Colofon

Nur 283-284/W042001

Bisac JUV016060 / YAF024070

© MMXX Nederlandse editie: Uitgeverij Kluitman Alkmaar B.V.

© MMXIX Tekst: Rena Finder

Published by arrangement with Scholastic Inc., 557 Broadway, New York, USA.

Oorspronkelijke titel: My Survival: A Girl on Schindler’s List

Nederlandse vertaling: Carla Hazewindus

Boekontwerp: Maeve Norton

Nederlandse belettering: Mariska Cock

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

© Foto’s: achtergrond omslag en door het hele boek: Yad Vashem;

p. 137 boven: Universal History Archive/Getty Images;

p. 137 onder: Jeremy Ryan Wolting/Shutterstock;

p. 138: dpa/picture-alliance/dpa/AP Images;

p. 139: Yad Vashem.

Alle andere foto’s zijn eigendom van Rena Finder.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie
in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

kluitman.nl

Met liefde en dankbaarheid

voor Margot Stern Strom,

medeoprichter van Facing History and Ourselves.

Zij gaf overlevenden een plek waar ze hun verhalen konden vertellen.

1.

Oktober 1944

Dodenkamp Auschwitz

Het was ijzig koud op de avond dat mijn moeder en ik door Duitse soldaten in een goederentrein werden gestopt die ons vanuit Plaszow in Polen naar Auschwitz, het grootste vernietigingskamp van de nazi’s, zou brengen. De trein telde twee veewagons en in elke wagon zaten 150 vrouwelijke gevangenen dicht op elkaar gepakt. Ik was toen veertien jaar, en een van de jongsten.

Laat in de avond kwamen we in Auschwitz aan. Bewakers trokken de deuren van de wagons open en brulden dat we eruit moesten springen. Vervolgens werden we naar een lange houten barak gebracht, met rijen banken langs de muren.

‘Kleren uit!’ werd er geschreeuwd. ‘Jullie komen hier straks weer terug om jullie spullen op te halen – na het douchen.’

Ze dreven ons een ruimte van ongeveer zes bij zes meter in. Het was er erg donker, maar we konden wel zien dat er pijpleidingen over de hele lengte van het plafond liepen. In Krakau hadden we angstaanjagende geruchten gehoord over wat er in de concentratiekampen met Joden gebeurde. Wat voor douche was dit? Zouden we hier sterven?

***

Als je het dodenkamp Auschwitz niet hebt meegemaakt, kun je je eigenlijk niet voorstellen hoe het daar was, en ik kan het ook niet echt beschrijven. Toch heb ik bijna mijn hele volwassen leven geprobeerd om zo goed mogelijk uit te leggen wat de Holocaust inhield. Dat deed ik door lezingen te geven op middelbare scholen en universiteiten, voor kerkgenootschappen en in synagogen. Net als veel andere overlevenden voel ik het namelijk als mijn plicht om mijn verhaal te blijven vertellen. De Holocaust is de systematische massamoord op het Joodse volk door nazi-Duitsland en zijn bondgenoten. De Holocaust mag nooit worden vergeten en nooit meer gebeuren, maar wat kunnen we doen om dit te voorkomen? Jij, lieve lezer, kunt daarbij helpen. Eén enkel iemand die de moed heeft om het op te nemen voor onschuldige mensen, kan een groot verschil maken.

En ik kan dat weten, want ik leef nog dankzij iemand die weigerde alleen maar toe te kijken, zonder iets te doen. Zijn naam was Oskar Schindler.

2.

1930 en later

Een andere wereld

Om het verhaal dat je nu gaat lezen beter te kunnen begrijpen, is het handig iets te weten over mijn kindertijd en waar ik vandaan kom. Maar bedenk wel dat ik nu al negentig jaar ben en dat dit herinneringen zijn uit het begin van mijn tienertijd. Dat is dus lang geleden, en sommige herinneringen veranderen een beetje in de loop der jaren. Ik kan je niet garanderen dat alles precies zo is gegaan als ik het me herinner, en bepaalde kleine details zijn misschien niet meer helemaal correct. Maar wat ik je wel kan verzekeren, is dat alles wat ik je vertel de waarheid is, en echt is gebeurd.

Ik ben in 1929 geboren in Krakau, de vroegere, historische hoofdstad van Polen. In die tijd was Krakau het centrum van het artistieke en culturele leven van het land. Er was een beroemde universiteit, die werd bezocht door studenten uit de hele wereld, en door de stad reden trams waarmee mensen naar kantoren, musea en bibliotheken gingen.

Ik woonde met mijn moeder Rosa en mijn vader Moses in een van de vele appartementsgebouwen die Krakau telde. Ons huis lag niet ver van het centrum van de stad en ernaast was een franciscanenklooster. Op de vierde verdieping, vlak onder ons appartement, was een balkon waar je via het trappenhuis kon komen. Vanaf dat balkon keek je zo de tuin van het klooster in, waar fruitbomen en bloeiende struiken stonden. ’s Ochtends vroeg liepen de monniken in hun lange bruine pijen langzaam rondjes door de tuin, terwijl ze aan het bidden waren met een snoer van houten kralen in de hand. Eigenlijk was mijn vroege jeugd voor het grootste deel net als die kloostertuin: rustig en fijn.

In de slaapkamer van mijn ouders stond een grote houten kledingkast en in de keuken werd gekookt op een ijzeren fornuis dat op steenkool werd gestookt. Een keer per week kwam een Poolse vrouw bij ons schoonmaken, en op koude dagen liep ze met een ijzeren emmer de vier marmeren trappen af naar de kelder, vulde de emmer met kolen en droeg die weer naar boven. Drie op kolen gestookte kachels verwarmden ons hele appartement.

Ik herinner me ook nog andere details uit mijn kindertijd. We spraken bijvoorbeeld voornamelijk Pools, maar op een gegeven moment nam mijn moeder iemand in dienst om mij Duits te leren. Later, toen ik eenmaal in Amerika was, wilde ik vanwege alle gruwelijkheden die mijn familie en ik in nazi-Duitsland hebben meegemaakt, nooit meer Duits horen of spreken.

***

Mijn vader was een goed mens. Hij was lief en zorgzaam voor mij en mijn moeder en hij stond altijd klaar om andere mensen te helpen. Van beroep was hij handelsreiziger voor een bedrijf in chirurgische instrumenten en ziekenhuisbenodigdheden. Elke maandagochtend verliet hij Krakau met de trein om langs klanten buiten de stad te gaan. Vrijdagmiddag kwam hij weer thuis, want dan begon de sabbat. De sabbat duurt van vrijdag na zonsondergang tot zaterdag na zonsondergang en voor Joden is dit altijd het heiligste deel van de week geweest. Tijdens deze vierentwintig uur houden gelovige Joden zich bezig met religieuze studie en mogen ze niet werken. Zelfs het knopje van het licht aandoen wordt als werk beschouwd en is op sabbat verboden.

Ik was enig kind, maar mijn moeder kwam uit een gezin van zeven kinderen en mijn vader uit een gezin van acht. De ouders van mijn moeder, Hannah en Isaac, woonden in een appartement bij ons om de hoek, en aan de overkant van de rivier de Wisla, de rivier waaraan Krakau ligt, woonden diverse neefjes en nichtjes van mij. Verder woonden er broers en zussen van mijn moeder in Berlijn, ongeveer acht uur reizen met de trein. Als kind had ik dus veel familie om me heen. In de zomer huurden we met z’n allen een vakantiehuis in het dorpje Zawoja, in de buurt van de beroemde berg Babia Góra (Góra betekent ‘berg’ in het Pools). Daar wandelden we, zwommen in beekjes en plukten paddenstoelen en sappige bramen.

In de vakantie kwam er vaak een wat oudere vrouw op ons passen als onze ouders, tantes en ooms de Babia Góra gingen beklimmen. Op een keer, toen de volwassen mensen de bergen in waren getrokken, werd de hemel plotseling donker. Even later begon het vreselijk te regenen en zo hard te onweren dat de ramen trilden. Wij kinderen waren niet zo bang, maar onze oppas was doodsbenauwd en we moesten van haar knielen en bidden. Dat was best raar, want wat wist een stelletje Joodse kinderen nou van christelijke gebeden? Maar om haar een plezier te doen, deden we het toch maar.

Als ik tegenwoordig word uitgenodigd om over mijn kindertijd te vertellen, vragen scholieren vaak of ik toen iets gemerkt hebt van antisemitisme. Reken maar. Veel van onze buren deden geen enkele moeite om te verbergen dat ze een hekel aan Joden hadden. Natuurlijk heeft iedereen die de Holocaust heeft meegemaakt zijn of haar eigen herinneringen en is de manier waarop mensen werden behandeld afhankelijk van de omgeving waarin ze opgroeiden. Maar in mijn geboorteplaats Krakau was het antisemitisme duidelijk aanwezig. Je kon het merken aan de blik waarmee mensen naar je keken. En soms deden ze wel iets ergers dan alleen maar kijken, dat ondervond ik toen ik zes jaar was en voor het eerst naar school ging.

***

Krakau had een grote Joodse bevolking: ongeveer 60.000 van de 200.000 inwoners waren Joods. Er was een privéschool voor Joodse meisjes, maar die was een paar kilometer van ons huis en mijn ouders vonden het geen fijn idee dat ik dat hele eind elke dag in mijn eentje zou moeten lopen. Daarom stuurden ze me naar een openbare school bij ons om de hoek. De school was zo dichtbij dat mijn moeder vanaf het balkon van onze woning kon controleren of alles in orde was als ik op de binnenplaats van de school speelde.

Op mijn eerste schooldag was ik met een paar andere kinderen van vijf en zes jaar aan het hinkelen op het schoolplein. Opeens pakte een van de meisjes een steen op en gooide die naar me.

‘Ga naar huis, vieze Jood,’ riep ze.

Had ik dat goed gehoord? Ik was zo geschrokken dat ik niks terug kon zeggen. Toen de school ’s middags uitging, rende ik meteen naar huis en vertelde aan mijn moeder wat er was gebeurd. ‘Waarom zei dat meisje dat ik vies was?’ vroeg ik. ‘Ik ben niet vies!’

Mijn moeder vertelde dat sommige mensen zeiden dat we vies waren omdat wij een andere geloof hadden dan zij, en dat ze een hekel aan ons hadden. Ik snapte er niks van, maar ja, ik was pas zes, dus wat begreep ik van dit soort dingen? Ik hield van iedereen en ik vond het leuk om met de andere meisjes op school te spelen. Wat maakte het nou uit wat voor geloof ze hadden?

De volgende dag nam mijn moeder me mee naar de bibliotheek in de buurt om een boek te zoeken waarin werd uitgelegd wat antisemitisme was. Ik kan me niet herinneren dat ze zo’n boek vond, maar ik weet nog wel dat ze zei: ‘Niet iedereen zal je aardig vinden in het leven, en jij zult ook niet iedereen aardig vinden. Maar dat is nog geen reden om iemand te haten.’