Colofon

Nur 284/GGP012401

Bisac JNF007110 / JNF053240

© MMXXIV Nederlandse editie: Uitgeverij Kluitman Alkmaar B.V.

© MMXXIII Tekst: Muzoon Almellehan

First published by Alfred A. Knopf, Penguin Random House LLC, New York

Oorspronkelijke titel: Muzoon: A Syrian Refugee Speaks Out

Nederlandse vertaling: Merel Leene

Omslagontwerp: Studio Jan de Boer

Opmaak binnenwerk: Studio L.E.O.

Alle rechten voorbehouden, inclusief het recht van reproductie in zijn geheel of in gedeelten, in welke vorm dan ook.

kluitman.nl

Ik draag dit boek op aan mijn ouders, broers en zus, aan mijn vrienden en aan iedereen die in mijn stem geloofde en me tijdens mijn reis heeft geholpen.

Ik draag dit boek ook op aan mensen die in zichzelf geloven en hun dromen nooit opgeven. De mensen wier vastberadenheid groter is dan hun angst. En de mensen die goedheid proberen te zaaien in een wereld vol verdriet.

Proloog

Dit is mijn verhaal. En het is een venster, met uitzicht op heel veel andere verhalen.

Ook is dit het verhaal van mijn land, Syrië.

Toen ik klein was, lieten de inwoners van Syrië steeds vaker hun stem horen. Ze eisten meer vrijheid. Hun vreedzame demonstraties leidden tot een conflict waarbij meer dan zeshonderdduizend mensen gedood zijn. De oorlog dwong ongeveer twaalf miljoen mensen, meer dan de helft van de Syrische bevolking, om te vluchten. Ik ben een van die mensen.

Dit is ook een verhaal over hoe het is om een vluchteling te zijn.

Op dit moment zijn er in de hele wereld drieëntachtig miljoen mensen die hun huis moesten achterlaten. Ieder van hen heeft een uniek verhaal over verlies en hoop. Van mijn eigen reis heb ik geleerd dat een vluchteling niet een bepaald soort mens is. Het is iemand in een bepaald soort situatie waarin iedereen terecht kan komen. De ene dag ben je een kind dat graag voetbalt en tekenfilms kijkt. De volgende dag is het oorlog en moet je naar een vluchtelingenkamp verhuizen. Ik heb niet voor die dingen gekozen, maar ze overkwamen me en ik heb er ontzettend veel van geleerd. Bijvoorbeeld om elke kans die je krijgt aan te grijpen en niets als vanzelfsprekend te beschouwen. Als je geen vluchteling bent, hoop ik dat mijn verhaal je een idee geeft van hoe het is om er wel een te zijn. Als je een vluchteling bent, hoop ik dat mijn verhaal je eraan herinnert dat je trots mag zijn op jezelf en op de reis die je gemaakt hebt.

Dit is ook een verhaal over kind zijn.

Als je opgroeit, kom je allerlei hindernissen tegen. Veel dingen lijken oneerlijk of zijn gewoon onbegrijpelijk. Veel dingen zou je graag willen veranderen, maar dat kun je niet. Het is normaal om gefrustreerd te raken en boos te zijn. Maar als je je moeilijkheden onder ogen ziet, zul je beseffen hoe sterk je bent. Als ik tegenwoordig ergens over twijfel, denk ik aan het meisje dat ik was en de problemen die zij heeft overwonnen. Meer dan de goede perioden waren het de zware tijden die me hebben geleerd door te zetten en vastberaden te zijn.

Er waren momenten waarop ik het gevoel had dat ik niet veel meer kon dan mijn stem laten horen en weigeren op te geven. Ik heb ontdekt dat ik met die twee dingen ontzettend veel kan doen.

Dit boek heb ik geschreven omdat ik ervan overtuigd ben dat jij ook ontzettend veel kunt doen.

Bedankt dat je mijn verhaal leest.

Deel I

THUIS

Oktober 2010

Graag denk ik terug aan hoe het bij mij thuis was voordat de oorlog begon. Toen mijn neefjes en ik elkaars huis in en uit renden en op straat voetbalden. Toen we op warme avonden met de hele familie op het dak zaten of allemaal meehielpen met het oogsten van de olijven uit onze boomgaard. Ik herinner me het eten dat mijn oma kookte, en de keer dat mijn tante en ik de ergste harissacake ooit bakten…

Hoofdstuk 1

‘Motor!’ riep mijn broer.

Meteen bleef ik staan. Ik had over een afstand van drie huizen met de bal gedribbeld. Bijna was ik bij de stenen die we als doelpalen gebruikten. Maar als je op straat voetbalde, moest je nu eenmaal af en toe stoppen voor het verkeer.

Ik zette mijn voet op de bal en keek naar links en naar rechts. Geen motor te zien.

‘Haha, je bent erin getrapt!’ riep Mohammed terwijl hij de bal van me afpakte. Hij rende in de richting van de stenen aan de andere kant van de straat.

Zo snel ik kon sprintte ik achter hem aan. Achter me zetten ook mijn neven Tayyim en Razi het op een lopen. Tayyim stoof op het doel af om dat te verdedigen. Razi zocht positie voor het geval Mohammed zou besluiten de bal te passen. Bijna haalde ik Mohammed in, maar hij ontweek mijn trap. Ik rende nog harder en stak mijn been zo ver mogelijk uit. Deze keer hoorde ik het plastic van mijn slipper tegen de bal kletsen. Ik duwde Mohammed opzij.

Nu had ik de bal weer onder controle en ik was niet van plan om hem nog eens te verliezen. Ik spurtte op de stenen van ons doel af. Bij-ij-ijna was ik er – pof! De bal zeilde tussen de twee stenen door.

‘Goal!’ schreeuwde ik met twee vuisten in de lucht.

‘Grrrrr,’ kreunde Mohammed met zijn hoofd in zijn handen.

Ik was twaalf en mijn broer Mohammed was precies één jaar en elf dagen jonger dan ik. We konden zo goed met elkaar opschieten dat je bijna zou denken dat we een tweeling waren. Tegelijkertijd waren we altijd jaloers op elkaar. Als ik chips met ketchupsmaak kreeg, eiste hij ook chips met ketchupsmaak. Als hij theedronk, wilde ik ook thee. Terwijl ik niet eens van thee houd! En dan had ik ook nog drie neven van ongeveer dezelfde leeftijd, dus was ik het enige meisje in ons clubje van vijf.

Voetbal was een obsessie voor ons. We kenden de spelregels niet goed, dus verzonnen we onze eigen regels. Toch namen we het spel ontzettend serieus. De verliezer kon erop rekenen gepest te worden.

Mohammed vormde meestal een team met Razi, die maar een paar maanden jonger was dan ik. Ik speelde met onze andere neef, Tayyim. Tayyims oudere broer Mansour deed soms ook mee. Mansour was de grootste en sterkste van ons allemaal. Hij trapte zo hard tegen de bal dat ik er bang van werd, al zou ik dat nooit toegeven. Ik vond het prima als hij er niet bij was. Dat betekende dat ik de oudste was en dus de leiding had, en zo had ik het graag.

Mohammed en ik bekvechtten voortdurend met elkaar. Maar als hij of ik ruzie kreeg met een van onze neven vormden we één front. Dan mochten onze neven niet meer bij ons thuis komen. We riepen ons land en onze boomgaarden uit tot verboden terrein. En zij deden hetzelfde met ons. Als een van hen ook maar een voet op ons terrein zette, eisten we een verklaring. Of we gaven ze een koekje van eigen deeg door naar hun land te gaan, zelfs al moesten we er midden in de nacht naartoe glippen.

Eén knallende ruzie begon nadat Mohammed en ik een zaadje van een watermeloen hadden geplant. Mohammed had groene vingers en zorgde goed voor de plant, totdat die een grote watermeloen voortbracht. Toen hij bijna rijp was, had Mansour het er steeds over hoe heerlijk de meloen zou zijn en hoeveel zin hij had om er een stuk van op te eten. Op een ochtend werden we wakker en ontdekten dat de watermeloen verdwenen was. Onmiddellijk wisten we wie de dief was. Mohammed en ik liepen over het land naar Mansours huis en daar maakte ik het gebaar waarmee we aangaven dat we weigerden nog met hem te praten: ik legde mijn wijsvinger tegen mijn tong en wees daarna naar de grond. Meestal was zo’n boze stilte na een paar uur wel over, maar de Watermeloenoorlog duurde weken.

Zelfs onze ouders respecteerden onze vetes. Als wij ruzie hadden met Tayyim en Mansour namen oom Adnan en tante Ayida de jongens niet mee als ze op bezoek kwamen. En mijn vader nam ons niet mee als hij bij hen langsging.

Totdat we het weer bijlegden en onze ouders ons niet meer bij elkaar vandaan konden houden.

Ik raapte de bal op en met zijn vieren gingen we aan de rand van de weg zitten.

‘Die nepmotor kende ik nog niet.’ Ik schopte wat zand in Mohammeds richting. Hij verzon altijd nieuwe manieren om vals te spelen.

Hij grijnsde en knipperde met zijn wimpers. Op onze babyfoto’s hadden we allemaal lange wimpers, maar terwijl bij ons naarmate we groeiden ogen en wimpers vanzelf met elkaar in evenwicht kwamen, bleven die van Mohammed enorm.

‘Ja, meestal roep je alleen dat je slipper kapot is,’ vulde Tayyim aan.

Elke week ging er wel een teenslipper van iemand stuk, dus roepen dat je bandje was losgescheurd was een heel geloofwaardige manier om het spel stil te leggen als je op het punt stond te verliezen.

Ik veegde het zand van mijn T-shirt, dat felgroen was met een grote 10 op de achterkant. ‘Ik heb geen zin om met valsspelers te voetballen.’ Ik stond op en nam de bal mee.

‘Toe nou, Muzoon. Laten we doorspelen,’ smeekte Razi.

‘Nee, ik ga naar huis.’ En zonder op de smeekbeden achter me te letten liep ik weg. Op een halve meter bij de stenen van het doel vandaan legde ik de bal neer en schoot hem ertussendoor. ‘Goal!’ riep ik. Toen ik een vreugdedansje deed, schoot een van mijn slippers van mijn voet en vloog door de lucht.

‘Dat is niet eerlijk!’ klaagde Mohammed.

Oké, ja. Ik speelde soms ook vals.

Hoofdstuk 2

Het was een uur of twee: tijd voor ons allemaal om naar huis te gaan voor het middageten. Razi woonde een paar minuten de ene kant op en Tayyim een paar minuten de andere kant op. Ons gezin woonde in het midden, in een huis dat mijn vader had gebouwd nadat wij geboren waren. Toen Mohammed en ik de deur opendeden, kwam ons een geur van munt, knoflook en koriander tegemoet. ‘Shish barak,’ zeiden we tegelijk.

Onze grootmoeder had de traditionele stoofpot met vleesknoedels in yoghurt klaargemaakt. Jadati (mijn oma) en Jidi (mijn opa) waren opgegroeid als bedoeïenen, nomaden in de woestijn. Ze trokken rond met hun schapen en geiten en gebruikten bij het koken veel vlees en zuivel. Ik had een hekel aan melk. Ik weigerde het te drinken, maar als Jadati met zuivel kookte, smaakte het gek genoeg altijd heerlijk.

Na de geboorte van mijn vader gaven mijn grootouders het nomadenleven op en vestigden zich in Dara’a, een provincie in de zuidwesthoek van Syrië. Daar bouwden ze een huis in het plaatsje Izraa, waar we daarna altijd zijn blijven wonen. Nadat Jidi gestorven was, trok Jadati bij ons in, wat een grote hulp voor ons was, zeker nadat mijn moeder vertrok.

Mohammed en ik wasten onze handen en gingen naar de anderen toe, die in een van de woonkamers zaten. De dunne matrasjes op de vloer waren geweldig om op te springen, salto’s te maken of te stoeien. Tegen de grote kussens kon je heerlijk zitten, en zo nodig kon je er ook mee gooien. Als we thuis waren, zaten we altijd hier.

Mijn vader zat in kleermakerszit op de mat waarop we altijd samen aten. Mijn broertje van vier, Zain, zat aan de ene kant tegen hem aan geleund en Yousra, mijn achtjarige zusje, aan de andere. Jadati zette de dampende schaal met de stoofpot midden op de mat. We pakten allemaal een lepel en begonnen te eten.

‘Hoe was het vandaag op school?’ vroeg mijn vader.

Mohammed haalde zijn schouders op. School interesseerde hem niet erg.

‘Ik heb een verhaal over Engels,’ zei ik terwijl ik een stukje van het ronde, platte brood scheurde en het in de stoofpot doopte. ‘Juf Leila zei dat iedereen die zijn huiswerk niet had gemaakt naar de gang moest gaan om te wachten. Dus een paar anderen en ik liepen naar de gang.’

Jadati en mijn vader keken me ontsteld aan.

‘Daarna liep juf Leila tussen de tafeltjes door en vroeg de leerlingen om een stukje tekst te lezen. Ze wilde zeker weten dat iedereen de stof begreep. Telkens weer vroeg ze of ze al-bitriq tayir in het Engels wilden vertalen. Maar niemand aan wie ze het vroeg, kon dat.’

Ik zag op mijn vaders gezicht dat hij wel kon raden waar dit verhaal naartoe ging.

‘Dus riep ik vanaf de gang het antwoord: “Pinguïn!” En juf Leila zei: “Muzoon, ga maar terug naar je plek.”’

Mijn vader hielp Zain om een knoedel op te scheppen. ‘Het is prima om slim en vindingrijk te zijn…’ begon hij.

Ik bloosde.

‘… maar het is nog beter om je huiswerk te maken,’ maakte hij zijn zin af.

Ik dacht dat hij blij zou zijn dat ik het goede antwoord wist, maar mijn vader leek niet onder de indruk.

‘Weet je nog toen je een peuter was, voordat je naar school ging?’ vroeg hij.

Ik wist waar hij heen wilde, want dit verhaal vertelde hij wel vaker. Ik was nog maar vier toen tante Zihriya, een van mijn vaders zussen me soms mee naar haar werk nam. Ze was directeur van een basisschool. Ik mocht er in de eerste klas bij komen zitten. Ik was een ‘toehoorder’, zoals ze dat noemden. Ik ging niet elke dag en deed ook niet mee met opdrachten. Toch kreeg ik aan het einde van het jaar een diploma en een rapport.

‘Gefeliciteerd, je hebt geweldige cijfers!’ zei tante Zihriya, die me stralend aankeek.

Maar ik werd ontzettend boos en weigerde het certificaat aan te nemen. ‘Ik heb het niet verdiend en ik wil het niet,’ zei ik stampvoetend.

‘Wie wordt er nou boos als hij hoge cijfers krijgt?’ vroeg tante Zihriya verrast.

‘Ik!’

Mijn vader vertelde het verhaal zo vaak dat we het onmogelijk konden vergeten. Hij kwam er altijd precies op het juiste moment mee aan om zijn punt kracht bij te zetten.

‘Echt succes verdien je door hard te werken,’ zei hij. En hij draaide langzaam zijn hoofd om zijn vier kinderen een voor een indringend aan te kijken.

Ik hielp Jadati met afruimen en begon aan de afwas. Ik hield van afwassen. Soms plaagden we Jadati dat ze niet genoeg water gebruikte. Dan bleef er zeep op de borden achter en moesten we ze nog eens afspoelen.

‘Jouw kinderen weten niet hoe kostbaar water is!’ zei ze dan, en haar bedoeïenenaccent werd sterker. ‘Toen ik jong was, moesten we voor elke emmer uren naar de put lopen. Onze profeet Mohammed, vrede zij met hem, zegt dat je zelfs water moet besparen als je aan de oever van een beek woont.’

Ik probeerde geen water te verspillen, maar ik hield van het gevoel van warm water dat over mijn handen stroomde.

Zodra ik klaar was, ging ik terug naar Mohammed in de woonkamer, die al klaarzat voor onze middagportie tekenfilms. Razi klopte op de achterdeur en kwam bij ons zitten. Hij was de jongste thuis, dus kwam hij vaak naar Mohammed en mij toe. Soms glipte hij ’s avonds zijn eigen huis uit en liep dan dwars door de boomgaarden naar ons toe. Maar tante Fadiya hield hem altijd graag dicht bij zich, dus duurde het nooit lang voordat ze hem kwam ophalen.

‘Begint het al?’ vroeg Razi opgewonden.

We hadden nog vijftien minuten, maar het leken de langste minuten van onze dag.

Eindelijk was het zover, en ik zette de tv aan. We sprongen alle drie overeind en zongen:

‘Ta ta tata ta, Majed!

Ta ta tata ta, Majed!

Ta ta tata ta, Majed is weer bij je teruggekomen,

hij passt en zet voor en doet alles voor zijn sport.’

Het liedje stopte en de tekenfilm begon. Meteen waren we stil, vol spanning voor wat er zou komen.

‘Ik hoop dat hij deze keer scoort,’ fluisterde Razi.

‘Ssssst!’ deden wij.

Ieder kind in Syrië deed op dit moment precies hetzelfde als wij: ademloos kijken naar dezelfde Japanse tekenfilm, nagesynchroniseerd in het Arabisch. Captain Majed was een voetbalheld. Hij stond bekend om zijn legendarische trappen, waaronder salto’s en radslagen waarbij het nummer 10 op zijn rug goed zichtbaar was. Net als wij wilde hij alleen maar winnen. Anders dan wij speelde hij nooit vals. In plaats daarvan stak hij iets op van elke nederlaag. Hij was een inspiratie voor zijn vrienden en raakte bevriend met zijn tegenstanders. Allemaal probeerden we zijn trucs na te doen, maar dat leidde vooral tot ongelukken en blessures. Het was niet eenvoudig om de moves van een tekenfilmheld te imiteren.

Toen de aflevering afgelopen was, gingen we weer naar buiten. Op straat kwamen we Mansour en Tayyim tegen.

‘Niet te geloven dat keeper Walid die omhaal van Majed tegenhield,’ verzuchtte Mansour.

‘Ik durf te wedden dat je de mijne niet kunt tegenhouden,’ schepte ik op.

Ik pakte de bal, en we pikten de draad weer op waar we gebleven waren. We speelden totdat we zo moe waren dat we nauwelijks nog konden rennen. Maar toen onze ouders riepen dat we thuis moesten komen, beweerden we dat we net een beetje lekker op gang waren.

’s Avonds zaten we vaak samen op het dak van ons huis. Het was onze favoriete plek. Oom Adnan was er met tante Ayida. Tante Fadiya was er met mijn neven. De volwassenen legden matjes in een kring neer om de thee en lekkere hapjes heen.

Wij kinderen deden een spelletje persis, waarvan ik later leerde dat het wel wat op boter-kaas-en-eieren leek. Ik tekende met krijt een raster op het cement, en iedere speler kreeg drie witte steentjes en drie donkere. Je speelde het met z’n tweeën. Iedere speler legde om de beurt een steen in het raster neer, totdat iemand een rijtje van zes kiezels in dezelfde kleur kon maken.

Wie niet speelde, was toeschouwer. Volgens onze regels moest het publiek zijn mond houden. In de praktijk fluisterde iedereen naar hartenlust tips, aanmoedigingen en waarschuwingen. Omgaan met de lastige toeschouwers werd deel van het spelletje.

Ik won het eerste potje tegen Mohammed, dus mocht ik doorspelen tegen Yousra en daarna Razi, die me in een lang spel versloeg. Daarna stond ik op en veegde het krijt af dat op een of andere manier overal op mijn ellebogen en knieën terecht was gekomen. Ik huppelde naar het dienblad met lekkers en stopte een handvol zonnepitten in mijn mond. Al kauwend luisterde ik naar het gesprek van de volwassenen.

‘Is het Qutayba al gelukt om werk te vinden?’ vroeg oom Adnan aan zijn zus.

Tante Fadiya schudde haar hoofd. Razi’s oudste broer was afgestudeerd aan de universiteit, maar kon geen vaste baan in zijn vakgebied vinden. Hij deed allerlei klussen in de bouw om wat geld te verdienen.

‘Hij kan niet veel doen zonder wasta,’ zei oom Adnan begripvol. Volwassenen hadden het altijd over wasta. Ze deden alsof het meer waarde had dan goud of diamanten. Pas na jarenlang gesprekken afluisteren begreep ik dat wasta betekende dat je een familielid of vriend op een belangrijke positie had. Connecties, noemden ze het. Uit wat ze zeiden, leidde ik af dat je geen baan kon krijgen zonder wasta en geen winkel kon openen zonder wasta. Mensen met wasta leken altijd meer te krijgen dan ze verdienden. Mensen zonder wasta kregen minder.

Het was hetzelfde verhaal als altijd, dus ging ik terug naar het persistoernooitje. We bleven zo lang spelen dat Yousra’s en Zains ogen op een gegeven moment dichtvielen. Zij gingen naar beneden om te slapen. De volwassenen namen afscheid en vertrokken naar hun eigen huis.

Mijn vader knikte naar de trap. ‘Tijd om naar bed te gaan, jullie twee,’ zei hij tegen Mohammed en mij.

‘Mogen we op het dak slapen? Morgen is het vrijdag en hebben we geen school.’

‘Maar morgen is de grote oogstdag. Jullie moeten goed uitgerust zijn.’

‘We gaan heus slapen!’

‘Het is gevaarlijk. Er zijn stukken zonder reling.’

‘Alsjeblieft! We willen de sterren tellen.’

‘Als je slaapwandelt, val je van het dak.’

‘We beloven dat we niet zullen wandelen,’ zei Mohammed.

‘Hoe kun je beloven wat je zult doen terwijl je slaapt?’

Daar had mijn vader gelijk in, maar we bleven aandringen. Uiteindelijk gaf hij toe. We sleepten onze matrassen de trap op en legden ze op de cementen vloer. We kropen onder een stapel dekens en gingen op onze rug liggen.

‘Wie het eerst vijftig sterren geteld heeft!’ zei ik tegen Mohammed.

De eerste dertig waren altijd makkelijk. Daarna moest je creatief worden bij het zoeken naar plekjes aan de hemel.

Ik kan me niet herinneren hoever ik kwam. Het enige wat ik nog weet, is dat ik op een matras in de woonkamer wakker werd. Mijn vader moet hebben gewacht totdat we in slaap vielen en ons toen naar beneden hebben gedragen om te zorgen dat ons niks overkwam.

Hoofdstuk 3

Tegen de tijd dat ik wakker werd, was mijn vader al bezig om matten onder de olijfbomen te leggen.

Oogstdag!

Ik pakte de laagste tak van een boom stevig beet en zette een voet tegen de stam. Daarna trok ik me met mijn armen op en zwaaide mijn been over de tak heen. Ik sloeg mijn andere been er ook overheen om goed te blijven hangen en speurde daarna de takken af. Ze zaten vol dunne, langwerpige blaadjes. Overal zag ik bladeren, maar toen ontdekte ik een stipje dat iets lichter groen was. Ik rekte me uit en plukte het van de tak. De olijf viel met een zacht tikje op de mat onder me.

Vlak voor me verscheen Abu Faysals gezicht. ‘Het gaat gemakkelijker met een ladder, dat weet je toch?’ plaagde hij. ‘Dan kun je je energie gebruiken om te plukken in plaats van te klimmen.’

Abu Faysal was mijn vaders beste vriend, en elk jaar kwam hij op de laatste grote dag van de olijfoogst naar ons toe om mee te helpen. Iedereen die kon, kwam die dag meehelpen. Met zo veel familieleden bij elkaar leek het net een feestdag. Alleen oom Adnans familie was er niet, omdat zij het te druk hadden met hun eigen bomen.

Een groot deel van mijn leven bracht ik door in en rondom onze olijf-, amandel- en sinaasappelbomen. In de zomer aten we vaak in de schaduw van de boomgaard om de hitte te ontvluchten. In het voorjaar leerde ik tussen de nieuwe knoppen voor mijn proefwerken. Dan liep ik op mijn blote voeten heen en weer over het gras en stampte geschiedenisrijtjes of leerde gedichten uit mijn hoofd. Het hele jaar zat ik graag op de schommel die aan een van de dikste takken hing. We hadden er eindeloos bij mijn vader om moeten zeuren, maar het was het wachten waard geweest.

Elk seizoen gaven onze bomen ons iets speciaals. Maar de herfst, met de olijvenoogst, was het belangrijkst van allemaal.

Vanaf mijn plek tussen de takken zag ik nog een olijf. Ik rekte me uit en plukte hem. Weer viel er een groen vruchtje met een zachte tik op de mat. Het klonk als een regendruppel. Abu Faysal en een paar van mijn vaders neven stonden op ladders. Als er een aantal van hun olijven tegelijk op de mat vielen, klonk het alsof het harder begon te regenen. Mijn vader stond op de grond en zwaaide met een hark heen en weer tussen de takken, waardoor er tientallen olijven tegelijk op de grond vielen. Dat klonk als een storm. Mijn vaders neef Abu Mustafa gebruikte een stok en sloeg hele trossen tegelijk op de grond. Dat klonk als een plotselinge donderklap.

Mohammed was net als ik een klimmer. We plukten en klommen totdat de takken leeg waren. Yousra’s taak was om op Zain te passen. Jadati zorgde voor thee. Olijven oogsten was hard werken, en ieder had zijn eigen rol.

Pluk, tik. Pluk, tik. Ik liet me door het ritme van het werk meevoeren. De stemmen van de anderen vervaagden terwijl ik dagdroomde of in gedachten het gedicht herhaalde dat we voor Arabisch uit ons hoofd moesten leren. Totdat een stem of een lach me terugbracht naar het hier en nu.

Pluk, tik. Pluk, tik. Telkens weer, olijf na olijf, boom na boom.

Met het dalen van de zon kwam er ook langzaam een einde aan ons werk. Olijven, bladeren en takjes lagen in hoopjes op de matten. Mohammed en ik begonnen de olijven in kisten te scheppen. Dat gaat gemakkelijker als je klein bent. Abu Faysal trok de zware plastic matten het open veld op en gebruikte al zijn kracht om ze op te vouwen. Hij bood altijd aan om de zwaarste klus te doen.

Olijven oogsten was veel werk, maar deze bomen waren van ons, en door onze zorg en inspanning leverden ze ons geld op. Mijn vader verdiende als leraar niet genoeg om het een hele maand te redden. Dat gold voor de meeste Syriërs, vooral als ze voor de overheid werkten. Veel mensen moesten er een baan bij nemen om de eindjes aan elkaar te kunnen knopen. Sommige mensen lukte het helemaal niet om werk te vinden, en zij trokken weg om te gaan werken in rijkere Arabische landen, zoals Saoedi-Arabië of de Verenigde Arabische Emiraten. Zij stuurden hun familie geld.

De olijven gaven ons het extra geld dat we nodig hadden om rond te komen. Een deel van de olijven bewaarden we om zelf te eten, en met de rest gingen we naar een grote machine in het dorp die er olie uit perste. Mensen die olijfolie nodig hadden, wisten dat ze die bij ons thuis konden kopen.

Nadat we ons gewassen hadden, sloten we de oogstdag af met een groot feest. Jadati was de hele week bezig geweest met koken en diende nu volle schalen met gevulde courgettes en gevulde wijnbladeren op. We gaven elkaar de schaal met kibbeh door, gehakt gemengd met bulgur, uien en specerijen en vervolgens in perfecte ovaaltjes gefrituurd. Voor iedereen was er frisdrank en fruit.

‘Mijn armen zijn zo moe dat ik mijn glas bijna niet kan optillen,’ zei Mohammed.

Ik haalde mijn schouders op. ‘Niet erg. Dan is er meer cola voor mij.’ Ook mijn armen deden pijn, maar op een goede manier. Terwijl ik naar de volle kisten keek, voelde ik me blij met wat we samen voor elkaar hadden gekregen.

Volwassenen en kinderen zaten onder de bomen te praten en te zingen. Buren en andere familieleden kwamen ook langs. Toen tante Zihriya zich met een grote schaal koekjes meldde, gaf ik haar ter begroeting een dikke knuffel.

‘Morgen gaan we bij mij thuis nog meer lekkers maken,’ zei ze tegen me. Daarna gaf ze me een knipoog, alsof het ons geheim was.

Het appartement van tante Zihriya was dicht bij het centrum van Izraa. Het was maar een kwartiertje rijden of een half uur fietsen bij ons vandaan, maar het voelde veel verder. Het was een modern appartement, met glanzende nieuwe apparaten en mooi meubilair. Er renden niet voortdurend neefjes en nichtjes of buurkinderen in en uit zoals bij ons. Buiten op straat was het druk, maar in het appartement was alles netjes en stil. Zelfs de lucht leek tussen deze muren kalmer.

Tante Zihriya woonde tot mijn zevende bij ons in huis. Nadat ze haar eigen woning had gekregen, ging ik in de weekenden vaak bij haar logeren. ’s Zomers bracht ik soms hele weken bij haar door en kwam ik alleen in mijn eigen huis voor korte bezoekjes. Tante Zihriya en ik konden het altijd al goed met elkaar vinden. Nadat mijn moeder was weggegaan, werd onze band nog hechter.

Voor zolang ik me kon herinneren hadden mijn vader en moeder altijd discussies. Wat het onderwerp ook was, ze waren het nooit eens. Soms kregen ze vreselijke ruzie, en dan vertrok mijn moeder naar haar ouders. Daar bleef ze een paar dagen of weken. Mohammed, Yousra, Zain en ik bleven bij onze vader. Soms belden we met onze moeder. En als zij en mijn vader het hadden bijgelegd, kwam ze weer thuis.

Toen ik een jaar of tien was, werden de ruzies erger en duurden ze langer. Op een gegeven moment ging mijn moeder weg en bleef ze ook weg. In het begin was het erg moeilijk. Jadati en tante Zihriya sprongen bij, en het gezin paste zich aan. Ik miste mijn moeder, maar niet de ruzies. Waar ik nog het meest last van had, was de bemoeizucht van andere mensen. Kinderen op school vroegen waar mijn moeder was en waarom ze niet bij ons woonde. Vrouwen bekeken me soms vol medelijden, alsof ons gezin minder waard was. Alsof er iets mis was met ons of met mij. Daar had ik een bloedhekel aan.

Als ik bij tante Zihriya was, hoefde ik me over dat soort dingen niet druk te maken. We gingen samen wandelen of winkelen en keken tot laat tv. We waren verslaafd aan een Indiase serie over Lakshmi Bai, een felle, wilskrachtige koningin die een uitstekend zwaardvechter was en aan het hoofd stond van rebellentroepen die zich tegen het Britse koloniale gezag verzetten. Onze andere favoriet was een kookprogramma, Manal Al-Alem’s kitchen. We maakten altijd aantekeningen om de recepten daarna zelf te kunnen maken.

In het programma droeg Manal een roze hoofddoek en een bijpassend roze schort. ‘Dit is in ons land heel populair gebak,’ zei Manal. ‘Een heerlijke traktatie tijdens Pasen of de ramadan, of een andere tijd van het jaar.’

‘Je hebt gelijk, Manal,’ zei ik tegen de tv.

‘In Egypte noemen ze het basbousa. In Libanon zeggen ze nammoura. En in Syrië…’

‘Harissa!’ riep ik.

‘Harissa,’ zei Manal.

Ik stak mijn vuist in de lucht, net als Captain Majed.

‘Oké,’ zei tante Zihriya. Ze wenkte me mee naar de keuken. ‘Twee kopjes griesmeel.’

Ik schepte met het maatkopje flink wat griesmeel uit de bus en gooide het in de mengkom.

Tante Zihriya hield me tegen. ‘We hebben geen haast,’ zei ze.

Ik vulde de maatbeker opnieuw en streek deze keer met een mes de kop eraf.

Tante Zihriya glimlachte goedkeurend. ‘En nu één kop kokossnippers.’

Ook die paste ik netjes af.

Tante Zihriya had iets waardoor je altijd je best voor haar wilde doen.

Ik weet dat de leerlingen en de leraren op haar school dat ook zo voelden, en als we door Izraa liepen, kwamen er altijd veel mensen naar haar toe om haar te begroeten. Ze had een bijzonder zelfvertrouwen, en alleen al door bij haar te zijn voelde je je zelfverzekerder.

We voegden suiker en gesmolten boter toe aan het beslag. Ik keek tante Zihriya vol verwachting aan. Ze knikte, en ik maakte me klaar voor het leukste gedeelte: alles met mijn handen door elkaar kneden. Uit een andere kom schonk ze de yoghurt en het bakpoeder erbij. Ook dat mengde ik er met mijn handen door. Daarna deed ik alles over in een bakvorm. Tante Zihriya sneed de taart in ruiten en ik duwde een amandel in het midden van elk stuk. Daarna zetten we de vorm in de oven om de cake te bakken. Tijdens het wachten maakten we een siroop van suiker, water en rozenwater.

Na veertig minuten haalden tante Zihriya en ik de taart uit de oven. Ik kon nauwelijks wachten om de siroop eroverheen te schenken en het gebak te laten afkoelen, zodat ik een stukje kon proeven. Maar toen ik dat uiteindelijk deed, smaakte het vreselijk! Het gebak was droog en hard, terwijl het zacht en smeuïg had moeten zijn.

‘Hoelang moest het in de oven volgens Manal?’ vroeg ik.

‘Volgens mij hebben we dat stukje gemist,’ zei tante Zihriya met een blik op onze aantekeningen. ‘Al geloof ik dat ze ons wel waarschuwde om de cake niet te lang te bakken.’

Kennelijk was de teleurstelling van mijn gezicht af te lezen. Tante Zihriya legde een hand op mijn schouder en fluisterde: ‘Wat dacht je ervan om een stukje te wandelen en een ijsje te gaan eten?’ Zelfs als er dingen misliepen, wist zij hoe ze het goed moest maken.

Hoofdstuk 4

Het was zo’n druk weekend geweest dat zondagochtend, de eerste dag van de schoolweek, als een schok kwam.

‘Je komt nog te laat!’ Jadati schudde me wakker.

Ik had helemaal geen zin om uit bed te komen. ‘Ik ben veel te moe. Mag ik vandaag overslaan?’ vroeg ik.

Jadati trok haar wenkbrauwen omhoog op een manier die al een einde aan de discussie maakte nog voordat die begonnen was. ‘Weet je wel wat een geluksvogel je bent? Als ik de kans had gehad om naar school te gaan…’

Jadati zei altijd dat soort dingen. Als we een onbelangrijk werkblad van school weggooiden, redde zij het uit de prullenmand en streek het glad. ‘Dit moet je bewaren,’ zei ze dan en ze gaf het aan ons terug. ‘Als je grootvader nog leefde, zou hij willen dat jullie elk stukje papier bewaarden.’

Jidi was zonder zijn ouders opgegroeid en had nooit leren lezen en schrijven. In die tijd gingen maar heel weinig mensen naar school, en meisjes al helemaal niet. Maar toen Jidi en Jadati trouwden, kregen ze eerst vier meisjes. Jidi wilde dat ze een opleiding volgden, nog voordat hun broers kwamen.

‘Waarom zou je de moeite doen? Een meisje gaat toch trouwen,’ zeiden de mensen.

Maar Jidi stond erop.

Mijn vaders oudste zus, tante Fatima, was het allereerste meisje in Izraa dat naar school ging. Ze maakte haar opleiding niet af, maar mijn tantes Zihriya, Fadiya en Yousra allemaal wel. Daarna volgden mijn vader en mijn ooms Adnan en Mohammed het voorbeeld van hun zussen. Mohammed en Yousra stierven voordat ik geboren werd. Fadiya, Adnan en mijn vader werden allemaal docent. En Zihriya gaf ook les voordat ze schooldirecteur werd.

Iedereen in de gemeenschap vond dat meisjes jong moesten trouwen en kinderen moesten krijgen, maar ook hierover had Jidi een andere opvatting. Hij zei tegen zijn dochters dat het hun eigen keuze was. Ze mochten zelf beslissen met wie ze wilden trouwen en wanneer. Of ze konden besluiten om helemaal niet te trouwen. Dat was tante Zihriya’s keuze. Ze had haar eigen baan, appartement en auto en hield van haar onafhankelijke leven. ‘Je kunt je eigen weg kiezen,’ zei ze vaak als we bij haar thuis laat opbleven. ‘Maar zonder opleiding kun je helemaal niets.’

In mijn familie was school het allerbelangrijkst.