Marlies Allewijn

Colofon

NUR 301/W041801

BISAC FIC041000

© 2018 tekst: Marlies Allewijn

Vormgever omslag: Studio Jan de Boer

Omslagbeeld foto: Dorota Gorecka / Trevillion Images

Omslagbeeld tekst: Krantenartikel over Neeltje Lokerse in de Goessche Courant, 16 september 1902, pagina 2

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Auteursfoto: Mascha de Vries

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

marliesallewijn.nl

pepperbooks.nl

‘Ik ben de één en de ander binnen- en buitenstaander.Ik ken geen grenzen, geen douane, geen gebaande paden.

En wat belooft dat voor de toekomst?Wat belooft dat voor de toekomst?Ik pak alles wat me toekomt. Dus ook jou!’

Kalashnikov - Aafke Romeijn

Inleiding

Neeltje Lokerse werd geboren in de tweede helft van de 19e eeuw, een tijd waarin zowel op sociaal-maatschappelijk gebied als op technologisch gebied veel veranderde.

Zo reed in 1839 in Nederland de eerste trein tussen Amsterdam en Haarlem. Het spoorwegnetwerk breidde zich snel uit en mensen konden voor het eerst verder reizen dan een nabijgelegen stad of dorp. Post ging via het spoor, niet langer met de postkoets. De postzegel werd uitgevonden en in steden kwamen postkantoren. Door de uitvinding van de papiermachine werd het makkelijker grotere aantallen papier te produceren. Zo begon de krant (of destijds ‘de courant’) aan zijn opmars.

Ook arbeid veranderde. Tot het eind van de 18e eeuw, of zelfs het begin van de 19e eeuw, werkten de meeste mensen op het land. Toen kwam de industriële revolutie. Vooral in de steden schoten de fabrieken als paddenstoelen uit de grond. Arme plattelanders verlieten de landbouwsector en vestigden zich in de stad; de urbanisatie was een feit.

Al deze ontwikkelingen hadden ook een grote invloed op Neeltjes leven. Net als haar moeder werd ze dienstbode, maar terwijl haar moeder een dorp verderop kon gaan werken, had Neeltje de mogelijkheid om Yerseke te verlaten en haar leven op te bouwen in ‘Holland’, zoals de grote steden in Noord- en Zuid-Holland door de Zeeuwen werden genoemd. Daar was ze zeker van werk, want in de steden was er veel vraag naar Zeeuwse meisjes, die bekendstonden als fatsoenlijk en hardwerkend. Dames van stand verkregen extra status met zo’n Zeeuwse meid in klederdracht.

Vóór de industriële revolutie was er in Nederland al veel armoede geweest, maar gedurende de 19e eeuw verslechterde de situatie van arme arbeiders in de steden nog verder. De elite, die goed verdiende aan de maatschappelijke vernieuwingen, probeerde de scheiding tussen de eigen stand en die van de arbeiders zo groot mogelijk te maken. Ze liet stadsvilla’s bouwen in nieuwe buitenwijken, terwijl de arbeiders veroordeeld waren tot krotten in de binnensteden, waar het ieder jaar voller werd.

De steden groeiden in bevolkingsaantal, maar ook in oppervlakte. In 1850 woonden er in Amsterdam 250.000 mensen. Nog geen vijftig jaar later waren er meer dan 500.000 inwoners1. Wijken als de Jordaan raakten overbevolkt. Mensen woonden er in bouwvallige woningen boven op elkaar. Ziekte en criminaliteit waren aan de orde van de dag.

Wonen was dus zeer slecht geregeld. Maar de werkomstandigheden waren al niet veel beter, met vieze fabrieken en zeer lange dagen tegen een hongerloon.

Klassenverschillen tekenden de verhoudingen in het maatschappelijk verkeer, maar er gaapte ook een diepe kloof tussen mannen en vrouwen. Elke groep had zijn eigen regels. Het leven van een man van stand vond buitenshuis plaats. Hij werkte, reisde, bezocht de schouwburg en ging naar cafés. Mannen hadden eigenlijk dezelfde vrijheden als nu. Vrouwen golden als zwakke wezens waarvoor gezorgd moest worden – door mannen. Vrouwen waren handelingsonbekwaam. Hilda, het hoofdpersonage uit de feministische roman Hilda van Suylenburg van Cécile de Jong van Beek en Donk, verwoordt het mooi:

‘Hilda glimlachte even en pijlsnel kwam het in haar op welk antwoord zij als “lief jong meisje” nu eigenlijk behoorde te geven. Ze moest even de oogen neerslaan en dan bewonderend tot hem opzien en zachtjes zeggen: “O! nee, zulke hooge, moeielijke betrekkingen meen ik natuurlijk niet. Zulke studies zijn veel te zwaar voor een vrouw!”

Sinds honderde jaren zijn zulke antwoorden gegeven door vrouwen die op hetzelfde oogenblik volkomen overtuigd waren driemaal intelligenter dan haar toehoorder te zijn, maar ook wisten, dat zij nooit beminnelijker en verstandiger werden gevonden, dan wanneer zij vleiend partij trokken van zijn naïeve mannenijdelheid.’

Voor haar eigen bescherming vond het leven van een vrouw van stand vooral binnenshuis plaats. Daar voerde ze haar rol van moeder en huisvrouw uit. De vrouw des huizes gaf leiding aan het personeel, vooral aan dienstbodes. Voor hen golden wéér andere regels. Ze waren vrouwen, dus ondergeschikt aan mannen, maar ze dienden ook hun ‘mevrouw’.

Dienstboden hadden weinig rechten, getuige deze regel uit het Wetboek 1833: ‘Dienst- en werkboden mogen indien zij voor eenen bepaalden tijd gehuurd zijn, zonder wettige redenen hunnen diensten niet verlaten. (…) De meester is echter bevoegd hen ten allen tijden, zonder het aanvoeren van redenen, weg te zenden.’2

Dienstbodes mochten alleen ingehuurd worden ‘voor eenen bepaalden tijd’, anders was er sprake van slavernij.

Over alle andere zaken beschikte de heer des huizes, de meester. Die werd ‘op zijn woord geloofd’, zo stond het in de wet. Dat betekende dus eigenlijk dat de meester alles kon doen. De vaak jonge vrouwen waren aan zijn grillen overgeleverd en er waren dan ook veel misstanden, zoals seksueel misbruik.

Dat de seksuele moraal voor mannen en vrouwen totaal verschillend was, hielp mee. Mannen móésten wel toegeven aan hun begeertes, die hadden ze nu eenmaal; maar vrouwen werden geacht als heilige madonna’s te leven.

Voor een vrouw waren er twee rollen weggelegd. De ‘hoogwaardige’ getrouwde vrouw leefde netjes, nederig, bijna als een heilige; maar de bezoedelde, lage vrouw kwam in haar eentje op straat. Zij was ongehuwde moeder, gevallen vrouw, hoer. Dienstbodes en arbeidersvrouwen moesten ook alleen over straat – om te kunnen werken. Ze hadden de schijn dus tegen.

Neeltje, die als dienstbode bij rijke mensen diende, zag dat allemaal gebeuren, en het maakte haar boos. Ze wilde iets doen.

Daarin stond ze niet alleen. Tegen het eind van de 19e eeuw kwam er een krachtig verzet tegen al die geschreven en ongeschreven regels naar boven. De eerste vrouwenbewegingen werden opgericht, zoals de Nederlandse Vrouwenbond ter Verhooging van het Zedelijk Bewustzijn (1884). In 1893 richtte Wilhelmina Drücker het weekblad Evolutie op en in 1894 zag de Vereniging voor Vrouwenkiesrecht het levenslicht. (We spreken van ‘de eerste feministische golf’. Deze duurde van ongeveer 1850 tot 1920. Men wilde wettelijk gelijke rechten voor vrouwen (recht op scholing en arbeid en vrouwenkiesrecht).)

De industriële revolutie, die voor grote ongelijkheid en armoede zorgde, was ook een drijvende kracht achter de socialistische beweging. Nieuwe regels en wetten zouden de ongelijkheid tegen moeten gaan.

De meid is gebaseerd op het ware verhaal van Neeltje Lokerse. En hoewel ik me voor deze roman prozaïsche vrijheden heb gegund, blijf ik dicht bij de waarheid. Haar leven leest als een spannende roman, maar het draait om een controversiële heldin. Neeltje lijkt een hysterische en bittere vrouw te zijn, die weinig subtiel te werk ging. Ze was niet geschoold. Ze wist niet precies wat er allemaal gebeurde in het maatschappelijk debat. Ze was niet bekend met wetten en las niet alle stukken die geschreven werden door de hoge heren en dames. Maar ze zag wat er om haar heen gebeurde en wist dat het onrechtvaardig was. Vanuit zichzelf, en vanuit een diep geloof in God, maakte ze zich in haar eentje hard voor mensen die onvoldoende voor hun eigen positie op konden komen. En dat deed ze op een onconventionele, zelfs controversiële wijze. Haar verhaal lijkt zo bizar dat het bijna niet echt gebeurd kan zijn. Maar het is wel degelijk gebeurd.

Toen ik research ging doen naar de tijd waarin Neeltje opgroeide en haar via haar eigen lezingen en boeken beter leerde kennen, kreeg ik steeds meer respect voor haar. Ze was dapper. Neeltje liet van zich horen, ondanks dat ze ‘maar’ een meid was, én een vrouw bovendien.

Het opzienbarende verhaal van Neeltje Lokerse speelt zich af in die tijd waarin de maatschappij begon te veranderen. Regels gingen schuiven. Misschien had dit alles zich ook op een ander moment kunnen afspelen, want machtsmisbruik en zwijgen over wat je is aangedaan omdat je anders gevaar loopt je werk of je naam te verliezen gebeurt ook terwijl wij leven. Die wetenschap maakte dat ik het extra belangrijk vond om Neeltjes verhaal te vertellen.

Marlies Allewijn

Amsterdam, februari 2018

Proloog

Aan Jannetje hadden we het eerst gemerkt dat ze niet in orde was. Terwijl ze anders de hele dag achter moeder aan waggelde, bleef ze nu maar zitten op de grond onder de tafel. Kou steeg genadeloos op door de brede kieren in de kale houten plankenvloer, maar Jannetje gloeide. De koorts kreeg al snel gezelschap van een raspende hoest die van zo diep moest komen dat ik bij ieder nieuw salvo bang was dat haar kleine lijfje zich binnenstebuiten zou keren. Twee dagen na de eerste rochelhoest wees mijn moeder op de tientallen felrode vlekjes die het gezicht van Jannetje bedekten: ‘Mazelen.’

Ik keek naar Cornelis. Toen ik hem het laatste restje melk gaf, had ik precies zo’n vlekje gezien in zijn nek, rond als een knoop en rood als de wortels van meekrap.

Op 23 augustus 1872, de zon was net op, hoestte Jannetje haar laatste adem weg. En net voordat die dag overging in de andere volgde Cornelis haar.

Ik was bijna vijf jaar en staarde naar de lichaampjes van mijn zusje en broertje. Ze leken op de pop die ik een week ervoor in de etalage van de dure winkel op de Paardenmarkt had gezien. Ik had niet stilgestaan voor het raam, want mijn moeder had haast en trok me achter zich aan, maar één blik op de pop was genoeg geweest om te zien dat zij perfect was. De huid bleek en teer. Pijpenkrullen netjes gedrapeerd langs het gezicht. Het mondje half open.

Ik had naar mijn eigen smoezelige handen gekeken en bedacht dat die pop helemaal niet echt leek. Zo mooi was niemand – niemand die ík kende tenminste. Toch had ik naar de pop verlangd. Ik wilde voelen hoe het zou zijn om haar in mijn armen te wiegen. Weten hoe de pop me aan zou kijken met haar glanzend geschilderde ogen.

En nu lagen er in ons eigen huis twee exemplaren voor mijn neus; Jannetje en Cornelis.

Haartjes, nog nat van het koortszweet, plakten tegen hun wangen. Hun mondjes stonden half open. Hun huid was bleek en teer als oud papier. Ze zouden verpulveren en opstuiven als ik blies, om dan vervolgens neer te dwarrelen op de weinige spullen die we bezaten: drie houten stoelen, waarvan je altijd wel ergens een splinter kreeg; het kleine schilderijtje met een boot erop dat we van oma kregen; de tafel die vader zelf in elkaar had getimmerd; een verdorde plant. Hij had al dagen geen licht gezien doordat de luiken dicht moesten blijven: tocht was slecht voor zieke kleine kinderen. Ik hield mijn lippen stijf op elkaar. Geen pufje lucht mocht uit mijn mond ontsnappen.

Mijn moeder zat op een stoel voor de gesloten luiken. Haar handen vouwden en openden zich steeds opnieuw. Over haar wangen liepen stille tranen.

Hoe anders stroomden de mijne? Mijn tranen maakten geluid. Mijn moeder sloeg van schrik altijd haar handen voor haar oren als ik huilde. Dat mocht nu niet. Ze had ze nodig om te bidden. En dus duwde ik mijn tranen weg. Zo hard ik kon. Mijn vader stond tegenover me. Ook hij keek naar mijn zusje van bijna twee en mijn broertje van negen maanden. ‘Het is wat het is. Er is beslist.’ Hij zei het resoluut.

Zachtjes mompelde ik hem na. Vader had altijd gelijk.

Drie jaar en twee maanden later zei hij het opnieuw terwijl hij het lijkje van mijn babyzusje Janna op het hoofd kuste.

Niet eens een jaar dáárna staarden mijn grote broer Bastiaan, mijn kleine níeuwe zusje Jannetje en ik in de kist van mijn vader.

‘Je bent te zwak om nog op het land te werken. Niemand moet je hebben.’ Ik had het mijn moeder een maand daarvoor tegen hem horen zeggen terwijl ik in de bedstede deed of ik sliep.

Het was geen verwijt. Het was waar. En dus had mijn vader het beetje trots dat hij nog had opzij gezet en was leurder geworden. Iedere ochtend vertrok hij met de handkar naar de haven. Hij verkocht er sterkedrank aan mensen van buitenaf die in de oesters werkten. Met drank op haalden die vreemden verschrikkelijk veel rottigheid uit in het dorp. Vechtpartijen, brandstichting, diefstal, het was aan de orde van de dag. Vader voelde zich er verantwoordelijk voor en dus leek zijn gezicht iedere nieuwe avond die hij thuiskwam iets meer verschrompeld. Maar toen hij in de kist lag, waren de scherpe vouwen uit zijn gezicht verdwenen. Rust daalde over me neer en in zijn plaats zei ik: ‘Het is wat het is.’

Deel I

Goes, 1890 - 1892

‘Daarom heb ik ook, toen ik gereed stond mijn ouderlijk huis te verlaten, uitgeroepen:

“De strijd met het leven zal een aanvang nemen.”’

(Uit: Bertha van Doorn, een leven van strijd en leed - Neeltje Lokerse, 1914)

1. Freule

‘Pak je spullen en ga!’ Een ongekend genoegen klinkt in de stem van mijn werkgeefster mevrouw Prumers, als ze eraan toevoegt: ‘Zonder getuigschrift.’ Haar ogen glinsteren vals en vrolijk tegelijk.

‘Het is wat het is.’ Met op elkaar geperste lippen herhaal ik zacht vaders woorden als een gebed. Ze zouden me moeten kalmeren, maar tot mijn schrik doen ze dat niet. In plaats van kalmte voel ik spanning vanuit mijn tenen opkomen. Mijn kuiten, knieën, dijen, buik, ze staan strak. Als een kat in een boom schiet het omhoog; een woede zoals ik die nooit eerder gevoeld heb. Er trekt een waas voor mijn ogen, en even zie ik niets meer. Mijn lichaam verslapt en ik kwak de po met de ochtendurine van mevrouw neer op het nachtkastje. Pis gutst over de rand. Via het deurtje met de gouden knop die ik gisteren nog gepoetst heb, stroomt het nu in een klein straaltje naar beneden op het kleed. Ook mijn handen worden nat. De zure, donkergele vloeistof brandt op mijn vingers. Ik zwiep met mijn handen. Kleine druppels spatten door de kamer.

Mevrouw ademt raspend in en schenkt mij een blik alsof er ratten over haar blote voeten scharrelen. Ze wijst naar de deur.

Trillend verlaat ik de kamer. Ik storm de trap af, naar mijn bed in het hok naast de keuken, gris mijn koffer eronder vandaan en gooi mijn weinige bezittingen erin.

Het is november, het vriest vijf graden en ik sta op straat.

Radeloos speur ik de nog donkere straten van Goes af. Hoe kan een bord dat ik niet eens gebroken heb, reden zijn om me te ontslaan? Wat deed ik verkeerd? Heb ik niet hard gewerkt? Ben ik niet beleefd geweest? Nooit zal ik de waarheid kennen over mijn ontslag. Het doet er ook niet toe. De enige waarheid die telt is meedogenloos hard: zonder getuigschrift ben ik niets!

De golf van woede die daar in die slaapkamer in me opwelde, bereikt zijn breekpunt, overspoelt me en vult mijn hele lichaam. Ik tril zo erg dat het me amper nog lukt om mijn ene been voor het andere te zetten. Ik moet kalmeren. ‘Het is wat het is. Het is wat het is,’ mompel ik bezwerend.

Maar de woorden van mijn vader zijn slechts nog dat, woorden. Voor het eerst in mijn leven geven ze geen rust. Ze maken me juist bang.

Aan de rand van de stad staar ik uit over de donkere velden voor me. Mijn tenen voel ik niet, in mijn benen wordt bij iedere beweging die ik maak een ijspegel gespietst, mijn nek is verkrampt, mijn wimpers zijn bevroren en mijn hart klopt onderkoeld.

Ik staar naar de hemel. Vlak boven mijn hoofd is die nog zwart, maar aan de horizon zie ik een lijntje licht. Heel langzaam, maar wel zeker, wordt het een streep. De streep laat de velden schemeren. Hoe lichter het wordt, hoe klaarder mijn geest wordt. Betje, mijn vriendin zal me helpen.

Traag kom ik overeind. Mijn benen zijn zo koud dat ze los van mijn lichaam een eigen leven lijken te leiden, maar toch zet ik het ene voor het andere en zo strompel ik naar het statige huis van de familie Kakebeeke aan de Kleine Kade waar Betje in betrekking is. Het is wat het is.

*****

Januari 1891

Neeltje,

Het leven in Den Haag bevalt me. Mevrouw en meneer zijn goed voor me. Ze wonen dicht bij Scheveningen en in mijn vrije uren wandel ik naar de zee. Regelmatig kom ik langs Paleis Noordeinde. Prinses Wilhelmina heb ik nog niet gezien. Als het ooit gebeurt zal ik haar zeggen dat ze een verjaardagsgenoot en bewonderaar heeft: Neeltje Lokerse uit Yerseke.

Ik mis jou, moeder en de kleintjes wel.

Bevalt het bij de Kakebeekes? Het zijn goede mensen, niet?

Betje

Met een glimlach laat ik Betjes brief zakken. Dankzij haar werk ik nu drie maanden bij de Kakebeekes als dienstbode. Mevrouw Kakebeeke vroeg me, zoals Betje al voorspelde, niet naar een getuigschrift. Ze ontving me hartelijk. ‘Neeltje, wat prettig dat je Betjes positie kon overnemen. We waren radeloos toen ze vertelde te willen vertrekken – naar Den Haag nog wel. Alle goede meisjes gaan tegenwoordig naar de grote stad. Wat een geluk dat jij een nieuwe positie zocht. Hardwerkende meisjes zoals jij zijn altijd welkom!’

Ik zet mijn wijsvinger op het bevroren raam van mijn zolderkamer. Langzaam smelt een ijsbloem onder mijn huid. Met het topje van mijn vinger maak ik kleine rondjes, en heel langzaam verschijnt de wereld achter het raam. Het is, ondanks het vroege uur, druk op de Kade. Mannen slepen met zakken en laden ze in schepen of halen ze er juist uit.

Bij ’t Soepuus hiernaast is de rij al lang. Mensen met smerige gezichten en smoezelige kleren huppen van het ene been op het andere om warm te blijven in afwachting van wat eten. De meiden van dominee Huet komen tegelijk met hem het huis uit en groeten hun baas met een beleefde knik. Een heer die ik niet ken, neemt zijn hoed af met een zwierig gebaar, om vervolgens de deur van een koets te openen.

Ik haal mijn vinger van het raam en vouw mijn handen samen, zoals ik dat van mijn moeder en ouderling Molhoek heb geleerd. ‘Dank u God.’

*****

‘Allemaal uit zijn hoofd, hè!’ Verrukt had moeder mijn grote broer Bastiaan een aai over zijn bol gegeven. Mij drukte ze nog iets dichter tegen zich aan. De harde kerkbank deed pijn aan mijn billen, maar nu ik met mijn hoofd tegen moeders borst lag, voelde ik dat niet meer. Ik hoorde haar ademhaling. Die versnelde iedere keer als de tijdelijke prediker Molhoek sprak. De trillingen van haar stem als ze de psalmen meezong, zoemden via haar borst door mijn lichaam en ik voelde me veilig. Deze kerkdienst mocht eeuwig duren. Moeder fluisterde opnieuw: ‘Wat een geluk dat die ouwe dominee vertrokken is. We hebben ook helemaal geen nieuwe nodig. Luister naar ouderling Molhoek, hij spreekt vanuit zijn hart. Hij kent God werkelijk.’

Ik had nog niet echt naar hem geluisterd. Het bezoek aan het kleine kerkje aan de Damstraat ging mij vooral om het samenzijn met mijn moeder. Maar haar opwinding maakte me nieuwsgierig. Met mijn wang nog steeds tegen moeder aangedrukt, keek ik schuin op naar de man op de preekstoel. Hij was slank en lang, en nog niet zo oud. Zijn handen waren groot en ruw van de arbeid op het land; zijn echte werk, zo had moeder me verteld. Hij hief ze naar de hemel en riep God aan. ‘God, goede Vader!’ Spettertjes spuug vlogen uit zijn mond. Hij klonk hoopvol en dankbaar. Zijn ogen glinsterden. Hij leek iets te zien wat voor mij onzichtbaar was. Dat maakte dat ik rechtop ging zitten. Ik schoof naar het puntje van de bank en luisterde. Eerst alleen naar het ritme van zijn stem. Hij sprak zijn woorden uit alsof hij een lied zong. Ze pasten allemaal bij elkaar, net als een rijm. Daarover had ik pas geleerd op school. Meester had een paar mooie versjes voorgelezen. Ze hadden me vrolijk gemaakt. Glimlachend bij de herinnering keek ik naar Molhoeks mond. En ineens, als in een wonder, sprak Molhoek woorden uit die ik snapte. Ze gingen over liefde en God. Ik vond het prachtig. Ademloos luisterde ik naar zijn verhaal. Ik hoorde hem en wist dat ik vanaf nu alle kerkdiensten door hem geleid zou bijwonen. Van de dominee die geen dominee was, zou ik kunnen leren wie God werkelijk was.

*****

De bel schelt, dus mevrouw heeft me nodig.

‘Amen.’ Ik open mijn ogen en haast me mijn kamer uit, naar de salon. Daar zit mevrouw met de krant voor zich opengevouwen aan tafel. Ze ziet er onberispelijk uit. Haar witte huid straalt, de haren zijn opgestoken en het lijfje van haar jurk sluit mooi aan in de taille. Haar handen liggen ontspannen op tafel, maar als ze me ziet, tikt ze opgewonden op de krant. ‘Neeltje, je krijgt een extra vrije avond volgende week maandag.’

‘Pardon?’ Haar uitbundigheid verbaast me.

Mevrouw wenkt me.

Ik kijk naar de krant op tafel waar ze nog steeds op tikt.

‘Anna van Hogendorp komt volgende week naar Koffiehuis De Prins van Oranje. Het onderwerp zal je aanspreken. Ga erheen. Ik ga ook.’ Mevrouw Kakebeeke klinkt opgewonden, als een kind dat nieuw speelgoed krijgt. ‘Kom de krant straks halen. Dan kun je er alles over lezen.’

‘Dat is goed, mevrouw,’ antwoord ik met een beleefde glimlach. ‘Ik ga beginnen met de trappen. Is er verder nog iets wat ik voor u kan doen?’

Mevrouw heeft zich alweer over de krant gebogen. Afwezig schudt ze haar hoofd.

‘Dank u wel, mevrouw.’ Achteruit loop ik de kamer uit, en ik sluit zo zachtjes mogelijk de deur. Ik trek mijn schoenen aan en huppel nog een trap af. In de keuken pak ik stoffer en blik. Ik ga alle trappen weer omhoog en begin opgewekt aan het afstoffen van de treden, van boven op zolder tot de keuken helemaal beneden.

*****

‘Ik was vanavond liever thuisgebleven om te rusten,’ zeg ik tegen Maatje, de oudste meid van de familie, terwijl ik de laatste emmer kolen de keuken in draag. ‘Maar dan zou mevrouw vast erg teleurgesteld zijn. Dit huis is zo groot. Al die trappen…’ Ik trek een gezicht.

Maatje slaat haar rimpelige hand voor de mond. ‘Ach, het spijt me, ik wil je graag helpen, maar mijn ouwe botten zouden breken van al dat gesjouw en gesleep.’

‘Het geeft niks,’ zeg ik gemeend. ‘Ik begrijp het.’ Ik zucht nog eens. ‘Nou, dan ga ik maar eens.’ Bij wijze van groet steek ik een hand op naar ouwe Maatje en verlaat de keuken om naar De Prins van Oranje te gaan.

De echo van mijn stappen op de ronde stenen weerkaatst tegen de huizen aan de Turfkade en het licht van de lantaarn op de hoek glinstert op de natte straat. Het is koud. Ik sla mijn doek nog iets strakker om me heen. Op de Beestenmarkt sluit ik me aan bij wat je best een stoet kunt noemen. Volk dat je normaal niet samen ziet, loopt nu gebroederlijk én gezusterlijk opgewonden pratend richting het koffiehuis.

Toch wel nieuwsgierig neem ik plaats in de met mannen en vrouwen overladen ruimte. Mevrouw Kakebeeke zit op de eerste rij. Ze praat met de altijd aanwezige glimlach rond haar lippen tegen andere dames.

Dan stapt een man met een bol gezicht en een gezet postuur het podium op. Naast me hoor ik iemand fluisteren: ‘Is dat nou de rechter?’

‘Pompe van Meedervoort,’ bevestigt de heer naast hem.

Ik heb nooit voor een rechter moeten verschijnen, gelukkig, dus ik ken hem niet. Pompe van Meerdervoort schraapt zijn keel. Het geroezemoes in de zaal verstomt.

‘Let op mijn woorden: in de geschiedenis van de 19e eeuw zal het streven naar een oplossing voor de sociale kwestie een belangrijke bladzijde innemen.’ Zijn stem klinkt plechtig.

Er wordt aarzelend geapplaudisseerd.

‘En welke sociale kwestie bedoelt u dan, vraagt u zich wellicht af,’ gaat hij verder. ‘Beste toehoorders, deze is uiterst gecompliceerd en veelomvattend.’

‘Wat een moeilijke taal gebruikt die vent,’ mompelt een visser achter me.

‘Ssst,’ sist zijn vrouwelijke gezelschap.

De heer in de rij voor me kijkt geïrriteerd over zijn schouder. ‘Al die arbeiders hier,’ fluistert hij te hard. ‘Ze kunnen nog geen tel hun grote klep dichthouden.’

Ik rol met mijn ogen. Al die hoge heren hier, ze kunnen nog geen tel hun arrogante bakkes dichthouden.

‘Eén van de hoofdonderdelen van het vraagstuk echter,’ gaat Pompe van Meerdervoort verder, ‘is hoe iedereen te geven wat hem toekomt en hoe eenieders vrijheid te waarborgen.’ Hij draait zich een kwartslag. ‘Het is mij een genoegen vanavond jonkvrouw Anna van Hogendorp als spreekster namens de Vrouwenbond ter Verhooging van het Zedelijke Bewustzijn aan te kondigen. Zij zal spreken over de slavenbanden waarin veel vrouwen, in bepaalde posities, geketend zijn. Net als velen onder ons maakt zij zich zorgen.’ Hij knikt stemmig.

Vrouwen in bepaalde posities. Daarom wilde mevrouw mij hier vanavond naartoe sturen: ze denkt dat het over vrouwen zoals ik gaat. Zelfs over mij misschien?

Pompe van Meerdervoort maakt een lichte buiging naar de zijkant van het podium. Daar verschijnt een kleine vrouw. Ze heeft een smal, wat langwerpig gezicht. Haar ogen kijken onderzoekend de zaal in. Met een elegante tred loopt de vrouw naar het midden van het podium. Daar vouwt ze haar handen voor haar buik. Heel even staart ze naar de punten van haar schoenen, dan tilt ze met een ruk haar hoofd op. Ze kijkt met priemende ogen de zaal in, en er verschijnt een bescheiden glimlach rond haar lippen. ‘Wat fijn dat u hier vanavond met zovelen gekomen bent. Het geeft aan dat u net als ik zorg heeft om een groep vrouwen in de samenleving die onze bescherming verdient.’

Nu ga ik rechtop zitten. Er klinkt kracht en vastberadenheid in de stem van de vrouw, en daarmee heeft ze me te pakken. Ze doet me zelfs een beetje aan ouderling Molhoek denken.

Aandachtig luister ik naar het verhaal van Van Hogendorp. Ze spreekt over huizen in steden als Den Haag en Amsterdam waar ontucht plaatsvindt. Rillingen lopen als kronkelende wormen over mijn rug door de treurige verhalen die ze vertelt.

‘Misschien denkt u: wat heb ik hiermee te maken? Dit soort dingen gebeurt toch alleen in de grote steden?’ Ze steekt een wijsvinger omhoog en zwaait er waarschuwend mee. ‘Wat denkt u van de gemakkelijke verkeersmiddelen van tegenwoordig? Kan niet iedereen in de grote stad komen en het kwaad van dichtbij leren kennen? Stelt u uw mannen en zonen eens voor. Zij komen aan op het station, en daar staan ze: de diepgezonken vrouwen die hen makkelijk mee kunnen slepen in de poel des verderfs.’ Een siddering gaat door de zaal.

‘En wat dacht u van de dienstbodes die een betrekking zoeken in de grote stad? Zij laten hun stille en eenvoudige leven achter zich en vinden op diezelfde stations de bemiddelingsbureaus.’ Mensen schuifelen ongemakkelijk heen en weer op hun stoelen. Ik hoor gefluister en sisgeluiden. Zelf voel ik me ook ongemakkelijk. Mijn handen zweten. Zenuwachtig wrijf ik ze over elkaar.

‘Deze bureaus beweren dat ze meisjes aan een goede betrekking kunnen helpen,’ gaat de jonkvrouw verder, ‘maar in plaats daarvan helpen ze de onschuldige schepsels zo het bordeel in.’

Een moment is het doodstil. De zaal lijkt collectief zijn adem in te houden en de kleine vrouw put er zichtbaar zelfvertrouwen uit. Met de handen nog steeds keurig gevouwen voor haar buik spreekt ze over dienstbodes. Meisjes zoals ik. Het raakt me. Ik staar naar mijn schoenen en probeer goed te luisteren.

‘Wij willen deze meisjes beschermen door ze adressen te geven van de goede plekken en door ze voor te lichten, want weet u, dienstbodes hebben een laag zedelijk bewustzijn.’

Verbaasd kijk ik op. Zei ze nou ‘laag zedelijk bewustzijn’?

De freule gaat verder: ‘Ze laten zich makkelijk verleiden door de mooie praatjes van de bureaus, maar je kunt het deze meisjes niet kwalijk nemen, want wat hebben ze nu eenmaal voor een opvoeding gehad?’

Ik schiet omhoog uit mijn stoel. Ik heb mijn mond al open, klaar om te reageren, als achter me gejoel klinkt. ‘Zitten!’ roept iemand pinnig. Geschrokken laat ik me weer zakken, maar stilzitten lukt me niet meer. Mijn hart bonkt in mijn keel. Zweet staat op mijn voorhoofd; mijn wangen gloeien van opwinding. Beweert ze echt dat ik geen goede opvoeding heb gehad, alleen maar omdat mijn wieg in een minder mooi huis stond dan de hare? Wat weet de jonkvrouwe van mijn zeden en mijn opvoeding?

*****

Ik had het vertrek naar mijn eerste betrekking bij een rijke oesterboer in het dorp zo lang mogelijk willen uitstellen en dus had ik getreuzeld, mijn tas tien keer opnieuw ingepakt en smoesjes verzonnen om niet weg te hoeven gaan. Maar nu had ik echt geen reden meer om te blijven. Met bibberende hand pakte ik de deurklink en duwde hem naar beneden.

‘Neeltje, wacht!’ Moeders kreet klonk bijna wanhopig.

Geschrokken van haar harde stem had ik me omgedraaid. Moeder stond met gespreide armen achter in het huis. Haar armen trokken me met onzichtbare touwen naar zich toe. Ik liet me tegen haar schouder vallen. Ze trok me nog dichter tegen zich aan en fluisterde in mijn oor: ‘Voordat je gaat…’ Ze leek te zoeken naar woorden. Toen zei ze: ‘Neeltje, de wereld is hard voor de armen en goed voor de rijken. Dat is nu eenmaal zo. Jij hoort bij die armen en dus bestaat jouw leven uit je plicht doen.’ Ze had me een stukje van zich afgeduwd en me diep in de ogen gekeken. ‘Laat nooit iemand iets aan te merken hebben op je werk.’ Ze schudde me heen en weer.

Met gebogen hoofd had ik geknikt. ‘Ja, moeder.’

Met haar wijsvinger tilde ze toen mijn kin op. ‘Zorg dat je jezelf nooit iets te verwijten hebt. En als mensen achter je rug om over je praten, laat het dan gaan over de goede dingen. Mensen zullen soms kwaadspreken. Ook dat is nu eenmaal zo. Maar laten dat leugens zijn.’

Moeder kende de positie van de dienstbode. Ze was het zelf jarenlang geweest. Ze was over de tong gegaan in het dorp. Meermalen. Zeker toen ze na vaders overlijden trouwde met de veel jongere Mallekoote en vervolgens weer van hem scheidde. Altijd had ze haar rug rechtgehouden. Nooit had ze zich uit het veld laten slaan. Ik hoopte dat ik zo sterk zou zijn.

Met de rug van haar hand had moeder een traan uit haar ooghoek geveegd en me streng aangekeken. ‘Uit de Bijbel weet je hoe je hier op aarde moet leven. En als je dat niet doet, dan zal God je straffen, zoals je eigen vader dat ook gedaan zou hebben.’

‘Ja, moeder.’

‘Wees sterk en vertrouw op God, want God is liefde.’ Een kleine glimlach speelde toen rond haar lippen. Ze legde een hand op mijn wang. ‘Maar je bént sterk, Neeltje. Je kwam immers met gebalde vuist en opgeheven arm ter wereld.’ Ze knipoogde naar me en lachte breed. ‘Nou, vooruit. Aan het werk.’

En zo had ze me de deur uit gestuurd.

*****

Mijn moeder heeft mij met Gods woord opgevoed, dus over mijn zedelijk bewustzijn hoeft Van Hogendorp zich geen zorgen te maken. Ze wil ons waarschuwen voor de bemiddelingsbureaus en bordelen? Ze zou zich beter kunnen opwinden over wat er met ons gebeurt in de huizen waarin de heren van stand wonen. Hoe vaak heb ik niet gehoord dat zo’n man ‘per ongeluk’ een bil of de borst van de dienstbode grijpt? Wat kunnen we ertegen doen? Alleen al als we de vent wegduwen, kan het ons onze betrekking kosten.

‘Zolang er bordelen bestaan en prostitutie niet verboden wordt, zal er aan deze ellende nooit een einde komen,’ spreekt de freule verder. Ze is zich niet bewust dat haar woorden mij zo geraakt hebben. Natuurlijk niet.

‘We starten een petitie en hebben zoveel mogelijk handtekeningen nodig om een verbod te kunnen realiseren.’ Iedereen om me heen applaudisseert, maar ik hoor het amper.

Naast de freule komt nu dominee Huet staan. Hij heft zijn handen op. Het applaus verstomt. ‘Wat bijzonder dat u, een dame van hoge geboorte, vanavond de moed had om in het openbaar te spreken over een zaak als prostitutie. Ik dank u hartelijk voor uw komst.’ Hij maakt een lichte buiging haar kant op. Dan richt hij zich weer tot het publiek: ‘Beste aanwezigen, bij het naar buiten gaan kunt u de petitie ondertekenen. Doe dit vooral. Als huizen van ontucht verboden worden, zal dit de zedelijkheid ten goede komen.’

Voor me fluistert een man tegen zijn vriend: ‘Heb je om je heen gekeken wie hier allemaal zit? Arbeiders, vrouwen. Die hebben toch geen kennis van de zaak?’ Hij lacht schamper. ‘En een zedelijk bewustzijn van niks.’

Ik bal mijn vuisten. Mijn nagels prikken in mijn handpalm. Rustig, Neeltje.

De mensen om me heen staan op. Mechanisch volg ik hun voorbeeld. Bij de deur zit iemand achter een tafel met vellen papier en pennen. Een voor een stoppen de mensen er om de petitie te tekenen.

Mevrouw staat naast de tafel. Ze ziet me in de rij staan en knikt aanmoedigend. Verlegen lach ik naar haar. Ze heeft me opgenomen toen ik zonder getuigschrift op straat stond. Zij staat helemaal achter dit initiatief. Ik wil haar niet teleurstellen. Ik ben bijna bij de deur. Het is mijn beurt om te buigen. Ik pak de pen.

‘Dat is Neeltje, mijn dienstbode,’ hoor ik mevrouw tegen een van haar vriendinnen zeggen. Ze klinkt trots.

Ik zucht, prik de punt van de pen in het papier en plaats mijn handtekening.

2. Hendrik

Met ingehouden adem en met opgetrokken schouders daal ik de trap af van mijn zolderkamer naar de benedenverdieping. Het is halfzes; een halfuur vroeger dan normaal. Meneer heeft me gisteren laten weten dat hij vandaag naar Middelburg moet en dat hij zijn ontbijt dus eerder geserveerd wil hebben. Het is, ondanks de beginnende lente, ijskoud op mijn zolderkamer. Normaal gesproken zou ik me bij iedere traptrede meer verheugen op het moment dat ik de deur naar de altijd warme keuken open kan duwen. Maar vandaag doet het vooruitzicht me weinig.

‘Een hele goede morgen, Neeltje.’ Toon, de koetsier van de familie, die ook vroeg is opgestaan in verband met de reis van meneer, begroet me opgewekt.

‘Toon,’ antwoord ik kort.

De koetsier, die ik nog nooit somber heb gezien, fronst zijn wenkbrauwen. ‘Wat is er met jou aan de hand?’

Ik haal mijn schouders op. ‘Ik heb een kater.’

‘Pardon?’ Toon schatert nu. ‘Jij? Gedronken?’

‘Nee!’ Ik geef hem een por tegen zijn schouder en moet nu ook een beetje lachen. ‘Natuurlijk niet. Ik heb een kater van de bijeenkomst waar ik gisteren was.’

Toon kijkt me nietbegrijpend aan.

‘Er was een openbare bijeenkomst. Anna van Hogendorp sprak over de sociale kwestie,’ leg ik uit. ‘Het zit me niet lekker.’

‘Huhuh.’ Hij zet een deftige stem op: ‘De sociale kwestie.’ Toon lacht schamper. ‘De hoge dames en heren wisten het zeker weer mooi te vertellen?’

‘Precies,’ barst ik uit. ‘Het was openbaar, dus iedereen mocht komen; ook arbeiders en vrouwen. Maar toen ik er zat, dacht ik: jullie denken dat je goed doet, maar heeft iemand ons ooit naar onze mening gevraagd? Nee dus. Nooit!’

Toon knijpt goedig in mijn hand. ‘Neeltje, met zulke dingen moet jij je niet bezighouden. Het zijn geen vrouwenzaken. Het is een hoop gepraat, maar veranderen zal er voor ons soort mensen niets.’

‘Dat weet ik,’ zeg ik gelaten. ‘Maar toch, ik kreeg er een naar gevoel van. Die jonkvrouw zei dat ik geen goede opvoeding heb gehad. Alleen maar omdat ik een dienstbode ben? Mijn arme moeder.’ Mijn hartslag versnelt en mijn stem slaat over. ‘Het mens heeft zich de blaren op de handen gewerkt, nam me iedere zondag mee naar de kerk, heeft me zo lang mogelijk op school gehouden.’ Ik hef mijn vuist. ‘En dan zegt die Van Hogendorp dat ik een laag zedelijk bewustzijn heb, omdat ik een dienstbode ben?’ Ik ga steeds harder praten, zo witheet ben ik. ‘Ze willen prostitutie verbieden,’ ratel ik verder. ‘Daarvoor moesten we onze handtekening zetten. Ik heb getekend, alleen maar omdat ik mevrouw niet wilde teleurstellen. Begrijp je? Dat begrijp je wel toch, Toon? Maar eigenlijk…’ Ik pauzeer even om adem te halen en kijk op. Dan verstijf ik van schrik. In het deurgat staat een man. Ik heb hem nooit eerder gezien. Geschrokken kijk ik naar Toon. Die wiebelt wat ongemakkelijk heen en weer op zijn stoel. Hij lacht niet meer. Hij kijkt me zelfs niet meer aan.

‘Pa-pardon,’ stamel ik.

De man in het deurgat grijnst. ‘Toon, wie is deze pittige dame? Je hebt me nooit over haar verteld.’

In de hoop dat hij me zal redden, kijk ik nog eens naar Toon, maar die voelt zich duidelijk nog steeds ongemakkelijk. Hij zegt: ‘O, eh… Dit is eh…’

De nieuwe wacht zijn introductie niet af. Zonder zijn blik van me af te halen, loopt hij mijn kant uit. ‘Ik ben Hendrik.’ Hij steekt een hand uit.

Hendriks tanden zijn hagelwit en hij heeft een olijke twinkeling in zijn ogen. Hij pakt mijn arm, die om de een of andere reden slap langs mijn lichaam hangt, hijst hem op, pakt mijn onbeweeglijke koude vingers en sluit de zijne eromheen. Hij schudt mijn hand en kijkt me aan.

‘Pardon, ik eh.… Normaal eh…’ Ik bijt op mijn lip en glimlach schaapachtig. ‘Het spijt me, van net. Neeltje, aangenaam.’

‘Aangenaam.’ Hendrik glimlacht.

Toon lijkt weer bijgekomen. ‘Hendrik gaat vandaag met mij mee. Zijn schip is gisteren aangemeerd in Goes en hij wil zijn familie bezoeken,’ legt hij uit.

‘Mijn zus gaat trouwen,’ vult Hendrik aan.

Het is niet bijzonder heet in de keuken, maar door die Hendrik lijkt mijn hoofd te koken. Neeltje, doe niet zo gek!

Even ben ik dankbaar voor de bel. Het schelle geluid maakt een abrupt einde aan mijn ongemakkelijkheid. Dan schrik ik. Ik had al onderweg moeten zijn met het ontbijt, maar ik ben nog niet eens begonnen met het klaarmaken. Ik haast me naar het fornuis en zet de ketel op het vuur.

Toon staat op. ‘Wij zijn bij de paarden.’ Hij pakt zijn hoed van tafel, opent de keukendeur en verdwijnt.

Hendrik volgt hem. Maar net voor hij de deur dichtdoet zegt hij: ‘Neeltje, ik vond het prettig je te leren kennen. Mag ik nog eens langskomen?’

Niet in staat een volle zin uit te spreken, knik ik, met mijn rug naar hem toe. Heel zacht hoor ik een lachje. Dan valt de deur in het slot.

****

Op de hoek van de tafel ligt een vierkant papiertje. Het is heel klein opgevouwen. Voor Neeltje van Hendrik staat erop. Toon heeft het bij terugkomst neergelegd. Hij had er raar bij gekeken. Ik staar naar het briefje en twijfel. Dan schud ik resoluut mijn hoofd. Nu niet. Ik moet het eten klaarmaken. Ik pak een wortel en begin met het schoonmaken ervan. Het briefje roept naar me. Ik probeer er niet naar te luisteren, maar het mislukt. Ik gris het van de tafel en knijp mijn hand dicht. De randjes van het papier prikken in mijn huid. Ik vouw mijn hand weer open. Het briefje is nu een beetje verfrommeld. Weer sluit ik mijn hand en duw mijn vuist in de zak van het schort. Daar spreid ik langzaam mijn vingers. Het briefje glipt ertussendoor. De man van je dromen komt niet letterlijk je leven binnenwandelen zoals Hendrik dat deed. Dromen passen sowieso niet in mijn leven. Ik moet denken met mijn hoofd en niet met mijn hart. Over een halfuur moet de tafel gedekt worden. Ik heb hier geen tijd voor.

*****

Al het werk is gedaan. Iedereen slaapt. Ik zou dat ook moeten doen, maar dat kleine, witte, vierkante papiertje van Hendrik saboteert alles wat ik eigenlijk wil en moet. Met een ruk kom ik overeind en gooi mijn benen over de rand van mijn bed. Nachtrust is onmogelijk zolang ik niet weet wat Hendrik schrijft. En wat houdt me eigenlijk tegen behalve mijn eigen onzekerheid?

Neeltje,

Wat was het een aangename verrassing jou gisteren te ontmoeten. Tijdens de rit naar Middelburg kon ik aan niets anders denken dan aan je gitzwarte haren, je donkere ogen en je fijne gezicht.

Ik heb me aan je voorgesteld als Hendrik. Mijn volledige naam is Hendrik Polman. Ik ben afkomstig uit Middelburg. Mijn verblijfplaats is nu echter het schip waarop ik vaar. Soms ben ik weken van huis. Dit maakt het voor mij moeilijk om iemand te leren kennen om mijn leven mee te delen. Neeltje, ik kan je geen gouden bergen beloven, simpelweg omdat ik die niet heb. Ook zal ik niet vaak aan wal zijn. Dat maakt me misschien niet de kandidaat die je voor ogen had, maar ik wil je heel graag beter leren kennen. Ik hoop dat je me de kans geeft om je de voordelen van omgang met mij te laten zien. Overmorgen vertrek ik weer vanuit Goes. Ik zou bij terugkomst, over een maand, graag een wandeling met je maken.

Zeg je ja, Neeltje?

Hendrik

De woorden van Hendrik zijn mooi, maar niet te mooi om waar te zijn. Wie weet passen we bij elkaar. Een verloofde zou ook mijn moeder gelukkig maken: een zorg minder voor haar. Hendriks achtergrond lijkt op de mijne. Ik zou me niet mooier hoeven voordoen dan ik ben. Ook niet slechter. Ik zou een toekomst met hem kunnen hebben.

En dus schrijf ik terug:

Ik wil je graag opnieuw ontmoeten. Op zondagavond ben ik vrij en ik wandel in de vooravond graag over het Koolpaadje. Zie ik je daar over een maand?

Neeltje

Ik vouw het papier dicht en druk het tegen mijn hart. Heb ik zojuist de eerste woorden aan mijn toekomstige man geschreven?

*****

Als ik het huis verlaat, stapt mevrouw net de koets uit. ‘Ach, Neeltje, ben je nog hier? Ik dacht dat je naar huis zou gaan op je vrije zondag?’

Ik knik kort en staar naar mijn schoenen. ‘Helaas niet, mevrouw. Ik had geen geld voor een treinkaartje. En het is te ver om heen en terug te lopen, op één dag. Ik ga een stukje wandelen in de stad.’

‘Och.’ Ik voel haar hand op mijn schouder en richt mijn blik weer op. ‘Ga je naar het tehuis voor dienstbodes?’ Mevrouw kijkt me hoopvol aan. Het tehuis is pas geopend en mevrouw heeft zich er, samen met leden van de Vrouwenbond, hard voor gemaakt.

Ik was van plan door de stad te wandelen, maar ik wil haar niet beledigen. ‘Wat een aardig idee. Ik heb nog niet eerder de mogelijkheid gehad, mevrouw, maar ik kan best eens gaan kijken.’

‘Dat moet je zeker doen. Het tehuis is er speciaal voor meisjes die niet van hier komen. Jullie kunnen elkaar daar ontmoeten. En,’ ze knijpt nu moederlijk in mijn onderarm, ‘zo kom je ook niet in verleiding. ’s Avonds alleen op straat rondlopen…’ Ze schudt haar hoofd en lacht vriendelijk naar me. ‘Je hebt de jonkvrouwe gehoord over de gevaren.’

‘Natuurlijk, mevrouw.’ Ik staar weer naar mijn schoenen.

‘Er komen veel meisjes van jouw leeftijd. Echt, je zult er vriendinnen maken.’ Mevrouw knikt, alsof dat een vaststaand feit is.

Ik glimlach. ‘Dank u mevrouw.’

‘Fijne avond, Neeltje.’ Mevrouw lacht nog eens en gaat dan het huis binnen.

Morgen zal ze me zeker vragen hoe het was. Ik moet er nu dus wel heen. Ik zucht en loop met tegenzin naar het tehuis aan de rand van de stad.

Tientallen meisjes – de meeste zijn inderdaad van mijn leeftijd – zitten aan grote tafels. Ze lachen en giechelen. Ik speur de ruimte af naar een bekend gezicht. In een hoek helemaal achteraan zit Mientje. Ze is een vriendin van Jannetje uit Yerseke. Opgelucht iemand te zien die ik ken, stap ik op haar af. ‘Mientje!’

Het jonge meisje kijkt op. ‘Neeltje, wat goed om iemand uit het dorp tegen te komen,’ zegt ze opgelucht. Ze zwaait haar arm door de ruimte. ‘Er zijn hier zoveel onbekenden. Veel Belgen ook,’ fluistert ze me van achter haar hand toe.

Ik ga naast haar zitten. ‘Ik wist niet dat je uit Yerseke vertrokken was. Werk je hier al lang?’

‘Een maand nu. Heeft Jannetje het niet verteld?’

Ik grinnik en schud mijn hoofd. ‘Die heeft haar handen vol aan haar betrekking bij de dokter. Die man is onuitstaanbaar, zo zegt ze.’

‘Ze heeft gelijk.’ Mientje lacht.

‘Waar werk je?’

‘Bij Prumers.’

‘O,’ is alles wat ik kan uitbrengen.

‘Wat?’ vraagt Mientje angstig.

‘Ze heeft mij ontslagen. Om een gebroken bord. Dat ik niet kapot had gemaakt.’

Mientje slaat een hand voor haar mond. ‘Wat akelig. Ze is inderdaad vreselijk. Maar ik trek het mezelf niet aan, want aan mij ligt het niet,’ zegt ze dapper. ‘Ik ben haar dertigste meid al… Die praatjes gaan in ieder geval. Weet je dat ik nog niet eens betaald heb gekregen? Ik krijg alleen de restjes van hun maaltijden en ze telt de kolen voor de kachel. Als ze merkt dat ik er één te veel op heb gegooid, krijg ik er de volgende dag twee minder. Dus, nu zit ik in de kou.’ Haar lip trilt. Dan haalt ze hard haar neus op en duwt haar schouders naar achter. Terwijl ze nog iets meer rechtop gaat zitten, zegt ze: ‘Maar het is beter dan thuis. Mijn stiefmoeder,’ ze rilt, ‘is een afschuwelijk mens.’

‘Nog erger dan Prumers?’ vraag ik met lichte verbazing.

‘Veel erger. Ik moet het nog een maand volhouden en dan ga ik naar Haarlem. Ik heb er al een betrekking.’ Mientjes ogen fonkelen opgewonden. ‘Hoe verder ik van mijn stiefmoeder verwijderd ben, hoe beter.’

‘Echt? Wil je hier ook niet voor je vader blijven?’

‘Tss, die danst naar de pijpen van dat mens. Nee, ik heb hier niets meer te zoeken,’ zegt ze resoluut. ‘Maar hoe is het met jou?’ Ze knippert snel met haar ogen, vast om de tranen tegen te houden.

’Goed,’ zeg ik. ‘Ik heb iemand ontmoet.’

*****

Speldenprikjes zijn het. Ze kriebelen in een ongelijkmatig tempo over mijn huid. Eentje in mijn arm, dan in mijn hand, mijn been, maar vooral rond mijn hart. Ondanks de frisse avondlucht houden ze me warm. Het is een sensatie die ik niet ken, maar het voelt goed. Ik knijp mijn ogen samen en tuur de al licht schemerende straat in. Heeft hij mijn boodschap ontvangen? Mijn keel is droog.

Het goede gevoel dat de tintelingen me geven, wordt door onzekerheid naar de achtergrond geduwd. Heeft hij zich bedacht? Ik sla mijn doek strakker om me heen. De knokkels van mijn vingers worden wit, zo hard knijp ik.

Dan hoor ik voetstappen. Een schaduw verschijnt van achter het laatste gebouw in de straat. De spelden prikken op duizend plaatsen tegelijk. Mijn lijf gloeit ervan. Eindelijk zie ik Hendriks mooie gezicht. Zijn volle lippen gaan open en vormen een uitbundige lach. Hij versnelt zijn pas en steekt zijn handen uit. ‘Neeltje, je bent er.’

‘Ik ben er,’ fluister ik terug.

Hij pakt mijn handen en wrijft ze tussen de zijne warm. ‘Wat een geluk,’ zegt hij terwijl hij me in mijn ogen staart.

Ik sla ze neer en trek mijn handen tussen zijn ruwe vingers vandaan. Niet per se omdat ik dat wil.

Hij legt zijn handen op zijn rug en gebaart met zijn hoofd. ‘Zullen we een stukje wandelen?’

Zijn geur vult mijn neus. De tinteling in mijn lichaam verdwijnt en maakt plaats voor rust; een rust die ik niet meer heb gevoeld sinds ik Yerseke verliet voor een betrekking in Goes. Hendriks aanwezigheid voelt vertrouwd. Alsof hij er altijd al was. Ik wijs en begin te lopen. ‘Die kant op.’ Ik wil hem mijn favoriete stukje buiten de stad laten zien.

‘Was het een mooie dag? De trouwdag, bedoel ik.’ Ik kijk hem niet aan.

‘Ja, het was mooi. Mijn zus was erg gelukkig. Net als mijn ouders. Ze heeft een goede man gevonden.’

‘En sinds wanneer ben je weer terug?’ Ik kijk nu wel opzij.

‘Sinds vanmiddag. En ik heb de uren afgeteld tot ik je kon ontmoeten.’

Daar zijn de tintelingen weer. Ze brengen een aangename warme gloed in mijn hoofd.

‘Ik had het druk.’ Waarom geef ik niet toe dat ik aan niets anders denk dan aan hem?

Hij glimlacht. ‘Daar twijfel ik niet aan. Het is een groot huis.’

Met de rug van mijn hand dep ik de druppel aan mijn neus weg. ‘Ja, maar ik heb geluk, denk ik. Meisjes zoals ik treffen het niet altijd zo goed.’

Hendrik komt iets dichter bij me lopen. Onze vingertoppen raken elkaar. Ik schrik ervan en trek mijn hand weg.

‘Volgende week zaterdag moet ik weer weg.’ Hendrik zegt het zacht. ‘Ik ben minstens een maand op zee. Wil je me daarna nog eens zien?’

Ik stop abrupt en kijk hem verschrikt aan. ‘Maar natuurlijk!’ Ik schreeuw het bijna.

Hendrik is ook gestopt. Hij staat recht tegenover me. Onze neuzen raken elkaar bijna. Hij glimlacht. ‘Gelukkig. Ik zou het vreselijk vinden als je je bedacht had.’

Wild schud ik mijn hoofd. ‘Ik heb me niet bedacht. Ik had het druk, maar ik dacht alleen aan jou,’ geef ik toe. ‘Sinds we elkaar ontmoetten ben jij het enige waaraan ik denk.’

Hendrik legt zijn hand op mijn wang. Hij is ruw, maar toch voelt hij zo zacht als de huid van een baby. Hij beweegt zijn wijs- en middelvinger vanaf mijn ooghoek naar mijn kaak. Dan veegt hij heel voorzichtig en langzaam met het topje van zijn pink over mijn lippen.

Mijn adem stokt. Ik kan niet meer bewegen. Hij is nu halverwege mijn mond en ik wil dat hij nooit het einde ervan zal bereiken. Ik sluit mijn ogen. Mijn lichaam schokt lichtjes. Ik voel Hendriks warme adem op mijn gezicht. Zijn lichaam is zo dichtbij dat de warmte ervan overstraalt op het mijne. Ik sluit mijn ogen. Ik voel niets anders meer dan hem.