Voor John Gratz

Vluchteling

Alan Gratz

Colofon

NUR 284/W091701

© MMXVII Nederlandse editie: Uitgeverij Kluitman Alkmaar B.V.

© MMXVII Tekst: Alan Gratz. All rights reserved.

Published by arrangement with Scholastic Inc., 557 Broadway,

New York, NY 10012, USA.

Oorspronkelijke titel: Refugee

Nederlandse vertaling: Carla Hazewindus

Vormgeving omslag © 2017 by Hitandrun

Nederlandse belettering: Mariska Cock

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie
in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

kluitman.nl

Josef

Berlijn, Duitsland – 1938

Kraaak! Beng!

Josef Landau schoot rechtovereind in bed en zijn hart klopte in zijn keel. Die herrie – het leek wel alsof iemand de voordeur intrapte. Of had hij het soms gedroomd?

In het donker spitste Josef zijn oren en luisterde eens goed. Hij was nog niet gewend aan de geluiden in de nieuwe, kleinere woning waarnaar hij met zijn ouders was verhuisd. Hun oude huis konden ze niet meer betalen. De nazi’s hadden namelijk gezegd dat Josefs vader zijn beroep als advocaat niet meer mocht uitoefenen omdat hij Joods was.

Bij hem in de kamer lag zijn zusje Ruth van vijf te slapen. Ze was niet wakker geworden. Josef probeerde te ontspannen. Misschien had hij gewoon een nachtmerrie gehad.

Toch hoorde hij geschuifel en een soort gebrom aan de andere kant van de deur.

Er was iemand binnen.

Met grote ogen van angst schoof Josef achteruit in zijn bed. In de kamer ernaast viel iets stuk. Ruth schrok wakker en begon te gillen.

‘Mama!’ riep Josef. ‘Papa!’

Enorme schaduwen stormden de kamer binnen. Om hen heen leek de lucht te knetteren als de statische ruis van de radio. Josef probeerde zich in een hoekje van zijn bed te verstoppen, weg te kruipen voor de handen die naar hem werden uitgestoken. Hij begon nog harder te schreeuwen dan zijn zusje. In paniek schopte hij met zijn benen en sloeg wild met zijn armen om zich heen, maar een van de schaduwen pakte hem bij zijn enkels en trok hem op zijn buik over het bed. Josef klauwde naar de dekens, greep zich vast, maar de handen die aan hem trokken waren veel sterker dan hij. Hij was zo bang dat hij in zijn broek plaste. Hij voelde zijn pyjama nat worden.

‘Nee!’ schreeuwde hij. ‘Hou op!’

De schaduwen gooiden hem op de vloer. Een andere schaduw pakte Ruth op bij haar haren en gaf haar een klap.

‘Stil!’ riep de schaduw en hij gooide Ruth naast Josef op de grond. Van schrik was Ruth meteen stil, maar dat duurde niet lang. Toen begon ze nog harder te huilen en te gillen.

‘Stil maar, Ruth, stil maar.’ Josef sloeg beschermend zijn armen om haar heen. ‘Stil maar.’

Ze kropen tegen elkaar aan terwijl de schaduwen Ruths bed optilden, tegen de muur smeten en het in stukken uiteenviel. De schaduwen scheurden foto’s van de muur, trokken laden uit kastjes en kwakten kleren op de grond. Lampen en gloeilampen werden vertrapt. Joseph en Ruth klampten zich aan elkaar vast, doodsbang en met hun gezicht nat van de tranen.

Opnieuw werden ze vastgepakt en de schaduwen namen hen mee naar de woonkamer. Weer gooiden ze Josef en Ruth op de grond en de lamp aan het plafond ging aan. Toen Josefs ogen een beetje aan het licht waren gewend, zag hij de zeven onbekende mannen die hun huis waren binnengedrongen. Twee van hen droegen gewone kleren: een wit overhemd met opgerolde mouwen, grijze broek, bruine wollen pet en leren werklaarzen. De anderen hadden bruine hemden aan en om hun bovenarm een rode band met een zwart hakenkruis. Ze waren van de Sturmabteilung, de stormtroepen of knokploeg van Adolf Hitler.

Josefs vader en moeder waren er ook. Net als Josef en Ruth lagen ze op de grond. Naast hen stond een bruinhemd.

‘Josef! Ruth!’ riep mama. Ze krabbelde op en wilde naar haar kinderen gaan, maar een van de nazi’s greep haar bij haar nachtjapon en trok haar terug.

‘Aaron Landau,’ zei een bruinhemd tegen Josefs vader. ‘Je bent het beroep van advocaat blijven uitoefenen, hoewel dat Joden verboden is volgens de Wet tot herstel van het ambtenarenkorps van 1933. Wegens deze misdaad tegen het Duitse volk zul je in preventieve hechtenis worden genomen.’

In paniek keek Josef naar zijn vader.

‘Dit is één groot misverstand,’ zei papa. ‘Als u me even de kans geeft om het uit te leggen dan...’

De bruinhemd negeerde hem en knikte naar de andere mannen. Twee van hen trokken Josefs vader met een ruk overeind en sleurden hem mee naar de deur.

‘Laat hem los!’ schreeuwde Josef. Hij moest iets doen. Hij sprong op, pakte de arm van een van de mannen die zijn vader vasthielden en probeerde die weg te trekken. Twee andere mannen grepen Josef en hielden hem in bedwang terwijl hij zich probeerde los te rukken.

De bruinhemd die de leiding had begon te lachen. ‘Moet je dat zien!’ zei hij en hij wees naar de natte plek in Josefs pyjamabroek. ‘Dat ventje heeft zichzelf ondergepist!’

De nazi’s lachten en Josef kreeg een warm hoofd van schaamte. Hij probeerde zich uit de greep van de kerels te wurmen. ‘Ik ben al bijna een man, hoor!’ zei hij. ‘Over zes maanden en elf dagen ben ik een man!’

De nazi’s lachten weer. ‘Zes maanden en elf dagen!’ zei de bruinhemd. ‘Hij kan in ieder geval goed rekenen.’ Plotseling trok de bruinhemd een serieus gezicht. ‘Maar misschien ben je wel al groot genoeg om naar een concentratiekamp te gaan. Net als je vader.’

‘Nee!’ riep Josefs moeder. ‘Mijn zoon is twaalf. Hij is nog een kind. Alsjeblieft, doe dat niet.’

Huilend klampte Ruth zich aan Josefs been vast. ‘Niet meenemen! Hij mag niet mee!’

De bruinhemd keek kwaad naar het huilende meisje en wuifde toen naar de mannen die Aaron Landau vasthielden, als teken dat ze konden gaan. Josef zag dat ze zijn vader meenamen terwijl zijn moeder snikte en Ruth hartverscheurend huilde.

‘Word maar niet zo snel volwassen, ventje,’ zei de bruinhemd tegen Josef. ‘We zullen je gauw genoeg komen halen.’

De nazi’s richtten ook in de rest van het huis een ravage aan. Ze sloegen meubels kapot, gooiden serviesgoed stuk en rukten gordijnen van de muur. Toen vertrokken ze, net zo plotseling als ze waren gekomen. Josef, zijn moeder en zijn zusje kropen bij elkaar in het midden van de kamer. En toen ze eindelijk geen tranen meer overhadden, nam Rachel Landau haar kinderen mee naar haar slaapkamer, zette het bed weer in elkaar en hield Josef en Ruth stevig vast totdat het ochtend werd.

In de dagen daarna kreeg Josef te horen dat zij niet de enige mensen waren die die nacht door de nazi’s waren overvallen. In heel Duitsland waren vernielingen aangericht in huizen, bedrijven, winkels en synagogen, en tienduizenden Joodse mannen waren gearresteerd en naar concentratiekampen afgevoerd. Ze noemden het de ‘Kristallnacht’.

De nazi’s hadden het niet met zoveel woorden gezegd, maar de boodschap was duidelijk: Josef en zijn familie waren niet langer gewenst in Duitsland. Maar Josef en zijn moeder en zusje gingen niet weg. In ieder geval niet zonder Josefs vader.

Josefs moeder liep wekenlang van de ene overheidsinstantie naar de andere om te informeren naar haar man en wat ze moest doen om ervoor te zorgen dat hij terugkwam. Niemand wilde haar iets vertellen en Josef was bang dat hij zijn vader nooit meer zou zien.

En toen, zes maanden nadat Josefs vader was weggevoerd, kregen ze een telegram. Een telegram van papa! Hij was uit het concentratiekamp Dachau vrijgelaten, op voorwaarde dat hij het land binnen veertien dagen zou verlaten.

Josef wilde helemaal niet weg. Duitsland was zijn land. Waar moesten ze naartoe? Waar moesten ze van leven? Maar de nazi’s hadden nu tot twee keer toe gezegd dat ze Duitsland moesten verlaten. En de familie Landau was niet van plan af te wachten wat de volgende stap van de nazi’s zou zijn.

Isabel

Niet ver van Havana, Cuba – 1994

Na twee keer proberen was het gelukt om het wit-bruine katje onder het roze huis van betonblokken vandaan te lokken. Nu at het poesje uit Isabel Fernandez’ hand. Het diertje had honger, net als iedereen op Cuba, en haar lege buikje had het snel gewonnen van de angst.

Het poesje was zo klein dat ze nog best lang deed over de weinige boontjes. Tussen het eten door spon ze als een buitenboordmotor en gaf kopjes tegen Isabels hand.

‘Je bent echt een scharminkeltje, hè poes,’ zei Isabel. De vacht van het diertje was dun en dof, en Isabel voelde de kattenbotjes door het vel heen steken. Het katje verschilde niet eens zoveel van haarzelf, vond Isabel: mager, hongerig en ze kon best wel een bad gebruiken. Isabel was elf jaar, een slank meisje met lange armen en benen. Haar bruine gezicht zat onder de sproeten en haar dikke zwarte haar, dat ze achter haar oren had gestopt, was kortgeknipt voor de zomer. Ze droeg een hemdje en een korte broek, en zoals gewoonlijk liep ze op blote voeten.

Toen de poes het laatste boontje had opgesmikkeld, begon ze klagelijk te miauwen. Isabel wilde dat ze het beestje nog iets te eten kon geven, maar dit was al meer geweest dan ze kon missen. Wat zij tussen de middag had gegeten, was niet veel meer dan wat ze het katje had gegeven – een beetje bonen en een hoopje witte rijst. Toen Isabel klein was, had je al etensbonnen omdat het voedsel op rantsoen was. Maar vanaf 1989, nadat de Sovjet-Unie uiteen was gevallen, ging het pas echt slecht met Cuba. Cuba was een communistisch land, net als de Sovjet-Unie was geweest, en tientallen jaren hadden de Sovjets Cubaanse rietsuiker ingekocht voor een prijs die elf keer hoger was dan de werkelijke waarde. Bovendien kreeg het eiland van de Sovjets gratis benzine en medicijnen.

Maar toen de Sovjet-Unie ophield te bestaan, was het ook afgelopen met hun hulp. Op Cuba werd op de meeste boerderijen suikerriet verbouwd, maar omdat niemand bereid was dezelfde hoge prijs als de Sovjets te betalen, werd de suiker niet meer verkocht. Daardoor raakten de suikerrietvelden verwaarloosd, werden de suikerraffinaderijen gesloten en verloren mensen hun baan. Bovendien konden zonder de benzine uit de Sovjet-Unie de tractoren niet rijden waarmee het land bewerkt moest worden om andere gewassen dan suikerriet te verbouwen. En nu er geen gewassen waren om te eten leden de Cubanen honger. Alle koeien, varkens en schapen waren al geslacht en opgegeten. Mensen hadden zelfs ingebroken in de dierentuin van Havana en de dieren meegenomen en opgegeten. Ook katten zoals dit kleine poesje waren op borden beland.

Maar niemand zou dit katje opeten. ‘Jij bent ons geheimpje,’ fluisterde Isabel.

‘Hé, Isabel!’ zei Iván. Ze schrok zich wild. Het poesje verdween snel onder het huis.

Iván Castillo was een jaar ouder dan Isabel en woonde in het huis naast dat van haar. Zolang ze zich kon herinneren, waren ze al vrienden. Iván had een lichtere huidskleur dan Isabel en donker krulhaar. Hij droeg sandalen, een korte broek, een overhemd met korte mouwen en een pet met een zwierige letter I erop, het logo van het honkbalteam Industriales uit Havana. Als Iván later groot was, wilde hij honkbalspeler van beroep worden. En hij was zo goed dat het niet een of andere onmogelijke droom was.

Hij plofte naast Isabel neer op de stoffige grond. ‘Hier! Ik heb een dooie vis gevonden op het strand, voor de kat.’

Isabel deinsde achteruit vanwege de stank, maar het poesje kwam onmiddellijk aangerend en at gulzig uit Iváns hand.

‘Ze moet een naam hebben,’ zei Iván. Iván gaf alles een naam: de zwerfhonden die door de stad liepen, zijn fiets, zelfs zijn honkbalhandschoen. ‘Wat vind je van Jorge? Of Javier. Lázaro?’

‘Maar dat zijn jongensnamen,’ zei Isabel.

‘Klopt, het zijn allemaal spelers van de Leeuwen en zij is echt een soort leeuwtje.’ De ‘Leeuwen’ was de bijnaam van de Industriales.

‘Iván!’ Zijn vader riep hem. ‘Je moet me even helpen in de schuur.’

Iván stond op. ‘Ik moet ervandoor. We zijn bezig met het bouwen van een… hondenhok,’ zei hij en hij rende weg.

Isabel schudde haar hoofd. Iván dacht zeker dat hij iets stiekem kon doen. Maar ze wist precies wat hij met zijn vader in de schuur aan het bouwen was, en dat was geen hondenhok. Ze bouwden een boot om mee naar de Verenigde Staten te varen.

Isabel was bang dat de familie Castillo opgepakt zou worden. Fidel Castro, de president van Cuba, stond niet toe dat mensen het land verlieten, en zeker niet als ze naar de Verenigde Staten gingen, of naar el norte, zoals de Cubanen het noemden. ‘Het noorden’. Als je probeerde naar el norte te komen en je werd gepakt, belandde je in de gevangenis.

Isabel wist dit omdat haar vader het ook had geprobeerd en een jaar gevangenisstraf had gekregen.

Isabel zag haar vader en haar opa naar de weg lopen. Ze gingen naar de stad om in de rij te gaan staan voor eten. Isabel stopte het katje weer onder het huis en rende naar binnen om haar trompet te pakken. Isabel vond het heerlijk om met hen mee naar Havana te gaan. Dan ging ze op een straathoek staan en speelde trompet om een paar peso’s te verdienen. Ze kreeg nooit veel. Niet omdat ze niet goed was. Haar moeder zei bijvoorbeeld dat Isabel met haar spel de donderwolken uit de hemel kon verdrijven. Mensen bleven vaak naar haar staan luisteren, dan klapten ze mee en tikten de maat met hun voet. Maar de enige mensen die geld hadden en haar iets konden geven, waren toeristen uit Canada, Europa of Mexico. Sinds de Sovjet-Unie was ingestort, hadden veel Cubanen geen geld maar boekjes, waarin je een stempel kreeg als je in de winkel je voedselrantsoen ging halen. Die boekjes met voedselbonnen waren trouwens ook niet veel waard; er was toch niet genoeg eten.

Isabel haalde haar vader en opa in en liep een stukje met hen mee tot de Malecón, een brede boulevard die langs de zeewering van de haven van Havana liep. Aan de andere kant van de boulevard stonden groene, gele, roze en lichtblauwe huizen en winkels. De huizen waren oud, verwaarloosd en de verf afgebladderd, maar Isabel vond ze nog steeds heel mooi en voornaam. Ze bleef staan op de brede promenade, waar zo ongeveer heel Havana aan het wandelen was. Moeders liepen met baby’s in draagzakken. Stelletjes stonden onder de palmbomen te zoenen. Straatartiesten speelden een rumba op gitaren en trommels. Jongens doken om beurten in zee. Toeristen maakten foto’s. Isabel vond dit de fijnste plek van de hele stad.

Ze legde een oud honkbalpetje op de grond, voor het heel bijzondere geval dat een toerist een peso voor haar overhad, en zette de trompet aan haar lippen. Terwijl ze blies brachten haar vingers de noten voort die ze uit haar hoofd kende. Het was een salsamelodie die ze fijn vond om te spelen, maar deze keer lette ze niet zozeer op de melodie. Ze lette ook niet op de geluiden van de auto’s en vrachtwagens op de Malecón, niet op de gesprekken van de voorbijgangers of het geluid van de golven die braken op de zeewering achter haar.

Isabel deed haar best de clave in de muziek te horen. De clave was een geheimzinnig, verborgen ritme in de Cubaanse muziek dat iedereen leek te horen, behalve zij. Een ritme dat zich als het ware onder het gewone ritme bewoog, als een soort onzichtbare hartenklop. Hoewel ze er echt moeite voor deed, had ze de clave nog nooit gehoord, nooit gevoeld. En nu luisterde ze heel geconcentreerd om de hartslag van Cuba in haar eigen muziek te horen.

Maar in plaats daarvan hoorde ze het gerinkel van glas.

Mahmoud

Aleppo, Syrië – 2015

Mahmoud Bishara was onzichtbaar. En dat was precies wat hij wilde. Onzichtbaar blijven was zijn manier om te overleven.

Natuurlijk was hij niet echt onzichtbaar. Als je onder de capuchon van Mahmouds hoodie keek, zag je het gezicht van een jongen van twaalf met een lange, krachtige neus, dikke zwarte wenkbrauwen en kortgeknipt zwart haar. Mahmoud was stevig gebouwd, met gespierde, brede schouders, ook al was er in Aleppo een tekort aan voedsel. Maar Mahmoud probeerde zo goed mogelijk zijn gezicht te verbergen en niet op te vallen: onder de radar te blijven. Je kon zomaar, volkomen onverwacht getroffen worden door een raket uit een gevechtsvliegtuig of een raketwerper van een soldaat, en dan was je dood. Als je de aandacht trok van het Syrische leger of de rebellen tegen wie ze vochten, was dat vragen om moeilijkheden.

Op school zat Mahmoud aan een tafeltje in de middelste rij, een plek waar hij niet snel de beurt zou krijgen van de leraar. De tafeltjes waren breed genoeg voor drie leerlingen, en hij zat tussen twee andere jongens in, die Ahmed en Nedhal heetten.

Ahmed en Nedhal waren geen vrienden van hem. Mahmoud had namelijk geen vrienden.

Op die manier was het makkelijker om onzichtbaar te blijven.

Een van de leraren liep door de gang en klingelde met de bel in zijn hand. De school ging uit. Mahmoud pakte zijn rugzak en ging op zoek naar zijn broertje Waleed.

Waleed was tien en zat twee klassen lager. Hij had ook kortgeknipt zwart haar, maar hij leek meer op hun moeder, met smallere schouders, dunnere wenkbrauwen, een plattere neus en grotere oren dan Mahmoud. Zijn tanden leken te groot voor zijn mond en als hij lachte, was hij net een eekhoorn uit een strip. Niet dat Waleed nog vaak lachte. Mahmoud kon zich niet herinneren wanneer hij zijn broertje voor het laatst had zien lachen of huilen, of wanneer hij welke emotie dan ook had vertoond.

De oorlog had Mahmoud nerveus, schrikkerig en paranoïde gemaakt. Maar zijn boertje was erdoor in een robot veranderd.

Hoewel het niet ver was naar hun appartement, namen ze elke dag een andere route van school naar huis. Soms gingen ze via achterafsteegjes, als de kans bestond dat er soldaten of rebellen in de straten liepen, want die vormden een doelwit voor hun tegenstanders. Kapot gebombardeerde gebouwen waren ook nuttig, want dan konden Mahmoud en Waleed zich verbergen achter hopen verwrongen metaal en cementbrokken. Bovendien konden er dan geen muren meer instorten als een artilleriegranaat over hun hoofd vloog. Maar je had weer wél muren nodig als een vliegtuig een vatbom liet vallen. Vatbommen waren gevuld met spijkers en stukken schroot, en als er geen muur was waarachter je kon wegduiken, werd je aan flarden gescheurd.

Het was niet altijd zo geweest. Nog maar vier jaar geleden was hun geboortestad Aleppo de grootste, best verlichte en modernste stad van Syrië. Een juweel van het Midden-Oosten. Mahmoud herinnerde zich de winkels met neonreclames, fonkelende wolkenkrabbers, voetbalstadions, bioscopen en musea. Aleppo had een heel lange geschiedenis. De Oude Stad, het centrum, was in de twaalfde eeuw gebouwd en deze streek was al achtduizend jaar door mensen bewoond. Aleppo was een geweldige stad geweest om in op te groeien.

Tot 2011, toen de Arabische Lente Syrië bereikte.

Zo werd die toen trouwens niet genoemd. Niemand kon vermoeden dat er een golf van revoluties door het Midden-Oosten zou gaan, waardoor regeringen vielen, dictators werden afgezet en burgeroorlogen uitbraken. Door de beelden en berichten op de tv en op Facebook en Twitter wisten ze alleen dat mensen in Tunesië, Libië en Jemen de straat opgingen om te demonstreren en dat daar rellen uitbraken. Daarna kwam het ene land na het andere in opstand, tot uiteindelijk ook in Syrië de Arabische Lente aanbrak.

Maar de Syriërs wisten dat het gevaarlijk was om te protesteren. Het land werd geregeerd door Bashar al-Assad, die tot twee keer toe tot president was ‘gekozen’, hoewel hij de enige kandidaat was die aan de verkiezingen meedeed. Mensen die het niet met Assad eens waren, liet hij verdwijnen. Voorgoed. Iedereen was bang voor wat hij ging doen als de Arabische Lente door Syrië zou razen. Er was een oud Arabisch gezegde dat luidde: ‘Sluit de deur waardoor de wind binnen kan komen en verroer je niet.’ En dat is precies wat ze deden. Terwijl de rest van het Midden-Oosten op zijn kop stond door de rellen, bleven de Syriërs binnen, deden hun deur op slot en wachtten af wat er zou gebeuren.

Maar ze hadden de deur niet goed genoeg dichtgedaan. In Damascus, de hoofdstad van Syrië, werd een man opgepakt omdat hij iets onaardigs over Assad had gezegd. Een paar jongens in Daraa, een stad in het zuiden van Syrië, werden gearresteerd en door de politie mishandeld omdat ze anti-Assad-leuzen op de muren hadden gekalkt. En daarna leek het alsof het hele land gek werd. Tienduizenden mensen gingen de straat op en eisten de vrijlating van politieke gevangenen en meer vrijheid voor de bevolking. Binnen een maand zette Assad zijn tanks, soldaten en bommenwerpers in tegen de protestbeweging. Tegen zijn eigen volk. Vanaf dat moment kenden Mahmoud en Waleed en alle andere mensen in Syrië alleen nog maar oorlog.

Mahmoud en Waleed liepen door een ander met puin bezaaid steegje dan de dag ervoor en bleven opeens stilstaan. Vlak voor hen hadden twee jongens een andere jongen klemgezet en wilden een tas met brood van hem afpakken.

Mahmoud trok Waleed achter een uitgebrande auto. Zijn hart ging als een razende tekeer. Dit soort incidenten was de laatste tijd heel gewoon in Aleppo. Meteen moest Mahmoud denken aan iets wat was gebeurd vlak nadat de oorlog was uitgebroken.

Hij was een keer op weg naar zijn beste vriend Khalid. Terwijl hij door net zo’n steegje liep als dit zag hij dat Khalid door twee oudere jongens in elkaar werd geslagen. Khalid was een sjiitische moslim terwijl het grootste deel van de Syrische bevolking uit soennitische moslims bestond. Khalid was slim en intelligent. Als de leraar op school iets vroeg, stak hij als een van de eersten in de klas zijn hand op en had dan altijd het juiste antwoord. Mahmoud en hij kenden elkaar al jaren en hoewel Mahmoud soennitisch was en Khalid sjiitisch, was dat voor hen nooit een punt geweest. ’s Middags na school en in de weekends lazen ze samen strips, keken ze naar films met superhelden en speelden ze videospelletjes.

Maar op dat moment lag Khalid in elkaar gedoken op de grond, zijn handen beschermend om zijn hoofd geslagen terwijl de grote jongens hem schopten.

‘Nou ben je niet meer zo slim hè, varken?’ had de ene jongen gezegd.

‘Sjiieten moeten hun plaats weten. Dit is Syrië, en niet Iran!’

Mahmoud was razend geworden. Het ging helemaal niet om het verschil tussen sjiieten en soennieten. Die jongens gebruikten dat gewoon als smoes om iemand in elkaar te kunnen slaan.

Met een strijdkreet waar Wolverine trots op zou zijn geweest, was Mahmoud op Khalids belagers afgesprongen.

En toen kreeg hij net zo’n pak slaag als Khalid.

Vanaf die dag waren Mahmoud en Khalid het pispaaltje. De twee oudere jongens vielen hen voortdurend lastig, en Mahmoud en Khalid werden regelmatig na school door hen in elkaar geslagen.

Toen kwamen Mahmoud en Khalid erachter hoe nuttig het was om onzichtbaar te zijn. Op school bleef Mahmoud de hele dag in de klas zitten, hij ging niet naar het schoolplein en zelfs niet naar de wc. In de klas gaf Khalid nooit meer antwoord op een vraag, ook niet als de leraar zich rechtstreeks tot hem richtte. Als die rotzakken je niet in de gaten hadden, gingen ze je ook niet slaan. En toen beseften Mahmoud en Khalid ook dat ze eerder opvielen als ze met z’n tweeën waren. In hun eentje konden ze gemakkelijker onzichtbaar zijn.

Ze hadden dit nooit tegen elkaar gezegd, maar waren er gewoon allebei achter gekomen. Binnen een jaar waren ze uit elkaar gegroeid en zeiden ze niet eens meer gedag als ze elkaar in de gang tegenkwamen.

Het jaar daarop kwam Khalid om het leven bij een luchtaanval.

Daarom was het maar beter om geen vrienden te hebben in het Syrië van 2015.

Mahmoud keek toe terwijl de twee de jongen met de tas met brood te grazen namen, een jongen die hij niet kende. Allerlei gevoelens gingen door hem heen: verontwaardiging, woede, medelijden. Hij ademde snel en zijn handen had hij tot vuisten gebald. ‘Ik moet iets doen,’ fluisterde hij. Maar hij wist dat hij verstandig moest zijn.

Hoofd gebogen, capuchon op, blik op de grond gericht. De truc was om onzichtbaar te zijn. Opgaan in de omgeving. Verdwijnen.

Mahmoud pakte zijn broertje bij de hand, ze draaiden zich om en liepen via een andere route naar huis.

Josef

Berlijn, Duitsland – 1939

1 dag van huis

Het leek wel alsof ze onzichtbaar waren.

Josef liep samen met zijn zusje en moeder door de drukte van het Lehrter Bahnhof, het grootste treinstation van Berlijn. Josef en Ruth droegen allebei een koffertje, en hun moeder had er in elke hand een: een voor haarzelf en de andere voor Josefs vader. Er kwamen geen kruiers naar hen toe om hen te helpen met hun bagage. Geen stationsbeambte die vroeg of hij hen kon helpen de juiste trein te vinden. De band met de gele davidster om hun arm was voor het gezin Landau een soort magische talisman die ervoor zorgde dat ze verdwenen. Het viel Josef op dat niemand tegen hen op botste. Iedereen op het station liep met een wijde boog om hen heen, als water dat rond een steen stroomt.

De mensen ontweken hen en deden alsof ze hen niet zagen.

Nadat ze in de trein waren gestapt, liepen ze naar een coupé die voorzien was van de letter J van Jood zodat de ‘echte’ Duitsers niet per ongeluk bij hen gingen zitten. Ze reisden naar Hamburg, een havenstad in het noorden, waar zijn vader hen zou opwachten en waar ze met z’n allen aan boord van een schip zouden gaan. De dag dat ze papa’s telegram hadden ontvangen, kocht Josefs moeder voor hen alle vier tickets naar de enige plek die hen wilde opnemen: een eiland dat aan de andere kant van de wereld lag: Cuba.

Vanaf het moment dat de nazi’s zes jaar geleden de macht hadden overgenomen, ontvluchtten de Joden Duitsland. Het was nu mei 1939 en inmiddels namen de meeste landen geen Joodse vluchtelingen meer op, en als ze dat nog wel deden, dan moest je heel veel formulieren invullen en geld betalen voordat je werd toegelaten. Josef en zijn familie hoopten uiteindelijk in Amerika terecht te komen, maar je kon niet zomaar de haven van New York binnenvaren. De Verenigde Staten lieten jaarlijks maar een beperkte hoeveelheid Joden binnen, dus zou Josef met zijn ouders en zusje op Cuba gaan wonen en daar wachten op de kans om naar Amerika te gaan.

‘Ik heb het warm,’ zei Ruth en ze trok aan haar jas.

‘Niet doen,’ zei haar moeder. ‘Je moet je jas aanhouden, en je mag hem niet uittrekken tot we in Cuba zijn. Heb je me gehoord?’

‘Ik wil niet naar Cuba,’ zei Ruth huilerig, toen de trein zich in beweging zette.

Mama trok Ruth bij zich op schoot. ‘Dat begrijp ik wel, schatje. Maar we gaan daarnaartoe omdat we daar allemaal veilig zijn. Het is echt een avontuur.’

Ruth zou dat jaar naar de kleuterschool zijn gegaan, als het de Joden nog was toegestaan om naar school te gaan. Ze had grote stralende ogen, krullerig bruin haar tot net over haar oren en een scheiding opzij. Door het spleetje tussen haar voortanden leek ze een beetje op een konijntje. Ze droeg een donkerblauwe wollen jurk met een matrozenkraag, en zoals altijd had ze haar speelgoedkonijn Knabbel van witte corduroy bij zich.

Ruth was geboren in het jaar dat Adolf Hitler tot rijkskanselier van Duitsland was gekozen. Ze wist niet beter dan dat dit het gewone leven was. Maar Josef herinnerde zich nog hoe het vroeger was. Toen de mensen hen nog wél zagen. Toen ze nog Duitsers waren.

Ze waren ’s ochtends vroeg opgestaan en het was allemaal heel druk en hectisch geweest. Het duurde niet lang of Ruth viel op mama’s schoot in slaap terwijl haar moeder ook een dutje deed. Josef keek naar zijn slapende zusje en moeder en vroeg zich af of iemand had kunnen zien dat ze Joods waren als ze níét in een Jodencoupé hadden gezeten en een band met een davidster om hun arm hadden gehad.

Toen Josef nog naar school mocht had zijn leraar, Herr Meier, hem een keer voor de klas geroepen. Josef dacht dat Herr Meier hem een wiskundesom op het bord zou laten maken, maar het liep anders. Herr Meier liet een plaat zien met de gezichten en profielen van Joodse mannen en vrouwen. Hij gebruikte Josef als voorbeeld om de klas te wijzen op de verschillen tussen een echte Duitser en een Jood. Hij draaide Josef alle kanten op en wees op de vorm van zijn neus en kin. Josef herinnerde zich nog de schaamte, de vernedering dat er over hem werd gesproken alsof hij een dier was. Een monster. Een minderwaardig soort mens.

Zou iemand weten dat hij Joods was zonder die stomme armband en zonder die J in zijn paspoort?

Josef besloot het te gaan onderzoeken.

Hij ging stilletjes de coupé uit en liep door het gangpad langs coupés met andere Joodse gezinnen. Achter de volgende deur was het ‘Duitse’ deel van de trein.

Met kloppend hart en kippenvel op zijn armen deed Josef de armband met de davidster af, stopte die in zijn jaszak en ging de deur door.

Op zijn tenen liep hij door het gangpad. De ‘Duitse’ wagon zag er net zo uit als de Joodse wagon. Net als de Joodse families zaten de Duitse families te lachen en kibbelen in hun coupés. Ze aten, sliepen of lazen een boek, ook net als de Joden.

Josef zag zijn spiegelbeeld in een raam: een jongen met steil bruin haar, een bleek voorhoofd, bruine ogen en een brilletje met een metalen montuur op zijn korte neus. Hij had een beetje flaporen. Voor zijn leeftijd was hij van een gemiddelde lengte en hij droeg een grijs jasje met een dubbele rij knopen, een bruine broek en een wit overhemd en een blauwe stropdas. Niets aan hem leek op de plaatjes die Herr Meier gebruikte als voorbeeld van een Joods iemand. Josef kende trouwens helemaal geen Joodse mensen die wel op die plaatjes leken.

De volgende wagon was de restauratiewagen. Mensen zaten aan tafeltjes, ze rookten, aten en dronken, waren in gesprek of lazen een krant of waren aan het kaarten. De man achter het buffet verkocht ook kranten. Josef pakte er een en legde een muntstuk neer.

De man glimlachte. ‘Moet je een krant voor je vader kopen?’ vroeg hij.

Nee, dacht Josef. Mijn vader is net uit een concentratiekamp vrijgelaten.

‘Nee, die is voor mezelf,’ zei hij. ‘Ik wil later journalist worden.’

‘Mooi zo!’ zei de man. ‘We kunnen wel meer schrijvers gebruiken.’ Hij gebaarde met zijn hand naar de tijdschriften en kranten. ‘Dan kan ik er hiervan nog meer verkopen!’

Hij lachte en Josef glimlachte. Ze waren als gewone mensen met elkaar aan het praten, maar Josef was niet vergeten dat hij Joods was. Als hij zijn armband had gedragen, zou deze man niet met hem praten en lachen. Hij zou de politie roepen.

Josef wilde weer weggaan, maar bedacht toen dat hij nog wat snoep voor Ruth wilde kopen. Sinds zijn vader zonder werk zat, hadden ze niet veel geld, en ze zou heel erg genieten van deze traktatie. Josef pakte een snoepje uit een stopfles en zocht in zijn broekzak naar nog een pfennig. Hij vond er een en legde die op de toonbank om te betalen. Maar op het moment dat hij de munt uit zijn zak haalde trok hij zijn armband mee. Die dwarrelde op de grond, met de davidster naar boven zodat iedereen het kon zien.

Josefs keel werd dichtgeknepen en hij nam een duik naar de armband.

Stamp. En zwarte schoen kwam boven op de armband terecht, voordat Josef hem kon pakken. Langzaam keek Josef op van de zwarte schoenen, naar twee witte sokken, een bruine korte broek, een bruin hemd en de rode nazi-armband van de Hitlerjugend. Een jongen van Josefs leeftijd, die had gezworen voor het vaderland te leven en te sterven, had zijn voet op Josefs armband gezet en zijn ogen waren groot van verbazing.

Het bloed trok weg uit Josefs gezicht.

De jongen bukte zich, raapte de armband op en pakte Josef bij de arm. ‘Kom mee,’ zei hij en hij liep met Josef terug door de restauratiewagen.

Josef kon bijna niet lopen, zijn benen voelden loodzwaar en hij zag wazig.

Nadat Herr Meier hem voor de klas had geroepen om aan te tonen dat Joden minderwaardig waren aan echte Duitsers, was Josef teruggelopen naar zijn plek naast Klaus, zijn beste vriend in de klas. Klaus zat ook bij de Hitlerjugend, niet omdat hij dat graag wilde, maar omdat Duitse jongens – en hun familie – werden buitengesloten en slecht behandeld als ze dat niet deden.

Klaus was in elkaar gedoken om Josef te laten merken hoe erg hij het vond wat Herr Meier had gedaan.

Die middag werd Josef na school opgewacht door een groepje jongens van de Hitlerjugend. Ze vielen hem aan, schopten en sloegen hem, en scholden hem uit voor van alles en nog wat. Alleen maar omdat hij Joods was.

Het allerergste was dat Klaus met hen mee had gedaan.

Het uniform dat ze droegen veranderde hen in monsters. Josef had het zien gebeuren. Hij had alles gedaan om uit de buurt van de Hitlerjugend te blijven, maar nu had hij zichzelf zomaar aan een van hen overgeleverd. En alleen omdat hij zijn armband had afgedaan om door de trein te kunnen lopen en een krant te kopen. Hij zou vast samen met zijn moeder en zusje uit de trein worden gezet. Misschien werden ze wel naar een concentratiekamp gestuurd.

Het was een ontzettend stomme actie van hem geweest en nu zouden hij en zijn familie daarvoor moeten boeten.

Isabel

Havana, Cuba – 1994

Isabel opende haar ogen en liet de trompet zakken. Ze dacht echt dat ze het gerinkel van glasscherven had gehoord, maar de auto’s en fietsen reden door onder de felle zon op de Malecón, alsof er niets aan de hand was. Isabel schudde haar hoofd. Ze had het zich vast verbeeld. Ze zette de trompet weer aan haar lippen.

Opeens gilde een vrouw, er klonk een pistoolschot en toen barstte het los.

Mensen kwamen uit de zijstraten gerend. Honderden. Het waren vrijwel alleen maar mannen. Het was augustus en bijna achtendertig graden, dus de meesten hadden geen hemd aan en hun witte, bruine en zwarte ruggen glansden in de zon. Ze schreeuwden en joelden. Ze gooiden met stenen en flessen. Ze namen bezit van de straten, en de weinige politieagenten op de Malecón werden al snel klemgezet. Isabel zag dat de etalageruit van een warenhuis in werd ingegooid. Mannen en vrouwen klommen naar binnen om schoenen, wc-papier en zeep te stelen. Een alarm ging af. Achter een flatgebouw steeg rook op.

In Havana waren rellen uitgebroken, en haar vader en opa zaten daar nu ergens middenin.

Sommige mensen vluchtten weg van de chaos, maar talloze andere stortten zich er juist in en Isabel rende met hen mee. Auto’s toeterden. Fietsers keerden om en reden terug. De mensen stonden als stengels suikerriet op elkaar gepakt. Isabel wrong zich tussen iedereen door, haar trompet onder haar arm geklemd, op zoek naar papi en Lito.

‘Vrijheid! Vrijheid!’ schreeuwde de opstandige menigte.

‘Weg met Castro!’

‘Genoeg is genoeg!’

Isabel wist niet wat ze hoorde. Mensen die kritiek op Fidel Castro hadden werden in de gevangenis gegooid en dan zag je ze nooit meer terug. Maar nu waren de straten vol mensen die riepen: ‘Weg met Fidel! Weg met Fidel!’

‘Papi!’ schreeuwde Isabel. ‘Lito!’ Haar opa heette Mariano, maar Isabel noemde hem Lito, een afkorting van abuelito, grootvader.

Er klonken geweerschoten en Isabel dook weg. Even later kwam er politieversterking op motoren en in legertrucks en al snel vloeide er bloed. De opstandelingen en de politie gingen elkaar te lijf met stenen en kogels. Een man met een bloedende hoofdwond strompelde langs Isabel en vol afschuw deinsde ze achteruit.

Opeens werd ze van achteren vastgepakt, geschrokken draaide ze zich om. Lito! Ze vloog haar opa in de armen.

‘Godzijdank, je mankeert niets,’ zei hij.

‘Waar is papi?’ vroeg ze.

‘Dat weet ik niet. We waren niet bij elkaar toen het begon,’ zei haar opa.

Isabel stopte de trompet in zijn handen. ‘Ik ga hem zoeken!’

‘Chabela!’ riep haar opa. Hij noemde haar bij het koosnaampje dat ze als klein kind had. ‘Niet doen! Wacht!’

Isabel luisterde niet naar hem. Ze moest haar vader zoeken. Als hij door de politie was opgepakt, werd hij weer naar de gevangenis gestuurd, en deze keer zouden ze hem misschien niet meer vrijlaten.

Isabel drong zich door de mensenmassa en probeerde uit de buurt te blijven van de politieagenten die zich in een rij hadden opgesteld. ‘Papi!’ riep ze ‘Papi!’ Maar ze kwam niet boven al die mensen uit.

Ze keek omhoog en zag een paar mensen in een groot uithangbord klimmen dat aan de gevel van een toeristenhotel hing. Ze kreeg een idee. Ze wist bij een auto te komen die vaststond in de chaos. Het was een oude Amerikaanse Chevrolet met chromen staartvinnen, die stamde uit de jaren vijftig, nog van voor de Revolutie. Ze stapte op de bumper en toen op de motorkap. De man achter het stuur begon te toeteren en nam de sigaar uit zijn mond om tegen haar te schreeuwen.

‘Chabela!’ riep haar opa, toen hij haar in de gaten kreeg. ‘Chabela, kom ogenblikkelijk naar beneden!’

Isabel deed net alsof ze hem niet hoorde en keek om zich heen, op zoek naar haar vader. Daar was hij! Ze zag hem net op het moment dat hij een fles gooide naar het politiekordon dat zich naast de zeewering had opgesteld. Dat was de laatste druppel voor de politie. Op bevel van hun commandant drongen ze naar voren de menigte in, arresteerden de opstandelingen en sloegen op hen in met houten wapenstokken.

Midden in de chaos pakte een agent haar vader bij de arm. ‘Nee!’ riep Isabel uit. Ze sprong van de auto en baande zich een weg door de chaos. Toen ze bij haar vader kwam, lag hij al op de grond terwijl de agent hem met zijn stok sloeg.

De agent hief zijn stok om haar vader weer een klap te geven, maar Isabel sprong tussen hen in. ‘Niet doen! Alsjeblieft!’ riep ze.

Woedend keek de agent op en even verscheen er een verbaasde blik in zijn ogen, maar niet lang. Hij wilde naar Isabel uithalen en ze kromp in elkaar. Maar wat ze verwachtte gebeurde niet. De politieman werd bij zijn arm gepakt door een andere agent. Isabel knipperde met haar ogen. Deze politieagent kende ze. Het was Luis Castillo, Iváns oudere broer.

‘Wat doe jij nou?’ riep de oudere politieman kwaad tegen Luis.

Luis kreeg niet de kans om te antwoorden. Er klonk een fluitsignaal. De politie werd ergens anders naartoe geroepen.

De agent rukte zijn arm los uit de greep van Luis en wees met zijn stok naar papi. ‘Ik heb wel gezien wat je deed,’ zei hij. ‘Ik weet je te vinden. Als dit straks achter de rug is, arresteer ik je. En dan word je voorgoed opgesloten.’

Luis trok de woedende agent met zich mee, maar hij keek nog even achterom en wierp Isabel een bezorgde blik toe.

Luis hoefde niets te zeggen. Toen haar opa aan kwam lopen en samen met Isabel haar vader overeind hielp, drong het tot haar door.

Papi moest weg uit Cuba.

Vanavond nog.

Mahmoud

Aleppo, Syrië – 2015

Door de platgebombardeerde straten van Aleppo klonk de adhan voor de middag vanaf een nabijgelegen moskee. De melodieuze, etherische stem van de muezzin loofde Allah en riep iedereen op tot het gebed. Mahmoud zat aan de keukentafel zijn wiskundehuiswerk te maken, maar hij legde automatisch zijn pen neer en liep naar de gootsteen om zijn handen te wassen. Er was weer eens geen water, dus moest hij het doen met het water dat zijn moeder in plastic kannen uit de bron had gehaald. Aan de andere kant van de keuken zat Waleed als een zombie voor de televisie, hij keek naar Teenage Mutant Ninja Turtles, nagesynchroniseerd in het Syrisch Arabisch.

Mahmouds moeder kwam uit de slaapkamer, waar ze de was had opgevouwen, en zette de tv uit. ‘Tijd om te bidden, Waleed. Ga je handen wassen.’

Mahmouds moeder, Fatima Bishara, had haar roze iPhone in haar hand en op haar arm droeg ze Mahmouds zusje Hana. Fatima had haar lange, donkere haar opgestoken en ze had felle bruine ogen. Ze droeg haar gewone kleren voor in huis: een spijkerbroek en een roze verpleegstersshirt dat ze vroeger altijd op haar werk aanhad. Na Hana’s geboorte had ze ontslag genomen bij het ziekenhuis, maar dat was pas nadat de oorlog was uitgebroken. Toen ze nog verpleegkundige was, kwam ze elke dag thuis met verschrikkelijke verhalen over mensen die er vreselijk aan toe waren. Geen soldaten, gewone mensen. Mannen met schotwonden. Vrouwen met brandwonden. Kinderen die een arm of een been misten. Ze was bijna net zo robotachtig als Waleed geworden, en op een gegeven moment was het zo erg geworden dat ze er liever niet meer over praatte.

Toen Mahmoud klaar was met zich te wassen liep hij naar een hoek van de woonkamer die op Mekka was gericht. Hij rolde twee matjes uit: een voor hemzelf en het andere voor Waleed. Hun moeder was met Hana in de slaapkamer om daar in haar eentje te bidden.

Mahmoud begon vast zonder Waleed. Hij stak zijn handen op tot bij zijn oren en zei: ‘Allahoe akbar.’ Allah is de grootste. Daarna deed hij zijn handen over elkaar voor zijn buik en reciteerde het eerste hoofdstuk van de Koran, het heilige boek van de islam. Hij boog en loofde Allah drie keer, stond op en loofde Allah nog een keer, toen ging hij op handen en knieën zitten, boog zijn hoofd naar de grond, kwam met zijn bovenlichaam overeind en eindigde zijn gebed door zijn hoofd eerst naar rechts te draaien en dan naar links, om de engelen te laten oordelen over zijn goede en slechte daden.

Het hele gebed duur ongeveer zeven minuten. Terwijl Mahmoud aan het bidden was, kwam Waleed naast hem zitten. Mahmoud wachtte tot zijn broer ook klaar was, rolde de matjes op en ging weer aan zijn huiswerk. Waleed ging weer tekenfilms kijken.