Gelukkig getrouwd, gelukkig gescheiden

Van Peter Hoefnagels verschenen eerder bij L.J.Veen

De onbekende bevrijding. 1935-1945 (roman, 1995)
Dansen op het terras (roman, 1997)

In Duitsland verschenen de romans

Über die IJssel (1999)
Vatermorde (2002)

G.P. Hoefnagels

emeritus hoogleraar familierecht

Gelukkig getrouwd, gelukkig gescheiden

Bemiddeling en overeenkomst bij trouwen en scheiden

Bewerkt door C.A.R.M. van Leuven

Instanties waar u terecht kunt en websites die u kunt raadplegen:

www.hoefnagelsscheidingsbemiddeling.nl

www.hoefnagelsmethodischemediation.nl

Vereniging van Familierechtadvocaten Scheidingsbemiddelaars (VFAS), www.vfas.nl

Vereniging van Mediators en Scheidingsbemiddelaars in het

Notariaat (VMSN), www.vmsn.nl

Nederlands Instituut van Psychologen (NIP), sectie Mediation,

www.psynip.nl

www.gphoefnagels.nl

www.zorgmodel.nl

Eerste druk 1995

Achtste druk, bewerkt en geactualiseerd 2009

© 1995, 2009 G.P. Hoefnagels en C.A.R.M. van Leuven

Omslagontwerp: Roald Triebels

ISBN 9789020483666

D/2009/0108/701

NUR 740/820

ljveen.nl

Hoe is dat zo geworden
Van altijd komen slapen
Tot nooit meer willen zien?

Judith Herzberg

INHOUD

Ten geleide van prof. mr. J.R. Glasz

De scheidingsmelding

een beschadigende brief

Voorwoord

Nieuwe wetgeving

een mensenrecht

het primaat van de bemiddeling

DEEL I: scheidingskansen

Partnerkeuze en huwelijk

Partnerkeuze

verliefdheden

doen alsof men getrouwd is

trouwen en huwen

geregistreerd partnerschap

complementariteit van eigenschappen

het taboe op adviezen

gezinspatronen

schoonouders

ongeschikt voor het huwelijk

de ongehuwde moeder in het huwelijk

vrijgezellenhuwelijken

Huwelijk en scheidingskansen

het eigen milieu

homogamie en heterogamie

verschillende nationaliteiten

leeftijd en scheidingskans

communicatie

Rol en carrière

het huwelijk van de ouders

het oordeel van familie en vrienden

immuniteit voor adviezen

Het huwelijk als rechtsinstituut

het stadhuishuwelijk

huwelijkse voorwaarden

verrekenbeding

pensioenverevening

Een toets vóór het huwelijk

partnerkeuze, relatiekeuze en juridische vormgeving

bemiddeling en bewustwording bij partnerkeuze en voor samenwonen en huwelijk

DEEL II: het menselijk proces van scheiden

Het scheidingsproces in fasen

Scheidingssignalen

verwachtingen

labeling

rolverdeling

stoornis

kijken naar anderen

De toestand van duurzame ontwrichting

schuld aan scheiden

De scheidingsoverwegingstijd, de turbulente fase

frustratiecyclus

paradoxaal gedrag

emotionele uitingen

ambivalentie

angst, onzekerheid en agressie

somatische klachten

schuldgevoel en schuldtoewijzing

De scheidingsmelding of het adieu

de onvoltooide scheidingsmelding

de ontkenning

het initiatief tot de scheiding

de scheidingsmelding is een persoonlijke daad

melding via een advocaat

het non-adieu

paradoxale condities

vlucht voor de scheidingsmelding

de motieven tot scheiden

scheidingsalgebra

de voltooide melding

De ontdekking van de scheidingsmelding

De scheidingsaanvaardingstijd

kanalisering van emoties

scheidingsacceptatie

het scheidingsbesluit

de emoties krijgen hun plaats

Het scheidingsintermezzo

opluchting

scheidingsoverleg

scheidingsarrangementen

De kinderen en het scheidingsproces van de ouders

Kinderen zijn afhankelijk

kinderen scheiden mee

gevoelig voor sferen en deloyaal gedrag

Kinderen en de scheidingsoverwegingstijd

de kinderen in een vacuüm

schuldgevoel

verminderde capaciteit tot ouderschap

de kinderen als exercitieveld van de strijd tussen man en vrouw

kinderen zijn pragmatisch

het belang van de kinderen is een kortdurende scheidingsoverwegingstijd

De scheidingsmelding aan de kinderen

het gesprek

reacties van kinderen

De separatie

Scheidingstrauma

voorbereiding van de separatie

de proefscheiding

regressie

de vriend of vriendin als katalysator

persoonlijke desorganisatie

discontinuïteit

afspraken

gevoelens van opluchting

heroriëntatie

nieuwe perspectieven

De formele scheiding

afstemming van juridisch en psychologisch proces

Tweemaal de seizoenen

een procedeerreflex

duur van het rouwproces

welgemeend advies

DEEL III: scheidingsbemiddeling

Voorgeschiedenis

Ontmoetingsangst

De eerste bemiddeling

rechtzetten van misverstanden

Beter scheiden door bemiddelen

scheiding op maat

Het ei van Columbus

snelle informatie-uitwisseling

overeenkomsten

weten wat je doet

Bezwaren tegen de twee-advocatenprocedure

Bemiddeling in het algemeen

Een derde bij het conflict

de familieoudste

voorkeur voor onderhandelen

conflictbehandeling buiten de rechtszaal

‘informal justice’

verplichte bemiddeling

voorkeur voor een snelle beslissing

de vrederechter

rechterlijke bemiddeling

de minnelijke schikking

privatisering

‘in the shadow of the law’

Kenmerken

onderhandelen met een derde

emotionele communicatie

informeren

Vormen van bemiddeling, arbitrage en bindend advies

Conflictbehandeling

Het begin van de bemiddeling

informatie

het verhaal van het huwelijk

evenwicht

het initiatief tot scheiden

De motivatie tot bemiddeling

gemeenschappelijke en tegenstrijdige belangen

Fasen van het conflict

conflictverkleining

conflictverschuiving

stoornis in de communicatie

ogenschijnlijke overeenstemming

dwarsboomwensen

precisering van het conflict

juridische informatie

het verhaal van partijen

verschil in betekenisgeving

schuld en jaloezie

Enkele vuistregels voor conflictbehandeling

emotioneel en zakelijk conflict

conflictverheldering

eerst relationeel, dan zakelijk

begrenzen van het conflict

neutraliteit

benoeming van emoties

informatie over wettelijk kader

De bemiddelingsprocedure in fasen

De vraag van de cliënt

wat is ‘willen scheiden’

Het menselijk scheidingsproces (1)

het verschil in de wens tot scheiden

verschil in tempo

Relatieonderzoek

verschillende wensen

separatie

weer verliefd

nieuwe relatievormen

de rust van het besluit

Het veranderen van de communicatie

falende communicatie

ruimte om te luisteren

Van scheidingsmelding tot scheidingsbesluit

de melding

de motivering

een operatie

doorsnijden

de verwerking

scheidingsaanvaarding

individuele pathologie

scheidingspathologie

scheidingsbesluit

De reparatie van een slechte scheiding

Een geval van conflictbehandeling

het aanzoek

de scheidingsmelding door de advocaat

de strijd om de kinderen

somatische klachten

wie niet vraagt komt het niet te weten

recht op de kinderen

het recht in de praktijk doordenken

onderliggend conflict

onderhandelingen

Hoe verloopt de scheidingsmelding? Een praktisch advies

uitwisselen van gevoelens

ruimte voor reacties

emotionele expressies

ontkenning

scheidingsmelding aan de bemiddelingstafel

scheidingsaanvaardingstijd

De scheidingsmelding aan de kinderen

Het menselijk scheidingsproces (2)

Drie partijen en drie perspectieven

het paraplugesprek

het consensusgesprek

beschikbaarheid

voortzetting ouderlijk gezag en coouderschap

de reacties van de kinderen

rituele kanalisering van emoties

continuïteit

kinderen kiezen praktisch

de ouders voeren het paraplugesprek zelf

gezag en verantwoordelijkheid

Internationaal Verdrag van de Rechten voor het Kind: contact met beide ouders

versterking van de bemiddeling

Ouderschap en kinderen

Het zakelijk proces van scheiden (1)

Een ouderschapsplan: het zorgmodel

Alimentatie, vermogensverdeling, verrekening en pensioenverevening

Het zakelijk proces van scheiden (2)

Vermogensverdeling gaat vóór alimentatie

pensioenverevening

Inventarisatie

vermogensbestanddelen

wensen van partijen

informatie

Het levensperspectief

data van het levensperspectief

onderhandelen

verschillende en overeenkomstige wensen

autonomie

Varianten van een alimentatieovereenkomst

nadelen van het huidige alimentatierecht

de pathologie van postmaritale verhoudingen

wijzigingsprocedures

Alternatieven in de alimentatieovereenkomst

partijen nemen de nadelen weg

uitsluiting van art. 160 BW

duur en voorwaarden van alimentatie

voordelen van een bepaling van duur voor de vrouw

‘samenwonen als geregistreerde partners’

Het conflict

ogenschijnlijke eensgezindheid

ongelijke eensgezindheid

terugkoppeling naar het emotionele proces

ongelijk lopende scheidingsfasen

opnieuw de scheidingsmelding

de emotionele aanvaarding van het scheidingsbesluit

zakelijke onderhandelingen

Het convenant

Het juridisch proces van scheiden (1)

Partneralimentatie

Kinderalimentatie

Het huwelijksvermogen, de bezittingen en de schulden

Pensioenverevening

Samenvatting van: vermogensverdeling en alimentatiebepaling door bemiddeling

inventarisatie

verrassende huwelijkse voorwaarden

de famiievennootschap

de waardering van de onderneming

De go-between-methode

Confrontatieangst

Camp Davidonderhandelingen

One Text Procedure

de fiscus deelt mee

weinig therapeutische effecten

ongelijke scheidingsprocessen

voordeel van inzichtelijk convenant

neutraliserende werking

Scheiden bij overeenkomst

Scheiden bij overeenkomst

Karakteristiek van een bemiddelaar

Enige fiscale aspecten van echtscheiding

DEEL IV: praktijkdeel echtscheiding

Het scheidingsplan

Het scheidingsplan

Diagnostische vragen, die tot een risicoanalyse leiden

Het menselijk proces van scheiden (1), de (ex-)partners

Het menselijk proces van scheiden (2), de kinderen

Het zakelijk proces van scheiden, de kinderen

Het ouderschapsplan

Schematische invulling en weergave

Het zakelijk proces van scheiden

Indien de voortgang stagneert

Het juridisch proces

Samenvatting in stellingen

Enkele wetsartikelen

Echtscheidingsrecht

Geregistreerd partnerschap

Wetsartikelen alimentatie

Echtelijke woning

Wet verevening pensioenrechten

Gezag en voortzetting ouderschap na scheiding

Omgang tussen het kind en de niet met het gezag belaste ouder

Naamrecht

Literatuur

VOORWOORD

Met dit boek beoog ik mensen te informeren die gaan scheiden. We stellen hoge eisen aan de kwaliteit van onze relatie. Het wettelijk huwelijk heeft bovendien vérstrekkende zakelijke en juridische gevolgen en mensen weten daar meestal weinig van. Nog minder kunnen we uit de voeten met scheiden. Eerst durven we de gedachte niet aan, daarna durven we het onze partner niet te zeggen. Ten slotte gaan velen in paniek uiteen, bang voor wat kan gaan gebeuren, met de kinderen, het huis, de financiën, de alimentatie, het pensioen. Men heeft de klok horen luiden, bij anderen, maar men weet niet waar de klepel hangt.

Trouwens, er hangen twee klepels: één van de emoties en de relatie, één van de zaken en het recht. Men denkt de emoties op te lossen via het recht. Maar dan lopen hij en zij een groot risico dat ze maanden later nog meer conflicten en problemen hebben dan ze tijdens het huwelijk al hadden.

Ik wil proberen de angst weg te nemen en het lijden te verkleinen door informatie te geven over emoties, zaken en recht. Zodat mensen die ooit samen trouwden, ook samen kunnen bespreken hoe ze uit elkaar gaan. Vaak komt er een derde aan tafel, een bemiddelaar of mediator, iemand die beiden informatie geeft over de emoties, over vastgelopen communicatie en over het familierecht en het fiscaal recht, over kinderen, huis, alimentatie en pensioen. De nieuwe wetgeving en jurisprudentie op deze terreinen is in deze achtste druk verwerkt.

Het boek bestaat uit vier delen. Het eerste deel gaat over partnerselectie, scheidingskansen, gezinsrelaties en trouwen. Het tweede deel handelt over het menselijk proces van scheiden. Scheiden is primair een confrontatie met jezelf en de ander. Deze confrontatie kan de weg vrijmaken naar zakelijke regelingen. Een bijzondere plaats neemt daarbij de fase van de scheidingsmelding in, waarin een van beide partners de ander meldt dat hij/zij wil scheiden. Het adieu. In mijn praktijk ontdekte ik dat de scheidingen die met veel conflicten gepaard gaan voor het overgrote deel gekenmerkt zijn door gebreken in de scheidingsmelding, het afscheid. Het non-adieu. Om deze gebreken te voorkomen besteed ik daaraan veel aandacht.

In deel drie komt de methode van bemiddelen aan de orde. Daarin beschrijf ik het verloop van de bemiddeling vanaf het eerste gesprek tot en met de scheidingsovereenkomst, aan de hand van voorbeelden uit mijn bemiddelingspraktijk. Tijdens de bemiddeling komt tot uitdrukking de samenhang tussen het emotioneel, het zakelijk en het juridisch proces van scheiden.

Scheiden is niet alleen een emotionele en juridische zaak, maar ook een financiële aangelegenheid, waarbij de fiscus, het pensioenfonds en de levensverzekeringsmaatschappij meekijken. De studiefinanciering en het erfrecht kunnen ook een rol spelen, zowel bij de scheiding als erna. Aan de hand van concrete gevallen zien we hoe in de achtereenvolgende bemiddelingszittingen naar het scheidingsconvenant wordt toegewerkt. Er blijkt via bemiddeling veel meer mogelijk dan via de procedure waarbij twee advocaten het gevecht leveren. De nieuwe wetgeving betreffende ouderlijk gezag en omgang, alimentatie en pensioenverevening is daarbij gebruikt.

Het scheidingsplan in dit boek is voor mensen die gaan scheiden tegelijkertijd een soort van checklijst én een voorbeeld van een marsroute waarlangs een gestructureerde scheiding verloopt. Het ouderschapsplan ontbreekt natuurlijk niet. Prof. mr. drs. H.A.P.M. van Arendonk, bedrijfseconoom en hoogleraar belastingrecht heeft in dit boek aandacht geschonken aan de fiscale aspecten van de scheiding.

Met mr. C.A.R.M. van Leuven (voormalig scheidingsbemiddelaar, thans raadsheer bij het Gerechtshof te ’s-Gravenhage en hoofddocent bij de opleiding voor advocaat-scheidingsbemiddelaars) werkte ik enkele jaren intensief samen aan de verbetering van theorie en praktijk van het familierecht. In dit boek is zijn bijdrage, deel IV, gericht op de ontwikkelingen van het nieuwe scheidingsrecht en de scheidingspraktijk vanaf 2009. Deze ontwikkelingen komen met name tot uitdrukking in het scheidingsplan en het ouderschapsplan.

Een scheidingskunde in stellingen besluit het boek.

Op grond van negenendertig jaren praktijk in het familierecht weet ik dat er veel onnodig leed berokkend wordt door verkeerd handelen in scheidingsprocedures, door de verkeerde processtructuur waarin geëmotioneerde mensen tegen elkaar worden opgezet.

In de westerse wereld is men in het algemeen knap in het oplossen van technische vraagstukken, maar nogal dom in het oplossen van menselijke conflicten. Het oude scheidingsrecht is oorlogsrecht, maar het zou vredesrecht moeten zijn. Gelukkig zijn naar mijn ervaring mensen vaak wijzer dan de wet. Steeds vaker kiezen mensen en ook advocaten voor samen scheiden. Samen scheiden is een beproefde manier om tot vredesrecht te komen en daardoor een menselijke oplossing voor een omvangrijk sociaal probleem.

Als men dat zonder bemiddelaar zou kunnen, ontstaat een doe-het-zelfscheiding. Daarbij zal dit boek, zowel voor de psychologische als voor de juridische aspecten, behulpzaam kunnen zijn. Maar vanwege de emoties en de relationele problemen, en ook vanwege de technisch-juridische aspecten zal een deskundig bemiddelaar nogal eens noodzakelijk zijn.

In 1974 ontdekte ik de bemiddelingsmethode. Deze ontdekking beschrijf ik in dit boek. Sinds 1974 heb ik me ingespannen de bemiddelingsmethode ingang te doen vinden. Ook in de Eerste Kamer en op het ministerie van Justitie bepleitte ik dat in de periode 1987 tot 1995. Mr. De Bruijn-Lückers, raadsheer bij het gerechtshof te ’s-Gravenhage, verzekert me in haar bespreking van dit boek dat bemiddeling thans een algemeen aanvaarde manier van scheiden is. Rechters, advocaten, notarissen, psychologen, sociaal werkers, hulpverleners en vooral de betrokkenen zelf kunnen het scheiden verbeteren.

In 1985 ontdekte ik dat de scheidingsmelding een uiterst waardevolle verbetering was tijdens de methodische mediation.

Ook op het terrein van wetgeving en rechtspraak moest deze druk worden geactualiseerd.

In de jaren negentig veranderden belangrijke delen van het familierecht, zoals ouderlijk gezag en omgang, verevening van pensioenrechten bij echtscheiding of scheiding van tafel en bed, duur van de alimentatie. De continuering van het contact kind-ouder na scheiding is een mensenrecht, dat ook in de Nederlandse wetgeving is neergelegd. Het naamrecht werd vernieuwd en het geregistreerd partnerschap werd ingevoerd. In 2003 trad het nieuwe erfrecht in werking.

De vermogensverdeling bij huwelijkse voorwaarden met het Amsterdamse verrekenbeding heeft door de jurisprudentie van de Hoge Raad sinds 1995 en door de in 1995 ingevoerde wet aanzienlijke veranderingen ondergaan.

De commissie-De Ruiter diende in 1996 een rapport in tot vereenvoudiging van de echtscheidingsprocedure, waarin de eigen verantwoordelijkheid van de echtgenoten voor de gevolgen van de scheiding centraal staat, zoals bij de scheidingsbemiddeling.

Kort voor het verschijnen van deze uitgave heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel Bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige echtscheiding aanvaard. Daarmede is het ouderschapsplan als verplichting bij scheiding, waarbij kinderen zijn betrokken, geïntroduceerd. De mogelijkheid om een huwelijk om te zetten in een geregistreerd partnerschap is komen te vervallen. Daardoor is de zogenaamde flitsscheiding onmogelijk geworden. Het is nu echter wel mogelijk om ook via de notaris een gemeenschappelijk verzoek tot echtscheiding bij de rechtbank in te dienen. De scheiding in goed overleg bij overeenkomst regelen is nu dus zowel via de advocaat-bemiddelaar als de notaris-bemiddelaar eenvoudig mogelijk.

Ik dank prof. mr. J.R. Glasz voor zijn ten geleide bij dit boek. Als Deken van de Nederlandse Orde van Advocaten nam hij in 1986 contact met mij op om na te gaan of bemiddeling een geschikte methode zou kunnen zijn voor advocaten. Daarop gaf ik op de Erasmus Universiteit voor de Deken en enkele leden van zijn Raad die in het familierecht gespecialiseerd waren, een rollenspeldemonstratie van een bemiddeling. Op verzoek van de Orde zette ik een opleiding scheidingsbemiddeling voor advocaten op, die in 1987 van start ging. Daarmee werd de scheidingsbemiddeling als methode door de Nederlandse Orde van Advocaten aanvaard. Op advocaten en notariskantoren met een gespecialiseerde familierechtpraktijk zijn nu normaliter scheidingsbemiddelaars aanwezig.

In 2003 richtten Prof. van Arendonk en mr. Cees van Leuven de ‘Stichting tot behoud en voortzetting van de Methodische Mediation Hoefnagels’ op. In 2006 werd een erepenning uitgereikt aan mr. Jaap Glasz, die in de jaren tachtig als landelijk Decaan van de Nederlandse Orde van Advocaten deze Orde en de wet zodanig had geregeld dat de advocaat vrij is om beide partijen via mediation tot scheiding te brengen.

Vorden, juni 2009
G.P. Hoefnagels

DEEL I

Scheidingskansen

Ik beklaag hen die eene legalisatie
in het publiek nodig hebben, voor zij
elkander durven toebehoren.

MULTATULI, Liefdesbrieven

Partnerkeuze en huwelijk

PARTNERKEUZE

Er wordt vaker lichtvaardig gehuwd dan lichtvaardig gescheiden. Echtscheidingen zijn vaak te herleiden tot een onzorgvuldige partnerkeuze. Verliefdheid, ‘we houden van elkaar’, is een volstrekt onvoldoende argument om te huwen. De wettelijke organisatievorm die huwelijk heet vraagt heel wat meer dan het organiseren van wederzijdse verliefdheid. Het huwelijk heeft menselijke, zakelijke en juridische gevolgen. Verliefdheid, vooral de steeds terugkerende verliefdheid, als het kan tot in de ouderdom, is wel een inspiratiebron voor de kameraadschap die voorwaarde is voor de duurzame huwelijksrelatie. Maar er zijn verschillende soorten verliefdheden, ook pathologische.

Niet zelden huwt men uit eenzaamheid of vanwege de vlucht uit het ouderlijk huis.

‘Ik had ruzie met mijn ouders, de baan die ik had beviel me niet en toen leerde ik Henk kennen. Henk was leuker dan alles wat ik had. Twee maanden later gingen we trouwen. Mijn ouders maakten bezwaren, maar des te zekerder werd ik om met Henk door te gaan. Toen ik drie maanden later in verwachting was, wist ik al dat het fout zat. Maar ik zette door, ik wilde het beter doen dan mijn ouders.’

Verliefdheid is niet de enige graadmeter voor een gelukkige combinatie van samenleven. Er zijn pathologische verliefdheden, waarin angst, elkaar vasthouden en niet loslaten, laat staan elkaar vrijlaten, overgoten wordt met slagroomromantiek van ‘alles fijn en altijd samen’. Er zijn ook combinaties die altijd conflicten maken.

‘Toen ik reageerde op zijn contactadvertentie hadden we meteen aan de telefoon al ruzie over de plaats waar we elkaar zouden ontmoeten. Maar nadat we elkaar een kwartier in de auto gesproken hadden, deden we ’t samen op de achterbank. Daarna hadden we onenigheid omdat hij wel, ik geen kinderen wilde.’ Het kind kwam, het huwelijk duurde kort en na de scheiding maakten we ruzie over het omgangsrecht. ‘Als hij het kind kwam ophalen, gingen we ook altijd samen naar bed.’ Sex after divorce.

Met een minimum aan inzicht en reflectie of enige wijze raad van derden kunnen dergelijke huwelijken voorkomen worden.

Een vrouw na 24 jaar huwelijk: ‘Ik werd student, had het thuis nooit leuk gehad en was blij dat ik op kamers woonde. Na drie maanden ontmoette ik hem. Hij had ook weinig contact met andere studenten, daarom gingen we al gauw samenwonen. Ik kan me niet herinneren verliefd op hem te zijn geweest. Maar toen we afgestudeerd waren gingen we huwen. Ik heb mijn best gedaan, maar ik geef niet om hem. Er is nooit iets veranderd tussen ons, behalve nu dan.’

De man: ‘We kregen twee kinderen, maar er is eigenlijk nooit iets tussen ons geweest. Ik heb een ambtelijke baan, kom om zes uur thuis en na het eten help ik de kinderen bij hun huiswerk als dat nodig is, anders ga ik boven op zolder met mijn spoortreinen spelen. Ik heb nu een lieve vrouw ontmoet, een Surinaamse, en ik begrijp niet dat mijn vrouw daar zo’n moeilijkheden over maakt. Ik ontdek voor het eerst van mijn leven dat je iets om een vrouw kunt geven.’

Inderdaad bestond hier niet zozeer het probleem van een pijnlijke scheiding als wel de moeilijkheid om de verloren jaren te aanvaarden waarin men gedaan had alsof men getrouwd was.

We moeten onderscheid maken tussen trouwen en huwen. Trouwen slaat op de relatie, huwen doe je op het stadhuis. Trouwen is het werkwoord van trouw. Trouw moet groeien. Het woord trouwen is verwant aan het gotische woord trauan dat te maken heeft met boom. Trouwen betekent dat de relatie wortels krijgt, takken, bladeren, bloemen en soms zelfs vruchten. Huwen doe je op het stadhuis, dat kan iedereen die voor een ambtenaar ‘ja’ zegt.

Diegenen voor wie de poort van het huwelijk gesloten is en die toch met een door de staatsoverheid gesanctioneerd pakket van wetten willen samenleven, kunnen sinds 1998 een geregistreerd partnerschap aangaan. De psychologische en de vermogensrechtelijke gevolgen zijn, ook bij scheiding, nagenoeg dezelfde. Wat de kinderen betreft verschillen de juridische gevolgen van die van het huwelijk. Als we van trouwen spreken, bedoelen we alle duurzaam bedoelde tweezaamheden, de vrije samenleving met duurzame trouw, een geregistreerd partnerschap of een huwelijk.

Meermalen klopt de combinatie van partners niet. Vooral in de diepere gevoelslagen, de affectieve behoeften, is een zekere complementariteit van eigenschappen gewenst. Ongelijk zijn. Om elkaar te kunnen aanvullen kan het nuttig zijn dat man en vrouw flink verschillen. ‘De oudste broer’ geeft vanzelfsprekende bescherming aan ‘het jongste zusje’, ‘de oudste zus’ aan ‘de jongere broer’. Zulke combinaties passen vaak beter dan wanneer man en vrouw beiden de jongste waren in het ouderlijk gezin. Het is niet raadzaam om hier recepten te geven, maar een zeker bewustzijn van dieper gelegen wederzijdse behoeften kan veel frustraties en een teleurstellend huwelijk voorkomen.

Vroeger in onze cultuur – en nu nog in andere culturen – zorgde de familie voor de partnerkeuze. Voorlichting over het huwelijk werd gegeven in ‘verloofdencursussen’. Nu doen de partners het zelf en daarbij zijn adviezen taboe. Zo er al adviezen gegeven worden, worden ze zoveel mogelijk afgeweerd. ‘Zulke dingen doe je zelf. Daarin kan een ander je geen raad geven.’ Ook op de scholen wordt er weinig of niets aan inzicht in de manieren van partnerwerving en partnerkeuze gedaan. Van partnerkeuze weet men doorgaans niets, van de huwelijksrelatie niet meer dan men thuis zag. Over het huwelijk als menselijk, zakelijk en juridisch instituut weet men weinig.

De persoonlijke levensgeschiedenissen zijn nogal bepalend voor de geschiktheid voor het huwelijk zoals we dat nu kennen. Patronen uit het ouderlijk gezin herhalen zich nogal eens in huwelijk en gezin van de partners. Vroegere ervaringen, aangename en onaangename, gezinsgewoontes en -gebruiken, pathologieën en jeugdtrauma’s worden in het huwelijk meegenomen. In tijden van crisis, zoals bij scheiding, worden zij weer zichtbaar.

Je op je gemak voelen bij je aanstaande schoonouders, een zekere affiniteit ten opzichte van hen, is een goed checkpoint bij de partnerkeuze. Minimaal moet men de schoonouders respecteren, anders heeft het huwelijk weinig kans van slagen. Ook al ziet men de schoonouders weinig, een aantal van hun eigenaardigheden en gezinspatronen liggen in de partner vast. Ertegen vechten helpt niet, aanvaarden werkt beter. In mijn scheidingspraktijk zag ik vaak dat de schoonouders niet of slecht werden geaccepteerd. Men aanvaardde ‘het nest’ niet waaruit de partner kwam en dat impliceert een levensgrote scheidingskans.

Niet iedereen is geschikt, toegerust en getalenteerd voor duurzame trouw, zeker niet voor de nogal vaste vorm die het huwelijk in de westerse samenleving heeft gekregen. Er bestaat langzamerhand minder sociale druk om te trouwen dan enkele tientallen jaren geleden; er bestaat geen sociale druk om vrijgezel te blijven. In mijn praktijk zag ik vrouwen die getrouwd waren met ‘vrijgezellen’, ook als zij samen kinderen kregen. Zij zorgde voor ‘binnenshuis’, hij ging naar ‘buiten’. De vrouw werd een soort van ongehuwde moeder in het huwelijk. Dat paste doorgaans slecht in de huwelijksvorm van de tweede helft van de twintigste eeuw.

In de laatste tien jaar van de twintigste eeuw zien we zelfs de overheid een zekere druk uitoefenen op vrouwen om deel te nemen aan het arbeidsproces, ook als er jonge kinderen zijn. Er was zelfs een staatssecretaris die vrouwen die gestudeerd hadden strafrechtelijk wilde beboeten, als zij voor hun kinderen gingen zorgen in plaats van een baan te zoeken. Dat is gelukkig niet doorgegaan, maar daarvoor in de plaats mag deze staatssecretaris subsidies geven aan mensen die voor de kinderen van ‘werkende ouders’ zorgen. Het blijft zonder meer gevaarlijk voor de gezinsverhoudingen als de overheid zich met deze gezinsverhoudingen gaat bemoeien. Als het kinderbescherming betreft ligt dat natuurlijk anders.

In moderne huwelijken zag ik ook vrouwen die ‘vrijgezel’ bleven. Ze kregen in dat huwelijk wel kinderen, maar die hadden evengoed van een andere man kunnen zijn. De vrijgezellenhuwelijken, van welke kant ook ontstaan, van de man of de vrouw, leveren in deze tijd een grote scheidingskans. Als een van de partners een relatie van een zekere kwaliteit wenst – en dat wil men meestal –, dan wordt het huwelijk met de zojuist omschreven ‘vrijgezel’ of ‘vrijgezellin’ onhoudbaar.

Hoe dan ook, over de talenten en de geschiktheid voor het huwelijk wordt nauwelijks nagedacht alvorens te huwen. Die onbedachtzaamheid levert vroeg of laat nogal eens duurzame ontwrichtingen op. Slechts weinigen vinden huwelijkse vormen waarin ook ‘vrijgezellenkarakters’ een plaats krijgen.

HUWELIJK EN SCHEIDINGSKANSEN

Er zijn partnerselecties met een grote en met een kleine scheidingskans (C. de Hoog; 1982). Uit internationale onderzoeken is de volgende tweedeling te maken.

Grote scheidingskans

Kleine scheidingskans

– verschillende culturele achtergronden (heterogamie)

– dezelfde culturele achtergrond (homogamie)

– kennismakingstijd korter dan twee jaar

– kennismakingstijd langer dan twee jaar

– op jonge leeftijd trouwen (jonger dan 23 jaar)

– niet op jonge leeftijd trouwen (ouder dan 23 jaar)

– verschillende opvattingen over taak binnen het huwelijk

– dezelfde opvattingen over taak binnen het huwelijk

– disharmonisch huwelijk ouders

– harmonisch huwelijk ouders

– geen goedkeuring voor het huwelijk door familie en vrienden

– goedkeuring voor het huwelijk door familie en vrienden

– geestelijke ongezondheid

– geestelijke gezondheid

– hoge (romantische) verwachtingen

– andere (dan romantische) verwachtingen

Men trouwt vaak in eigen milieu of kring. Dan spreken we van homogamie. De Amerikaanse gezinssocioloog William Goode zei mij eens: ‘One marries in his own countryclub.’ De culturele achtergrond wordt onder meer bepaald door sociale klasse, opleiding en levensbeschouwing. In Nederland heeft de godsdienst lange tijd een doorslaggevende rol gespeeld in de partnerselectie. ‘Twee geloven op één kussen, daar slaapt de duivel tussen.’ Door de verschillende geloven speelden vooral de verschillen in culturele achtergrond een rol. Dan spreken we van heterogamie: de normen en verwachtingen in het dagelijks leven zijn verschillend. Onder homogamie verstaat men trouwen in eigen milieu. In een onderzoek van de gezinssocioloog Kooy komt naar voren dat huwelijken in eigen milieu minder frequent door scheiden ontbonden worden dan heterogame huwelijken (G.A. Kooy, 1984). In hetzelfde onderzoek wordt overigens geconstateerd dat er nauwelijks verschil in kwaliteit is tussen homogame en heterogame huwelijken. (Zie in de literatuur achter in dit boek ook: Wilfred Uunk, Who marries whom? (1996) en Jeroen Smits, Trouwpatronen en sociale openheid. Opleidingshomogamie in een zestigtal landen. Een hogere huwelijksleeftijd gaat samen met een grotere kans om getrouwd te zijn met iemand uit dezelfde opleidingsgroep, aldus Wilma Smeenk in haar proefschrift over kansen op de huwelijksmarkt.) In 1993 werden ruim 11.000 huwelijken tussen verschillende nationaliteiten gesloten, dat is bijna 13% van de in dat jaar gesloten huwelijken (CBS, 1993). Een Surinaamse bruid en een Antilliaanse bruidegom met een Nederlands paspoort werden niet meegeteld. Van de toen 275.000 Surinamers in Nederland – de op één na grootste groep allochtonen na de Indonesiërs – had 10% een blanke partner. De creolen onder hen gaan sneller een verbintenis aan met Nederlanders. Van de Antillianen zijn geen getallen bekend, omdat zij Nederlander zijn, maar bij Antillianen komt een gemengd gekleurd huwelijk veelvuldig voor. Overigens schatte het Centraal Bureau voor Statistiek in 1995 de scheidingskans voor de gemengd gekleurde huwelijken op 50%.

Kooy meet de kwaliteit van een huwelijk naar de kwaliteit van de communicatie tussen de partners. Hoe komt het dan dat heterogame huwelijken vaker door echtscheiding ontbonden worden dan homogame? Kooy verklaart dit uit het feit dat de sociale controle bij homogamie groter is dan bij heterogamie. Ouders, grootouders en vrienden ondersteunen zo’n huwelijk. In ieder geval bestaat er onder Nederlanders nog steeds een tendens naar homogamie, maar minder dan vroeger.

Ook blijkt uit Kooys onderzoek dat er in Nederland iets meer tamelijk goede dan tamelijk slechte huwelijken zijn en weinig zeer goede huwelijken.

Gezien de langdurige adolescentie in onze streken, zal huwen op jeugdige leeftijd, vóór het drieëntwintigste jaar, bij ons een grotere scheidingskans inhouden. Het voorhuwelijkse samenwonen zal aan de intensiteit van de kennismaking ten goede komen.

ROL EN CARRIÈRE

De verwachtingen van man en vrouw over elkaars rol en taak in de organisatie die het huwelijk is, hebben nu een nog grotere betekenis dan vroeger. De rollen veranderen en de verwachtingen over elkaars rol moeten telkens door afspraken tussen de echtgenoten worden bijgesteld. De communicatie tussen de partners is dan ook een kernelement van de kwaliteit van het huwelijk. Overigens vindt communicatie zowel non-verbaal als verbaal plaats.

Vaker dan voorheen komen tegenwoordig echtparen op spreekuur bij wie het huwelijk met de doelstelling ‘ieder een eigen carrière buitenshuis’ niet lukte, meestal nadat men kinderen kreeg.

De man: ‘We hadden het goed besproken vóór we trouwden; allebei een gelijke taak in het huishouden, niet meer dan vier dagen buitenshuis werken en natuurlijk een gelijk aandeel in de opvoeding van de kinderen. Het klinkt mooi, maar in de werkelijkheid kwamen we aan elkaar te kort.’

De vrouw: ‘Ik heb keihard moeten werken, omdat er tegenslagen overwonnen moesten worden in het bedrijf. Met een strak schema en een stevige planning lukte het ook wel, maar ik vond dat Leo veel te weinig met mij samen deed. Na het tweede kind merkte ik dat ik geen hoofdklasse tennis meer kon spelen en ik stopte met tennissen. Leo ging ermee door, zodat we elkaar steeds minder zagen.’

Er bestonden bij deze jonge mensen hoge verwachtingen van het huwelijk en van de eigen ontwikkeling en carrière. Die verwachtingen golden vooral voor prestaties en uiterlijkheden. Te laat ontdekten zij dat ‘de ziel’ tekort kwam. Uitgebleven affectie en teleurstelling holden langzaam maar zeker het samenzijn uit. De relatie verpulverde in de rijkdom. De komst van de kinderen en de aandacht voor de kinderen stelden de ontdekking van het huwelijkseinde nog even uit.

Uit het onderzoek van Kooy blijkt ook dat de kwaliteit van het ouderlijk huwelijk bepalend is voor de kwaliteit van het huwelijk van de kinderen en dat de geestelijke gezondheid en ongezondheid (neurotisering) van één of beide partners van significante invloed zijn op de kwaliteit van het huwelijk. Het disharmonisch huwelijk van de ouders is voor weinig mensen reden om niet te trouwen. Toch vertonen disharmonie en scheiden een zekere ‘erfelijkheid’. Het voorbeeld van de ouders schrikt niet af, maar werkt uitdagend: wij gaan het beter doen.

De wenselijkheid van de instemming van familie en vrienden met het huwelijk is in strijd met de praktijk van de individualistische partnerkeuze. Toch blijkt die instemming van veel betekenis te zijn. Juist in de romantische verliefdheidsperiode kan het oordeel van meelevende derden van veel betekenis zijn. Zij oordelen meelevend, maar op enige afstand en met gevoel voor relativiteit. Er bestaat in de moderne westerse wereld echter een zeker taboe op het oordeel over de partnerkeuze. Familie en vrienden zijn zeer terughoudend om een negatief oordeel prijs te geven. Trouwens, alle contra-indicaties worden door verliefde partners doorgaans weggewoven op grond van romantische verwachtingen. ‘Ach, voor ons geldt dat niet, wij houden toch van elkaar.’ Verliefdheid maakt immuun voor adviezen van derden. Ook voor adviezen over het huwelijk als wettelijk instituut. Zelfs goede vrienden durven vaak niet te waarschuwen tegen verkeerde partnerkeuze. Als ouders waarschuwen, ontstaat er nogal eens verwijdering tussen ouders en kind en dat werkt de gewraakte partnerkeuze in de hand.

HET HUWELIJK ALS RECHTSINSTITUUT

Trouwen doe je elkaar. Huwen doe je op het stadhuis. Er wordt lichtvaardig gehuwd. Het stadhuishuwelijk is een uniform pakket met een grenzeloos aantal wettelijke regels die geen bruidspaar kan kennen. Zelfs de overheid doet geen moeite over het wettelijk huwelijk enige voorlichting te geven. Men zegt ‘ja’ tegen onbekende wetten van heden en toekomst. Men tekent voor de grillen van de staat. De staat stopt allerlei wetten in de echtverbintenis, ook wetten die we niet kennen. Tijdens het huwelijk wordt men verrast door fiscale en sociale wetten. En wat te denken van de huwelijkse voorwaarden met lastige inkomensbegrippen en verrekenclausules? Een zeer klein aantal gehuwden probeert de door hen bij de akte van huwelijkse voorwaarden vastgestelde verdeling van inkomens en huishoudgeld jaarlijks uit te rekenen en te verrekenen. Maar de meesten laten het maar zo. Bij de scheiding was dan onzeker wat de uitkomst van het verrekenbeding moest zijn. Ook bij de notaris weet men voor het huwelijk zelden wat men tekent. ‘Ach, wat hindert het, we houden van elkaar.’

Pas bij de scheiding trekt het huwelijk zijn sluier af. De gevolgen van echtscheiding zijn rechtsgevolgen van het huwelijk. Als men huwt is de kans op scheiding groter dan 30%. Wie verliefd is, ziet zich niet in deze statistiek vallen.

Vrouw, veertig jaar, juriste: ‘Door deze akte van huwelijkse voorwaarden is mijn man rijk en heb ik niets. Ik was vierentwintig jaar toen ik dat tekende.’

Advocaat: ‘U was er zelf bij.’

Vrouw: ‘Mijn vader zei… Ik had wat antiek en schilderijen van thuis. Mijn vader vond dat ik die in de huwelijkse voorwaarden moest veilig stellen. Bovendien had ik een kleine bv. Maar die is niets meer waard. Moet er zo’n verschil zijn omdat ik op mijn vierentwintigste tekende?’ Advocaat: ‘U was meerderjarig en handelingsbekwaam. En u bent jurist.’ Vrouw: ‘Ik heb een paar colleges familierecht gevolgd. Dan leer je dit niet.’

De vrouw heeft tijdens haar huwelijk rijk geleefd, heeft nu een aardige baan, maar toch…

Man, vijftig: ‘Maar als mijn vrouw met een vriend wegloopt, dan hoef ik toch geen alimentatie te betalen?’

Advocaat: ‘Wel als uw vrouw niet met hem samenleeft.’

Man: ‘Maar dat is toch geen recht?’

De advocaat legt de wet geduldig uit, maar het rechtsgevoel van de man verandert niet. Hij zoekt zijn heil in de verre toekomst.

Man: ‘Als ik vijfenzestig ben, heb ik in ieder geval mijn pensioen.’

Advocaat: ‘Nee, uw ouderdomspensioen moet u met uw vrouw delen, dat wil sinds de Wet Verevening Pensioenen van 1 mei 1995 zeggen: over het aantal jaren dat u gehuwd was.’

De man werd emotioneel en terwijl de advocaat iets zei van ‘gezamenlijke inspanning’, dacht de man aan zelfmoord, emigreren of hoe dan ook het door hem als onrechtvaardig ervaren rechtssysteem te ontvluchten, tot het langzaam tot hem doordrong wat het wettelijk huwelijk inhoudt. En dat het ook iets kan inhouden wat men van tevoren niet weet.

Soms komt men het bij scheiden nog niet te weten, maar pas later. Bij de Wet Verevening Pensioenen van 1995 wordt een onbekend groot aantal vóór 1981 gescheiden paren belast met pensioenverdeling achteraf. Men weet bij het huwelijk niet wat men tekent, maar men kàn ook niet weten wat men tekent. Een deel van de onzekerheden ligt verborgen in het leven zelf, maar een groot aantal rechtsonzekerheden wordt veroorzaakt door de wetgever.

Natuurlijk kan men vóór het huwelijk alleen of met zijn beiden naar een goede notaris gaan, in ieder geval naar een familierechtelijke specialist. Deze zal met het paar hun financiële posities en hun eigendomsverhoudingen bespreken en juridische informatie geven. Dan kan het paar kiezen wat voor verdeling ze zullen maken, tijdens het huwelijk én voor het geval het huwelijk beëindigd wordt. Daarbij horen afspraken over de pensioenen. Bovendien worden toekomstige financiële ontwikkelingen besproken. Ook daarover kunnen de aanstaande huwenden een overeenkomst sluiten, de zogenaamde huwelijkse voorwaarden, die de notaris in een akte vastlegt.

Later, tijdens het huwelijk, kunnen partijen deze overeenkomst wijzigen, bijvoorbeeld als de financiële omstandigheden veranderen door aankoop of verkoop van een huis, door deelname aan een bv, door wijziging van de pensioenverhoudingen. Ook kan men tijdens het huwelijk wijzigingen aanbrengen, omdat de wet veranderd is, omdat men de eventuele beëindiging van het huwelijk beter wil regelen of om welke reden dan ook.