het was veel zwaarder dan ik had verwacht en ik ben onhandiger dan ik denk. Het portret viel uit mijn handen en de glasplaat die de foto beschermde viel in scherven uiteen op de vloer, onder de goedkeurende blik van de dichter-classicus.

‘Mooi zo, scheur dat portret maar uit de lijst, dan heb ik wat om op te schrijven. Op de achterkant natuurlijk. Geen betere plek om een idee voor een democratische staatsordening op te noteren dan het achterwerk van een koning, nietwaar?’

‘Sybesma, wat doet u hier?’

Die vraag hoorde ik in de minuten die volgden vele malen, bijna even vaak als er weer, allemaal de Friese zaak toegedaan, een groepje Friese burgemeesters, Statenleden, raadsleden, door het ancien régime en zelfbenoemde autoriteiten en gezagsdragers binnenkwamen. Tritsen notabelen, die net als Sybesma allemaal makkelijk de Friese Statenzaal hadden weten te betreden, dankzij de verwarring waarin de bodes verkeerden. Wisten zij veel wie onder deze nieuwe omstandigheden over de daarvoor noodzakelijke accreditaties beschikten, laat staan wie er nadrukkelijk niet welkom waren? Heel even werd ik aangestoken door trots, trots op de bekendheid die een Fries dichter mocht genieten onder de Friezen, maar toen besefte ik dat hij tientallen van deze notabelen, goed opgeleid als de meesten waren, gedurende zijn lange loopbaan als gymnasiumleraar klassieke talen in de klas moest hebben gehad.

Al snel liep de zaal vol, zo vol dat er zelfs geen plaats meer was in de gangpaden tussen en langs de zetels. Ik wees naar boven, naar de publieke tribune, want daar was nog ruimte. Ergernis viel af te lezen van de gelaten van sommigen die weliswaar de gebaren van de bodes volgden en de trap beklommen naar de tribune, maar die plaats ver beneden hun waardigheid achtten.

Er was nog volop beweging, toen midden in de zaal een vrouw opstond, die met een geroutineerd gebaar wat knoppen indrukte om de microfoon op de tafel voor haar te activeren. ‘Sybesma, zit u voor?’ riep ze. ‘U zit weliswaar op de voorzittersstoel, maar zou u dat niet liever aan een ander overlaten? U staat helemaal niet op de lijst! Ik denk dat deze vergadering uit haar midden een voorzitter behoort te kiezen. De vergadering van genodigden bedoel ik. Niet dat ik u wil wegjagen, hoor.’

Ik schoot Sybesma te hulp, liet hem zien hoe hij zijn microfoon moest inschakelen en boog het ding naar hem toe. Met de kom van zijn hand begon hij erop te slaan, doffe dreunen producerend die de zaal tot stilte en aandacht maanden. Toen hij het gewenste effect had bereikt, schoof hij zijn troon naar achteren, stond op en schraapte langdurig en luidruchtig zijn keel.

‘Ik ben Sybe Sybesma, maar de meesten hier kennen mij denkelijk wel. Deze bijeenkomst is een bijeenkomst van oprechte Friezen, en elke oprechte Fries behoort hier toegang te hebben. Naar elke oprechte Fries behoort hier te worden geluisterd. Ik ben een oprechte Fries.’

Sybesma keek de zaal rond. Zijn blik dwong kennelijk respect af. Voelden velen zich weer even terug in de schoolbanken en keken ze daarom met ontzag naar hem op? Hoe het ook zij, niemand waagde het een opmerking, laat staan een tegenwerping te maken.

‘Waren wij gisteren nog een buitenprovincie van Nederland, door het Haagse gezag op zijn best genegeerd, maar vaker geminacht, thans zijn we een zelfstandige staat. Een kleine staat, maar toch: een staat. Een republiek. De Vrije Friese Republiek. Ik zeg het nog een keer, al was het maar om mezelf ervan te overtuigen dat ik niet droom: de Vrije Friese Republiek.’

Al na de eerste keer dat hij dat zei, waren mensen opgestaan en gaan klappen. Na de tweede keer dat hij, met stentorstem nu, die woorden uitsprak, barstte de zaal uit in applaus en gejuich, dat minutenlang aanhield. Toen het hem lang genoeg had geduurd, klopte Sybesma opnieuw op de microfoon, zo hard dat de luidsprekers krakend begonnen te protesteren.

‘Maar…’

Sybesma zweeg na zijn ‘maar’. Iedereen zweeg.

‘De Vrije Friese Republiek is ons in de schoot geworpen. In 1830 scheidden de Belgen zich af van Nederland, bevlogen geraakt door een opera. Wij… onze afscheiding is ingeluid door een golf van voetbalgekte. Niemand van u, hier in deze zaal aanwezig, heeft ooit serieus aangestuurd op afscheiding. U allen behoort tot een bestuurlijke elite en iedereen hier heeft zijn, of haar – er waren meer vrouwen in de zaal, maar Sybesma wierp alleen de vrouw die eerder zijn toe-eigening van de commissariszetel had betwist een strenge blik toe – positie te danken aan een benoeming onder Haagse wetten en Haagse meesters. Die wetten en die meesters zijn thans van nul en generlei betekenis meer. Vandaag wordt de basis voor een nieuwe wet gelegd. Een Friese wet. Dat zal de wet zijn van de vrije Friese republiek, of het is geen Friese wet.’

Sybesma pauzeerde even om zijn woorden te laten bezinken. Langzaam verhief hij zijn linkerarm en wees op een gobelin waarop in beestenvellen gehulde, krachtige manspersonen met woeste baarden stonden afgebeeld, staande voor een koninklijke troon.

‘Kijk daar!’

Iedereen volgde de denkbeeldige lijn die ontsproot aan zijn wijsvinger, hoewel veel aanwezigen ook zonder te kijken al wisten waar hij naar wees. Tijdens de vele uren die ze in deze vergaderzaal hadden doorgebracht, hadden ze elke decoratie meermalen aandachtig bestudeerd, al was het maar om verveling te verdrijven.

‘Wij Friezen knielen niet voor koningen en keizers, laat staan voor hun vazallen. God laat ik erbuiten. Wie, Fries of niet Fries, voor Hem wil knielen, die gaat zijn gang maar. Wij maken een wet, een Friese wet. Een wet van alle Friezen en allen die zich in de Vrije Friese Republiek gevestigd weten. Op voet van gelijkheid. De Vrije Friese Republiek is een staat van gelijken, of zal geen staat zijn die die naam mag verdienen. Het recht zal niet alleen een recht vóór allen zijn, maar ook een recht ván allen!’

Iemand had een raam geopend, kans gezien een luidspreker van de wand te halen en hield die, naar buiten gericht, in het open kozijn. De menigte die zich buiten kennelijk had verzameld, had Sybesma’s laatste zinnen kunnen horen en barstte uit in gejuich en applaus. De zaal aarzelde, maar kon niet anders dan meedoen.

Sybesma haalde een grauwe, vuile zakdoek uit zijn broekzak, wiste zich het zweet van zijn kop, die bijna even grauw was als de zakdoek, en zeeg ineen op zijn zetel.

‘Meneer Sybesma, u doet het fantastisch,’ riep ik in zijn oor, ‘volhouden!’

‘Begrijp jij goed wat ik zeg? Ik geloof het wel. Ik hoop het wel. Jij bent vanaf nu mijn secretaris. Pas op, want het is een kaste van opportunistische linkmiegels die hier verzameld is.’

Minutenlang hield het gejuich en geapplaudisseer aan. Lang genoeg voor Sybesma om een rest van energie uit zijn oude lijf te kunnen persen. Hij stond weer op, spreidde met een keizerlijk gebaar zijn armen en maande tot stilte.

‘Die wet, die is er nog niet. Die moeten we maken. Daar zijn leiding voor nodig en leiderschap. Niemand mag daarvan voorshands worden uitgesloten. Zelfs niet zij, dat wil zeggen u, die gezag uitoefenden, verkregen van de Haagse macht. Ik stel voor dat er een constituerende vergadering wordt ingesteld die met een ontwerp voor die wet gaat komen. Die vergadering zal morgen voor het eerst bijeenkomen in het gebouw van de Friese Academie, het Solonhuis, allen welbekend. Morgen om twaalf uur. De eerste vergadering zal worden voorgezeten door…’

‘Sybe Sybesma, natuurlijk,’ riep ik. Mijn uitroep veroorzaakte zoveel gejuich buiten, dat de zaal er zichtbaar door overdonderd raakte. Toen het gejuich overging in een massaal gescandeerd ‘Sy-be, Sy-be, Sy-bes-ma’, durfde niemand in de zaal het in zijn hoofd te halen bedenkingen te uiten tegen Sybesma’s voorstel en zijn kandidatuur.

‘Goed gedaan, jongen,’ zei hij tegen me toen het gebulder eindelijk tot bedaren was gekomen.

Zonder op te staan greep hij de microfoon, boog die naar zich toe en riep met luide stem: ‘Deze vergadering is gesloten.’

Die laatste mededeling ontlokte gemor en protest aan de zaal. Enkele aanwezigen drongen naar voren en verdrongen zich voor de interruptiemicrofoon. Dat was zinloos, want ik had die uitgeschakeld. Iemand greep de microfoon die Sybesma ten dienste had gestaan, boog het ding tot bijna knappens toe naar beneden en riep: ‘Dat gaat zo niet. We moeten regels vaststellen voor de samenstelling van die constituerende vergadering, anders kan iedereen een plek claimen. Dat wordt chaos! Ik stel voor dat iedereen blijft zitten en dat we dat nu aan de orde gaan stel…’

De rest van zijn woorden ging verloren in aanzwellend geraas en plotseling toenemend gedrang: de massa die zich buiten had verzameld drong de zaal binnen. Na Sybesma’s aankondiging dat deze vergadering was gesloten hadden de bodes kennelijk direct de deuren geopend.

‘Kom mee,’ zei Sybesma tegen me, me stevig bij een arm pakkend, ‘we gaan een borrel drinken en bedenken hoe we dit morgen zullen aanpakken. Wat denk je, zou Het Plechtanker ons nog schenken?’

Zonder acht te slaan op schouderklopjes, begroetingen en andere pogingen tot persoonlijk contact, drong hij naar de uitgang. Nog steeds stroomden mensen het gebouw binnen, zo gehaast dat ze de man die ze zojuist nog hadden toegejuicht, in het geheel niet opmerkten. Een paar minuten later zaten we in de gelagkamer van hotel-café Het Plechtanker, dat inderdaad nog schonk en bereid was voor Sybesma een kamer voor de nacht in orde te brengen. Maar voor slapen was het Sybesma nog veel te vroeg.

‘Laat de fles maar hier,’ zei hij tegen de ober, een reusachtige kerel, die een kelkje voor hem neerzette en het zo ver volschonk dat de meniscus boven de rand stond. De ober knikte, mompelde iets over de rekening, die hij zou samenvoegen met die voor de kamer, en liet de fles op de tafel staan.

‘Een mooie borrel, trouwens, die ik eerst zal moeten decapiteren, vooraleer ik het glas kan heffen,’ zei Sybesma tegen niemand in het bijzonder en misschien vooral tegen de kelk. Hij boog zich voorover, zette zijn weke lippen tegen het glas en slurpte luidruchtig. Even liet hij de goudgele jenever in zijn mond rondwervelen, waarna hij slikte en zich genietend liet terugvallen in zijn stoel. Ik nam een slok van het grote glas bier dat de ober mij gebracht had.

‘Zo, jonge vriend, hoe heb ik het ervan afgebracht daar in die Statenzaal?’

‘Fantastisch,’ zei ik.

‘Mooi zo, ik ben er zelf ook tamelijk tevreden over, durf ik wel te zeggen. Een toespraak, het waard om vastgelegd te worden voor het nageslacht. Vooral omdat de meesten daar, zo niet allen, graag iets anders en een ander hadden willen horen. Reken maar dat ze nu al koortsachtig plannetjes aan het beramen zijn om het heft weer terug in handen te krijgen. En hou er ook rekening mee dat ze daar goed in zijn, het is immers hun vak.’

‘Maar ze zijn ook verdeeld. Ik bedoel, ze verkeren in een onderlinge concurrentiepositie, in een situatie bovendien die ze niet kennen, namelijk die van een politiek machtsvacuüm. Dat zal het er niet makkelijker op maken voor ze,’ zei ik.

Sybesma leegde zijn kelk, wierp met ogen die waren gaan schitteren een blik op mij en schonk zichzelf nog eens in.

‘Aha, ik heb een Machiavelli aan mijn zijde gekregen! Goed gezien. Zij zijn de slangen in de slangenkuil. De grootste en de slimste weliswaar, die al menig andere hebben verslonden, maar genoodzaakt permanent de andere slangen in hun kuil in de gaten te houden. Wij daarentegen zijn geen slangen en bevinden ons ook niet in die kuil. Nog niet, althans. Wat wij moeten doen is een deksel over de kuil schuiven en dat stevig op zijn plaats houden, net zolang tot ze elkaar hebben opgevreten. Maar, beste Niccolò, van het Divide et impera gebruiken we alleen het eerste lid. Het is niet onze bedoeling te heersen. Wat wij willen is een staat van ons allen, voor ons allen en door ons allen. Een staat van, voor en door alle Friese burgers. En niet van een aristocratie van bestuurders, adellijk of niet. En daarom moet jij nu een paar mensen van de pers gaan bellen en ze opdragen hier met enige spoed te verschijnen. Binnen een halfuur, voordat Koning Alcohol zich op zijn, dat wil zeggen, mijn troon heeft gehesen.’

Sybesma diepte een bierviltje met een paar telefoonnummers op uit een zak van zijn verfomfaaide colbert en gaf het mij.

Terwijl ik mij van deze opdracht kweet, begaf Sybesma zich naar de toog. Op de toog stond een schaakbord met een stelling die de ober kennelijk bezighield en die nu ook Sybesma’s aandacht kreeg. De ober kon zich die stelling later nog precies herinneren en schreef er een stukje over in het clubblad van zijn schaakclub. Aan dat stukje is het hierbij afgedrukte schaakdiagram ontleend.

‘Griet van ’t Strand, van Omroep Friesland, komt eraan en Asing Boshut van De Friese Koerier was al onderweg hiernaartoe, zei de vrouw van de redactie die ik aan de lijn kreeg,’ kon ik Sybesma melden. ‘Asing vermoedde zeker al dat u hier zat.’

‘Mooi zo,’ zei hij tegen me.

En tegen de ober: ‘F4-f5, zou ik zeggen, om de kracht van de pionnenopstelling ten volle te benutten.’

Het kostte Sybesma moeite om zich los te maken van het schaakbord. Nog voor we weer aan onze tafel zaten beende Asing Boshut naar binnen.

‘Dag Sybesma. Mooie woorden hoor, ze staan stuk voor stuk in de ochtendeditie dankzij een amateurjournalist die ze opnam en aan ons doorbelde, trouwens, want onze eigen verslaggever is nog zoek. Hoe gaat u dat aanpakken morgen, met die constituerende vergadering in het Solonhuis? Die aankondiging was voor iedereen een verrassing. In het provinciehuis wordt nu in zowat alle kamers vergaderd, in allemaal afzonderlijke clubjes: de burgemeesters, wethouders, de Statenleden en gedeputeerden in afzonderlijke fracties, hoge ambtenaren; zelfs het waterschapsbestuur is in conclaaf. Maar alles achter gesloten deuren. De Chinees aan de Voorstreek heeft een topavond, zowat al die vergaderingen hebben eten besteld. Dat gaat nog lang duren, denk ik.’

‘Ze vergaderen maar een flink eind weg,’ zei Sybesma, ‘des te suffer en makker zijn ze morgen. Heb je nog meer ruimte in de ochtendeditie?’

Asing knikte en trok een schootcomputertje uit zijn tas.

‘Als ik het persklaar kan versturen voor pakweg middernacht, kan het mee.’

Griet van ’t Strand kwam binnen, hijgend en met een blos op de wangen.

‘Goeiendag, Sybesma, ik was al een uur naar u op zoek, toen gelukkig dat telefoontje kwam. Ik dacht: Sybesma zal wel in De Kalkoen zitten, aan zijn vaste tafel. Maar nee. Hoe is het met u? Mooie toespraak, hoor. Ik heb alles kunnen opnemen, morgenochtend zenden we ’m uit op de radio, elk uur en helemaal, na elke uitzending van Vandaag.’

‘Mooi,’ zei Sybesma en trok een paar dichtbeschreven velletjes papier uit zijn binnenzak. Ik probeerde een glimp op te vangen van de tekst, maar die bleek geschreven in Griekse letters. Ook Asing wierp er een blik op en ik zag aan zijn frons dat ook hij, net als ik, geen Grieks in zijn vakkenpakket van de middelbare school had gehad. Sybesma wierp een boze blik op het opnameapparaat dat Griet op tafel wilde zetten.

‘Nee, hier maak je zelf maar een verslag van, ik wil niet met mijn jeneverstem op de radio. Luister.’

Gedwee stopte Griet het apparaat weer in haar tas en pakte een blocnote.

‘Morgen wordt, zoals ik heb aangekondigd, in het Solonhuis een eerste begin gemaakt met het leggen van de constitutionele fundamenten onder de nieuwe Vrije Friese Republiek. Die republiek zal een staat zijn van, voor en door de Friezen, want anders verdient die staat het niet te worden geschapen. En dus zullen alle Friezen zich ook over die constitutie, je mag ook grondwet zeggen hoor, moeten uitspreken. In een volksstemming. Maar eerst hebben we te maken met de kwestie wie morgen en daarna tot die vergadering wordt toegelaten en mag meepraten en meestemmen over het ontwerp van dat constitutionele fundament.’

‘Daar moeten dan verkiezingen voor worden georganiseerd,’ onderbrak Asing hem. ‘Is dat wat u morgen gaat voorstellen?’

Sybesma vertrok zijn lippen in een glimlach, maar zijn ogen lachten niet. Hij schonk zichzelf een oude jenever in uit de fles die nog steeds op tafel stond en riep de ober.

‘U hebt inderdaad gelijk, Sybesma. Na f4-f5 staat zwart beduidend slechter en lijkt het me een gelopen koers voor wit. Het blijft een pionnenspel, nietwaar? Bier voor de heren en mevrouw een witte wijn? Onze wijn zal nooit een krans krijgen, ik waarschuw alleen maar, hoor. Toch doen? Zelf weten, mevrouw.’

‘Nee, geen verkiezingen,’ zei Sybesma op dwingende toon. ‘Verkiezingen leiden uit hun aard tot de vorming van een politieke aristocratie. Dat heb ik niet bedacht, dat wisten de oude Grieken al en dat wisten dankzij de Grieken ook de Romeinen en ook Montesquieu en zelfs de Framers, de mannen die de Amerikaanse grondwet hebben ontworpen. Verkiezingen leiden tot de vorming van politieke elites en als je niet uitkijkt tot oligarchie. Dat hoef je niet allemaal in de krant te zetten, hoor, of uit te zenden. Wat je wel moet vertellen is dat de Vrije Friese Republiek een echte democratie moet zijn. Een democratie waaraan alle Friese burgers moeten kunnen deelnemen, op voet van gelijkheid en in vrijheid, dat wil zeggen dat hun deelname moet berusten op een vrije keuze daartoe. En dat moet al beginnen bij de samenstelling van de constituerende vergadering.’

De borrel die Sybesma zichzelf had ingeschonken behoefde geen decapitatie. Hij hief zijn glas, terwijl de ober het bier en de wijn serveerde, en sprak het verlossende woord: ‘Loting.’

Ik geloof niet dat een van ons direct begreep wat hij bedoelde.

‘Loting. Loten. Alle politiek-bestuurlijke organen van de Vrije Friese Republiek worden samengesteld door middel van een loting waarvoor elke Friese staatsburger zich kan aanmelden. Door de zittingsduur te beperken tot, zeg een jaar en het wettelijk onmogelijk te maken twee aaneensluitende jaren zitting te hebben in een en hetzelfde orgaan en door bovendien die organen flink groot te maken, zorgen we ervoor dat bijna iedere Friese burger die daar trek in heeft, ooit een periode deel uitmaakt van het politieke bestuur.’

Griet verslikte zich bijna in haar wijn.

‘Maar dan kan zelfs elke onbenul en elke dorpsidioot een plek veroveren in die bestuurlijke organen en bestuurder worden,’ wierp ze tegen. Haar mond was vertrokken door de gallige afdronk van de witte wijn.

‘Inderdaad,’ zei Sybesma lachend, ‘net zoals bij verkiezingen en bij benoemingen. Hoe vaak worden er geen idioten gekozen? En wie zegt dat juist daarom veel openbare functies via benoemingen moeten worden bemenst, praat toch ook nonsens? Hebben jullie niet net als ik de indruk dat in Nederland en menig ander land onbenulligheid en incompetentie de belangrijkste voorwaarden lijken te zijn voor een benoeming in een openbare functie? Ik zag Sytze Handwerker vanavond in de Statenzaal zitten. Ooit Tweede Kamerlid, later burgemeester en schaakpromotor. Vraag hem – Sybesma wees naar de ober – wat hij van zijn bestuurlijke capaciteiten denkt in die laatste hoedanigheid. Ik ben wel de laatste die een man mag nadragen dat zijn geest door spiritualiën wordt aangedreven, maar terzake kundig genoeg om vast te kunnen stellen dat ’s mans treurige bijdrage aan het landsbestuur niet in een legger van de staatsarchieven thuishoort, maar hooguit op sterk water in een weckpot bijgezet in een rariteitenkabinet. Elke dorpsidioot had dat ook gekund. Zo niet beter, dan toch vast wel leuker. En ben je Loeki van Baaren vergeten? Burgemeester van een provinciale hoofdstad, die haar bestuurlijke inzichten putte uit aardstralen? Inderdaad, loting kan betekenen dat ook onbenullen en idioten soms doordringen tot het bestuur. Maar daarin verschilt loting niet van verkiezingen of benoemingen. Laat ik het zo zeggen, als dat al een bezwaar is, dan geldt dat bezwaar net zo goed voor verkiezingen en benoemingen. Voor verkiezingen geldt dat we dat bezwaar maar liever niet zien, want feitelijk impliceert het natuurlijk dat veel kiezers zulke onbenullen en idioten zijn, dat ze even idiote onbenullen in de volksvertegenwoordigende instituties kiezen. Wat niet wegneemt dat aan dat bezwaar tegemoet moet worden gekomen. Dat kan en zal ook gebeuren, bijvoorbeeld door de omvang van de wetgevende en bestuurlijke lichamen flink groot te maken, maar dat ga ik nu niet uitleggen. Voor dergelijke details is het nog te vroeg. Nu gaat het om de dag van morgen.’

Begreep ik het? Begrepen Asing en Griet het? Later vast wel, maar toen? Ik twijfel eraan. Hoe dan ook, Asing had met een deadline te maken en begreep in elk geval wel dat hij voor middernacht met een persklare tekst moest komen.

‘Sybesma, wat moet ik over die constituerende vergadering in de krant zetten? Dat al die burgemeesters, gedeputeerden, Statenleden en wie op dit moment nog meer in het provinciehuis zitten te bedenken hoe ze de touwtjes in handen kunnen houden, morgen maar beter uit de buurt van het Solonhuis kunnen blijven? Dat Sybesma een loterij organiseert?’

‘Heb jij Laurens ten Cate nog meegemaakt? Nee? Jammer. Die had zijn artikel nu al klaar gehad. Maar daar zal ik je niet mee plagen. Ik heb iets geschreven wat als persbericht kan dienen. Het staat jullie natuurlijk vrij mijn woorden te redigeren, mits de strekking onverdund overeind blijft.’

Sybesma trok uit een andere zak van zijn colbert dan die waaruit de papieren met Griekse letters tevoorschijn waren gekomen een slordig gevouwen velletje papier vol vetvlekken, leegde zijn kelk jenever en begon langzaam voor te lezen in een sonoor Fries, in een toonzetting die ik nog niet van hem had gehoord.

‘Aan de Friese burgers!

Friesland is verlost van de Haagse minachting, willekeur en onkunde. Friesland en de Friezen zijn zelfstandig. Gisteren is de Vrije Friese Republiek uitgeroepen. Dat zal een democratische republiek zijn van, voor en door Friese burgers.

Die republiek moet van de grond af worden opgebouwd. Door alle Friezen. Vrijheid, gelijkheid en Friese broederschap zijn daarvoor de bouwstenen. Geen enkele Fries zal worden buitengesloten van de bouw. Die bouw moet beginnen met het maken van een grondwet, te weten een wet die de rechten en plichten van de Friese burgers vastlegt en die bepaalt hoe de Vrije Friese Republiek wordt bestuurd.

Een voorstel voor zo’n grondwet zal worden opgesteld door een Grondwetgevende Vergadering. Die komt vandaag voor het eerst bijeen in het Solonhuis in de Friese hoofdstad. De vergadering zal honderd leden tellen. Elke oprechte Fries komt het recht toe daaraan deel te nemen. Maar er zijn honderdduizenden oprechte Friezen. Daarom zal worden geloot, om iedere Fries die wenst daaraan deel te nemen een gelijke kans te geven zitting te nemen in de Grondwetgevende Vergadering.

De loting voor de eerste zitting begint om twaalf uur, onder de dan bij het Solonhuis verzamelde aanwezigen. Om aan de loting te kunnen deelnemen volstaat het te kunnen aantonen dat men een volwassen Friese ingezetene is. Tijdens de eerste zitting van de vergadering wordt bepaald hoe de loting voor latere zittingen wordt georganiseerd. De eerste zitting zal worden ingeleid onder voorzitterschap van Sybe Sybesma. Daarna zal de zitting, evenals de daaropvolgende zittingen, worden geleid door een voorzitter, geloot uit de in vergadering bijeengekomen leden.

Zodra de Grondwetgevende Vergadering het eens is geworden over een ontwerp voor de Grondwet van de Vrije Friese Republiek, wordt de Grondwetgevende Vergadering ontbonden en zal het ontwerp als grondwetsvoorstel in een Friese volksstemming ter goedkeuring worden voorgelegd aan de Friese burgers.

Leve de Vrije Friese Republiek!’

Ons zwijgen werd doorbroken door de ober: ‘Daar moet op gedronken worden. Allemaal nog een keer hetzelfde?’

‘Nee, dank je,’ zeiden Asing en Griet in koor. Ze borgen hun notitieboekjes, waarop ze Sybesma’s tekst in steno hadden neergekrast, op en haastten zich de gelagkamer uit, op weg naar hun redacties.

‘Dan ga ik nu maar eens naar bed,’ zei Sybesma. ‘Welterusten en tot morgen. Ik verwacht je hier morgenochtend om halftien.’

Koning Voetbal

In het begin was er alleen het Friese woord. In de ijzeren ring van de Nederlandse natie was het Friese nationalisme nauwelijks meer dan een nationalisme van de taal en de strijd om erkenning van die taal. De Friese rest was folklore, van kaatsen, boerenbruiloften, schuitjezeilen en polsstokverspringen.

Het Friese taalnationalisme was lang een nationalisme van onmacht, minderwaardigheidscomplexen en frustratie. De minachting waarmee het Fries en het Friese werden bejegend door het Nederlandse gezag en zijn representanten pijnigde lang een open zenuw. Een zenuw waarover pas een gulden vlies werd gelegd toen de Europese Unie, in een poging zich rechtstreeks, over de overheden van de nationale lidstaten heen, tot de Europese burgers te wenden, regionale culturele identiteiten ontdekte. Erkenning van regionale taal en cultuur ging ondersteuning van taal en cultuur betekenen, vanuit Brussel en Straatsburg. Ineens konden de Welshmen, de Bretons, de Gaelic Ieren, de Spaanse en de Franse Basken en ook de Friezen op serieuze, met buidels geld gepaard gaande culturele erkenning rekenen. De Friese Academie, centrum voor onderzoek naar het Fries en andere kleine talen, voor lexicografie en spellingscodificatie, ontving miljoenen voor taalkundig onderzoek, het Fries mocht en kon als eerste en tweede taal op scholen worden onderwezen, wie ook maar een handvol plat sentiment in het Fries wist te verwoorden en te presenteren als poëzie, kon op subsidie voor publicatie rekenen en de regionale, Friestalige radio- en televisieomroep werd van dorpsklepperaar tot serieus mediabedrijf. Europese pogingen tot stimulering van de economie van perifere regio’s dienden evenzeer het doel burgers in de achtergebleven regio’s tot het besef te brengen dat Brussel en Straatsburg probeerden te doen wat nationale overheden bewust en stelselmatig nalieten. Karrensporen en wildpaden in het Friese landschap werden met Brussels geld geplaveid en geasfalteerd, mits er maar een donkerblauw bord met een cirkel van gouden sterren bij kwam te staan en daarnaast een tekst dat het hier ging om verbetering van de infrastructuur in het kader van het Europese regiobeleid.

Den Haag vond het best, die Europese geldstroom naar de periferie van Nederland. En gebruikte die stilzwijgend als argument om nog minder te hoeven doen aan ontwikkeling van de noordelijke en andere achtergebleven regio’s. Doof en blind voor het feit dat het reservoir van loyaliteit aan hogere overheden niet onuitputtelijk is, zag Den Haag niet in dat meer dank van de perifere bevolking aan Brussel gepaard moest gaan met groeiende onverschilligheid jegens de nationale Nederlandse staat en de nationale regering. Onverschilligheid die maar al te makkelijk overging in irritatie, elke keer als openlijk blijk werd gegeven van minachting voor de regionale belangen. Als beloften voor een betere treinverbinding niet werden nagekomen, als de beloofde vestiging van een rijksdienst op het laatste moment toch niet doorging, als de afspraak om bij adresseringen voortaan de Friestalige plaatsnaam te hanteren stelselmatig werd genegeerd, als de garantie een substantieel deel van de revenuen van gaswinning te investeren in het winningsgebied het papier waarop die garantie was vastgelegd niets waard bleek, als… ach, de lijst is moeiteloos en eindeloos uit te breiden.

Maar toch, de frustratie, de irritatie en het algemene onbehagen jegens het Haagse politieke establishment, zijn newspeak en zijn onwil en onvermogen om tot het algemeen belang ook die bewoners van Nederland te rekenen die op meer dan anderhalf uur gaans van Den Haag wonen en zich uiten in een niet-Randstedelijke tongval, mochten dan groot zijn, ze waren bij lange na niet groot genoeg om een kruitvat te kunnen vullen en niet heet genoeg om zelfs maar hooibroei te veroorzaken. Nee, daarvoor moest de bevolking in het hart worden geraakt en er was maar een die dat kon: Koning Voetbal.

In het gedenkwaardige seizoen dat het laatste zou zijn waarin het vlaggenschip van het Friese voetbal deelnam aan de Nederlandse competitie, drong Sportclub Heerenveen door tot de halve finale van het toernooi om de Nederlandse beker. Mocht dat al verrassend genoemd worden, verrassender nog was de tegenstander, het tweede (!) team van Ajax, uit Amsterdam. Ook het eerste team van Ajax had zich geplaatst voor de halve finales, waarin het, in de Rotterdamse Kuip, uitkwam tegen erfvijand Feyenoord. Dat plaatste de Amsterdamse supportersaanhang voor een lastig dilemma: voor welk team optreden als twaalfde man?

Tijdens de weken en dagen die voorafgingen aan de beide wedstrijden, die op dezelfde dag en tijd moesten worden gespeeld, kondigde de harde kern van Ajaxsupporters aan massaal naar Friesland te trekken, ‘want Feyenoord pakken we makkelijk en we willen een finale van Ajax-1 tegen Ajax-2’, aldus een woordvoerder van de supportersclub. Ten bewijze stroopte hij een mouw van zijn overhemd op: op zijn rechterarm was de tekst getatoeëerd van een Jordaandeun over Mokum, die de Ajaxaanhang bezig was in te studeren. Bedoeld om de Friezen te overstemmen, als die voor aanvang van de wedstrijd hun Friese volkslied zouden zingen, een traditie die met tegenzin door bezoekende clubs werd geaccepteerd en gerespecteerd. Daar zou nu geen sprake van zijn, kondigde ook de trainer-coach van Ajax-2 aan, om het vuurtje nog wat meer op te stoken: ‘Voetbal is voor ons een serieuze zaak, wij zijn niet van plan onze concentratie te laten verstoren door folkloristische flauwekul. Als ze daar in onverstaanbaar dialect een lied willen zingen, best, maar dan gaan wij een balletje trappen en warmlopen. Voor minder dan het Wilhelmus gaan wij niet in de houding staan.’

De gezagsdragers die verantwoordelijk waren voor de handhaving van de openbare orde in en buiten de stadions interpreteerden de Amsterdamse signalen als afleidingsmanoeuvres. Natuurlijk zouden de Amsterdammers massaal afreizen naar Rotterdam. Daar was immers zoveel meer eer te behalen, zowel in het stadion als daarbuiten. Daar vielen immers zoveel meer rekeningen te vereffenen. Nog steeds was een moord op een Ajaxaanhanger door een Feyenoordbende niet gewroken. Nog steeds was een smadelijke afgang van Ajaxhooligans, na een botsing met die van Feyenoord, niet rechtgezet.

Maar het gezag keek, zoals zo vaak, niet verder dan de eigen neuspunt. Het hield geen rekening met het feit dat nu juist het Abe Lenstra Stadion, de thuisbasis van Sportclub Heerenveen, door de Koninklijke Nederlandse Voetbal Bond was aangewezen als venue voor de finale van het bekertoernooi.

Dertig jaar lang had het gezag gesproken van ‘raddraaiers’ en ‘relschoppers’, als het ging om de bendes van weekendvandalen en -geweldplegers, die zich groepeerden rond de grote profclubs. Op zichzelf terecht misschien, die kwalificatie, maar al te gemakkelijk werd daarmee voorbijgegaan aan de strategische en tactische talenten die deze bendes hadden ontwikkeld om in en vooral buiten de stadions veldslagen te ontketenen. Zij beschikten over goed georganiseerde inlichtingendiensten en over de cultuurhistorische kennis, vereist voor effectieve psychologische oorlogvoering. Met vooruitziende blik hadden ze ingezien dat de wedstrijd Heerenveen–Ajax-2 een uitstekende gelegenheid bood om het terrein en de vijand, waaronder naast de supporters van de tegenstander zowat alles viel wat met gezag en burgermansfatsoen te maken had, te verkennen en op de proef te stellen. Kortom, met duizenden trokken ze naar Friesland.

Ter hoogte van Lemmer werd hun hoofdmacht opgewacht door slechts twee pelotons van de Mobiele Eenheid, die niet langer dan een paar minuten tegenstand boden en toen een veilig heenkomen zochten in de weilanden, hun blauwe bussen achterlatend. Eentje ging in vlammen op, de andere werd met een sleepkabel aan een supportersbus gekoppeld. Op het hoogste punt van de snelwegdoorsnijding van het Tjeukemeer werd de ME-bus met vereende krachten over de vangrail en in het meer gekieperd, bepaald geen geringe prestatie. Daarna werd Joure aangedaan. Honderden door pillen en alcohol aangedreven ‘efsaiders’, zoals ze zichzelf noemden, voerden een raid uit op een partycentrum annex bowlingbaan. Binnen een paar minuten was het interieur gereduceerd tot brandhout en scherven. Bowlingballen vlogen door ramen en glazen deuren. In een van de zalen vierde een gezelschap een traditionele boerenbruiloft. In paniek trachtte het zich te verschansen, stoelen en tafels opwerpend tegen de toegangsdeur. Die barrière hield het niet lang. Bij de eerste aanblik van het feestgezelschap viel nog verbazing af te lezen van de gezichten van de binnengedrongen hooligans. Daarna barstten ze in lachen uit, hergroepeerden zich en zongen het bruidspaar toe; de tekst van hun vunzige lied is niet overgeleverd. Terwijl hun gezang overging in luid gescandeerde yells, lieten ze hun broek zakken en pisten over de schalen met traditionele Friese gerechten die bij een boerenbruiloft worden geserveerd. Met een paar snelle halen van een mes werd de huilende bruid ontdaan van haar bruidsjurk. Dat zij daaronder in het geheel geen traditioneel baaien ondergoed droeg, maar lingerie van het soort dat verzendhuizen als ‘erotisch’ aanprijzen en dat zelfs nog tekortschiet om bedekking van de erogene zones maar te suggereren, was eigenlijk een geluk bij een ongeluk, hoewel de bruid daar zelf misschien anders over dacht. Plotseling ging blinde destructie over in bewonderend gefluit. De bruidegom werd op zijn schouders geslagen en aangemoedigd er een wilde nacht van te maken, waarna de troep vriendelijk groetend de aftocht blies, met medeneming van de flessen drank. De laatste die de zaal verliet was degene die de bruidsjurk had bemachtigd en kans had gezien zich daarin te hijsen.

Verkenningspatrouilles van het Ajaxlegioen, die met eigen auto’s waren vooruitgereisd, dirigeerden de hoofdmacht naar enkele, vlak bij elkaar gelegen horecagelegenheden in het centrum van Heerenveen, die dezelfde behandeling ondergingen als het partycentrum, annex bowlingbaan, in Joure. Pogingen van de schaarse politie om enkele geweldplegers te arresteren leidden tot twee gewonde agenten en een verwoeste politiewagen.

Onbedoeld en ongewild maakte een grote groep Heerenveensupporters een einde aan het geweld in het dorp. Nietsvermoedend trokken zij, zingend en met vlaggen zwaaiend, door het centrum, op weg naar het stadion. Toen de commandanten van het Ajaxlegioen de troep in het oog kregen, riepen ze enkele bevelen. Als bij toverslag stopten zelfs de uitzinnigsten het aan gort slaan van wat ze op dat moment onder handen hadden en namen de bevolen slagorde in. De Heerenveners hielden aarzelend hun pas in, nog niet zeker van wat er zich afspeelde. Toen dat tot hen begon door te dringen versnelden ze hun pas weer, zenuwachtig achteromkijkend naar het dreigende front van Ajacieden, om het op een lopen te zetten toen die, na een nieuw bevel, onder het slaken van ijselijke indianenkreten, tot een stormaanval overgingen.

Het pleit voor de lichamelijke conditie van de Heerenveners dat zij het Abe Lenstra Stadion wisten te bereiken voordat de stormtroepen van het Ajaxlegioen hen hadden ingehaald. De kaartcontroleurs verdienen een compliment voor het goed inschatten van de situatie: zij openden direct de hekken, lieten de rennende Heerenveners binnen zonder naar plaatsbewijzen of seizoenkaarten te vragen en hadden de hekken alweer gesloten toen het front van de belagers het stadion bereikte. Na weer enkele bevelen hielden die op de plaats rust. Zingend en yells scanderend, maar keurig hun kaartjes tonend aan de controleurs, liepen ze ordelijk naar binnen, naar de hun toegewezen tribunevakken. De Heerenveners hijgden opgelucht uit. In het stadion waren ze veilig, want de vakken waren van elkaar gescheiden door onneembare hekken en betonnen wanden. De jongsten, die het eerst op adem waren, durfden zelfs een lied aan te heffen.

Toen de ploegen het veld op kwamen om warm te lopen, bleef het angstwekkend stil in het Ajaxvak. Dat bleef zo totdat de stadionspeaker het publiek verzocht om te gaan staan en de Friese nationale hymne, ‘Het Vaderland’, mee te zingen, respectievelijk met respectvol stilzwijgen aan te horen. De Ajaxspelers negeerden de oproep van de scheidsrechter om zich bij de middenstip op te stellen in een ordelijke rij en gingen door met balletjes trappen. Het massale boegeroep en de schrille fluittonen die dat aan het Heerenveenpubliek ontlokte, werden door de Ajacieden, met wie in dit geval de spelers zijn bedoeld, beantwoord met een opgestoken middelvinger.

Terwijl de luidsprekers de eerste maten van ‘Het Vaderland’ lieten horen, zette het Ajaxvak zijn ingestudeerde Jordaanslijper in. Luid, en luider nog toen de rest van het stadion aan de eerste strofe van het Friese volkslied begon. De scheidsrechter, een man met enige kennis van de moderne klassieke muziek, zou later verklaren dat hij zich tijdens deze zangconfrontatie ineens ervan bewust werd dat Charles Ives zou hebben genoten. Toen de Jordaandeun een regel langer bleek dan ‘Het Vaderland’, herhaalden de Friezen spontaan, maar met groot collectief maatgevoel, de laatste regel van hun hymne.

Waarna de wedstrijd begon. De eerste helft was dodelijk saai en leek meer op een dampartij dan op voetbal. Beide ploegen deden weinig meer dan de bal risicoloos naar de dichtstbijzijnde vrije man schuiven. Natuurlijk bleef die eerste helft doelpuntloos. Zou er al een doelpunt zijn gevallen, dan was dat een doorgelaten terugspeelbal op de keeper geweest, die in zijn doel van verveling was ingedut. Tijdens de rust leek het hele stadion in slaap gevallen.

De tweede helft leek een replica te worden van de eerste. Tot de vijfenzeventigste minuut. Zonder dat zich iets bijzonders voordeed op het veld, barstte het Ajaxvak ineens in luid gejuich uit. De reden laat zich raden: in Rotterdam had Ajax-1 gescoord tegen Feyenoord. Die toch zo makkelijk te trekken conclusie had echter nogal wat tijd nodig om tot de spelers van Ajax-2 door te dringen. Verwonderd over het gejuich richtten enkelen hun blikken van de bal naar het vak met Ajaxsupporters en dat werd hun ploeg fataal. De Heerenveense midvoor kon ongehinderd uit de rug van zijn mandekker vandaan lopen en de bal een meter voor het strafschopgebied vrij aannemen. Voordat de laatste man van Ajax de fout van zijn ploeggenoot kon herstellen, haalde hij uit. Zijn pegel knalde tegen de onderkant van de lat met een klap die door het hele stadion weergalmde, maakte een harde stuit ruim achter de doellijn en rolde, om aan elke onzekerheid een einde te maken, naar de linkerhoek van het doel. De ban was gebroken. Het stadion explodeerde.

Het gejuich over het eerste doelpunt was nog niet eens verstomd toen Heerenveen een tweede maal scoorde. De rappe linksbuiten veroverde vlak na de aftrap de bal, soleerde langs twee, drie verdedigers, die nog verdoofd waren door de mentale klap van het eerste doelpunt, poortte de laatste man en stiftte de bal over de te laat uitgelopen keeper. De beelden van zijn uiterst fraaie doelpunt zouden de hele wereld over gaan. Op de tribunes vielen Heerenveenaanhangers elkaar in de armen. Massaal werd opnieuw ‘Het Vaderland’ aangeheven.

De Ajaxcoach sprong als een dol geworden orang-oetan langs de zijlijn heen en weer, zijn spelers het ene moment vervloekend en het andere opzwepend. Met driftige gebaren droeg hij twee wisselspelers op zich gereed te maken. Hij blafte ze een paar opdrachten toe en bracht ze in het veld toen de bal na een wilde trap van een Ajacied hoog de tribune in vloog. De aard van zijn opdrachten werd vrijwel meteen duidelijk. Nog voor een van de wissels een bal had geraakt, pleegde hij al een aanslag op de enkels van de Heerenveenlinksbuiten, die hinkend het veld verliet. Binnen enkele minuten ontaardde de wedstrijd, althans waar het de inbreng van de spelers van Ajax-2 betrof, in een misdadige schoppartij.

Waren de Ajacieden de kop kwijtgeraakt? Was de druk de veelal jonge spelers te machtig geworden? Of was hier sprake van een vooropgezet plan? Voor de spelers van Heerenveen en hun aanhang was dat geen vraag en ook menig neutrale toeschouwer durfde te concluderen dat het hier een weloverwogen tactische zet betrof. Als Ajax-1 won van Feyenoord – de tussenstand in Rotterdam was ook in het Abe Lenstra Stadion bekend, zoals hierboven al duidelijk werd, terwijl Ajax-2 verloor van Heerenveen – en dat leek nu wel zeker, dan zou Ajax-1 in de finale uitkomen tegen Heerenveen. Dat dan het thuisvoordeel zou genieten. Hoe meer Heerenveners ten gevolge van opgelopen kwetsuren geen volwaardige prestatie konden leveren in die finale, of zelfs in het geheel niet konden worden opgesteld, hoe beter, althans geredeneerd vanuit Amsterdams perspectief.

De rechtsback van Ajax bewees de kwade, vooropgezette bedoelingen. Na een mislukte pass van een Heerenveenspeler was de bal over de zijlijn gerold. De Ajaxback sprintte ernaartoe, maar in plaats van haastig naar de bal te gaan voor een inworp, zette hij enkele meters voor de lijn een sliding in, gericht op het onderstel van de Heerenvener, die zich daar nog bevond en die daar natuurlijk, het spel was immers dood, niet op bedacht was, veel te laat opsprong en vol op zijn achillespezen werd geraakt. De linksbuiten die eerder het veld hinkend had moeten verlaten zei later dat hij de kreet van pijn van zijn ploeggenoot in de kleedkamer had kunnen horen. De Heerenveenspelers gaven later toe dat alleen verbouwereerdheid hen ervan had weerhouden zich massaal op de Amsterdamse voetbalcrimineel te storten. Die overigens rood kreeg en zo verstandig was zonder enig protest zo snel mogelijk de spelerstunnel op te zoeken.

De coach van Heerenveen hield het hoofd koel. Hij gaf zijn spelers opdracht de bal in bezit te houden, die op eigen helft rond te spelen en uit de buurt te blijven van hun tegenstanders. De laatste tien minuten werden zo, in meer dan één opzicht, een bloedeloze vertoning.

In Rotterdam eindigde Feyenoord–Ajax-1 in 0-1. In en rond De Kuip bleef het de hele dag rustig.

Na het laatste fluitsignaal zong de Heerenveenaanhang de eigen spelers nog meer dan een halfuur toe. De stadionspeaker gaf blijk van inzicht in risico- en crisismanagement toen hij het Heerenveenpubliek opdracht gaf het stadion pas te verlaten als de Ajaxaanhang al in de bussen zat en aan de terugreis was begonnen. Zo kwam toch nog een rustig einde aan een onvergetelijke dag van geweld, paniek en vreugde. Althans, zo leek het.

Op de rijksweg van Heerenveen naar de Noordoostpolder verliet de laatste bus met Ajaxsupporters de colonne, naar een afslag geleid door wijzende gebaren uit de geopende zijruit van een personenauto, die de bus voorging over de smalle asfaltweggetjes van het zuidwestelijke Friese platteland. Een paar kilometer voor Warns stopten ze bij een loods, waarin een wegenbouwonderneming haar graafmachines en shovels stalde. Met koevoeten en grote kniptangen werden eerst de deuren van de loods en, eenmaal binnen, die van een monsterachtige shovel gekraakt. Binnen een paar minuten waren ze weer op weg, eerst de personenauto, toen de shovel en achteraan de bus, aldus een boer die de stoet zag gaan, maar pas een uur later de politie belde, omdat het melktijd was en zijn koeien nu eenmaal voorrang hadden.

Plaats van bestemming was de grote zwerfkei op het Rode Klif, monument voor de slag die moedige Friezen in 1345 hadden geleverd tegen een Hollandse invasiemacht en symbool van Friese moed en onafhankelijkheid. De shovel werd in stelling gebracht, zijn enorme diesel tot het hoogst mogelijke toerental opgezweept, en met geheven stalen bek stoof het monster op de kei af. De eerste klap sloeg slechts vonken en splinters van de harde steen. Na de tweede verscheen er een lange barst, die dwars door de in de steen gebeitelde Friese tekst liep. De barst scheidde het ‘Liever dood’ van ‘dan slaaf ’.

Voor de derde, beslissende aanval, nam de bestuurder een langere aanloop. De botsing verwrong de hele hydraulische constructie aan de voorkant van de shovel, maar bracht ook de steen aan het wankelen. De bestuurder bleef gas geven en de grote wielen vraten zich wild ronddraaiend in de bodem, daarbij keien, kluiten en plaggen opwerpend. De kei hield lang stand, maar begon toen te wankelen en rolde vervolgens krakend en zuchtend van zijn voetstuk. Direct na zijn val brak hij langs de barst in twee stukken. Lachend en schreeuwend dansten de vandalen rond de ronkende en rokende shovel en de brokstukken van de kei. Een man gehuld in een bruidsjurk, waaraan hij bij wijze van sleep een Amsterdamse vlag had geknoopt, en met een Ajaxsjaal rond zijn hoofd gewikkeld om onherkenbaar te blijven, posteerde zich op het brokstuk waarin het ‘Liever dood’ gebeiteld stond en liet zich fotograferen. Net als die van dat fraaie doelpunt zou ook deze foto in de dagen die volgden de hele wereld rondgaan.

Na een paar bevelen van de bendeleiders nam iedereen rustig zijn plaats in de bus of de personenauto weer in. Ze vertrokken, met achterlating van het vernielde monument en de nog steeds ronkende, verwrongen shovel.

Gemeenteraadsverkiezingen

Tien dagen na de halvefinalewedstrijd in Heerenveen en de Amsterdamse guerrilla-acties in Friesland vonden de vierjaarlijkse gemeenteraadsverkiezingen plaats. Natuurlijk verdrong de berichtgeving over de wedstrijd Heerenveen–Ajax-2, de geweldplegingen waarmee die gepaard waren gegaan en de reacties daarop van de lokale, provinciale en nationale gezagsdragers, in eerste instantie het nieuws over de campagnes, althans in Friesland.

De grote, nationale partijen, die van deze verkiezingen maar al te graag een graadmeter wilden maken van de populariteit van het kabinetsbeleid, negeerden de Friese opwinding en deden de gebeurtenissen af als incidenten – ernstige incidenten weliswaar, die niet hadden mogen plaatsvinden en die aanleiding moesten vormen voor meer coördinatie van de gezagshandhavende en ordebewarende instanties. Maar alleen al uit het feit dat alle Haagse politici, van links tot rechts, hun reacties verwoordden in dezelfde newspeakclichés – ‘het kan toch niet zo zijn dat …’ – kon geconcludeerd worden dat zij er electoraal geen brood in zagen.

Dat gold niet voor de Friese Nationale Partij en lokale Friese lijsten. Op slag begonnen die het zaad van hun politieke campagne te zaaien in de ineens zo rijk bevloeide bodem van frustratie jegens Den Haag en het westen. ‘Waar zijn justitie en politie als Friesland ze ook eens nodig heeft?’ vroegen lokale lijsttrekkers zich af voor de camera’s en de microfoons van de lokale radio en tv. ‘De Haagse verdeelsleutel: 5000 agenten voor Rotterdam, 25 voor Heerenveen. Stem niet Haags, maar Fries’, luidde een tekst op folders, deur aan deur in de hele provincie verspreid. Mochten dat nog campagneleuzen zijn die konden worden begrepen als eis aan Den Haag om meer oog te hebben voor de noden van de perifere provincies en de provinciale gemeenten, de Friese in het bijzonder, het affiche dat tienduizendvoudig in Friesland werd geplakt met de tekst ‘Friese politie en Friese justitie onder Fries gezag!’ bevatte een dreigender implicatie.

De Friese Nationalen schoten als een raket omhoog in de provinciale polls, maar die waarschuwing sloegen de landelijk opererende partijen in de wind, gebiologeerd als ze waren door het Haagse politieke schaakspel.

Ze wisten zich zelfs niet aan die fascinatie te ontworstelen toen de Friese ergernis een nieuwe impuls kreeg toegediend uit kringen van Randstedelijke voetbalvandalen. In het weekeinde voorafgaand aan de verkiezingen werd in de Friese hoofdstad een grote bronzen sculptuur, voorstellende een koe, opgeblazen. Deze koe was niet zomaar een koe, maar een perfect specimen van het zwartbonte stamboekvee dat elders in de wereld onterecht met Holsteiner wordt aangeduid, maar in Friesland de naam draagt dat zij verdient: de Friese Koe. Zozeer had dit dier bijgedragen tot de welvaart van de provincie, dat Friezen de bronzen uitvoering van haar ideaaltype steevast aanduidden met de naam ‘Onze Moeder’.

Voetbalvandalen mogen dan bruten zijn, zij zijn ook begiftigd met het perfide psychologische vermogen om de mentaal gevoeligste plekken van hun slachtoffer te herkennen. Elke willekeurige toerist zag in deze sculptuur niet meer dan een onschuldig, ja zelfs grappig kunstwerkje, dat misschien wel een kiekje waard was, maar bracht dat op geen enkele manier in verband met iets als Friese trots. Het voetbaltuig daarentegen raadpleegde Friese baedekers en herkende in dit beeld onmiddellijk een sterk symbool van Friese identiteit en zelfbewustzijn. En besefte even onmiddellijk de impact die de destructie daarvan zou hebben.

Het bronzen dier was onder dekking van de nacht bezocht. In haar achterste was een gat geboord en door dat gat waren explosieven naar binnen gebracht. De klap van de detonatie kan niet hard zijn geweest, want de meeste omwonenden waren er doorheen geslapen. Maar de drukgolf die de explosie in haar binnenste had veroorzaakt, was voldoende gebleken om ‘Onze Moeder’ van voor tot achter uiteen te rijten. Haar kop was finaal van de romp gescheiden en lag in het gras van het perkje dat de sokkel omringde. Voor- en achterpoten stonden nog, tamelijk ongeschonden, maar boven de uiers was haar bronzen lijf uiteengescheurd in rafelige stukken, die naar alle kanten uitstaken. Haar staart hing niet meer zedig tussen haar achterpoten, maar stak met een sierlijke achterwaartse curve omhoog als een vlaggenstok, en dat hadden ook de mineurs gezien: zij hadden er een vlag met de gestileerde Ajaxkop aan bevestigd, om geen twijfel te laten bestaan aan doel en plegers van deze wandaad.

Tijdens een verkiezingsdebat tussen de fractieleiders van de grote partijen, geleid door een presentatorenduo van landelijke faam en bekendheid, Kalkoen en Kalkman, stelde de eerste op ironische toon en met een adolescentenglimlach op zijn gelaat de Friese opwinding over de gebeurtenissen rond de wedstrijd Heerenveen–Ajax-2 aan de orde. Rufte, de liberale voorman, maakte de klassieke fout de luim van de tv-persoonlijkheid aan te zien voor een pars pro toto van de stemming onder het hele tv-publiek, vertrok zijn mond ook tot een glimlach en begon met te zeggen dat hij ‘natuurlijk’ ook een beetje had moeten lachen om de foto van de hooligan in bruidsjurk op de gekloofde zwerfkei. De christendemocratische leider Behagen reageerde, naar hij meende gevat, onmiddellijk met de grap dat dit wel een heel carnavaleske uitbeelding was van het christendemocratische adagium van het gezin als hoeksteen van de samenleving. De sociaaldemocraat Struik meende de minister van Binnenlandse Zaken in het kabinet, een partijgenoot, in bescherming te moeten nemen en wees op de voorbeeldige aanpak van de ordehandhaving in Rotterdam, op diezelfde dag. Rufte wilde zijn betoog afmaken, per slot van rekening was de vraag aan hem gesteld en was het zijn oppositionele taak de coalitie aan te pakken, maar voor Friesland was het al te laat: daar schakelde menigeen vol walging zijn tv uit, of over naar een ander kanaal. Dat Kalkman ook nog even de aanslag op de koe memoreerde, opmerkend dat de voetbalhumor hiermee de grenzen van wat nog leuk gevonden kon worden ver overschreed, kwam in Friesland niet meer aan. Noch Ruftes reactie dat ‘het niet zo kon zijn dat…’ enfin, u weet wel.

De kiezersopkomst bedroeg in Friesland ruim negentig procent, bijna dertig procent hoger dan het landelijke cijfer. De Friese Nationale Partij haalde bijna veertig procent van de stemmen in de Friese gemeenten en boekte daarmee een winst van ruim dertig procent. De landelijke partijen deden het uitzonderlijk slecht en verloren tezamen zo’n veertig procent, meest aan de Friese Nationalen, maar ook aan lokale lijsten. Veel lokale groeperingen hadden Fries-nationalistische standpunten van de Friese Nationalen overgenomen, en in meer dan de helft van de Friese gemeenten behoorde een Fries-nationalistisch georiënteerd programcollege, gesteund door een meer dan minimale zetelmeerderheid in de raad, tot de mogelijkheden.

De verkiezingen voor de Provinciale Staten stonden gepland op een datum slechts twee maanden later… Maar eerst was daar nog de bekerfinale. Tussen Heerenveen en Ajax-1. In het Heerenveense Abe Lenstra Stadion.

Koning Voetbal 2

In de weken voorafgaand aan die wedstrijd liepen zelfs bij de trainingen van de Heerenveenselectie de tribunes van het Abe Lenstra Stadion vol. Duizenden toeschouwers zwaaiden met Friese vlaggen en velen dosten zich uit in uit vermaakte Friese vlaggen genaaide kledingstukken. Een vlaggenfabriekje in Dokkum kon de vraag niet aan en plaatste inderhaast een grote order in China. Met enige trots meldde de directeur aan de regionale pers dat hij met succes had bedongen dat de containerlading niet in de haven van Rotterdam zou worden ontscheept, laat staan in die van Amsterdam, maar in Harlingen.

Steevast werden de trainingen besloten met het zingen van de Friese hymne. De spelers vonden het prachtig. Hoewel meest van buitenlandse origine, hadden zij zich tekst en melodie snel eigen gemaakt om uit volle borst mee te kunnen zingen. De aanvoerder van de ploeg maakte na zo’n druk bezochte training bekend dat een inzameling, gehouden onder de spelers, de aanschaf mogelijk had gemaakt van een huwelijksgeschenk voor de Jouster bruid, wier bruidsjurk zo’n tragisch lot had ondergaan. Na de eerstvolgende training verscheen ze, daartoe uitgenodigd, op de middenstip. Terwijl de hele selectie haar zoende, reed een Fiatje het veld op, gespoten in de kleuren van de Friese vlag. Luid toegejuicht nam ze de sleutels in ontvangst. Haar ontroering was tot op de hoogste rijen van de tribunes van haar gelaat af te lezen. In tranen, maar blij zwaaiend, stuurde ze het wagentje het veld rond.

Waarna de voorzitter van de club het veld op kwam, want ook hij bleek namens zijn club een schenking te willen doen. De entreegelden, geheven voor het bijwonen van de trainingen, zouden ter beschikking worden gesteld aan een fonds waaruit het herstel van het gekloofde zwerfkeimonument kon worden betaald.

De pers smulde van dit vertoon van sentiment en van sympathieke gebaren, en niet alleen de regionale pers. Presentatoren van sportprogramma’s spraken in navolging van het boegbeeld van de Nederlandse sportverslaggeving, Mart Sleets, warme woorden en stelden met een ‘zo kan het ook’ de ‘Friese manier van sportbeleving en steun aan je club’ ten voorbeeld aan wat gemeenlijk de harde kern van de aanhang van clubs als Ajax, Feyenoord en ADO Den Haag werd genoemd.

Bij al dat sentiment ontging bijna iedereen de koorts die bezit had genomen van de Friese plattelandsjeugd. Nu mag dat op zichzelf niet verbazingwekkend worden genoemd – dat dat menigeen ontging, bedoel ik. Vele jaren geleden al was vrijwel alles wat met georganiseerde en gesubsidieerde vrijetijdsbesteding van plattelandsjongeren te maken had van rijkswege wegbezuinigd. Jeugdhonken hadden hun deuren moeten sluiten en het beroep van jeugd- en jongerenwerker, in een luttel anderhalf decennium ontwikkeld tot een specialisme van sociale academies, was alweer een vergeten ambacht geworden. De jongeren waren echter gebleven, dat wil zeggen, hun reproductie bleef voortgaan. En met hen ook hun verlangen naar een eigen plek.

De troosteloosheid van een dorpskom op een regenachtige zondag is schier oneindig en echt veel had de jongerenwerker van weleer daar met zijn jongerenmiddag in het multifunctionele dorpshuis niet aan kunnen doen, maar het was tenminste iets. Maar ook dat was weg, geofferd aan de bezuinigingsdrift die altijd de weg van de minste weerstand zoekt en dus nooit een plan schrapt voor de miljarden verslindende aanleg van een nieuwe kilometer snelweg in de snel groeiende asfalt-Sahel van het westen.

Maar zoals gezegd, de jongeren bleven en zij schiepen hun eigen plekken. Geen dorp of buurtschap of er stond wel ergens, afgelegen en buiten gezichts- en gehoorsafstand van de dorpsgemeenschap, een afgedankte caravan of boerenschuur, ingericht met overgeschoten meubilair en een immense stereo-installatie waar de opgeschoten jeugd zich ’s avonds en in het weekeinde verzamelde. Deze verzamelplaatsen waren een bron van toenemende zorg geworden, want de voornaamste activiteit waaraan ze plaats leken te bieden, was zuipen tot men erbij neerviel. Bier meest, in ontzaglijke hoeveelheden, garantie voor dronkenschappen die van vrijdagavond tot en met zondagavond onafgebroken voortduurden. Hele plattelandsgeneraties dreigden volkomen te veralcoholiseren.

Maar in de weken die voorafgingen aan de bekerfinale maakte bezopen lamlendigheid plaats voor koortsachtige activiteit. In de caravans en schuren werden plannen gesmeed en samenzweringen op touw gezet. Tussen caravans en schuren, verspreid over het hele Friese platteland, werd intensief contact onderhouden om die plannen op elkaar af te stemmen. Jongens en meiden die aan vechtsporten deden reisden in het weekeinde op hun brommers caravans en schuren af om trainingen te verzorgen. De kratten met bier werden pas aangesproken nadat ze hadden gediend als oefenmateriaal voor afmattende krachttrainingen. Bierbuiken werden omgezet in spiermassa en verdoofde hersencellen kwamen tot leven door de prikkels van plannenmakerij en samenzwering. Onzichtbaar en ongemerkt vormde zich, spontaan en aangedreven door een brandend verlangen naar revanche, een fysiek en tactisch geoefend leger.

Weliswaar onttrok dit alles zich aan de waarneming van het gezag en zijn handhavers, maar dat wil niet zeggen dat die zich niet voorbereidden op ongeregeldheden. Natuurlijk beseften de handhavers van de openbare orde dat de gebeurtenissen rond de halvefinalewedstrijd in de ogen van veel Friezen een antwoord eisten en ook dat de Ajaxaanhangers dat ook beseften en dat die al hun kennis, verbeeldings- en gevechtskracht zouden aanwenden om die repliek van een krachtig dupliek te voorzien. Politieverklikkers in het Ajaxkamp meldden al weken voor de datum van de finale dat Amsterdammers contacten legden met de aanhang van andere grootstedelijke clubs om voor één dag de onderlinge vijandschap op te schorten, massaal naar Friesland te trekken en ‘van de finale een echt Nederlands voetbalfeestje te maken’. Merk de subtiele keuze op voor het adjectief ‘Nederlands’ in die oproep.

Alle reden kortom om voorbereidingen te treffen voor het voorkomen van een veldslag. Alle politieverloven in Friesland werden ingetrokken en op stafkaarten werd rond Heerenveen een verdedigingslinie van Mobiele Eenheden ingetekend. Aan de Ajaxcolonne zou politiebewaking worden toegevoegd en op viaducten over de snelwegen naar het noorden zouden spotters worden geposteerd om tijdig ongeregelde supportersgroepen te signaleren die met eigen vervoer naar Heerenveen trokken. Op het Heerenveense stadhuis werd een crisiscentrum ingericht. De officier van justitie bereidde de uitvoering van een likop-stukbeleid voor: opgepakte raddraaiers zouden onmiddellijk met een fikse straf worden geconfronteerd.

Mocht meer worden verwacht van het gezag? Het laat zich nauwelijks bedenken. Maar evengoed zou het allemaal umsonst sein.

Aan de vooravond van de finale stuurde het NOS-sportjournaal reportageploegen naar het Abe Lenstra Stadion en de Amsterdamse Arena, om de sfeer te proeven en een ‘kwootje te halen’. Heerenveensupporters interviewen bleek onmogelijk: massaal hief het verzamelde publiek bij de verschijning van de camera’s de Friese hymne aan, elke poging tot een-op-eencommunicatie smorend in oorverdovend gezang. Voor de poorten van de Arena – supporters noch reportageploeg kregen toegang tot het stadion, waar de Ajacieden een laatste, geheime training afwerkten – was de sfeer grimmiger. Enkele honderden Ajaxaanhangers waren daar verzameld, die zichzelf onherkenbaar hadden gemaakt met balaclava’s of rond hun schedel gewikkelde Ajaxsjaals, die als de sluiers van orthodoxe moslima’s alleen een spleet openlieten voor hun ogen. De agressieve, maar onverstaanbare klanken die ze uitstieten werden kracht bij gezet met wilde, minstens zo agressieve arm- en handgebaren. Na een commando, ergens uit het midden van de groep, trokken ze plotseling allemaal een shirt met de Heerenveenkleuren uit hun zak en wapperden dat goed zichtbaar voor de camera heen en weer. Daarna lieten ze, zo keurig synchroon dat de veronderstelling gerechtvaardigd is dat dit vele malen was geoefend, hun broek zakken en draaiden hun blote achterwerken naar de gretige cameralens. Terwijl ze unisono en nu goed verstaanbaar, althans voor Friezen, ‘it giet oan’ scandeerden, haalden ze de Heerenveenshirts, als was het toiletpapier, door hun bilspleet, waarna ze de shirts op een hoop gooiden. Iemand sprenkelde benzine over de hoop textiel, een ander ontstak de lont van een vuurwerkbommetje en wierp dat op de hoop. Zonder ook maar een tel aandacht te schenken aan knal, steekvlam en het onmiddellijk hoog oplaaiende vuur, draaiden ze zich om, hesen hun broek op en marcheerden in colonne af. Bij wijze van afscheidsgroet stak de laatste, met zijn rug naar de camera, een hand op met een gestrekte middelvinger. Tv-kijkers walgden van de beelden; Friese tv-kijkers walgden nog meer, maar voedden er ook hun verlangen naar revanche mee.

Bestuurders, agenten en leden van de Mobiele Eenheid draaiden zich nog een keer om onder hun dekbedden, toen op vele tientallen plaatsen in Friesland jongeren zich in de vroege zondagochtendschemering in stilte verzamelden bij hun caravans en schuren. Rieken, hooivorken, spaden, harken, elektrische prikstokken en ander boerengereedschap, geschikt om als wapentuig te dienen, kwamen tevoorschijn uit geheime bergplaatsen in de zuiphonken en werden verdeeld. Menigeen droeg een bromfietshelm, terwijl de brommers toch waren thuisgelaten. Fluisterend trokken ze naar nabijgelegen boerderijen, naar de trekkers en aanhangwagens op het erf. Om geen rumoer te maken en niemand te wekken werden de trekkers niet gestart; ze trokken en duwden hun voertuigen in stilte voort, totdat ze meenden buiten gehoorsafstand te zijn. Toen pas beklommen ze de aanhangwagens en gaven degene die was uitverkoren tot trekkerchauffeur het sein de motor te starten en koers te zetten naar hun plaats van bestemming. Onderweg kwamen ze vele soortgelijke combinaties tegen, maar om geen argwaan te wekken hielden ze een ruime onderlinge afstand aan. Een groep uit Anjum, in het uiterste noordoosten van Friesland, werd – als men zich daar iets bij kan voorstellen – in stilte toegejuicht door andere groepen: zij waren vlak na middernacht immers al vertrokken om zich op tijd bij de hoofdmacht te kunnen voegen.

Eigenlijk moet gesproken worden van drie hoofdmachten, want dit boerenleger trok in colonnes naar drie verzamelplaatsen: een ging naar het zuiden, waar de snelweg uit Zwolle de Overijsselse grens met Friesland doorsnijdt, een naar het zuidwesten, waar een snelweg Friesland verbindt met de Noordoostpolder, en de derde naar de kop van de Afsluitdijk. Aan de oostflank van Friesland werd geen aandacht besteed. Uit Drente, dat immers geen voetbalclub in de hoogste divisie telde, viel geen gevaar te duchten. Tussen Friesland en Groningen bestond weliswaar hevige rivaliteit, op meer terreinen dan alleen voetbal trouwens, maar als het tegen het westen ging, werden de onderlinge tegenstellingen vergeten en werd steevast één lijn getrokken. Op karren uit noordoostelijke Friese grensgemeenten waren dan ook nogal wat jongeren meegekomen uit dorpen aan de Groningse kant van de provinciegrens. Niet de eerste de besten bovendien: sommigen hadden flink wat gevechtservaring opgedaan als lid van de harde kern van FC Groningensupporters.

De grootste groep, meer dan de helft van de hele strijdmacht, trok naar de Afsluitdijk, want goed inlichtingenwerk had tot de conclusie geleid dat de hoofdmacht van de Amsterdammers die route zou kiezen. Dit natuurlijk in de hoop dat de politie verwachtte dat zij, net als voor de halve finale, de kortere weg door de Noordoostpolder zou nemen en met die noordelijke route dus voor een verrassing zouden zorgen. Die Amsterdamse hoop bleek terecht, maar dan alleen voor zover het de politie betrof.

De Friezen betrokken goed verborgen stellingen rond de oude bunkers en kazematten bij Kornwerderzand, die in mei 1940 lang stand hadden weten te houden tegen de Duitse invasietroepen. Vrijwilligers hadden ze tot een museumpje omgetoverd. De hoogbejaarde Tabe de Vries, die zelf op deze plek nog had meegevochten in die vreselijke meimaand en nog steeds als vrijwilliger actief was bij het onderhoud van het museum en als gids, placht daar elke zondag al voor dag en dauw aanwezig te zijn, om hier en daar nog eens de poetsdoek langs een koperen uniformknoop te halen en zich over te geven aan herinneringen aan de dagen van zijn heldendom en aan zijn gevallen kameraden. Zo ook deze zondag. Voor de beschrijving van de gebeurtenissen tijdens deze tweede slag om de Afsluitdijk wordt hieronder uitgebreid geciteerd uit zijn ooggetuigenverslag.

‘Ik was er al toen de eerste karren arriveerden. Natuurlijk wist ik van de wedstrijd. Ik had de vrouw opdracht gegeven die op te nemen op de video, want zelf moest ik de hele dag bezoekers rondleiden door de bunkers. Ik zei nog: jongens – ik zei jongens, maar er waren ook heel wat meiden bij – jongens, moet dat nou zo mal? Het is maar voetbal en niet oorlog, zoals in veertig. Je hebt gelijk, opa, zeiden ze – ik vind dat niet erg hoor, dat ze me opa noemen, ik zou per slot van rekening hun overgrootvader kunnen zijn. Van ons hoeft het ook niet zo mal, zeiden ze, maar als we niks doen slopen die lui uit Amsterdam onze hele provincie en zetten ze ons voor gek, dat heb je toch ook gezien tijdens die halve finale? Dat gaan we vandaag verhinderen. Wij gaan niet naar Amsterdam om daar de boel te slopen, we houden ze alleen maar tegen, om ervoor te zorgen dat ze dat niet nog een keer bij ons doen. Ze komen er gewoon niet in. Zo dachten jullie er in veertig toch ook over?

Daar kon ik weinig tegen inbrengen.

Ze legden me hun strijdplan uit en petje af hoor, daar was goed over nagedacht. Afijn, ik heb ze wat advies gegeven over een goeie, dubbele linieopstelling van de trekkers en ze basaltblokken voor de dijkversteviging op de aanhangers laten optasten voor meer gewicht en meer dekking.

Ze hadden hun verbindingen goed voor mekaar: ze kregen door dat de bussen uit Amsterdam vertrokken waren en in welke richting ze reden. Ze luisterden politiefrequenties af en hoorden zo merk en kleur van gewone personenauto’s met Amsterdamse relschoppers. Dankzij verkenners wisten we ook dat een flink deel onze kant op kwam en dat de politie dat nauwelijks in de gaten had. Ik gaf ze een paar oude veldkijkers uit het museum om de dijk goed in de gaten te kunnen houden.

Niks is erger dan wachten op de eerste confrontatie, en daarom riep ik ze op om te gaan zingen. Net als wij toen deden, behalve dan dat wij het Wilhelmus moesten zingen en zij het Friese volkslied aanhieven. Toen van een verkenner de melding kwam dat de eerste personenwagen, een witte Mercedes, het monument op de Afsluitdijk was gepasseerd, gaf ik het sein te zwijgen.

Het was een ouwe bak, maar hij reed zeker honderdveertig. De eerste linie liet hem gaan, opzettelijk, maar de tweede trok drie breed de weg op. De Mercedes remde als een bezetene, maar een botsing met de tweede kar met basaltblokken kon hij niet meer voorkomen. Onze jongens trokken vijf mannen uit de wagen, scheurden ze de kleren van het lijf en stampten hun mobiele telefoons tot gruis op het asfalt. De enige die zich verzette kreeg de tanden van een hooivork in zijn achterste. Op mijn voorstel werden ze alle vijf opgesloten in een van de bunkers. De Mercedes werd onder de wielen van een trekker platgewalst en van de dijk af geschoven.