Colofon

Nur283/W082101

BISAC JUV016000

© Uitgeverij Kluitman Alkmaar B.V.

© MMXXI Tekst: Christine Linneweever

© illustratie: Sieger Zuidersma

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Illustratie schutblad: Kaart van Dedemsvaart in de tijd dat Andries leefde.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

kluitman.nl

Hoofdstuk 1

Zuiderzee, 4 juni 1820

Andries Vooys staat op het dek van het zeilende vrachtschip Anna Jacoba. Hij hangt met zijn bovenlichaam over de reling van het schip. Zijn vingers raken net het zwarte water. De kou tintelt door zijn hele arm. Zijn hand trekt een spoor in het oppervlak.

Benedendeks valt ergens met een klap een luik dicht. Andries schrikt, haalt snel zijn hand uit het water en houdt even zijn adem in. Zijn ogen speuren over het dek. Er is niemand. Iedereen schuilt voor de fijne regen. Andries laat zijn adem weer ontsnappen en gaat met zijn rug tegen het laadruim op het verlaten dek zitten. Het water doordrenkt zijn broek, maar dat kan hem niets schelen. Eindelijk even helemaal alleen.

De hemel hangt als een zwarte, zware deken over de Zuiderzee. Door het slechte weer zijn er geen maan en sterren. Ze zijn al te ver van Amsterdam om de lichten van de haven nog te zien en de overkant is ook nog niet in zicht. De zeilen staan niet bol, want er is niet heel veel wind, maar het is net voldoende om ervoor te zorgen dat ze niet klapperen.

Andries haalt met diepe teugen de frisse, ziltige lucht binnen en geniet van de stilte die hier oorverdovend is. Het enige geluid dat je hoort is het klotsende water tegen de romp van de boot en als je heel goed luistert, dan hoor je ook gemurmel van de stemmen van de mensen die nu benedendeks en in de roef een plekje hebben gezocht. Hij heeft begrepen dat de overtocht de hele nacht zal duren.

De rust van de nacht daalt over hem neer en zijn hartslag wordt eindelijk weer normaal. De hele dag zijn hij, zijn vader en zijn zusje opgejaagd en van hier naar daar gestuurd. Op de kade duwde een vent hem hard in zijn rug, om maar als eerste op de loopplank te zijn en aan boord te gaan. Overal jammerden kinderen, er werd aan armen getrokken, gevloekt en geschreeuwd. En nu zijn ze dan eindelijk onderweg. De reis mag wat Andries betreft een hele week duren. Als ze eenmaal aan de overkant zijn, zal het geduw en getrek vast weer opnieuw beginnen.

Andries trekt zijn knieën op. Door de regen is zijn blonde haar kletsnat geworden en het hangt in slierten in zijn ogen. Toch wil hij nog even zo blijven zitten. Het liefst zou hij helemaal nergens aan denken, zijn gedachten net zo tot rust laten komen als zijn hartslag en ademhaling. Maar hij weet dat het niet gaat lukken. Daarvoor is er de laatste twee weken te veel gebeurd in zijn leven.

Drie weken geleden begon het, toen moeder hem en zijn kleine zusje Louwina ’s morgens wakker maakte. Het was nog heel vroeg in de ochtend, want er kwam nauwelijks licht door de kleine raampjes boven in hun kelderwoning in de Jordaan. Louwina kreunde en haalde adem om aan een klaagzang te beginnen, maar moeder zei met haar vinger tegen haar lippen onmiddellijk ‘ssst’ en wees naar vader. Hij lag nog in de bedstee, waarvan de donkere gordijnen nu een klein stukje open waren geschoven. Vader ging bijna helemaal schuil onder de vale deken. Er kwam alleen een pluk haar onder vandaan en hij snurkte als een bootwerker.

‘Heel zachtjes uit bed komen. Laat vader nog maar slapen. We krijgen vandaag bezoek en ik wil dat jullie me helpen met het opruimen en schoonmaken van de kamer,’ fluisterde moeder.

Ze zei niet wie er op bezoek kwam en dat vond Andries best vreemd. De familie Vooys had in Amsterdam geen familie en nauwelijks kennissen of vrienden. Eigenlijk alleen tante Minnie, die naast hen woonde, maar die liep altijd gewoon in en uit. Heel af en toe kwam de dominee langs, maar dat wisten ze meestal niet van tevoren. Bovendien vond moeder dat nooit een reden om op te ruimen of schoon te maken.

Andries stond op en hielp Louwina met aankleden. Dat moeder uit bed was gekomen vond hij al heel bijzonder. Dat gebeurde sinds ze zo ziek was eigenlijk nauwelijks meer. Ze had steeds minder energie. Ze sliep soms hele dagen en als ze wakker was, hoorde je alleen maar het steeds zwakkere gekuch uit de bedstee komen.

Het had haar die ochtend vast ook veel moeite gekost om uit bed te komen. Door de grijze kringen om haar ogen zag ze er moe uit en haar toch al magere gezicht was zo mogelijk nog magerder geworden. Haar lippen waren dun en hadden al hun kleur verloren. Haar ogen waren flets en het dunne, zwarte haar piekte alle kanten op en liet zich niet meer temmen.

Samen gingen ze aan de slag. Moeder veegde met een bezem de vloer van de kamer. Vooral rond de vooruitspringende bedstee deed ze heel zachtjes en voorzichtig, om te voorkomen dat vader wakker zou worden. Hij draaide zich wel een keer om. Moeder keek met ingehouden adem toe, maar liet die weer ontsnappen toen vader gewoon doorsnurkte.

Ze ging met de bezem ook langs de muren, waarlangs de zwarte schimmel omhoog kroop. De muren en de vloeren waren altijd vochtig. Andries had vorige week nog water staan scheppen, nadat een flinke regenbui de boel had laten onderlopen.

Louwina mocht die ochtend met een doekje het vuil van de tafel, de vier stoelen en van de latafel poetsen. Moeder vroeg Andries om een emmer water uit de gracht te halen. Op weg naar buiten kneep hij zijn neus dicht toen hij in het portaaltje langs de poepton liep, waarvan meerdere gezinnen in het gebouw gebruik maakten.

Toen hij terugkwam en de emmer met water aan zijn moeder gaf, moesten zijn ogen weer even wennen aan het donker. Het was altijd koud en donker in huis. Een kookkacheltje in de stookplaats was het enige wat voor wat warmte kon zorgen en zelfs bij helder weer brandde er ’s middags al een petroleumlampje in de kamer.

Toen ze zelf met heel veel moeite op een stoel klom om de raampjes van de kelderwoning te wassen, stak moeders ziekte weer genadeloos de kop op. Ze hoestte tot haar lichaam verkrampte en ze kon nog net op tijd bij de ton kon komen om over te geven.

‘Zo is het wel genoeg, ma,’ fluisterde Andries tegen haar en hij bracht haar terug naar bed. Voordat hij de dekens over haar heen had getrokken, was ze al in slaap gevallen. Hij maakte zelf de raampjes nog zo goed mogelijk schoon.

Om vader en moeder verder niet te storen nam Andries zijn zusje daarna bij de hand. ‘Kom, dan gaan we kijken of we een broodje krijgen,’ zei hij zachtjes tegen haar. Samen slopen ze de trap op, naar buiten. Via smalle steegjes en gangen kwamen ze op het volgebouwde binnenterrein, waar het daglicht nauwelijks doordrong. Vroeger was hier de binnenplaats van het hofje, maar door het tekort aan woningen hadden de huiseigenaren in de loop der jaren eerst de bestaande panden in éénkamerwoningen gesplitst en vervolgens de binnenplaatsen volgebouwd met illegale huizen. Ze liepen snel tussen de hopen vuilnis door, want overal loerden ratten. De stank was er bijna ondraaglijk.

In één van de gangen hing een gezette vrouw uit het raam van haar woning. Ze schreeuwde tegen een buurman beneden in de steeg die blijkbaar wat hardhandig met zijn vrouw was omgesprongen. Ze schold hem uit voor ‘fuile tifus-keléreleier’. Andries trok Louwina mee. Hij had een enorme hekel aan de ruzies die hier altijd overal ontstonden.

Uiteindelijk kwamen ze bij de doorgang naar het Fransche Pad. Eigenlijk heette de gracht de Goudsbloemgracht, maar dat vonden de Amsterdammers een veel te deftige naam voor de stinkende sloot met ingestorte walkanten. Niemand gebruikte die naam en iedereen wist precies wat je bedoelde als het over het Fransche Pad had. Andries haalde even opgelucht adem, al hing ook daar een smerige stank.

Met knagende honger liepen ze naar de veel bredere Brouwersgracht. Andries nam Louwina aan de hand mee naar de hoek waar de bakker zat. De laatste tijd ging hij alleen nog naar de winkel als er voldoende geld was om brood te kopen, want op de pof kregen ze niets meer. Ze hadden al een keer een schuld gehad die ze niet meer konden aflossen. Dat kon toen met tussenkomst van de dominee opgelost worden en sindsdien kregen ze niets meer als er niet meteen betaald werd.

Maar nu had Andries geen keus meer. Vader was de afgelopen nacht pas heel laat thuisgekomen en aan het gestommel had Andries gehoord dat hij weer te veel had gedronken. De portemonnee van ma was dus leeg, maar met een beetje geluk lukte het hun toch een broodje te bemachtigen. Andries had namelijk gemerkt dat de bakkersvrouw medelijden met hen had. Als hij een brood kwam kopen en hij had Louwina bij zich, dan gaf ze hun, zonder dat de bakker het zag, een extra broodje mee, dat ze dan op weg naar huis konden opeten. Louwina, met haar zachte blonde krullen, stralende blauwe kijkers en de kuiltjes in haar wangen wist iedereen voor zich te winnen.

Onderweg naar de winkel speelden Andries en Louwina het spelletje dat ze vaak speelden als ze honger hadden. Ze noemden alle lekkere dingen op die ze maar konden bedenken. Andries hield het meest van gort, kip en appelbollen. Louwina noemde altijd taart en krakelingen.

‘Als we ooit veel geld hebben, dan koop ik al die lekkere dingen voor je,’ zei Andries toen ze vlak bij de bakkerij waren.

Rond de winkel van de bakker rook het altijd heerlijk naar versgebakken brood. Alleen de geur al deed Andries watertanden. Er was geen klant in de zaak en Andries schrok van het harde geklingel van de winkelbel toen hij de deur opendeed.

Helaas was het niet de bakkersvrouw die van achteruit de bakkerij de winkel in kwam, maar de bakker zelf. Dat was een beul van een kerel. Hij keek hen achterdochtig aan. ‘Ja? Wat zal het zijn?’

Louwina had zich van schrik aan zijn been vastgeklemd. Andries wist even niet meer wat hij moest zeggen.

‘We hebben geen geld, maar zouden wij misschien ook een broodje mogen hebben?’ vroeg Louwina heel zachtjes, terwijl Andries nog naar woorden zocht.

Dat was niet wat de bakker wilde horen. ‘Wat krijgen we nou! Stelletje bedelaars! Zorg eerst maar eens dat je vader niet zoveel zuipt, zodat hij gewoon kan betalen. En nou wegwezen!’ schreeuwde hij en hij wees met zijn dikke arm naar de deur.

Louwina en Andries vluchtten snel de winkel uit. ‘Jammer, niet gelukt,’ verzuchtte Andries.

Ze wilden niet meteen weer naar huis en dus liepen ze met een omweg terug. Andries vond het altijd leuk om door het centrum van de stad te lopen en daar stiekem naar binnen te kijken bij de rijke Amsterdammers, die nooit zelf hun huis schoonmaakten of naar de markt gingen. Daar hadden ze personeel voor in dienst.

Was hij maar ooit zo rijk dat hij daar kon wonen… Andries had zich vast voorgenomen om er alles aan te doen om dat te bereiken. ’s Nachts in bed bedacht hij vaak plannen waarmee hij veel geld zou kunnen verdienen. Hij wilde kost wat kost het leven zoals zijn vader en moeder dat hadden, achter zich laten. Hij zou net zo lang en hard werken tot hij een eigen huis had, liefst met meerdere verdiepingen, met mooie meubels en altijd voldoende eten op de tafel.

Andries zou het nooit hardop zeggen, maar hij vond zijn vader een nietsnut. Niet alleen omdat hij geen werk had, maar vooral omdat hij met zijn gezuip het leven van zijn moeder onmogelijk maakte en hij hun de kans ontnam om naar school te gaan. En Andries wist, dat als hij het verder wilde schoppen dan zijn ouders, dat hij in elk geval zou moeten leren schrijven en lezen.

Andries slaakte een diepe zucht. Voorlopig ging het dus nog niet de goede kant op. Hij pakte Louwina bij de hand en met een hol gevoel in hun magen gingen ze terug naar huis.

Thuis was moeder weer uit bed en ze had zich zowaar aangekleed. Het was hem direct opgevallen dat ze haar zondagse jurk aan had. Die droeg ze alleen maar als ze op zondag naar de mis in de Noorderkerk ging. En het was vandaag dinsdag! Vader was ook wakker, maar hij zat nog in zijn hemd en onderbroek op de rand van de bedstee en geeuwde uitgebreid.

‘Fijn dat jullie weer thuis zijn. Trek direct je zondagse kleren aan,’ had moeder tegen hen gezegd en ze had een nerveuze, gejaagde blik in haar ogen. Ze gaf vader een duwtje tegen zijn schouder. ‘Jij ook, Johannes! Vandaag komt de commissie die moet beslissen of wij in aanmerking komen voor een beter leven en ik weet niet hoe laat ze er zullen zijn.’

Andries had verrast opgekeken: de commissie! Na de kerkdienst de week ervoor had de dominee moeder verteld dat een rijke man, generaal Van den Bosch iets aan de armoede in Nederland wilde doen. ‘Hij is in Drenthe en Overijssel kolonies begonnen, voor mensen uit de armste wijken van de stad. Die mensen krijgen een eigen huisje, met meubels, een lapje grond om te bewerken en zelfs een eigen melkkoe en brandstof! Ze steken ons bovendien in nieuwe kleren en de kinderen kunnen er naar school,’ had moeder enthousiast thuis verteld. ‘De dominee heeft ons daarvoor aangemeld en daar ben ik hem eeuwig dankbaar voor.’

Andries keek zijn moeder met grote ogen aan. Hij had alleen maar de woorden ‘kinderen’ en ’school’ gehoord. Als dat toch eens zou lukken. Dat zou fantastisch zijn!

Hij had al snel zijn broek en nette hemd aangetrokken en daarna hielp hij Louwina in haar blauwe jurk, die moeder net voor de zoveelste keer had uitgelegd, en knoopte haar witte schort voor.

Vader maakte zich niet zo druk. Hij rekte zich uitgebreid uit en krabde zich in zijn ongeschoren gezicht. ‘Moet dat allemaal? Ik voel me helemaal niet goed,’ mopperde hij met zijn bloeddoorlopen ogen tot spleetjes geknepen.

Moeder had diep gezucht. ‘Ik ook niet, maar het is voor ons de enige kans om deze ellende achter ons te laten.’

Vader wreef eens over zijn hals en gromde wat. ‘Je moet niet alles geloven wat die dominee zegt. Ik geloof er geen woord van. Ik denk dat de dominee gewoon graag van ons af wil en dat hij je daarom maar iets wijs heeft gemaakt.’

‘Alleen omdat jij God de rug toegekeerd hebt, wil dat niet zeggen dat iedereen zo is, Johannes.’ Moeders stem klonk ongewoon scherp. Andries keek verbaasd naar haar. Zo praatte ze normaal nooit.

Vader keek haar even aan en trok toen steunend en kreunend zijn beste kleren aan. Hij ging nooit naar de kerk. Hij geloofde niet meer in God, had hij vaak gezegd. Gelukkig had hij moeder nooit tegengehouden om te gaan, want de dominee had hen heel wat keren geholpen als de zorgen moeder boven het hoofd groeiden.

Hoofdstuk 2

Met zijn vieren zaten ze te wachten tot de commissie zou komen. Vader ijsbeerde nerveus door de kamer. Na een half uur had hij er genoeg van. ‘Ik ga effe een ommetje maken,’ zei hij en hij pakte zijn hoge hoed en zette die op zijn hoofd.

Vader had die hoed al bijna zijn hele leven en ondanks dat het vilt hier en daar wel wat rafelig was, wilde hij er geen afscheid van nemen. Hij viel in de Jordaan wel op met het ding, want verder droeg niemand een dergelijke hoed. Jordanezen droegen een gewone pet. Een hoge hoed was meer iets voor ‘de hoge heren’. Pa werd soms nagejouwd door straatschoffies als hij met die hoed op door de stad liep, maar dat kon hem niets schelen. Met die hoed leek hij anders. Trots, of zo.

Moeder pakte hem in haar paniek aan zijn arm. ‘Nee, Johannes, dan zul je net zien dat ze hier komen. Dan moet ik zeggen dat jij er niet bent? Dat je in de kroeg jenever zit te drinken?’

Vader schudde haar ruw van zich af. ‘Ja, zeg dat maar! Ik kan nu wel een pikketanissie gebruiken.’

Gelukkig werd er net op dat moment op de deur geklopt. Voor de deur stonden de dominee, twee vrouwen en een heer in een keurig kostuum.

Moeder knikte bij wijze van groet en gaf vader een por met haar elleboog. ‘Doe die hoed af,’ fluisterde ze.

Binnen keken ze uitgebreid om zich heen. Eén dame streek zelfs met haar vinger over het tafelblad en Andries was blij dat Louwina het zo keurig schoon had gepoetst. De dames en de heer stelden wel honderd vragen. Of Andries en Louwina naar school gingen, waarop moeder vertelde dat ze het schoolgeld niet kon betalen.

En aan vader vroegen ze of hij werk had en toen hij dat ontkende, of hij ooit wel werk had gehad. Vader vertelde hun dat hij heel lang in Katwijk in een kalkoven had gewerkt en dat hij in Amsterdam in de haven werk had gedaan. Maar dat hij zonder werk was komen te zitten toen moeder ziek werd. Andries wist dat hij loog; vader was ontslagen omdat hij te veel dronk en dan soms helemaal niet kwam opdagen. Dat had hij moeder zelf horen zeggen tegen tante Minnie. Sindsdien leefden ze van het beetje geld dat ze elke maand van de dominee kregen.

De heer van de commissie keek een beetje moeilijk na vaders verhaal.

Moeder loog snel dat ze nu weer beter was, maar dat het voor vader onmogelijk was om weer aan het werk te gaan. ‘Hoe hard hij het ook probeert.’

De man keek vader strak aan. ‘En, mijnheer Vooys, heeft u een strafblad?’

‘Een wat?’ Andries zag dat vaders hoofd rood werd. ‘Wat denkt u wel, waar ziet u me voor aan? Ik leef aan de goede kant van de wet!’ Hij klonk woedend en kneep met zijn handen in de rugleuning van de stoel. Nerveus keek vader naar moeder, die geruststellend knikte.

‘Mijn man heeft geen strafblad, meneer,’ zei ze kalm.

De man vroeg ook nog of vader veel dronk, waarop hij alleen maar zijn hoofd schudde. Ha, dacht Andries, dát durft hij niet hardop te liegen waar de dominee bij is! Het was in elk geval een hele opluchting toen de heren en de dames weer vertrokken.

Later op de dag kwam de dominee nog een keer langs. Vader had toen allang de benen genomen. Hij zat vast weer in de kroeg, al zou hij daar alleen op de pof nog iets te drinken kunnen krijgen. De dominee zei er niets van, maar schudde even meewarig zijn hoofd. ‘Je hebt een goede indruk achtergelaten bij de commissie. De man vond twee kinderen wat weinig, maar verder vond hij het gezin geschikt.’

Moeder slaakte een opgeluchte zucht.

‘Betekent dat dat we uitgekozen zijn?’ vroeg Andries hoopvol.

‘Nee, er worden maar een paar gezinnen uitgekozen. Jullie moeten maar op God vertrouwen dat je daarbij zit.’ En de dominee vertrok weer.

De daaropvolgende dagen wist Andries niet wát hij ervan moest denken. Zouden ze uitgekozen worden of kreeg een ander, groter, gezin hun plekje? Moeder was ook zenuwachtig en kortaf, waardoor Louwina regelmatig een snauw kreeg. De enige die nergens last van had was vader. ‘Dat wordt toch niets, dat zag ik meteen!’ had hij er alleen over gezegd.

Een paar dagen later kwam de dominee opnieuw aan de deur. In zijn hand had hij een brief.

‘Ik heb goed nieuws, vrouw Vooys. Jullie mogen samen met nog vijf andere gezinnen uit de Jordaan naar de koloniën!’

Moeder barstte in tranen uit. Louwina keek haar angstig aan. ‘Moeder is gewoon blij dat we weg mogen,’ stelde Andries zijn zusje gerust. Zelf had hij een enorme grijns op zijn gezicht. Hij kon wel dansen, een nieuwe kans om te leren lezen en schrijven!

‘Kom, kom, mevrouw Vooys, u moet een hoop regelen,’ stelde de dominee moeder gerust. Hij vertelde wanneer het hele gezin ‘met alleen het hoognodige aan spullen’ zich moest melden bij de Meppelersteiger aan de Texelsche Kade.

Moeders gezicht begon te stralen. ‘Dus we gaan met een boot?’ vroeg ze.

De dominee knikte. ‘De Maatschappij van Weldadigheid heeft een beurtveer ingehuurd en die brengt jullie naar de andere kant van de Zuiderzee.’

Andries had zijn moeder, na het nieuws dat ze weg mochten uit de Jordaan, lang niet zo vrolijk gezien. Ze leek zelfs op te knappen. Ze stapte ’s morgens vroeg weer uit bed, leek makkelijker adem te kunnen halen. Het hoesten werd minder en ze kreeg weer een beetje kleur op haar wangen. Ze lachte zelfs af en toe.

Tante Minnie zag het ook. ‘Meid, dat je naar de koloniën mag, doet je duidelijk goed,’ zei ze toen moeder haar het hele verhaal vertelde.

Andries en Louwina noemden haar wel altijd ‘tante’, maar ze was niet echt familie. Vader en moeder kwamen uit Katwijk, maar waren daar jaren geleden al weggetrokken. Waarom ze naar Amsterdam waren gekomen, wist Andries eigenlijk niet echt. Ze hadden in elk geval al hun familie achtergelaten, want Andries had nooit een opa, oma, oom, tante of neefjes en nichtjes gezien. Moeder zei altijd dat het was omdat vader zijn werk in de kalkovens kwijt was geraakt. Vader wilde er helemaal niets over kwijt. Hij werd altijd kwaad als Andries hem er iets over vroeg.

Tante Minnie had hen hier opgevangen en hen wegwijs gemaakt in de Jordaan. Zij was een echte Jordanees. Ze had ervoor gezorgd dat vader werk kreeg als sjouwer in de haven, maar die baan was hij uiteindelijk door de drank weer kwijtgeraakt. Tante Minnie hielp moeder vaak als ze in de sores zat, al had ze zelf ook zes ‘snottebellen’. Haar eigen man zat bovendien vanwege diefstal in de gevangenis. ‘We zitten in hetzelfde schuitje,’ had ze wel eens tegen moeder gezegd, maar moeder vond dat tante Minnie het veel slechter getroffen had dan zij. ‘We hebben niet veel, maar vader is in elk geval altijd eerlijk aan zijn geld gekomen,’ zei ze ooit met nadruk tegen Andries.

Een week voor het vertrek naar de koloniën ging vader op een avond toch weer naar de kroeg. Moeder smeekte hem niet te gaan. ‘We hebben geen cent meer! Hoe moet je aan het eind van de week de kroegbaas betalen? Blijf alsjeblieft thuis!’

Maar vader trok zich er niks van aan. Hij zette zijn hoed op. Moeder viel huilend op haar knieën, maar ook dat kon hem niet afbrengen van zijn plan om naar de kroeg te gaan. ‘Ik ben toch zo weer terug!’ riep hij nog in de deuropening, maar Andries wist dat dat een leugen was.

Andries raapte zijn moeder van de grond, troostte haar en stopte haar als een klein kind in bed. Louwina en hij waren ook gaan slapen. Alleen toen vader diep in de nacht thuiskwam en de trap af struikelde, werd hij heel even wakker. Vloekend kwam vader naar binnen. Hij kleedde zich uit en kroop naast moeder in de bedstee.

Andries werd de volgende ochtend wakker van het geschreeuw van zijn vader. ‘Annie! Annie!’ Hij trok aan de arm van moeder, die nog naast hem in de bedstee lag. ‘Annie! Word wakker!’

Andries stond snel op en rende naar de bedstee. Vader gooide snel de dekens van zich af en sprong op de grond. ‘Het is niet goed met je moeder, jongen! Ze voelt zo koud aan en ze wordt maar niet wakker,’ had hij tegen Andries gezegd. ‘Haal snel tante Minnie!’

Andries zag over de schouder van zijn vader dat moeders huid een wasachtige kleur had en dat haar lippen blauw zagen. Hij holde in zijn pyjama naar boven en bij het buurhuis de trap weer af. Hij bonkte als een wilde op de deur, tot tante Minnie met een slaperig gezicht de deur opendeed. Ze rende met Andries mee terug naar huis, waar vader op zijn knieën voor de bedstee zat, met zijn handen voor zijn gezicht. ‘Wat heb ik gedaan? Wat heb ik gedaan?’

Tante Minnie schoof hem zonder iets te zeggen aan de kant. Ze legde haar vingers in de hals van moeder, verschoof ze een paar keer en schudde toen haar hoofd. ‘Het spijt me, ze is overleden.’

Vader zakte als een zak aardappelen op een stoel neer. Met zijn handen voor zijn gezicht huilde hij stil. Louwina sloeg haar armen om hem heen en snikte rauw. Andries stond er als versteend bij en had roerloos naar hen staan kijken. Vanbinnen deed het bij hem ongelofelijk veel pijn, maar het wilde nog niet naar buiten.

In de dagen die volgden zei vader niks en deed hij niets. Tante Minnie ging naar de dominee en samen regelden ze de begrafenis van moeder. Omdat er natuurlijk geen geld was voor een fatsoenlijke begrafenis, kreeg moeder van de stad Amsterdam een begrafenis ‘van de armen’. Dat hield in dat de gemeente de begrafenisrechten betaalde en dat ze zorgden voor een wisselkist, waarover een kleed hing met de tekst VAN DE ARMEN. De begrafenis moest bovendien ’s morgens vroeg plaatsvinden.

Op aandringen van Andries ging vader mee toen ze moeder in de kist op een handkar naar het Noorderkerkhof brachten. Moeder kreeg een graf tussen de andere arme sloebers in een achterafhoekje, waar in de vroege ochtend de mistslierten rond de grafstenen zweefden. Daar lagen ook de twee baby’s die moeder tussen Andries en Louwina had gekregen, maar die geen van beiden ouder dan een jaar waren geworden.

Het leek net of Louwina de enige was die verdriet had om de dood van haar moeder. Ze huilde bittere tranen toen de dominee aan het graf nog een paar woorden sprak. Andries sloeg zijn arm om haar heen en trok haar troostend tegen zich aan, maar het gekke was dat hij zich niet verdrietig voelde. Hij voelde alleen maar een enorme leegte vanbinnen.

Vader keek als versteend recht in het graf. Geen woord kwam er over zijn lippen. Tante Minnie staarde juist alleen peinzend in de verte.

Daarna sloften tante Minnie, vader, Andries en Louwina weer naar huis. Pa liep zonder een woord tegen tante Minnie te zeggen naar binnen. Andries draaide zich om, om haar in zijn plaats te bedanken, maar voor hij maar iets had gezegd schudde tante Minnie haar hoofd. ‘Dit is het laatste wat ik voor je moeder kon doen, jongen. Je vader is een zuiplap en die vertrouw ik voor geen cent. Meer hoeven jullie niet van mij te verwachten,’ zei ze en daarna draaide ze zich om en ging ze terug naar haar eigen kelderwoning.

Andries keek haar vol ongeloof na. Hij begreep er niets van. Waarom wilde ze nu opeens niets meer met hen te maken hebben? Juist nu ze haar harder nodig hadden dan ooit? Hoe moest het nu verder met hen? Met een vader die al zijn geld omzette in drank en zonder moeder die probeerde om het leven voor hen nog enigszins draaglijk te maken?

De rest van de week ging vader tot Andries’ verrassing niet meer naar de kroeg. Hij zat urenlang voor zich uit te staren en reageerde nauwelijks op Andries’ vragen. Toen de honger te erg werd, gaf vader zwijgend een deel van het geld dat over was. Daarvan konden ze een brood en aardappelen halen. Al die tijd liep Andries te piekeren over hoe het nu verder moest. Zouden ze nog steeds naar de kolonies mogen? Vader zei er niets over en de dominee durfde hij niet zomaar iets te vragen.

Op de dag voordat ze naar de koloniën zouden vertrekken, besloot Andries het erop te wagen. Hij ging samen met Louwina naar de Noorderkerk, om een bezoek te brengen aan de dominee. ‘Hebt u aan de maatschappij doorgegeven dat we nog maar met zijn drieën zijn? En mogen we nog wel naar de koloniën nu we geen compleet gezin meer zijn?’ vroeg hij.

De dominee schudde zijn hoofd. ‘Nee, ik had geen tijd om aan de maatschappij te melden dat jullie moeder is overleden.’ Verbaasd keek Andries hem aan: geen tijd?

De dominee zuchtte: ‘Er mogen gezinnen met beide ouders mee naar de kolonies. Dat is een voorwaarde. Maar ik heb het zo druk gehad en je moeder is nog maar een paar dagen overleden.’ Hij boog zich naar Andries toe. ‘Ik denk dat jullie morgen maar gewoon naar de plaats van vertrek moeten gaan. Als je daar zegt dat je moeder net is overleden, nemen ze jullie misschien toch mee. Ik denk dat het voor jullie het beste is,’ fluisterde hij.

Andries bedankte de dominee opgelucht en gaf hem een hand. Daarna gingen ze terug naar huis. ‘Pa, de dominee heeft gezegd dat we morgen toch gewoon naar de Texelsche Kade moeten gaan, om daar de boot te nemen naar de koloniën.’

Zijn vader zat onderuitgezakt op een stoel en hij knikte alleen maar. ’s Avonds besloot Andries een paar spullen in een krat te stoppen. Ze konden toch niet weggaan zonder ook maar iets mee te nemen? Vader was naar de kroeg gegaan om afscheid te nemen van zijn vrienden.

Pas midden in de nacht kwam hij thuis. Zonder zich uit te kleden liet hij zich, lallend en struikelend, op het bed vallen.

’s Morgens lieten Andries en Louwina hem slapen. Ze deden hun nachthemden in het krat en dat van vader ook. Bij de bakker haalden ze van het laatste geld een broodje. Daarna maakten ze pa wakker. Hij had duidelijk een stekende hoofdpijn, maar klaagde niet. Hij stopte alleen een stenen kruikje met een ooievaar op de buitenkant in het krat. ‘Heb ik van de kroegbaas gekregen voor onderweg,’ zei hij.

Ze keken nog een keer de woning rond, maar ze zagen niets meer wat het nog waard was om mee te nemen. Pa zette zijn hoge hoed op. Ze klommen de trap op naar buiten. Andries trok de deur achter zich dicht. De klik van het slot gaf hem een meer dan goed gevoel. O, het avontuur moest nog beginnen, dat wist hij wel, maar hij hoopte met heel zijn hart op een beter leven in de koloniën. Het verlaten van de Jordaan was volgens hem een goede eerste stap. Niet alleen vanwege hun armoede, de stank, het vuil, de smerige grachten en de uitzichtloosheid, maar vooral vanwege de eeuwige mogelijkheid om aan sterke drank te komen.

Hoofdstuk 3

Vader nam het krat op zijn schouder en liep zonder iets te zeggen voor hen uit naar het Fransche Pad. Langs grachten, door straten en over bruggen kwamen ze bij de haringpakkerij terecht. Daar begon de haven.

Aan de aflopende kade lagen boten die werden gelost en geladen. Ook aan de steiger bij de haringpakkerstoren lagen vissersboten te wachten. Vader had hier jaren geleden sjouwerswerk gedaan. Hij moest destijds de tonnen aan land brengen. Zwaar werk, maar pa was altijd een sterke kerel geweest en hij had er weinig moeite mee.

Ondanks het vroege uur was het al heel druk op de kade. Vissers schreeuwden naar elkaar, naar de sjouwers en de haringpakkers. Boven hun hoofden zweefden hele hordes meeuwen, die schreeuwend op de slechte vissen doken, die op de kade lagen. Het vuil van het kaken werd het water ingegooid. De rottende vis die terug de kade op spoelde zorgde voor een stank die je bijna de adem benam. Andries besloot snel om maar door zijn mond te ademen, dan kwam de smerige lucht tenminste niet in zijn neus.

Toen ze op de hoek van de singel langs de haringpakkerstoren liepen, legde Louwina haar hoofd in haar nek om naar de als windwijzer dienstdoende haring op de top van de toren te kunnen kijken. ‘Kijk, een vis,’ zei ze lachend en ze wees.

Andries moest er ook om lachen.

Aan het eind van de haringpakkerij was Louwina, die het met haar korte benen maar net bij kon houden, moe. Ze dreinde en Andries besloot haar het laatste stukje maar op zijn nek te nemen. Hij pakte haar met een zwaai op en plantte haar op zijn schouders. ‘We zijn er bijna, zus,’ zei hij en samen staken ze de brug naar de Texelsche Kade over.

De Meppelersteiger was meteen de eerste van de drie aanlegsteigers en Andries zag dat er zich een grote groep mensen had verzameld, die allemaal met angstige gezichten stonden te wachten op wat er ging komen. Hij zette Louwina weer op de grond en samen met vader voegden ze zich bij de groep. Ze keken wat onwennig om zich heen.

Aan de steiger lag een Amsterdams kopjacht van een dikke 15 meter lang met gestreken zeilen te wachten. Andries wist dat het een kopjacht was, want die had hij hiervandaan al zo vaak zien vertrekken. Vader had hem ooit verteld dat de beurtveerschippers er graag gebruik van maakten om mensen en hun handel tussen Amsterdam en verschillende steden aan de andere kant van de Zuiderzee heen en weer te varen. Dit was vast hún schip! Hij haalde opgelucht adem, want het zag er stevig uit.

Al snel hoorde Andries gemopper in een paar vreemde dialecten. Er waren blijkbaar ook arme mensen uit andere steden uitgekozen om van hieruit de oversteek naar de kolonies te maken. Andries hoorde ook dat sommige mensen achter hun hand fluisterden en lachten en dan naar de hoge hoed van vader wezen. Het zorgde ervoor dat Andries zich behoorlijk ongemakkelijk voelde.

Steeds meer mensen voegden zich bij de groep. Louwina klemde zich in de drukte die ontstond vast aan het been van Andries. ‘Moeten al die mensen op de boot?’ vroeg ze benauwd.

Andries knikte. ‘Ik denk het wel,’ mompelde hij.

In de middag verscheen eindelijk de man met de lijsten met namen en begon die af te roepen. Daardoor duwden en drongen de mensen om een plaatsje vooraan. Iedereen was het lange wachten meer dan zat en wilde zo snel mogelijk aan boord gaan om een goed plekje te zoeken. Ze probeerden zo dicht mogelijk bij de loopplank te komen, om zo snel als de naam van de familie was genoemd, die over te steken naar het dek. Vader, Andries en Louwina besloten maar een beetje achteraf te blijven staan.

Als één van de laatste werd ‘de familie Vooys, vier personen’ omgeroepen. Vader pakte het krat weer op en Andries pakte het handje van Louwina.

‘We hebben nog niet gezegd dat moeder niet meegaat,’ zei Andries zachtjes terwijl ze over de steiger liepen.

Vader haalde zijn schouders op. ‘Ga ik ook niet doen. Stel je voor dat ze dan zeggen dat we dan niet mee mogen. Wat moeten we dan? Terug naar het Fransche Pad?’

Andries schudde zijn hoofd. Hij begreep wel dat zijn vader dat niet zag zitten. Niet alleen tante Minnie had de afgelopen week niets meer van zich laten horen, alle andere buren en de dominee lieten hun gezin ook links liggen.

‘Maar wat nou als ze er straks achter komen dat we nog maar met zijn drieën zijn?’ vroeg Andries.

‘We lopen heel dicht achter het gezin dat voor ons is opgeroepen de loopplank over. Ik hoop dat niemand ziet wie bij wie hoort. Ze hebben al heel veel gezinnen langs zien komen en het is zo druk op de steiger en de loopplank, dat ze ons vast niet terugroepen,’ fluisterde vader tegen Andries.

Hij kreeg gelijk. Niemand had iets in de gaten toen ze met zijn drieën de loopplank over gingen, vlak achter een gezin dat uit zes personen bestond. Aan dek liepen ze direct de roef binnen, maar de banken langs de wanden waren al bezet en er was zeker geen plaatsje meer voor hen. Uiteindelijk vonden ze een plekje in het ruim, waar ze via een ladder in afdaalden. Daar rook het naar teer en olie, maar er lagen ook bossen stro om op te slapen.

In het vooronder werd gekookt en Andries was blij om te zien dat iedereen die meereisde niet lang daarna gratis een flinke portie gekookte aardappelen en bonen kreeg. Ze schonken bovendien koffie en thee, maar tot Andries’ opluchting zei de schipper duidelijk dat er deze reis geen sterke drank werd geschonken.

Andries stond samen met Louwina aan dek toen aan het eind van de middag de bemanning de trossen losgooide en de zeilen hees. Terwijl de mannen tegen elkaar schreeuwden en met lieren en katrollen ervoor zorgden dat de zeilen in de wind stonden, voeren ze de haven uit.

Samen hadden ze in de schemer naar Amsterdam gekeken terwijl ze langs het nieuwe oostelijk dok voeren. De wind wakkerde aan en de geur van het tegen de boot klotsende water werd hoe verder ze van Amsterdam zeilden zouter.

‘Misschien wel de laatste keer dat we de stad zien,’ zei Andries.

Aanvankelijk zagen ze nog wat huizen, maar op den duur werd het daarvoor te donker. Bovendien kwamen ze in het open water van de Zuiderzee en lieten ze de kust achter zich.

Louwina vond het eerst een beetje eng. ‘Wat als we vergaan, Andries?’ zei ze met grote ogen van angst.

‘Dat doen we heus niet,’ troostte Andries haar, al was hij er zelf ook niet zeker van dat de overtocht veilig was met zoveel mensen aan boord. Laatst was er nog een beurtschip met man en muis vergaan, wist hij.

Louwina was door alle toestanden zo moe geworden dat ze uiteindelijk bijna staand in slaap viel. Andries bracht haar terug naar vader in het ruim, waar hij haar in het stro te slapen legde. Hij keek op om te vragen of vader op Louwina wilde letten, maar tot zijn afschuw nam pa stiekem slokjes uit de aarden kruik die hij van de kroegbaas had meegekregen. Andries slaakte een diepe zucht en ging zonder iets te zeggen terug naar boven.

Het was ondertussen gaan regenen, maar het was niet koud en de zee was zo glad als een spiegel.

En zo zit hij nu te piekeren over de afgelopen weken.

Andries staat op. Hij strekt zijn stijf geworden benen en wrijft het water zo goed en zo kwaad als het gaat uit zijn broek. Met zijn handen strijkt hij zijn natte haar uit zijn gezicht en hij zoekt zich een weg naar het ruim. Vader en Louwina zijn allebei al vast in slaap. De aarden kruik ligt ook in het stro en lijkt leeg. Andries schuift tussen hen in. Hij luistert nog even naar het gesnurk dat uit alle richtingen lijkt te komen. Het geschommel van het schip doet nog even iets raars met zijn maag, maar gelukkig is hij er al snel aan gewend. Het duurt niet lang of het gewieg helpt hem in slaap.

Kleng, kleng, kleng! De volgende ochtend worden ze al vroeg gewekt door een man die met een lepel op een pan slaat. Hij deelt bij wijze van ontbijt aan iedereen dikke klodders pap uit.

‘Lekker,’ zegt Louwina, als ze een lepel in haar mond stopt.

Voorlopig wordt er in elk geval goed voor ons gezorgd, denkt Andries.

Als iedereen van zijn pap eet, komt iemand van de scheepsbemanning naar beneden. ‘We zijn net tussen de eilandjes Urk en Schokland doorgevaren en zijn nu bijna in Blokzijl,’ roept hij.

‘Hoe lang moeten we nog op deze boot blijven?’ vraagt Louwina aan vader.

Hij weet het niet, maar een man die naast hem zit vertelt dat ze waarschijnlijk in Blokzijl van boord moeten, om daar over te stappen op een ander schip. ‘Dat schip is een platbodem en doordat die minder diepgang heeft, kan het gemakkelijker door het ondiepe water van de vaarten, riviertjes en kanalen varen dan dit jacht,’ legt hij uit.

Vader kijkt even stiekem om zich heen en graait dan de stenen fles uit het stro. De dop zit er niet meer op en als hij de fles omgekeerd boven zijn mond houdt, vallen er nog maar een paar druppels uit. Andries is blij dat er niets meer in zit. Vader is altijd op zijn best als hij niet drinkt en Andries heeft geen idee wat hun vandaag allemaal nog te wachten staat.

De man naast hem heeft het ook gezien. ‘Als het druk is bij de sluis, dan is de kans groot dat we daar een tijdje moeten wachten. Gelukkig hebben ze in Blokzijl goede kroegen, dus ik denk dat wij ons daar wel vermaken. Kunnen we even de benen strekken,’ zegt hij en hij geeft vader een ferme klap op zijn schouder.

Vader moet erom lachen, maar Andries kijkt de man kwaad aan.

‘Andries, zullen we even naar buiten gaan?’ Louwina trekt haar broer mee richting de trap. Op het dek rukt de wind stevig aan hun haren. Het is wat harder gaan waaien en dat zorgt ook voor wat meer golven. Samen lopen ze naar de achtersteven. In de verte ziet Andries nog net de punt van een eiland. Daarna lopen ze door naar de boeg en daar zien ze aan de horizon de wal die het vaste land beschermt.

Het kopjacht zeilt zonder te twijfelen recht in de richting van de wal en als ze dichterbij komen, ziet Andries dat ze via een vaart het land binnen kunnen varen. Zo snel mogelijk worden de zeilen gestreken.

Op de wal staat een man met zijn paard klaar. Een matroos gooit de man een touw toe. Louwina kijkt nieuwsgierig toe.

‘Wat doet die man?’ vraagt Louwina.

Andries lacht. ‘Dat is een jager. Zo noemen ze iemand die met een paard een schip voorttrekt waar het niet kan zeilen.’

Even later passeren ze een sluis met zware sluisdeuren, die wijd openstaan om schepen de haven van Blokzijl binnen te laten.

Hoofdstuk 4

Terwijl ze door het paard van de jager de haven binnen worden getrokken kijken Andries en Louwina met grote ogen rond. Het dorp Blokzijl ligt rond de haven en lijkt welvarend. Over de hele lengte van de kade staan fraaie Hollandse pakhuizen en woonhuizen, die rijk versierd zijn. Het lijkt wel op Amsterdam, maar dan kleiner, denkt Andries.

‘Kijk, een kanon!’ roept Louwina en ze wijst naar het eind van de kade, waar inderdaad een groot, zwart kanon staat.