2e druk

Nur283/W021802

BISAC JUV016070

© Uitgeverij Kluitman Alkmaar B.V.

© MMXVIII Tekst: Christine Linneweever

Omslagontwerp en illustratie binnenwerk: Studio Jan de Boer

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Illustratie schutblad: Kaart van graafschap Zutphen, 1627,
Pieter van der Keere.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie

in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

kluitman.nl

Hoofdstuk 1

Winethereswic, 20 mei 1432

Met een klap zet boer Allert zijn kom op de ruwhouten tafel. De laatste druppels soep springen eruit. Zijn zoon Aelwijn kijkt geschrokken op. Het gezicht van zijn vader staat woedend. Snel kijkt hij naar zijn moeder, die onder de tafel zenuwachtig met haar rode, ruwe handen aan haar schort zit te friemelen. Hij ziet dat ze geluidloos zit te huilen. Stille tranen rollen over haar wangen. Haar dikke blonde vlecht valt over haar schouder als ze haar blik op haar handen richt. Een koude rilling glijdt over zijn rug. Niet weer, denkt Aelwijn.

Ze is veranderd, sinds zijn zusje een maand geleden is gestorven. Ze was zo blij geweest met de komst van het kleine meisje. De hele tijd hield ze de baby dicht tegen zich aan en zong zachtjes liedjes voor haar.

Zijn moeder had het niet gemakkelijk gehad tijdens de zwangerschap. Haar buik was wel gegroeid, maar haar gezicht was steeds verder ingevallen. En op het laatst waren haar voeten en benen zo dik, dat ze nauwelijks meer kon lopen. Haar prachtige blonde haar was dof en piekerig geworden. Aelwijn en zijn vader hadden haar zo veel mogelijk werk uit handen genomen om het haar zo gemakkelijk mogelijk te maken.

Toch was zijn moeder al die tijd vrolijk gebleven. Ze had Aelwijn verteld dat ze dit kindje ook zou leren schrijven en rekenen. Net als ze het hem had geleerd. Ze had er echt naar uitgekeken.

Aelwijn was blij geweest toen het kindje eindelijk geboren was. Hij had gedacht dat alles nu goed zou komen en dat ze samen weer net zoveel plezier zouden hebben als voordat zijn moeder zwanger was.

Maar hij had het mis gehad. Het meisje, dat Lentken was genoemd, wilde niet goed drinken. In de eerste weken had ze alleen maar gehuild. Zijn moeder had er alles aan gedaan om haar zo goed mogelijk te verzorgen, maar niets hielp. Na verloop van tijd werd het geschreeuw minder luid, en uiteindelijk stopte het helemaal. Het kleine meisje had heel stil in het gevlochten wiegje gelegen, dat door zijn vader was gemaakt.

En op een ochtend was ze dood. Zijn moeder had hartverscheurend gehuild. Ze was ontroostbaar geweest toen ze het drie maanden oude meisje in een doek hadden gewikkeld en het hadden begraven. Aelwijn had er alles aan gedaan om haar te troosten, maar vanaf dat moment had hij haar niet meer zien lachen.

De dood van zijn zusje was trouwens niet de enige reden waarom het de laatste maanden steeds moeilijker was gegaan. Alles zat tegen. De oogst van dit jaar dreigt te mislukken, ondanks het geploeter van Aelwijn en zijn ouders op het land, alle uren dat het licht is. Er is de laatste tijd veel te veel regen gevallen.

De modder kruipt vaak tot in zijn klompen. Zijn kousen zitten ’s avonds als ze thuiskomen vastgekoekt aan zijn voeten. Vader en hij graven zo veel mogelijk geultjes om het overvloedige water van de hooggelegen akker weg te laten lopen. Zijn handen doen nog pijn van de blaren. Het heeft wel wat geholpen, maar het zaaimateriaal was al slecht van kwaliteit. Ondanks al het harde werk doen de plantjes het niet goed. Ze blijven te klein en dragen onvoldoende vrucht.

Vanmiddag is de leenheer langs geweest. Aelwijn zag heer Geert van Rhemen en Dravenhorst al van verre aankomen langs de Wolverbeek. De ridder reed op een grote zwarte hengst. Het was echt een prachtig dier. Ongetwijfeld uit zijn eigen fokkerij. Geert en zijn broers Adolf en Lubbert staan bekend om de paarden die op kasteel Ravenhorst worden gefokt. Ze kopen al generaties lang paarden met de beste bloedlijnen aan om daar hun fokmateriaal mee te verbeteren.

Hoewel Aelwijn gek op paarden is, waren hij en zijn moeder op verzoek van vader zoals altijd snel teruggegaan naar het huis. Aelwijn vond het niet erg. Heer Geert is geen prettig mens. Zijn enge blauwe ogen geven hem, samen met zijn kromme neus, korte zwarte baard en dikke wenkbrauwen, een griezelige uitstraling.

Heer Geert kwam waarschijnlijk kijken hoe de gewassen ervoor stonden. Hij wist natuurlijk ook wel dat de kwaliteit door de hevige regenval van de afgelopen tijd zou tegenvallen. Eigenlijk is de ridder hier zelf ook verantwoordelijk voor, omdat hij voor beter zaaigoed had moeten zorgen. Met beter zaaigoed was de kans op een goede oogst veel groter, maar als horige boer zei je dat natuurlijk niet. En zeker niet tegen de ridder van de Ravenhorst. Want de broers van kasteel Ravenhorst waren niet alleen uitstekende paardenfokkers, maar stonden in de omgeving ook vooral bekend als roofridders. Die titel hadden ze niet verdiend omdat ze zo aardig waren. Van de drie was Geert de agressiefste.

Vanavond hadden ze opnieuw dunne soep gegeten, die door zijn moeder was klaargemaakt. Waterig spul, met als je goed zocht hier en daar iets groens. Geen vlees of kip. Vader had dit jaar geen dieren geslacht. De eieren en de melk waren te hard nodig en er was geen geld voor nieuwe dieren. Moeder had er een kom melk en een homp droog speltbrood bij gegeven, maar ook dat had Aelwijns maag niet echt gevuld. Zijn buik knorde nog steeds.

Aelwijn kijkt recht in de ogen van zijn vader. Het lijkt alsof hij is vergeten waarom hij zijn kom zo hard op tafel heeft gezet. Met een glazige blik staart hij voor zich uit. ‘Heer Geert was niet erg tevreden over de gewassen,’ zegt hij schor. ‘Hij verwacht dat de oogst dit jaar tegen zal vallen en dat het moeilijk wordt om de zolder van zijn korenspieker vol te krijgen. Hij wil volgend jaar een veel betere oogst, en hij heeft de pacht omhoog gedaan.’

Het gezicht van Aelwijns moeder wordt wit van schrik. Onder de tafel knijpt ze haar schort nerveus tot een prop. ‘De pacht omhoog gedaan? Op dit moment? Maar… maar we hebben maar net genoeg geld om de huidige pacht te betalen,’ stamelt ze.

Vader knikt langzaam. ‘Ik weet het, lieve Hanna. En nu hebben we dus niet genoeg. Ik moet bijbetalen, maar ik weet niet waarvan. Ik heb wel tegen de ridder gezegd dat we er zelf ook de dupe van zijn als de oogst tegenvalt. Maar daar had hij geen boodschap aan.’

Vader staat met een ruk op van tafel. Bij het vage schijnsel van het vuur ziet Aelwijn de bezorgde blik waarmee hij naar hen kijkt. Aelwijn slikt. Hij wil zijn vader eigenlijk vragen hoe het nu verder moet, maar hij durft niet.

Ik ben ook een kostenpost, een mond om te vullen, denkt hij.

Aelwijn wil verder niet meer horen wat de ridder te zeggen had. ‘Ik ga naar bed,’ zegt hij kort en hij loopt naar de hoek van het huis waar de stromatrassen liggen. Aelwijn kruipt diep onder de oude staldeken en hoopt dat hij snel in slaap zal vallen. Hij doet zijn ogen stijf dicht en probeert aan leuke dingen te denken, maar toch hoort hij zijn vader en moeder verder praten over het bezoek van heer Geert.

‘Als het volgend jaar weer tegenzit, hebben we echt grote problemen,’ zegt zijn vader. ‘Een goede oogst begint bij de broers van de Ravenhorst zelf. Goed graan om te zaaien, daar draait het allemaal om,’ voegt hij er op bittere toon aan toe.

Aelwijn hoort zijn vader rondlopen. ‘Maar ik moet eerst een manier bedenken om de rest van de pachtschuld van dit jaar te betalen. En ik heb geen idee hoe ik aan het geld moet komen. We hebben niets meer wat we nog op de markt kunnen verkopen. Het eten dat nog op de zolder ligt, hebben we straks zelf hard nodig om de winter te overleven. De boeren hier in de buurt pachten ook allemaal van de Ravenhorst. Ze hebben dezelfde problemen als wij. Zij kunnen mij het geld niet lenen.’

Aelwijns moeder ruimt de tafel af en maakt met behulp van zand en kruiden de kommen schoon. ‘Hoelang hebben we nog om het geld bij elkaar te krijgen?’ vraagt ze zacht.

Vader zucht diep. ‘Heer Geert heeft gezegd dat ik het over twee weken moet brengen. Ik verwacht niet dat ik dan nog uitstel van betaling krijg. Als ik het geld op dat moment niet heb, moeten we misschien vertrekken.’

Aelwijn hoort zijn moeder snikken. Hij draait zich woest op zijn andere zij. Waarom zijn zij toch afhankelijk van zo’n stelletje naarlingen? Zijn vader en moeder hebben het hele jaar zo hard gewerkt, en nog maken die drie het hun moeilijk. En waarvoor? Zij hebben geld zat. Ze wonen in een kasteel en fokken de kostbaarste paarden. Bovendien ontvangen ze elk jaar de pacht en een groot deel van de oogst van de horige boeren die op de veertien boerderijen van het kasteel wonen en werken.

Maar dat is nog niet alles. In de omgeving is het algemeen bekend dat de broers van de Ravenhorst vaak ronddolen over hun landerijen en reizigers overvallen, die dan al hun bezittingen moeten afstaan. De roofridders moeten inmiddels schatrijk zijn.

Aelwijn weet dat het geen fabeltje is. Hij was zelf twee weken geleden toeschouwer van zo’n overval. Hoewel er niet veel in zijn maag zit, komt de inhoud toch naar boven als hij eraan terugdenkt hoe een man van God door hen werd behandeld.

Hij was die dag op pad met zijn vriend Bartold, de oudste zoon van de boer die boerderij Bonnink pachtte van de Ravenhorst. De jongens zijn praktisch samen opgegroeid. Vroeger speelden ze riddertje en reden ze op hun houten stokpaardjes, die waren gemaakt van een boomtak. Nu is de tijd van riddertje spelen wel voorbij, want Aelwijn en Bartold zijn inmiddels zeventien. Maar hun vriendschap is gebleven.

Ze waren samen het veengebied in gegaan om paddenstoelen te zoeken voor de moeder van Bartold. Je moet daar wel de weg weten, anders kun je in het moeras vast komen te zitten. Daarom komen eigenlijk alleen bewoners van omliggende boerderijen in het veengebied.

Bartold en Aelwijn hadden elkaar dan ook verbaasd aangekeken toen ze over het pad een aanspanning aan zagen komen. Het was een heel eenvoudig wagentje, met een stevig klein paardje ervoor. Toen de aanspanning dichterbij was, zagen Aelwijn en Bartold dat op de bok een dikke, gedrongen monnik zat. Hij droeg een bruine pij en had de kap over zijn hoofd geslagen.

Bartold trok Aelwijn een beetje aan de kant om de monnik voorbij te laten gaan, want ze wisten heel goed dat je eerbied hoorde te hebben voor mannen die behoorden tot de geestelijke stand. Op het moment dat de aanspanning voorbijreed, kwamen er in een wilde galop ruiters aan over het pad.

De monnik trok met een ruk de kap van zijn hoofd en keek geschrokken achterom. Drie mannen naderden snel. Ze schreeuwden en zwaaiden met hun zwaarden. Ze droegen maliënkolders en daaroverheen een wapenrok. Op de borst stond een rood familiewapen met over het midden een golvende dwarsbalk van zilveren en groene strepen, met daarbovenop drie zwemmende gouden eenden.

‘De ridders van de Ravenhorst,’ fluisterde Aelwijn geschrokken.

Bartold had sneller in de gaten wat er aan de hand was dan Aelwijn. Hij trok zijn vriend, die verstijfd van angst toekeek, verder achteruit de struiken in. Daar zakten ze in een greppel, waar ze door de bomen en struiken werden afgeschermd van de weg. Niemand die hen daar kon zien.

De monnik gaf zijn paardje een flinke klap met zijn zweep en schreeuwde dat het vooruit moest, maar het bruine dier kwam van schrik alleen maar op zijn achterbenen omhoog.

De drie ruiters stoven de aanspanning voorbij en remden daarna af. Midden op het pad draaiden ze hun paarden om. Een van hen pakte het paardje van de kloosterling bij het leidsel en heer Geert stuurde zijn zwarte hengst naast de bok. Hij bekeek de monnik eens goed en krabde in zijn baard. ‘Weet u wel dat u zich op mijn landgoed bevindt?’ vroeg hij aan de monnik.

De monnik maakte zich zo klein mogelijk en schudde zijn hoofd. ‘Nee, heer. Ik denk dat ik verdwaald ben,’ zei hij zacht.

Geert grijnsde en trok daarna een serieus gezicht. ‘Dat is heel vervelend. Waar moet u naartoe? Dan kunnen wij u misschien weer op weg helpen.’ Hij klonk vriendelijk.

Aelwijn haalde opgelucht adem. Veel mensen vertelden de wildste verhalen over de broers Van Rhemen, maar nu zag hij toch met eigen ogen dat het allemaal nog wel meeviel. Dat ze deze geestelijke met respect behandelden, zoals het hoorde.

‘Ik moet een boodschap van de bisschop van Utrecht naar de heerlijkheid Bredevoort brengen,’ antwoordde de monnik.

Geert had daarna hardop gelachen. En Aelwijn weet nog precies hoe akelig dat had geklonken. Een koud gevoel had zich in zijn borst genesteld.

‘De bisschop van Utrecht nog wel? Nou, dat kan, maar dan wil ik wel eerst graag tol van u ontvangen. Want u dacht toch niet dat u gratis over onze wegen mocht reizen?’ snauwde Geert.

De monnik schudde zijn hoofd. Hij draaide zich half om en pakte een kistje. ‘Wat is de prijs?’ vroeg hij.

Geert gaf geen antwoord, maar griste bliksemsnel het kistje uit de handen van de monnik. Hij deed het open en zijn ogen begonnen te glinsteren. Met een klap sloeg hij de deksel weer dicht. ‘Dit is niet genoeg,’ zei hij tegen de geschrokken monnik.

Die begon nu duidelijk zijn geduld te verliezen. ‘Meer heb ik niet. Dus neem mijn geld en laat me erdoor,’ zei hij.

Maar Geert hoorde hem niet, of hij deed alsof hij hem niet hoorde. ‘Afstappen!’ zei hij tegen de monnik en hij wenkte zijn broer, die nog midden op de weg stond. ‘Lubbert, doorzoek jij zijn spullen.’

De monnik schudde zijn hoofd, maar dat had hij misschien beter niet kunnen doen. ‘Afstappen!’ schreeuwde Geert en hij greep de monnik bij de kap van zijn pij. Met een ruk sleurde hij de kleine man van het karretje. ‘Op je knieën!’

Aelwijn zag dat de monnik nog even twijfelde, maar toen toch deed wat er van hem werd gevraagd.

Intussen was Lubbert dichterbij gekomen. Hij had dezelfde blauwe ogen als Geert. Lubbert stapte van zijn paard en gooide het leidsel over een tak vlak bij de plek waar Aelwijn en Bartold zaten. De jongens hielden geschrokken hun adem in, maar Lubbert zag hen niet.

Geert fluisterde iets in Lubberts oor. Die knikte en grijnsde gemeen. Daarna graaide de jongste broer door de spullen in de mand achter op het karretje. Hij viste er eerst een gouden kelk en daarna een gouden schaal uit. Beide hield hij omhoog. De monnik liet zijn hoofd hangen.

‘Mooi,’ zei Geert.

Lubbert stopte de schaal en de kelk in een zak.

‘Je zei dat je niet meer had. Dacht je dat we geen interesse zouden hebben in deze vasa sacra? Of wilde je het kerkelijk vaatwerk voor jezelf houden?’ vroeg Geert aan de monnik. Hij wachtte niet op antwoord, maar verkocht de geknielde figuur met zijn zwaard een harde slag tegen zijn hoofd. De kleine monnik klapte tegen de grond en bleef daar roerloos liggen.

‘We nemen hem mee en vragen de bisschop van Utrecht om losgeld,’ zei Geert tegen zijn broers.

Lubbert pakte het lichaam van de monnik op alsof het een zak wortelen was. Aelwijn zag bloed van zijn hoofd op de grond druppelen. Lubbert gooide hem op het wagentje en stapte zelf weer op zijn paard.

Adolf nam het tegenstribbelende paardje aan de hand mee. Samen reden ze weg in de richting van de Ravenhorst.

Hoofdstuk 2

In de week na het bezoek van heer Geert is de vader van Aelwijn zwijgzaam. Tijdens het werk op de boerderij geeft hij alleen zo nu en dan een aanwijzing, maar verder praat hij nergens over. Aelwijn voelt wel dat zijn vader af en toe met een peinzende blik vanuit zijn ooghoeken naar hem kijkt. Hij heeft geen idee waar hij aan denkt en krijgt er zo langzamerhand de kriebels van.

Aelwijn houdt heel veel van zijn ouders. Allert, die net als alle andere boeren in de buurt is vernoemd naar de naam van zijn boerderij en dus bekendstaat als Mateman, is wel wat stug, maar hij heeft het hart op de juiste plaats en hij houdt zielsveel van zijn vrouw. Hij is nooit een grote prater; nu zegt hij bijna níéts meer, en daardoor weet Aelwijn dat hij grote zorgen heeft. Hij probeert zijn vader daarom zo goed mogelijk te helpen. Jammer dat ik verder niets kan bijdragen om de zorgen van mijn ouders te verlichten, denkt hij.

Zijn moeder Hanna heeft een speciaal plaatsje in Aelwijns hart. Ze is in zijn ogen een heel bijzonder mens. Vergeleken met de stoere boerinnen in de omgeving is zijn moeder mooi en elegant. Ze heeft fijne gelaatstrekken en prachtig blond haar, dat ze vaak in een bijzondere vlecht opsteekt. Bovendien kan ze lezen, schrijven en rekenen, en dat is voor een boerin heel ongewoon. Ze heeft het ook aan Aelwijn geleerd.

Aelwijn herinnert zich de eerste keer dat hij schrijfles kreeg nog goed. Ze zaten samen aan de tafel en zijn moeder schilde knollen voor het avondeten. Op de tafel stond een pan met water, waar ze de geschilde knollen in liet plonzen. De schillen vielen op het tafelblad. Hanna wees naar een schil. ‘Kijk, Aelwijn. Deze schil lijkt precies op de letter O. Kun jij die ook schrijven?’

Aelwijn had zijn wijsvinger in het water gedoopt en de letter O in het stof op het tafelblad geschreven.

Zijn moeder moest erom lachen. ‘Goed gedaan!’ Elke schil werd daarna gebruikt om een nieuwe letter te maken. Ze hadden er samen veel plezier in gehad.

Aelwijn heeft haar weleens gevraagd wie haar lezen en schrijven geleerd heeft, maar daar wil ze niet veel over zeggen. Alleen dat ze dicht bij een kasteel is opgegroeid en dat ze daar bevriend is geraakt met een jonkvrouw, die haar meenam naar haar lessen. Verder niets. Ook over haar familie heeft ze nooit iets verteld.

Aelwijn is niet de enige die haar bijzonder vindt. Hij heeft gemerkt dat de boeren uit de buurt dat ook vinden, en niet altijd in positieve zin. Zijn moeder komt van oorsprong niet uit de omgeving, en in de jaren dat ze er nu woont, heeft ze weinig vrienden gemaakt. Ze blijft altijd op hun eigen erf en gaat nooit op bezoek bij een boerin van een nabijgelegen boerderij. Alleen op zondag gaat ze trouw naar de Jacobskerk, die in het centrum van het dorp Winethereswic ligt.

Vorige week nog, toen hij achter zijn vader en moeder de kerk uit liep, hoorde hij boerinnen uit de buurt met elkaar kletsen. ‘Kijk, de vrouw van Allert loopt weer met haar neus in de wind. Die voelt zich duidelijk veel te goed voor ons.’

Maar Aelwijn luistert er niet naar. Zijn moeder is geweldig. Ze staat altijd voor hem klaar en daar kunnen al die praatjes niets aan veranderen.

Aan het eind van die week laadt Allert een paar gerookte hammen in een knapzak. Aelwijn kijkt er met grote ogen naar. Ze zijn van het vorig jaar geslachte varken en hebben aan de zoldering gehangen, waar ze gerookt zijn door het open vuur dat dagelijks wordt gestookt voor het eten. Alleen al door de geur loopt het water hem door de mond.

‘Ik ga met Aelwijn naar de markt om de hammen te verkopen. Daarna ga ik met het geld naar de Ravenhorst. Misschien kan ik heer Geert daar gunstig mee stemmen en wil hij toch nog uitstel van betaling geven,’ zegt hij tegen zijn vrouw.

Ze knikt, al ziet Aelwijn in haar ogen dat ze er weinig vertrouwen in heeft. Ze drukt een kus op Allerts wang. ‘Succes,’ zegt ze. Aelwijn krijgt een aai over zijn bol. Ze probeert hem ook nog een knuffel te geven, maar Aelwijn laat het maar heel even toe. Daar is hij nu toch zo langzamerhand te groot voor, vindt hij.

Allert wenkt Aelwijn en samen lopen ze naar buiten. Zijn vader heeft Dam al ingespannen. Het zware bruine werkpaard staat dromerig voor zich uit te kijken en wacht op het sein tot vertrek. Vader stapt op het bankje met de bergruimte eronder, dat de zittekist wordt genoemd, en neemt het leidsel in zijn handen. Aelwijn aait Dam even snel even over de neus, zwaait nog een keer naar zijn moeder en springt dan op de wagen. Met een plof laat hij zich naast zijn vader vallen. Die klakt met zijn tong en stuurt de wagen het erf af, naar de weg.

Zijn vader is opnieuw niet erg spraakzaam. ‘Leuk om even naar de markt te gaan,’ zegt Aelwijn.

Zijn vader knikt.

‘Ik ben benieuwd of we nog bekenden tegen zullen komen.’

‘Ja.’

‘Denk je dat de hammen snel verkocht zullen zijn?’

Vader haalt zijn schouders op.

Na een kwartier staakt Aelwijn zijn pogingen om een gesprek op gang te brengen. Ze zijn er nu toch zo. De markt is in Winethereswic, niet zo heel ver van de boerderij. Met een halfuurtje zijn ze er.

Winethereswic is maar een klein dorp, van niet meer dan drie straten. In het midden staat de fraaie Jacobskerk, waar momenteel druk aan wordt verbouwd. Aelwijn heeft afgelopen zondag na de dienst naar de werkzaamheden in de kerk gekeken. Het koor krijgt spitsbogen en prachtige glas-in-loodramen en is nu half af.

Op het plein rond de kerk wordt de markt gehouden. Het is er druk en rommelig, en Aelwijn geniet ervan. Kooplui brengen schreeuwend hun waren aan de man. Ze hebben hun spullen in een kraam of op de grond uitgestald. Aelwijn ziet kleedjes met grote stapels knollen en fruit. Maar er wordt ook bier, vlees, vis, zout, brood, kaarsen, wijn en linnen verkocht. Een ganzenhoedstertje heeft een klein koppel vette ganzen bij zich.

Overal lopen dieren vrij rond en je moet oppassen dat je niet over een rondscharrelend varken struikelt. Kinderen spelen en rennen over de markt. En overal zijn werklieden bezig met hun ambacht. In een hoekje is een smid bezig om een paard nieuwe hoefijzers te geven. Een leerbewerker maakt schoenen voor de rijkere mensen, en een klompenmaker klompen voor de armere boerenbevolking.

Opeens ziet hij Bartold. Aelwijn staat op van de zittekist en zwaait met zijn pet naar zijn vriend. ‘Hé, Bartold!’ schreeuwt hij boven het rumoer van de markt uit. De blonde kuif van Bartold draait naar Aelwijn. Hij zegt iets tegen zijn vader. Die knikt en Bartold komt naar Aelwijn toe rennen. Snel kijkt Aelwijn naar zijn vader. Die wuift met zijn hand. ‘Ga jij de markt maar onveilig maken met je vriend. Maar niet te lang, want als ik de hammen heb verkocht, dan gaan we weg,’ zegt hij.

Aelwijn knikt, zet zijn pet weer op en springt van de kar. Bartold slaat een arm om zijn schouder en samen verdwijnen ze tussen de mensen.

‘Wat doen jullie hier op de markt? Ik dacht dat de gewassen het bij jullie net zo slecht deden als bij ons,’ zegt Bartold.

Aelwijn knikt. ‘Mijn vader heeft nog twee gerookte hammen van vorig jaar, die hij gaat verkopen. We hebben een pachtschuld bij heer Geert. Jammer, want die hammen waren het laatste vlees dat we hadden,’ legt Aelwijn kort uit en hij trekt een pruillip.

Bartold knijpt hem kort in zijn schouder.

Aelwijn weet dat ze het bij Bartold thuis niet veel beter hebben. De akker van hun boerderij ligt iets hoger, waardoor hun gewassen het dit jaar wat beter doen, maar Bartold heeft vier zusjes, en zijn opa en oma wonen ook nog bij hen in. Ook zij hebben problemen om voor iedereen voldoende eten op tafel te zetten.

‘Nu maar hopen dat we geen al te strenge winter krijgen,’ zegt Bartold.

Aelwijn knikt. Bartold heeft gelijk. Als het heel hard vriest en ook nog waait, komt de kou dwars door de muren van de huizen. Die zijn gemaakt van gevlochten twijgen die met leem zijn bestreken, en niet echt bestand tegen extreem weer. Dan zou hij het liefst in het vuur willen kruipen om het nog een beetje warm te krijgen.

Samen slenteren ze over de markt. Een marktkoopman heeft appels te koop en hij probeert uit alle macht de varkens bij zijn kraam weg te houden. Hij geeft een klein gelig varkentje een flinke tik als dat probeert een appel te stelen. Het dier gilt het uit en neemt dan snel de benen.

Als Aelwijn en Bartold langs zijn kraam wandelen, schiet hij de jongens aan. ‘Willen jullie wat verdienen?’ vraagt de marktkoopman.

Daar hebben Aelwijn en Bartold wel oren naar.

‘Als jullie ervoor kunnen zorgen dat de varkens bij de appels vandaan blijven, dan zal ik jullie daar als alle waar verkocht is goed voor belonen.’

Aelwijn en Bartold kijken even naar de fraai glimmende rode vruchten en dan naar elkaar. ‘Als we allebei ook vijf appels krijgen,’ onderhandelt Bartold.

De marktkoopman knikt. ‘Goed.’

Het volgende uur zijn Bartold en Aelwijn bezig om alle dieren bij de appels weg te houden. De marktkoopman doet goede zaken en na een uur is hij bijna uitverkocht. De tien appels voor Aelwijn en Bartold heeft hij achtergehouden, en zodra hij ook het laatste fruit heeft verkocht, geeft hij de vrienden de appels graag mee. ‘Bedankt voor jullie hulp, jongens,’ zegt hij. Uit zijn beurs haalt hij een paar munten voor hen.

Bartold en Aelwijn lopen met de appels in hun pet en met de munten rammelend in hun zak terug naar de plaats waar ze afscheid hebben genomen van Aelwijns vader.

Die vinden ze snel terug. Hij staat in de herberg te praten met de vader van Bartold. Ze drinken bier uit een kroes.

‘Kijk eens pap, deze appels hebben Bartold en ik verdiend door de marktkoopman te helpen.’

Zijn vader knikt goedkeurend. Hij haalt zijn hand door het dikke zwarte haar van zijn zoon en pakt Aelwijn vervolgens bij de schouder. ‘Goed gedaan, jongen. Ik had de hammen al snel verkocht, dus we kunnen gaan.’ Hij steekt zijn hand op naar Bartold en zijn vader en neemt Aelwijn mee naar de wagen.

Aelwijn legt de appels in de zittekist, maar zijn vader pakt er één uit en geeft die aan Aelwijn. ‘Eet maar op. Je hebt het verdiend. De rest geven we aan je moeder.’

Dankbaar pakt Aelwijn de appel van hem aan. Hij wrijft hem een paar keer langs zijn mouw om hem te laten glimmen en zet dan zijn tanden erin. De appel is heerlijk en Aelwijn geniet van de licht zure smaak.

Al snel rijden ze het dorp uit. Vader heeft zich opnieuw in stilzwijgen gehuld.

Ze hobbelen over een ongelijke zandweg. Het is er schemerig, want de eiken die links en rechts van de weg staan, raken elkaar in de top. Het is net alsof ze door een donkere gang rijden.

Aelwijn weet dat ze nu dicht bij het kasteel zijn. Hij hoort het eentonige maar indrukwekkende geruis van de waterval bij de stuw in de beek. En hij hoort ook het grote rad van de watermolen. De molen staat even verderop, onder de bomen, aan de rechterkant van de beek. Aelwijn kan hem nog net zien door de takken van de bomen.

Vlak voor ze bij de molen zijn, stuurt vader Dam echter naar een brug over de beek. Recht voor hen staat het kasteel. Donker rijzen de boerderij en de voorburcht op. En daarachter ziet Aelwijn ook de massieve toren. Hij staart bewonderend naar de indrukwekkende gebouwen, die zoveel groter zijn dan hun eigen huis.

Zijn vader is hier al eerder geweest en kijkt er duidelijk niet meer van op. Hij stuurt Dam iets naar rechts, naar een klein huisje. Daar zegt hij ‘Hu’ tegen Dam, die direct halt houdt. Daarna roept hij hard: ‘Volk!’

De deur gaat langzaam op een kiertje open en een kalende oude man gluurt even om de hoek. Pas als hij ziet dat het een boer is, doet hij de deur verder open en stapt naar buiten. De man trekt een zuur gezicht. ‘Ja?’ vraagt hij op een chagrijnige toon.

‘Poortwachter, ik kom voor heer Geert. Ik kom een deel van de pacht betalen.’ De poortwachter krijgt een hebberige blik in zijn ogen, maar zijn vader voegt er vastberaden aan toe: ‘Ik wil het graag zelf aan hem overhandigen, want ik moet ook nog iets met hem bespreken.’

Daar had de poortwachter duidelijk niet op gerekend. Met een geïrriteerde zwaai gooit hij de deur van het huisje achter zich dicht. ‘Dan breng ik u wel naar hem toe,’ zegt hij met een zucht.

Vader geeft het leidsel aan Aelwijn. ‘Blijf maar even hier. Ik ben zo weer terug,’ zegt hij.

Aelwijn knikt.

Zijn vader stapt van de wagen en volgt de poortwachter naar de voorburcht. Aelwijn blijft alleen achter, en dat biedt hem mooi de gelegenheid nog eens even goed om zich heen te kijken.

Ondanks de opvallend grillige bocht waarmee de beek als een halve maan om de Ravenhorst heen loopt, worden de gebouwen aan de beekkant ook nog door een gracht omgeven. De beek vormt dus de buitengracht.

Om bij de voorburcht te komen moet je de gracht via een ophaalbrug oversteken. Aelwijn bekijkt de brug eens goed en ziet dat er op de onderste ligger met zwarte letters D’Ravenhorst is geschilderd. Vreemd, denkt hij. Waarom D’Ravenhorst en niet De Ravenhorst, of alleen Ravenhorst?

Binnen de gracht ligt de burcht. Aan de andere kant wordt de burcht omsloten door een motte, een kunstmatige heuvel, waar weer een muur op staat. Samen beschermen ze behalve de burcht en de boerderij ook de schuur, die de schoppe wordt genoemd, en de korenspieker waar de voorraad koren wordt opgeslagen.

Het landgoed rond de burcht doet woest aan. Het bestaat uit een dicht woud van hoge, oude bomen en ruige begroeiing. Het bos is zo donker dat er bij Aelwijn een rilling over zijn rug loopt. Hij voelt zich hier helemaal niet op zijn gemak. Hij heeft het idee dat er overal in de struiken ogen zijn, die stiekem naar hem loeren.

Gelukkig ziet hij zijn vader al gauw weer terugkomen. Aelwijn kijkt snel of hij aan zijn houding kan aflezen of heer Geert hem uitstel van betaling heeft verleend. Het ziet er niet best uit, constateert hij al meteen. Vader loopt alsof hij in één klap tien jaar ouder is geworden. Zijn schouders zijn gebogen en hij kijkt naar de grond. Zijn armen hangen slap langs zijn lichaam en hij sloft. Het is vast niet gelukt, denkt Aelwijn teleurgesteld.

Als zijn vader bij de wagen is, schuift Aelwijn opzij, om plaats te maken voor zijn vader. Maar tot zijn verbazing stapt zijn vader niet op. Hij blijft naast de wagen staan en kijkt omhoog naar Aelwijn. Zijn gezicht is vaal, bijna grijs. Aelwijn schrikt ervan. Zijn vader gebaart hem van de kar af te stappen. Aelwijn begrijpt er niets van, maar het commando is zo dwingend dat hij niet weet hoe snel hij van de kar af moet klimmen. Zodra hij op de grond staat, kijkt hij zijn vader vragend aan. ‘Wat is er gebeurd?’

‘Het is me gelukt om de betaling van de rest van de pacht te regelen,’ zegt zijn vader toonloos.

Aelwijn haalt opgelucht adem. Dus toch. Maar waarom is hij dan niet blij? Waarom kijkt hij alsof er net een dolk in zijn borst is gestoken? Een ongemakkelijk gevoel maakt zich van Aelwijn meester. Langzaam begint hij het te begrijpen. De manier waarop zijn vader het geregeld heeft, is vast niet prettig. ‘Wat heb je met heer Geert afgesproken?’ vraagt Aelwijn voorzichtig.

Zijn vader wordt nog kleiner. Hij kijkt naar de grond en mompelt iets wat Aelwijn amper kan verstaan. Aelwijn pakt zijn vader bij de schouder en schudt hem even door elkaar. Van schrik kijkt hij op.

‘Wat zei je?’ vraagt Aelwijn zacht.

‘Dat jij hier moet blijven. Jij moet hier op het kasteel werken tot de rest van de pachtschuld is afbetaald. Heer Geert krijgt nog twaalf schillingen en hij betaalt jou tien cent per week,’ zegt hij nu hardop.

Aelwijn kijkt hem geschrokken aan. Even denkt hij dat hij het niet goed heeft gehoord. Dan pas dringt het echt tot hem door. Bliksemsnel berekent hij dat hij hier dan ruim twee jaar moet werken. Hij kan alleen maar vol ongeloof zijn hoofd schudden. ‘Nee, dat gaat niet. Dat is onmogelijk!’ schreeuwt hij. Het was altijd de bedoeling geweest dat hij de boerderij zou overnemen. De laatste jaren had Aelwijn net zo hard gewerkt als zijn vader. En nu dit! Hij kan er met zijn verstand niet bij.

‘Dit is voor ons de enige kans om op de boerderij te blijven, Aelwijn, en zo kun jij ook je steentje bijdragen. Bovendien hebben we op deze manier de komende winter een mond minder te vullen,’ probeert zijn vader hem uit te leggen.

Maar dat is wel het allerlaatste wat Aelwijn wil horen. ‘Ik wil niet op het kasteel blijven! Ik ken hier niemand. Ik wil mee naar huis!’ Uit onmacht schreeuwt hij tegen zijn vader en hij stampt op de grond. Maar het helpt niets. Zijn vader stapt zonder verder nog iets te zeggen op de zittekist en rijdt weg.

Aelwijn rent achter de wagen aan, schreeuwend en tierend. Maar zijn vader spoort Dam aan tot draf en kijkt zelfs niet één keer achterom.

Nog een heel eind probeert Aelwijn hem bij te houden, maar de afstand tussen hem en de aanspanning wordt steeds groter. Uiteindelijk houdt hij het niet meer vol. Hijgend stopt hij midden op het pad. Met zijn handen op zijn knieën kijkt hij zijn vader na, die in een dikke wolk stof verdwijnt. Heel even heeft hij vooral zin om in elkaar te zakken en te huilen, maar zijn woede wint het van zijn verdriet. Met opeengeklemde kaken draait Aelwijn zich om en sloft terug naar het kasteel.

Hoofdstuk 3

Aelwijn wordt opgewacht door de poortwachter. Hij pakt Aelwijn bij zijn schouder en neemt hem zonder iets te zeggen mee de brug over, onder de poort van de voorburcht door.

Op de binnenplaats kijkt Aelwijn een moment vol ontzag rond. Het plein wordt grotendeels omringd door gebouwen. Rechts van hem is de achterkant van de voorburcht, en links het boerderijgedeelte met de paardenstallen. En aan de overkant staat op een heuveltje een zware, versterkte vierkante toren, een donjon. Aan die zijde wordt het kasteel van de buitenwereld afgesloten door een muur en de gracht.

Het is druk op de binnenplaats, bijna net zo druk als op de markt. Iedereen is aan het werk. Aelwijn ziet een man met een mand vol broden uit het bakhuis komen. En iemand loopt voorbij met een gezadeld paard. De molenaar heeft net een nieuwe voorraad graan opgehaald, en ook hier is een hoefsmid aan het werk.

Veel meer tijd om rond te kijken krijgt Aelwijn niet. Aan de overkant van de binnenplaats gaat onder in de donjon een kleine deur open. Een stevige vrouw met een rood gezicht wenkt vanuit de deuropening naar hem.

De poortwachter geeft hem een duw in zijn rug. ‘Ga maar naar Ysaud. Zij zal je wel vertellen wat je moet doen,’ snauwt hij. Hij draait zich om en loopt terug naar de poort. Aelwijn kijkt hem een moment lang na en steekt dan langzaam de binnenplaats over naar de donjon.

Ysaud draagt een grijze jurk en daaroverheen een wit schort. Op haar hoofd heeft ze een witte muts, waar wat grijze krullen onder vandaan piepen. Haar gezicht is vriendelijk en ze lacht naar hem. Ze lijkt in elk geval aardiger dan de poortwachter, denkt Aelwijn. Ze stelt zichzelf voor en vertelt dat ze de kokkin is. ‘En jij bent Aelwijn, toch?’ vraagt ze.

Ysaud neemt hem mee de donjon in. De begane grond is een open ruimte. Links hangt een groot, oud wandkleed. Rechts is alleen een trap naar beneden.

Die trap voert Aelwijn en Ysaud naar de keuken, die zich onder de grond bevindt. Op de trap is het donker, maar beneden is het licht door de kaarsen in een groot ijzeren wiel boven een stevige eikenhouten tafel. En het is er lekker warm, want er brandt een vuur in de schouw. Aelwijn ziet natuurstenen pekelbakken voor het bewaren van vlees, een ingebouwde bakoven en een fornuis. Overal verspreid ligt keukengereedschap en aan het plafond hangen een paar vers gestrikte hazen. Boven het open vuur pruttelt een stoofpot in een grote gietijzeren pan. Ysaud roert er even in en proeft een hapje. Ze knikt goedkeurend.

Alleen al van de heerlijke geur in de keuken begint Aelwijns maag spontaan luid te knorren. Hij heeft behalve de appel de hele dag nog niets gegeten. Ysaud heeft het blijkbaar gehoord en geeft hem lachend een flink stuk vers brood.

Ze gaat aan de tafel zitten en klopt naast zich op de bank, ten teken dat Aelwijn naast haar plaats moet nemen. Al kauwend op zijn brood schuift Aelwijn in de bank. ‘Bedankt voor het brood,’ zegt hij verlegen.

Ysaud grijnst naar hem en knijpt hem even in zijn arm. ‘Jongens zoals jij moeten goed eten. Je bent mager, maar ook gespierd.’

Aelwijn knikt. Hij weet niet wat hij moet zeggen.

‘Gespierd is goed, want je moet straks zwaar werk doen. Heer Geert heeft gezegd dat ik je bij de stalmeester moet brengen. Je moet wel wat vet op je botten krijgen, anders hou je het niet lang bij hem vol. Daar zal ik voor zorgen. Twee keer per dag kom je hiernaartoe en dan geef ik je een stevige maaltijd. En je mag hier in de keuken slapen. Ik zal straks vragen of iemand een stromatras en een deken daar in de hoek wil neerleggen. Nou? Goed geregeld, toch?’

Aelwijn kijkt even om zich heen. Hij knikt. Hij gaat er in elk geval niet op achteruit in vergelijking met thuis. Heel even knijpt zijn hart samen door de gedachte aan boerderij De Maat, die hij voorlopig niet zal zien.

Ysaud neemt hem vervolgens weer mee naar boven. Op de begane grond kijkt Aelwijn nog eens goed om zich heen, maar hij ziet nergens anders een deur. ‘Wordt alleen dit deel van de donjon maar gebruikt?’ vraagt hij.

Ysaud kijkt hem niet-begrijpend aan.

‘Omdat hier alleen maar een trap naar beneden is,’ legt Aelwijn uit.

Ysaud lacht. ‘Heel lang geleden was de donjon een woontoren, maar de heren en hun gezinnen wonen nu in de voorburcht. Ze gebruiken de verdiepingen hierboven nog wel, maar alleen als ze een schuilplaats nodig hebben. Ze gaan dan aan de buitenkant via een ladder naar boven. Daar zit ook een deur. Vervolgens halen ze de ladder binnen en zo zitten ze veilig,’ legt Ysaud uit.

Ze verlaten de donjon en Ysaud neemt hem mee naar de stallen, waar ze op zoek gaan naar de stalmeester. Ze vinden de lange, magere man in de zadelkamer. Hij heeft dun, stoffig haar, een grote haakneus en hij loenst, waardoor het lijkt alsof hij je niet recht aankijkt. Bovendien is hij helemaal in het zwart gekleed.

Ysaud vertelt hem dat Aelwijn voor hem komt werken en gaat dan terug naar de keuken.

De man neemt hem met een geringschattende blik van boven tot onder op. ‘Kun je met paarden omgaan?’

Aelwijn knikt. ‘Ja, we hebben thuis op de boerderij ook een paard en daar kan ik altijd heel goed mee overweg,’ antwoordt hij.

De man lacht onvriendelijk. ‘Ik heb het over een paard, niet over een knol,’ zegt hij en er klinkt minachting in zijn stem door. ‘Je kunt dus niet met paarden omgaan. Dan kan ik je alleen in de stal gebruiken.’ Hij wijst naar het gereedschap dat in een hoek ligt. ‘Zorg maar dat de stallen schoon zijn. Steeds als er een paard uit de stal wordt gehaald, dan maak jij zijn stal brandschoon en zorg je ervoor dat er vers stro wordt gestrooid. Ik neem aan dat je wel weet hoe dat moet.’

Aelwijn knikt. Hij houdt zijn blik op de grond gericht. Niet omdat hij de stalmeester niet aan durft te kijken, maar omdat die anders weleens in zijn ogen kan zien dat hij niet veel respect voor hem kan opbrengen.

‘Van de paarden blijf je verder af. Nou, vooruit, aan het werk!’ commandeert de man.