De Italiaanse auteur en historicus Valerio Massimo Manfredi schreef een groots opgezette roman over het leven van Alexander de Grote. De roman bestaat uit drie delen: De zoon van de droom, Het zand van Amon en De grens van de wereld.

Alexander de Grote: koning, veroveraar, legeraanvoerder, halfgod en mythische held.

Als afstammeling van Hercules en Achilles trok Alexander de Grote vierentwintig eeuwen geleden ten strijde tegen de Perzen. In slechts drie veldslagen overwon hij de Griekse aartsvijand en werd daarmee heerser over een rijk dat zich uitstrekte van Noord-Afrika tot het hedendaagse India. Wie was deze legendarische held?

‘Een fantastisch epos. Als in een actiefilm passeren mysterieuze vrouwen, strijders en filosofen de revue...’

La Repubblica

‘Een terechte internationale bestseller.’

Archeologie Magazine

‘Monumentaal, bezielend en meeslepend.’

El País

Valerio Massimo Manfredi

Alexander de Grote

Het epos van een legendarische held

Et siluit terra in conspectu eius

(En de aarde verstomde bij zijn aanblik)

Makkabeeën 116

De zoon van de droom

Wat voorafging

De vier Priesters liepen met langzame tred de paden op die naar de top van de Berg van het Licht voerden. Ze kwamen uit de vier windstreken van de horizon en droegen ieder een tas gevuld met het geurige hout dat bestemd was voor het vuurritueel.

De Priester van de Dageraad had een mantel van roze in lichtblauw overlopende zijde; aan zijn voeten droeg hij sandalen van hertenleer. De Priester van de Zonsondergang droeg een karmijnrood overkleed met gouden stipjes. Om zijn schouders hing een lange sjaal van fijn linnen met borduurwerk in dezelfde kleuren.

De Priester van het Middaguur ging gekleed in een purperen tuniek versierd met gouden aren, zijn voeten gestoken in slangenleren muilen. De laatste man, de Priester van de Nacht, was gekleed in met zilveren sterren bezaaide zwarte wol, waardoorheen de vacht van ongeboren lammeren geweven was.

Ze liepen alsof het ritme van hun pas door muziek werd aangegeven, een muziek die zij alleen konden horen. Ze naderden de tempel met gelijke pas en overbrugden dezelfde afstand, ook al beklom de een een steile helling vol stenen, liep de ander over een vlak gedeelte van het pad en bewogen de laatsten zich voort over zanderige, uitgedroogde rivierbeddingen.

Op hetzelfde ogenblik kwamen ze bij de vier ingangen van de stenen toren aan, net toen de dageraad een paarlen licht over het immense verlaten gebied van de hoogvlakte liet schijnen.

Terwijl ze elkaar door de vier toegangsbogen aankeken, knielden ze neer en begaven zich toen naar het altaar. De Priester van de Dageraad begon als eerste met het ritueel. In de vorm van een vierkant legde hij takken van sandelhout neer, gevolgd door de Priester van het Middaguur, die daar bundeltjes dorre acaciatakjes schuin op legde. Op die ondergrond stapelde de Priester van de Zonsondergang ontschorste takjes cederhout uit het woud van het Libanongebergte. De Priester van de Nacht legde ten slotte geschilde en gedroogde takken van de Kaukasische eik neer, hout dat door de bliksem geraakt was en uitgedroogd door de zon in de bergen. Toen haalden ze alle vier de heilige vuurstenen uit hun tassen en lieten tegelijkertijd lichtblauwe vonken wegschieten bij de onderkant van de kleine piramide totdat het vuur begon te branden, eerst zwak en timide, maar allengs steeds harder en krachtiger. De helrode vuurtongen werden lichtblauw en uiteindelijk bijna wit. In alles leken ze op het Vuur van de hemel, op de hemelse adem van Ahura Mazda, god van de waarheid en de gelukzaligheid, heer van de tijd en van het leven.

Binnen in de grote, stenen toren klonk niets anders dan de pure stem van het Vuur die zijn geheimzinnige poëzie fluisterde. Zelfs de ademhaling van de vier mannen, die roerloos in het centrum van hun immense vaderland stonden, was niet te horen.

In vervoering keken ze toe hoe de heilige vlam de vorm van het eenvoudige bouwwerk van takken aannam dat kunstig op het stenen altaar was geplaatst. Ze fixeerden hun ogen op dat pure schijnsel, op die wonderbaarlijke dans van licht, terwijl ze hun gebed aanhieven voor het volk en voor de Koning. De Grote Koning, Koning der Koningen, die ver weg heerste in de grootse zaal van zijn koninklijk paleis in het onsterfelijke Persepolis, dat midden in een woud van purper en goud geverfde zuilen stond en door gevleugelde stieren en klimmende leeuwen bewaakt werd.

Op dat uur van de ochtend was er op die magische en eenzame plek geen zuchtje wind. Zo moest de lucht zijn, opdat het hemelse Vuur de vormen en bewegingen aan kon nemen van zijn goddelijke aard, die hem altijd naar boven stuwt en laat samensmelten met het Hemelrijk, waarvan hij afkomstig is.

Opeens blies een geweldige kracht de vlammen uit. Met verbijstering zagen de Priesters hoe ook de verbrande takken abrupt in zwarte kool uiteenvielen.

Er was geen ander teken, geen geluid behalve het krijsen van de valk die in de lege lucht omhoog vloog en er waren geen woorden. De vier mannen bleven als versteend naast het altaar staan. Overvallen door een triest voorgevoel, lieten ze stille tranen uit hun ogen vloeien.

Op datzelfde moment ging een meisje in een afgelegen land ver weg in het westen onder de eiken van een oud heiligdom staan. Trillend vroeg zij om een zegen voor het kind dat zij voor de eerste maal in haar schoot voelde bewegen. De naam van het meisje was Olympias. De wind, die onstuimig door de eeuwenoude takken blies en de dode bladeren op liet waaien, die rond de enorme stammen lagen, onthulde de naam van het kind. De naam was:

ALEXANDER

1

Olympias was naar het heiligdom van Dodona gegaan, gedreven door een vreemd voorgevoel dat ze tijdens een droom kreeg terwijl ze met haar man Philippus, koning der Macedoniërs, in bed lag; vol wijn en eten lag hij naast haar te slapen.

Ze had gedroomd dat een slang langzaam door de gang gleed en toen geruisloos hun slaapkamer binnenkwam. Zij zag hem wel, maar ze kon zich niet bewegen, noch gillen of vluchten. Het grote reptiel kronkelde over de stenen vloer; zijn schubben weerspiegelden met bronzen en koperen gloed de stralen van de maan die door het raam naar binnen vielen.

Een ogenblik lang wenste ze dat Philippus wakker zou worden, haar in zijn armen zou nemen om haar tegen zijn sterke en gespierde borst te verwarmen en haar met zijn grote strijdershanden zou strelen. Maar haar blik ging meteen weer naar die drakon, naar dat wonderbaarlijke dier dat zich als een spook voortbewoog, als een magisch wezen, zo een die de goden naar believen scheppen uit het binnenste der aarde.

Vreemd genoeg voelde ze nu geen angst of afschuw meer. Integendeel, ze voelde zich steeds meer aangetrokken tot die kronkelende beweging, was bijna gefascineerd door die sierlijke en stille kracht. De slang gleed onder de dekens, streek langs haar benen en borsten en ze voelde dat de koude en lichte slang haar genomen had, zonder haar pijn te doen, zonder geweld.

Ze droomde dat zijn zaad zich had gemengd met dat van haar man. Eerder was hij vurig met de kracht van een stier bij haar binnengedrongen, voordat hij door slaap en wijn overmand in elkaar stortte.

De volgende dag had de koning zijn uitrusting aangetrokken en nadat hij samen met zijn generaals wild zwijn en schapenkaas had gegeten, was hij ten strijde getrokken. De oorlog werd gevoerd tegen een nog barbaarser volk dan de Macedoniërs: de Triballiërs, die zich in berenvellen kleedden, vossenhuiden hoofddeksels droegen en langs de oevers van de Istrus leefden, de grootste rivier van Europa.

Hij had haar alleen maar gezegd: ‘Vergeet niet offers aan de goden te brengen zolang ik weg ben. Zorg voor een zoon, een erfgenaam die op me zal lijken.’

Daarna had hij zijn bruine paard bestegen en was hard weg gegaloppeerd met zijn generaals. De binnenplaats dreunde onder de hoefslagen van de strijdrossen en de echo’s van het geraas van de wapenen.

Na zijn vertrek nam Olympias een warm bad. Terwijl haar dienstbodes haar rug masseerden met sponzen gedrenkt in een essence van jasmijn en rozen van Piëria, liet ze Artemisia roepen. Artemisia was haar min, een oude vrouw uit een gegoede familie, met smalle heupen en een enorme boezem. Olympias had haar meegenomen uit Epirus toen ze was gekomen om Philippus te huwen.

Ze vertelde haar over de droom en vroeg haar: ‘Mijn goede Artemisia, wat betekent het?’

De min liet haar uit het warme bad stappen en begon haar met doeken van Egyptisch linnen af te drogen.

‘Mijn kind, dromen zijn altijd boodschappen van de goden en maar weinig mensen kunnen ze verklaren. Ik denk dat je naar ons vaderland Epirus moet gaan, naar ons oudste heiligdom om het orakel van Dodona te raadplegen. Sinds mensenheugenis geven de priesters daar van generatie op generatie aan elkaar door hoe de stem van de grote Zeus, vader van goden en mensen, verklaard kan worden. Hij verschijnt wanneer de wind door de takken van de eeuwenoude eiken van het heiligdom blaast, wanneer hij hun bladeren in de lente of in de zomer laat ritselen of in de herfst en de winter, wanneer hij de gevallen bladeren rond hun stammen laat dwarrelen.’

En zo was het dat Olympias enige dagen later op reis ging naar het heiligdom. Het was opgericht op een indrukwekkende en grootse plek, in een groene vallei omsloten door bergen waarvan de hellingen met bossen begroeid waren.

Men zei dat die tempel een van de oudste ter wereld was. Meteen nadat Zeus zijn vader Kronos de heerschappij had ontnomen door hem uit het hemelrijk te stoten, waren twee duiven uit zijn hand gevlogen. Een was in een eik in Dodona neergestreken, de andere in een palm in de oase van Siwa in de hete Libische woestijn. Vanaf dat moment was op die twee plaatsen de stem van de vader van de goden te horen.

Aan de priesters van het heiligdom vroeg Olympias wat haar droom betekende.

Ze zaten in een kring op stenen zetels, midden in een groen veld vol margrieten en ranonkels en luisterden naar de wind die de bladeren van de eiken liet bewegen. Ze leken wel in trance.

Eindelijk zei een van hen: ‘Je droom betekent dat de zoon die uit jou geboren zal worden, een nakomeling zal zijn van Zeus en een sterfelijk mens. Het betekent dat in jouw schoot goddelijk bloed zich met dat van een mens gemengd heeft.

De zoon aan wie jij het leven zal schenken, zal opvallen door een ongelooflijke geestkracht. Maar net als vlammen, die heviger gaan branden, de wanden van de lantaarn schroeien en de olie, die hen voedt, sneller verbruiken, zo zou zijn ziel het lichaam dat hem omsluit, kunnen verzengen.

Koningin, vergeet de geschiedenis van Achilles niet, voorouder van jouw roemrijke familie. Hij mocht kiezen tussen een glorieus, maar kort leven en een lang, maar onbeduidend bestaan. Hij koos het eerste en gaf zijn leven op in ruil voor een ogenblik van verblindend licht.’

Bezorgd vroeg Olympias: ‘Staat dit lot vast?’

‘Het is een mogelijk lot,’ antwoordde een andere priester. ‘Een mens kan vele wegen bewandelen, maar sommigen worden geboren met een andere kracht, die van de goden komt en naar de goden terug wil keren. Bewaar dit geheim in je hart tot het moment daar is dat de aard van je zoon zich ten volle zal openbaren. Wees dan op alles voorbereid, ook om hem te verliezen, want wat je ook zal doen, je zult er niet in slagen zijn lot tegen te houden. Zijn roem zal zich tot in alle uithoeken van de wereld verspreiden.’

Nauwelijks had hij de laatste woorden uitgesproken of de bries die door het gebladerte van de eiken waaide, veranderde plotseling in een sterke, warme, zuidelijke wind. Hij bereikte in korte tijd zo’n kracht dat de boomtoppen onder het geweld doorbogen. De priesters zagen zich gedwongen hun hoofd met hun mantels te bedekken.

De wind bracht een dichte, roodachtige nevel mee, die de hele vallei verduisterde. Ook Olympias wikkelde haar mantel helemaal om haar hoofd en lichaam en bleef onbeweeglijk midden in de wervelwind staan, als een standbeeld van een godheid zonder gelaat.

De windhoos verdween zoals hij gekomen was. Toen de nevel was opgetrokken, bleken de beelden, de gedenkzuilen en de altaren die de heilige plek sierden, bedekt met een dunne laag rood stof.

De priester die als laatste gesproken had, beroerde het met zijn vingertop en bracht het naar zijn lippen. ‘Dit stof is door de Libische wind meegevoerd, adem van Zeus Amon wiens orakel tussen de palmen van Siwa staat. Het is een buitengewoon wonder, een wonderbaarlijk teken, want de twee oudste orakels ter wereld hebben, mijlenver van elkaar verwijderd, op hetzelfde moment hun stem laten horen. Jouw zoon heeft een teken van heel ver gehoord en misschien heeft hij de tijding ervan begrepen. Eens zal hij hem opnieuw horen in een door woestijnzand omgeven groot heiligdom.’

Na het horen van deze woorden keerde de koningin terug naar Pella, de hoofdstad met in de zomer stoffige en in de winter modderige wegen. Met angst en beven wachtte zij de dag af waarop haar zoon geboren zou worden.

De weeën kwamen op een lenteavond na zonsondergang. De vrouwen ontstaken de lantaarns en Olympias’ min Artemisia liet de vroedvrouw en de arts Nicomachus komen. De oude koning Amyntas was al bij hem onder behandeling geweest en Nicomachus had bij de geboorte van vele koninklijke nakomelingen geassisteerd, zowel wettige kinderen als bastaarden.

De arts stond klaar; hij wist dat de tijd gekomen was. Hij deed een schort voor, liet water opwarmen en liet nog meer kandelaars komen zodat er genoeg licht zou zijn.

Eerst liet hij echter de vroedvrouw naast de koningin plaatsnemen, want hij wist dat een vrouw liever door een andere vrouw aangeraakt wordt wanneer zij haar kind ter wereld brengt. Alleen een vrouw kan de pijn en de eenzaamheid begrijpen waarmee een nieuw leven ontstaat.

Op dat moment belegerde koning Philippus de stad Potidaea en niets ter wereld had hem van de gevechtslinies weg kunnen krijgen.

De bevalling was lang en moeilijk, want Olympias had smalle heupen en een tenger figuur.

De min wiste het zweet van haar gezicht en zei steeds weer: ‘Hou vol, mijn kind, pers! Als je je zoon ziet, zul je alle pijn vergeten die je nu moet doorstaan.’

Ze bevochtigde Olympias’ lippen met bronwater uit een zilveren kom, dat door de dienstbodes steeds werd ververst.

Maar toen de pijn zo hevig werd dat ze bijna het bewustzijn verloor, kwam Nicomachus tussenbeide, instrueerde de vroedvrouw en beval Artemisia op de buik van de koningin te duwen. Zij had geen kracht meer en het kind had het moeilijk.

Hij legde zijn oor op Olympias’ buik en hoorde dat zijn hartje langzamer ging kloppen.

Hij beval de min: ‘Duw zo hard als je kan. Het kind moet onmiddellijk geboren worden.’

Artemisia leunde met haar hele gewicht op de koningin. Met een harde schreeuw bracht Olympias het kind ter wereld.

Nicomachus bond de navelstreng met een linnen draad af en knipte hem toen meteen met de grote, bronzen schaar door. Hij ontsmette de wond met zuivere wijn.

Het kind begon te huilen en hij gaf het aan de vrouwen zodat ze het konden wassen en aankleden. Artemisia zag als eerste zijn gezicht en was in verrukking gebracht.

‘Is het geen schoonheid?’ vroeg ze. Ze wreef met een pluk wol zijn gezichtje in met olie.

De vroedvrouw waste zijn hoofdje en toen ze hem afdroogde, kon ze een gebaar van verbazing niet onderdrukken. ‘Hij heeft het haar van een kind van zes maanden, met een prachtige gouden gloed. Hij lijkt wel een kleine Eros.’

Intussen kleedde Artemisia hem aan met een heel kleine, linnen tuniek, want Nicomachus wilde niet dat kinderen strak ingebakerd werden zoals in de meeste families gebruikelijk was.

‘Wat voor kleur ogen heeft hij volgens jou?’ vroeg hij aan de min.

De vrouw hield een lantaarn bij en de ogen van het kind lichtten op met een iriserende gloed. ‘Ik weet het niet, het is moeilijk te zeggen. Soms lijken ze blauw, soms donker, bijna zwart. Misschien komt het doordat zijn ouders zo van elkaar verschillen...’

Intussen verzorgde Nicomachus de koningin die bloedde, zoals vaker voorkomt bij vrouwen die voor het eerst bevallen. Hij had al gevreesd dat dit zou gebeuren en had sneeuw van de hellingen van de berg Bermion laten halen.

Hij maakte er kompressen mee en legde ze op de buik van Olympias. De koningin rilde van vermoeidheid en uitputting, maar de arts sloeg hier geen acht op en ging door met de ijskoude kompressen totdat hij zag dat de bloeding helemaal gestopt was.

Daarna liet hij haar aan de zorgen van de vrouwen over, deed zijn schort af en waste zijn handen. Hij stond de vrouwen toe de lakens te verschonen en het zweet van Olympias af te wissen met zachte, in rozenwater gedrenkte sponzen. Ze mochten haar een schoon hemd uit haar linnenkast aandoen en haar te drinken geven.

Het was Nicomachus die haar de kleine liet zien. ‘Hier is Philippus’ zoon, koningin. Je hebt een prachtig kind gekregen.’

Ten slotte liep hij de gang in, waar een ruiter van de koninklijke garde in reistenue stond te wachten.

‘Snel, spoed je naar de koning en zeg hem dat zijn kind geboren is. Zeg hem dat het een zoon is, mooi, gezond en sterk.’

De ruiter sloeg zijn mantel om, deed zijn tas om zijn schouders en snelde weg. Voordat hij aan het einde van de gang uit het zicht verdween, schreeuwde Nicomachus hem na: ‘En zeg hem ook dat de koningin het goed maakt.’

De man hield zijn pas niet eens in en even later hoorde men gehinnik op het binnenhof. In galop verdween hij door de straten van de stad die in diepe slaap lag.

2

Artemisia nam het kind op en legde het naast de koningin op het bed. Olympias richtte zich iets op met haar ellebogen zodat ze met haar rug tegen het kussen leunde en keek naar hem.

Hij was wondermooi. Hij had volle lippen en een fijn, roze gezichtje. Zijn lichtkastanjebruine haren glansden met een gouden gloed en precies in het midden van zijn voorhoofd had hij wat de minnen ‘de lik van het kalf’ noemden: een plukje rechtopstaand haar dat naar twee kanten uiteenviel.

Zij dacht dat zijn ogen lichtblauw waren, maar diep in zijn linkeroog lag een soort donkere schaduw, die het donkerder deed lijken wanneer het licht veranderde.

Olympias tilde hem op en hield hem dicht tegen zich aan. Ze begon hem te wiegen tot hij ophield met huilen. Toen ontblootte ze haar borst om hem te voeden, maar Artemisia kwam naar haar toe en zei: ‘Mijn kind, de min zal dit doen, anders zullen je borsten verslappen. De koning zal al snel terugkeren van de oorlog en je moet dan begeerlijk zijn en mooier dan ooit.’

Ze strekte haar armen uit om het kind over te nemen, maar de koningin gaf hem haar niet. Ze legde hem aan haar borst en voedde hem tot hij rustig in slaap viel.

Intussen reed de boodschapper in volle galop door het donker om de koning zo snel mogelijk te bereiken. Midden in de nacht kwam hij bij de oever van de rivier de Axius en spoorde het paard aan over de lange brug van boten te rijden, die de twee oevers met elkaar verbond. Therme was nog in duisternis gehuld toen hij van paard wisselde en zijn weg naar de binnenlanden van Chalcidice vervolgde.

Bij het ochtendgloren bereikte hij de zee. De grote baai gloeide onder de zonnestralen van de opgaande zon als een spiegel die voor het vuur wordt gehouden. Hij beklom het bergmassief van Kalaureia, in een landschap dat steeds ruwer en onherbergzamer werd, op een onbegaanbaar veld vol stenen die soms recht naar beneden in zee vielen waar het wilde schuim ze opnam.

De koning belegerde de eeuwenoude stad Potidaea, die al bijna een halve eeuw door de Atheners werd geregeerd. Hij deed dit niet omdat hij strijd met Athene wilde, maar omdat hij vond dat de stad in Macedonisch territorium lag en hij wilde zijn heerschappij in het hele gebied, dat zich uitstrekte van de golf van Therme tot het kanaal van de Bosporus, zeker stellen. Op dat moment, terwijl hij met zijn soldaten in een aanvalstoren zat, maakte Philippus, gewapend en onder het stof, zweet en bloed, zich gereed om de beslissende aanval uit te voeren.

‘Mannen! Als jullie iets waard zijn, is dit het moment om het te bewijzen! Degene die de moed heeft om samen met mij de vijandelijke muren te bestormen, krijgt het mooiste paard uit mijn stal. Maar als ik ook maar een van jullie zie trillen op het beslissende moment, zweer ik dat ik hem zo zal slaan tot zijn huid er in vellen bij hangt. En ik zal het zelf doen. Hebben jullie mij gehoord?’

‘We hebben je gehoord, koning!’

‘Vooruit dan!’ beval Philippus en maakte een gebaar naar de dienaren om de katrollen los te maken. De brug viel op de muren die al vernield en half afgebroken waren onder de slagen van de stormrammen. De koning sprong met een schreeuw voorwaarts terwijl hij woest met zijn zwaard om zich heen sloeg. Hij ging zo snel dat het moeilijk was hem bij te houden. Maar zijn soldaten wisten heel goed dat de vorst zijn beloftes nooit brak. Allemaal tegelijk stormden ze naar voren, elkaar verdringend met hun schilden en ze duwden de soldaten die Potidaea verdedigden van de rand, zodat ze langs de omgangen naar beneden stortten. De verdedigers waren al uitgeput van alle ontberingen, het op wacht staan en de inspanning van de maandenlange gevechten. Achter Philippus en zijn bewakers kwam de rest van het leger, in hevige strijd verwikkeld met de laatste verdedigers die de straten en de ingangen van de huizen barricadeerden.

Bij zonsondergang gaf Potidaea zich op haar knieën over.

Het was al bijna nacht toen de boodschapper aankwam. Hij had nog twee keer van paard gewisseld en toen hij op de heuvels stond die de stad omringden, zag hij om de vestingmuren overal vuren branden en hij kon het lawaai van de Macedonische soldaten horen, die hun overwinning aan het vieren waren.

Hij duwde zijn hielen in de flanken van het paard en bereikte al snel het kamp. Hij vroeg naar de tent van de koning te worden gebracht.

‘Wat wil je?’ vroeg een lijfwacht, iemand uit het noorden aan zijn accent te horen. ‘De koning is druk bezig. De stad is gevallen en een delegatie van de regering is bezig met onderhandelen.’

De boodschapper antwoordde: ‘De prins is geboren.’

De officier schrok op. ‘Volg mij.’

De koning zat in wapenrusting in zijn tent, omringd door zijn generaals. Iets achter hem stond zijn luitenant Antipater. De vertegenwoordigers van Potidaea stonden om hen heen en in plaats van te onderhandelen, luisterden ze vooral naar Philippus, die zijn voorwaarden aan het stellen was.

De officier wist dat zijn onderbreking niet getolereerd zou worden, maar wist ook dat als hij zo’n belangrijke boodschap niet meteen zou vertellen, dat nog minder in goede aarde zou vallen.

In één adem zei hij: ‘Koning, ik heb een bericht van het paleis: je zoon is geboren!’

De bleke en vermagerde afgevaardigden van Potidaea keken elkaar aan en stonden op van de krukken waar ze plaats hadden mogen nemen. Antipater ging met de armen over zijn borst gekruist staan en wachtte op een bevel of een woord van zijn vorst.

De boodschapper onderbrak Philippus midden in een zin: ‘Jullie stad zal moeten voorzien in een...’ en met een hele andere stem maakte hij zijn zin af: ‘... kind.’

De afgevaardigden, die er niets van hadden begrepen, keken elkaar weer ontsteld aan. Philippus had echter zijn stoel al omgegooid, zijn officier opzij geduwd en de boodschapper bij zijn schouders vastgepakt.

De vlammen van de kandelaars wierpen scherpe schaduwen op zijn gezicht en zijn blik gloeide onder het licht. ‘Zeg me hoe hij is,’ beval hij op dezelfde toon als waarmee hij zijn soldaten beval te gaan sterven voor de grootsheid van Macedonië.

De boodschapper voelde zich hevig tekortschieten om aan dat verzoek te voldoen, want hij realiseerde zich dat hij slechts vier woorden had om over te brengen. Hij schraapte zijn keel en verkondigde met een zware en doordringende stem: ‘Koning, uw kind is een zoon en hij is mooi, gezond en sterk!’

‘Hoe weet je dat? Heb je hem gezien?’

‘Sire, dat zou ik nooit gedurfd hebben. Ik stond in de gang zoals mij opgedragen was, met mijn wapens en mijn mantel en mijn tas al om. Nicomachus kwam de kamer uit en zei... ja, zo zei hij het: “Snel, spoed je naar de koning en zeg hem dat zijn kind geboren is. Zeg hem dat het een zoon is, mooi, gezond en sterk.”’

‘Heeft hij je verteld of hij op me lijkt?’

De man aarzelde en antwoordde toen: ‘Dat heeft hij me niet verteld, maar ik weet zeker dat hij op jou lijkt.’

Philippus draaide zich om en Antipater omarmde hem. Op dat moment herinnerde de boodschapper zich ook de andere woorden die hij gehoord had terwijl hij de trap afrende.

‘De dokter heeft ook gezegd dat...’

Philippus draaide zich met een ruk om. ‘Wat?’

‘Dat de koningin het goed maakt,’ zei de boodschapper in een adem door.

‘Wanneer is het gebeurd?’

‘Een aantal nachten geleden, net na zonsondergang. Ik ben de trap afgerend, ben geen moment gestopt, heb niets gegeten. Ik heb alleen uit mijn veldfles gedronken en ben alleen afgestegen om van paard te wisselen. Ik kon niet wachten om u het goede nieuws te brengen.’

Philippus liep terug en sloeg hem op de schouders. ‘Geef mijn vriend te eten en te drinken, alles wat hij wil. En geef hem een goed bed, want hij heeft me het allermooiste nieuws gebracht.’

De ambassadeurs feliciteerden op hun beurt de vorst en probeerden van de positieve situatie te profiteren om hun onderhandelingen voordeliger af te ronden, gezien het feit dat Philippus’ humeur een stuk verbeterd was. Maar de koning zei: ‘Niet nu,’ en liep de tent uit, gevolgd door zijn adjudant.

Hij liet onmiddellijk alle bevelhebbers van de grondtroepen van zijn leger bijeenroepen, liet wijn brengen en wilde dat iedereen samen met hem dronk. Toen beval hij: ‘Laat de hoorn van het appèl klinken. Ik wil mijn leger perfect opgesteld zien, zowel de infanterie als de cavalerie. Ik wil dat ze bijeengeroepen worden voor het appèl.’

Hoorngeschal klonk door het kamp. De mannen, van wie sommige al dronken waren of halfnaakt in hun tent lagen, sprongen op, deden hun wapenrusting aan, grepen hun lans en gingen zo snel als ze konden de gelederen vormen, want het geschal van de hoorn was net als de stem van de koning die schreeuwde in de nacht.

Philippus stond al op een verhoging, omringd door zijn officieren. Toen de gelederen gevormd waren, schreeuwde, zoals gebruikelijk was, de oudste soldaat naar de koning: ‘Waarom heb je ons geroepen, koning? Wat wil je van je soldaten?’

Philippus liep naar voren. Hij had zijn parade-uitrusting van ijzer en goud aangetrokken en een lange, witte mantel omgeslagen; zijn benen waren bedekt met bewerkte, zilveren platen. De stilte werd alleen verbroken door het snuiven van de paarden en de roep van de nachtdieren die op het kampvuur afkwamen. De generaals die naast de koning stonden, konden zien dat zijn gezicht rood was en dat zijn ogen glansden.

Hij schreeuwde: ‘Mannen van Macedonië! In mijn huis in Pella heeft de koningin mij een zoon geschonken. Ik verklaar in jullie aanwezigheid dat hij mijn wettelijke erfgenaam is en ik vertrouw hem jullie toe. Zijn naam is

ALEXANDER!’

De officieren lieten de wapens presenteren. De infanterie hield de sarissa’s omhoog, enorme gevechtslansen die wel twaalf voet lang waren, en de cavalerie hief een woud van werpspiezen naar de hemel op, terwijl de paarden steigerden en hinnikten en op hun bit beten.

Toen begon iedereen ritmisch de naam van de prins te roepen:

Alexander! Alexander! Alexander!

en ze sloegen met hun lansen tegen de wapenschilden, zodat het gekletter tot de sterren reikte.

Ze dachten dat zo ook de roem van Philippus’ zoon, net als hun stemmen, net als het geraas van hun wapens, naar de sterren van het firmament zou stijgen, naar waar de goden waren.

Toen hij de bijeenkomst had beëindigd, keerde de vorst samen met Antipater en zijn adjudanten terug naar de tent waar de delegatie van Potidaea geduldig en gelaten nog op hem wachtte. Philippus bekende: ‘Het enige wat ik jammer vind, is dat Parmenio niet hier is om samen met ons dit heuglijke feit te vieren.’

Generaal Parmenio had dan ook op dat moment met zijn leger een kamp opgeslagen tussen de Illyrische bergen, niet ver van het Lychnitismeer, om ook aan die kant de grenzen van Macedonië veilig te stellen. Later waren er mensen die zeiden dat op dezelfde dag dat Philippus van de geboorte van zijn zoon hoorde, hij de stad Potidaea ingenomen had en nog twee andere overwinningen behaald had: die van Parmenio tegen de Illyriërs en die van zijn vierspan in de strijdwagenrace van Olympia. Daarom zeiden de waarzeggers dat dat kind, dat op de dag van drie overwinningen geboren was, onoverwinnelijk zou zijn.

Maar in werkelijkheid overwon Parmenio de Illyriërs aan het begin van de zomer en niet veel later werden de Olympische Spelen en de wagenraces gevierd, maar het kan wel gezegd worden dat Alexander in een jaar vol prachtige zegeningen geboren werd. Alles wees erop dat hij een toekomst zou hebben die meer op die van een god dan op die van een mens leek.

De delegatie van Potidaea probeerde haar verhaal weer te beginnen waar het was afgebroken, maar Philippus maakte een gebaar naar zijn luitenant: ‘Generaal Antipater weet precies hoe ik erover denk, praat maar met hem.’

‘Maar Sire,’ kwam Antipater tussenbeide, ‘het is absoluut noodzakelijk dat de koning...’

Hij kon zijn zin niet afmaken, want Philippus had zijn mantel al omgeslagen en naar zijn paard gefloten. Antipater liep hem achterna. ‘Sire, het heeft maanden van beleg en harde strijd gekost om dit te bereiken, u kunt niet...’

‘Natuurlijk kan ik wel!’ riep de koning uit terwijl hij op zijn paard sprong en het aanspoorde. Antipater schudde zijn hoofd en maakte aanstalten om terug naar de koninklijke tent te gaan, toen Philippus hem riep.

‘Hier, neem dit.’ De koning trok de zegelring van zijn vinger en gooide hem naar Antipater. ‘Je zult hem nodig hebben. Maak er een goed verdrag van, deze oorlog heeft een rib uit mijn lijf gekost!’

De generaal ving de koninklijke zegelring op en bleef enige ogenblikken naar zijn vorst kijken, die als een speer door het kamp reed en het door de noordelijke uitgang verliet. ‘Volg hem, idioten!’ schreeuwde hij naar de lijfwachten. ‘Jullie laten hem toch niet alleen gaan. Schiet op, vervloekt nog aan toe!’

En terwijl de mannen hem in galop achternareden, zag Antipater nog net Philippus’ witte mantel op de berghelling onder het schijnsel van de maan en toen niets meer. Hij ging de tent weer binnen, liet de delegatie, die steeds verbijsterder was, plaatsnemen en vroeg terwijl hij ook ging zitten: ‘En, waar waren we ook alweer gebleven?’

Philippus reed de hele nacht door en ook de volgende dag. Hij stopte alleen om van paard te wisselen en samen met zijn viervoeter uit beken of bronnen te drinken. Na de schemering kwam Pella in zicht, toen het licht van de al ondergegane zon, de nog met sneeuw bedekte toppen van de Bermion purper kleurde. Op de vlakte deinden kuddes paarden in galop als golven in de zee en duizenden vogels daalden neer op het kalme water van het Borborosmeer om te slapen.

De avondster schitterde zo fel dat ze in pracht wedijverde met de maan die langzaam naar de vloeibare oppervlakte van de zee zakte. Het was de ster van de Argeaden, de dynastie die al vanaf Heracles’ tijd in dat gebied regeerde, de onsterfelijke ster, mooier dan enige andere ster in de hemel.

Philippus stopte om naar haar te kijken en haar aan te roepen. ‘Sta mijn zoon bij, laat hem na mij heersen en laat na hem zijn kinderen en de kinderen van zijn kinderen heersen,’ zei hij met heel zijn hart.

Toen reed hij naar zijn paleis, waar niemand hem verwachtte, uitgeput en badend in het zweet. Hij werd door gemurmel ontvangen, door het ruisen van de kleren van vrouwen die druk bezig waren in de gangen, door het geklingel van de wapens van de lijfwachten.

Toen hij in de deuropening van de slaapkamer verscheen, zat de koningin op een zetel, haar naakte lichaam nauwelijks bedekt door een heel fijn geplooide, Ionische onderjurk. De kamer rook naar rozen van Piëria en de min Artemisia hield het kind in haar armen.

Twee lijfwachten hielpen hem uit de schouderstukken van het pantser en maakten zijn zwaard los zodat hij de huid van het kind kon voelen. Hij nam hem in zijn armen en hield hem lang vast, het hoofdje rustend tussen zijn nek en zijn bovenarm. Hij voelde de zachte lippen van de kleine op het litteken op zijn schouder, hij voelde de warmte en de geur van zijn lelieblanke huid.

Philippus deed zijn ogen dicht en bleef rechtop en zonder te bewegen staan, midden in de stille kamer. Op dat moment was hij het geraas van de strijd, het geknars van de strijdwagens en de woeste galop van de paarden vergeten. Hij luisterde naar de ademhaling van zijn zoon.

3

Het jaar daarop kreeg koningin Olympias een meisje dat Cleopatra genoemd werd. Ze leek op haar moeder en was erg mooi, zo mooi dat de dienstmeisjes er plezier in hadden om haar steeds als een pop te verkleden.

Alexander, die sinds drie maanden al liep, mocht pas enkele dagen nadat het meisje was geboren haar kamer binnen. Hij had een cadeautje bij zich dat de min had gemaakt. Voorzichtig liep hij naar de wieg en bleef nieuwsgierig naar zijn zusje staan kijken, zijn ogen wijd open en zijn hoofd naar opzij gebogen. Een dienstmeisje kwam naar hem toe, bang dat de jongen, jaloers op de nieuwgeborene, de baby pijn zou doen. Maar hij pakte haar handje en hield het vast alsof hij besefte dat dat wezentje door een sterke band met hem verbonden was en dat ze voor lange tijd zijn enige kameraadje zou zijn.

Cleopatra kirde en Artemisia zei: ‘Zie je wel? Ze is erg blij om je te leren kennen. Waarom geef je haar je cadeautje niet?’

Alexander haalde van zijn riem een metalen ringetje met zilveren belletjes eraan en bewoog het voor het kleintje heen en weer; zij strekte meteen haar handjes uit om het te pakken. Olympias keek ontroerd toe. ‘Zou het niet mooi zijn de tijd te kunnen stoppen,’ dacht ze hardop.

Gedurende lange tijd na de geboorte van zijn kinderen was Philippus voortdurend verwikkeld in bloedige oorlogen. Hij had de noordelijke grenzen veilig gesteld waar Parmenio de Illyriërs had overwonnen. In het westen lag de bevriende staat Epirus die geregeerd werd door Aribbas, een oom van koningin Olympias. In het oosten had hij met verschillende veldtochten de oorlogszuchtige Thracische stammen bedwongen, zodat zijn heerschappij zich nu uitstrekte tot de oevers van de Istrus. Daarna had hij zich meester gemaakt van bijna alle steden die de Grieken op zijn kusten hadden gesticht: Amphipolis, Methone en Potidaea en had hij meegedaan met de gevechten die het binnenland van het Hellenische schiereiland teisterden.

Parmenio had geprobeerd hem te waarschuwen voor een dergelijk beleid en op een dag dat Philippus de oorlogsraad in de wapenkamer van het paleis bijeengeroepen had, besloot hij er wat van te zeggen.

‘Je hebt een machtig en solide rijk opgebouwd, Sire, en je hebt de Macedoniërs trots gemaakt op hun natie. Maar waarom wil je je dan mengen in de interne aangelegenheden van de Grieken?’

Antipater viel hem bij: ‘Parmenio heeft gelijk. Hun strijd ontbeert elke zin. Iedereen vecht tegen iedereen. Degenen die gisteren nog samen vochten, voeren nu een bittere strijd tegen elkaar en degene die wordt verslagen sluit een bondgenootschap met de meest gehate van zijn vijanden alleen maar om de overwinnaar tegen te werken.’

‘Dat is waar,’ knikte Philippus, ‘maar de Grieken hebben alles wat wij niet hebben: kunst, filosofie, poëzie, toneelspel, geneeskunst, muziek, architectuur en vooral politieke wetenschap, de kunst van het regeren.’

Parmenio maakte bezwaar: ‘Je bent een koning, jij hebt geen wetenschap nodig. Je hoeft alleen maar bevelen te geven en iedereen gehoorzaamt je.’

‘Zolang ik de kracht heb, zolang niemand mij met een dolk neersteekt,’ hield Philippus hun voor.

Parmenio gaf geen antwoord. Hij wist maar al te goed dat geen enkele Macedonische koning ooit in bed was gestorven. Antipater verbrak de ijzige stilte.

‘Als je per se de hand in de muil van de leeuw wilt steken, houd ik je niet tegen, maar ik raad je aan om te handelen op de enig mogelijke manier die hoop op succes biedt.’

‘En dat is?’

‘Er is maar één macht in Griekenland die boven iedereen staat, maar één stem die stilte kan opleggen...’

‘Het heiligdom van Apollo in Delphi,’ zei de koning.

‘Of liever, zijn priesters en de raad die hen leidt.’

‘Ik weet het,’ zei Philippus. ‘Wie het heiligdom beheerst, beheerst een groot deel van de Griekse politiek. De raad bevindt zich nu in moeilijkheden: hij heeft een heilige oorlog tegen de Phociërs uitgeroepen, die beschuldigd worden van het verbouwen van land dat aan Apollo toebehoort. De Phociërs echter hebben met een coup de schat van de tempel weten te bemachtigen en met die rijkdom hebben ze duizenden huursoldaten geronseld. Macedonië is de enige macht die de uitkomst van het conflict kan beïnvloeden.’

‘Dus heb je besloten oorlog te gaan voeren,’ concludeerde Parmenio.

‘Maar op een voorwaarde: als ik win, wil ik de zetel en het stemrecht van de Phociërs in de raad en het voorzitterschap van de raad van het heiligdom.’

Antipater en Parmenio begrepen dat de koning niet alleen zijn plan al klaar had, maar dat hij het koste wat het kost zou uitvoeren en ze wisten dat het zinloos was hem ervan te weerhouden.

Het was een lange en bittere oorlog. Toen Alexander drie was, werd Philippus voor de eerste keer echt verslagen en was hij gedwongen zich terug te trekken. Zijn vijanden stelden dat hij gevlucht was, maar hij zei: ‘Ik ben niet gevlucht, ik heb me alleen teruggetrokken om een aanloop te nemen en jullie neer te stoten als een woedende ram.’

Dat was Philippus ten voeten uit: een man met een ongelooflijke geestkracht en vastberadenheid, met een ongetemde levenslust en een scherpe en vurige geest. Maar zulke mannen worden steeds eenzamer omdat ze zich minder en minder kunnen wijden aan de mensen om hen heen.

Toen Alexander begon te begrijpen wat er om hem heen gebeurde en begon te beseffen wie zijn vader en zijn moeder waren, was hij ongeveer zes jaar. Hij praatte erop los en kon moeilijke en ingewikkelde gesprekken volgen.

Als hij te weten kwam dat zijn vader in het paleis was, verliet hij de kamers van de koningin en liep naar de raadszaal waar Philippus zijn generaals voorzat. Hij vond ze oud, getekend als ze waren door de oneindige oorlogen die ze gevoerd hadden en toch waren ze niet veel ouder dan dertig, behalve Parmenio die bijna vijftig was en wiens haar al bijna helemaal wit was. Als Alexander hem zag, begon hij een kinderrijmpje te zingen dat hij van Artemisia geleerd had:

De oude soldaat die vechten gaat

hij valt op straat, hij valt op straat!

waarna hij zichzelf op de grond liet vallen onder het gelach van de mannen.

Maar vooral keek hij naar zijn vader, bestudeerde zijn houding, de manier waarop hij zijn handen en zijn ogen bewoog, luisterde naar de toon en de klank van zijn stem en de manier waarop hij met alleen zijn blik de sterkste en machtigste mannen van het rijk kon bedwingen.

Alexander ging voetje voor voetje naar hem toe als hij een vergadering voorzat en wanneer Philippus helemaal opging in zijn betoog of in zijn discussie, probeerde hij op zijn knieën te klimmen alsof hij dacht dat niemand hem op dat moment zou zien.

Alleen dan leek Philippus te merken dat hij er was en omarmde hem stevig zonder te stoppen met praten, zonder de draad van zijn verhaal kwijt te raken. Waar hij het ook over had, hij zag echt wel dat de generaals van houding veranderden, hij zag dat hun ogen op het kind gericht waren en dat op hun gezicht een glimlach verscheen. Ook Parmenio moest lachen terwijl hij aan het rijmpje en de buiteling van Alexander dacht.

Zoals Alexander kwam, ging hij ook weer weg. Soms ging hij naar zijn kamer in de hoop dat zijn vader naar hem toe zou komen. Andere keren, na lang gewacht te hebben, ging hij op een van de balkons van het paleis zitten en keek naar de horizon. Hij bleef zo stil en bewegingsloos zitten, als betoverd door de onmetelijkheid van de hemel en de aarde.

Als zijn moeder op zulke momenten stilletjes naar hem toe kwam, zag ze de schaduw in zijn linkeroog langzaam donkerder worden, alsof een mysterieuze macht bezit nam van de geest van de kleine prins.

Wapens fascineerden hem mateloos en meer dan eens hadden de dienstbodes hem in de koninklijke wapenkamer verrast terwijl hij een van de enorme zwaarden van de koning uit de huls probeerde te halen.

Toen hij op een dag verrukt naar een enorme bronzen wapenrusting zat te kijken die nog van zijn grootvader Amyntas III was geweest, voelde hij dat iemand naar hem keek. Hij draaide zich om en zag een lange, magere man met een klein baardje en diepliggende ogen vol geestdrift. Hij zei dat hij Leonidas heette en zijn leraar was.

‘Waarom?’ vroeg Alexander.

Op die eerste vraag van zijn leerling wist de leraar geen antwoord.

Vanaf dat moment veranderde Alexanders leven enorm. Hij zag zijn moeder en zijn zusje steeds minder en zijn leraar steeds meer. Leonidas begon met hem het alfabet te leren. De volgende dag vond hij Alexander die zijn naam zonder een enkele fout met de punt van een stok in de as van een open haard schreef.

Hij leerde hem lezen en rekenen, wat Alexander snel en gemakkelijk oppikte, maar zonder echte interesse te tonen. Als Leonidas daarentegen begon te vertellen over goden en mensen, over het ontstaan van de wereld, over de strijd van de Giganten en de Titanen, lichtte zijn gezicht helemaal op en luisterde hij verrukt naar zijn leraar.

Hij was hevig geïnteresseerd in mysterie en religie. Op een dag nam Leonidas hem mee om de tempel van Apollo te bezoeken die vlak bij Therme lag en liet hem een wierookoffer brengen aan het beeld van de god. Alexander pakte handen vol wierook en gooide het in de vuurpot, waardoor een enorme rookwolk ontstond. De leraar schreeuwde: ‘Weet je wel hoeveel wierook kost! Je kunt het zoveel je wilt verkwisten als je de landen die het maken, veroverd hebt.’

‘Waar zijn die landen dan?’ vroeg het jongetje. Het kwam hem vreemd voor dat je gierig kon zijn als het goden betrof. Daarna vroeg hij: ‘Is het waar dat mijn vader goed bevriend is met Apollo?’

‘Je vader heeft de heilige oorlog gewonnen en is tot voorzitter van de raad van het heiligdom van Delphi benoemd waar het orakel van Apollo is.’

‘Is het waar dat het orakel tegen iedereen zegt wat ze moeten doen?’

‘Niet helemaal,’ antwoordde Leonidas terwijl hij Alexanders hand pakte en hem weer mee naar buiten nam. ‘Zie je, als iemand iets belangrijks moet doen, vraagt hij de god om raad, alsof hij zou zeggen: “Moet ik het doen of moet ik het niet doen? En wat gebeurt er als ik het wel doe?” Zulke dingen dus. Er is een priesteres die Pythia heet en de god geeft via haar antwoord, hij gebruikt haar stem, begrijp je? Maar het zijn altijd onduidelijke, moeilijk te verklaren woorden en daarom zijn er priesters, om die woorden aan de mensen uit te leggen.’

Alexander draaide zich om en keek naar de god Apollo op zijn voetstuk, recht en onbeweeglijk, om de lippen een raadselachtige glimlach en hij begreep waarom de goden mensen nodig hebben om te kunnen praten.

Een andere keer was de koninklijke familie naar Aegae, de oude hoofdstad, gegaan om offers te brengen op de graven van de oude koningen. Leonidas liet Alexander vanaf een toren van het paleis de top van de Olympus zien die bedekt was met onweerswolken en getroffen werd door verblindende bliksemflitsen.

‘Zie je,’ probeerde hij Alexander uit te leggen, ‘de goden zijn niet de standbeelden die je in de tempels vereert, maar ze leven daarboven in een onzichtbaar huis. Daar wonen onsterfelijken, ze zitten banketten aan, drinken nectar en eten ambrozijn. Die flitsen zijn door Zeus zelf gemaakt. Hij kan iedereen en alles waar dan ook op aarde raken.’

Alexander keek met open mond heel lang naar de indrukwekkende top.

De volgende dag vond een officier van de wacht hem op een weg buiten de stad terwijl hij snel in de richting van de berg liep.

‘Alexander, waar ga je naartoe?’ vroeg de officier hem terwijl hij van zijn paard afsteeg.

‘Daar naartoe,’ en hij wees naar de Olympus.

De officier nam hem op en bracht hem terug naar Leonidas, die wit zag van angst en aan de vreselijke straffen dacht die de koning hem zeker gegeven zou hebben als er iets met zijn leerling gebeurd zou zijn.

Dat jaar was Philippus vaak ziek door de grote ontberingen die hij tijdens zijn militaire tochten onderging en door zijn onregelmatige manier van leven als hij zich niet in de gevechtslinies bevond.

Alexander was blij, want nu kon hij zijn vader vaker zien en vele uren met hem doorbrengen. Nicomachus nam de verzorging van de koning op zich. Uit zijn kliniek in Stageira nam hij twee assistenten mee, die hem hielpen in het bos en op de bergweiden kruiden en wortels te zoeken waarvan hij medicijnen maakte.

De koning werd op een streng dieet gezet en hij mocht bijna geen wijn meer drinken. Hij werd er kribbig van en alleen Nicomachus durfde naar hem toe te gaan als hij in een slecht humeur was.

Een van de twee assistenten was een jongen van vijftien jaar die ook Philippus heette.

‘Stuur hem weg,’ beval de koning. ‘Ik kan er niet tegen nog een Philippus om me heen te hebben. Wacht, ik heb een beter idee: ik benoem hem tot arts van mijn zoon, onder jouw toezicht natuurlijk.’

Nicomachus stemde ermee in, gewend als hij was aan de nukken van de koning.

‘Wat voert je zoon Aristoteles uit?’ vroeg Philippus hem op een dag terwijl hij met een vertrokken gezicht een aftreksel van leeuwentand dronk.

‘Hij leeft in Athene en is leerling van Plato,’ antwoordde de arts. ‘Hij wordt zelfs de beste van zijn leerlingen genoemd.’

‘Interessant. Wat is het onderwerp van zijn onderzoek?’

‘Mijn zoon lijkt op mij. Hij houdt meer van het bestuderen van natuurverschijnselen dan van puur theoretisch onderzoek.’

‘En is hij geïnteresseerd in politiek?’

‘Ja, natuurlijk, maar ook daar toont hij meer interesse voor de diverse vormen van de politieke organisatie dan voor de politieke wetenschap zelf. Hij verzamelt regeringsvormen en vergelijkt ze met elkaar.’

‘En wat denkt hij van de monarchie?’

‘Ik geloof niet dat hij zich met oordelen bezighoudt. Voor hem is de monarchie gewoon een regeringsvorm die typisch is voor bepaalde gemeenschappen. Zie je, Sire, ik denk dat mijn zoon liever de wereld wil leren kennen zoals die is, dan principes vast te stellen waar de wereld zich aan moet houden.’

Philippus slikte het laatste beetje aftreksel door onder het toeziend oog van de arts, die met zijn blik leek te zeggen ‘Helemaal opdrinken’. Hij veegde zijn mond af met de punt van zijn hemd en zei: ‘Hou me op de hoogte van je zoon, want hij interesseert me.’

‘Dat zal ik doen. Hij interesseert mij ook: ik ben zijn vader.’

In die periode trok Alexander zoveel hij kon met Nicomachus op, want hij was een vriendelijke man vol verrassingen, terwijl Leonidas een moeilijk karakter had en heel erg streng was.

Op een dag liep hij de praktijk van de arts in en zag hem de rug van zijn vader beluisteren en daarna zijn hartslag meten.

‘Wat doe je?’ vroeg hij aan Nicomachus.

‘Ik controleer de hartslag van je vader.’

‘En waardoor beweegt het hart?’

‘Door de levensenergie.’

‘Waar zit de levensenergie dan?’

Nicomachus keek het kind in de ogen en zag er een onstilbare honger naar kennis in en hele intense emoties. Hij raakte met een vinger Alexanders voorhoofd aan terwijl Philippus geconcentreerd en gefascineerd toekeek.

‘Hier,’ zei hij.

4

Philippus was al snel hersteld en verscheen weer vol energie op het politieke toneel; dit vormde een teleurstelling voor degenen die hem al hadden opgegeven.

Alexander vond het jammer, want nu zou hij zijn vader niet meer zo vaak zien, maar hij leerde andere jongens kennen, sommige net zo oud als hij, andere wat ouder. Het waren kinderen van Macedonische edelen die het hof regelmatig bezochten of daar leefden op uitdrukkelijk verzoek van de koning. Zo werd ook het rijk bijeengehouden en werden de machtigste families, de hoofden van de stammen en de clanhoofden met het koningshuis verbonden.

Sommigen van deze jongens gingen samen met Alexander naar de lessen van Leonidas: Perdiccas, Lysimachus, Seleucus, Leonnatus en Philotas, de zoon van generaal Parmenio. Anderen die ouder waren, zoals Ptolemaeus en Craterus droegen al de titel ‘page’ en waren voor hun onderricht en opleiding van de koning zelf afhankelijk.

Seleucus was in die tijd nogal klein en tenger, maar Leonidas had een zwak voor hem omdat hij goed op school was. Hij blonk uit in geschiedenis en wiskunde en voor zijn leeftijd was hij erg wijs en evenwichtig. Hij kon moeilijke rekensommen steeds sneller oplossen en had er plezier in om zijn vrienden naar de kroon te steken, waarbij hij vaak won.

Zijn donkere en diepliggende ogen gaven zijn blik een doordringende intensiteit en zijn haar dat altijd in de war zat, benadrukte zijn vrij sterke en onafhankelijke karakter, dat echter nooit rebels was. Tijdens de les trok hij vaak de aandacht met zijn opmerkingen, maar hij viste nooit naar complimentjes van de leraar en deed niets om bij zijn meerderen in de gunst te komen.

Lysimachus en Leonnatus waren het minst gedisciplineerd omdat ze uit het binnenland kwamen en midden in de bossen opgegroeid waren, waar ze paarden hoedden en het grootste deel van hun tijd buiten doorbrachten. Nu zaten ze steeds binnen en dat viel hun erg zwaar.

Lysimachus, die wat ouder was, was als eerste gewend geraakt aan zijn nieuwe leven. Leonnatus echter, die nog maar zeven was, leek met zijn stugge uiterlijk, zijn rode haar en de sproeten op zijn neus en rond zijn ogen op een wolfsjong. Als hij werd gestraft, reageerde hij met schoppen en beten. Leonidas had geprobeerd hem te temmen door hem geen eten te geven of hem op te sluiten wanneer de anderen speelden. Toen dat niet hielp, sloeg hij hem veelvuldig met een stok van wilgenhout. Leonnatus nam wraak door elke keer wanneer hij de leraar in de gang zag verschijnen, keihard een zelf verzonnen rijmpje te gaan zingen:

Ek korí korí koróne!

Ek korí korí koróne!

‘Daar komt de kraai, daar komt de kraai!’ En de anderen deden ook mee, Alexander inbegrepen, totdat de arme Leonidas rood van woede werd en hen schreeuwend achterna ging met de wilgenhouten stok.

Wanneer hij met zijn vrienden ruziemaakte, wilde Leonnatus nooit verliezen en hij ging zelfs met de oudere jongens op de vuist. Het resultaat was dat hij altijd onder de schrammen en de blauwe plekken zat, waardoor hij bij officiële gelegenheden of bij een hofceremonieel er niet uitzag. Heel anders dan Perdiccas, die de nauwgezetste van de groep was en altijd in de klas of op de speel- en trainingsvelden te vinden was. Hij was slechts een jaar ouder dan Alexander en was vaak, samen met Philotas, zijn speelkameraadje.

‘Als ik groot ben, word ik generaal, net als jouw vader,’ zei hij vaak tegen Philotas. Van al zijn vriendjes leek hij het meest op hem.

Ptolemaeus, die bijna veertien was, was nogal stevig en vroegrijp voor zijn leeftijd. Hij kreeg al zijn eerste puistjes en een enkele baardhaar. Hij had een grappig gezicht met een nogal grote neus en zijn haar zat altijd in de war. Zijn vrienden hielden hem voor de gek door te zeggen dat eerst zijn neus was ontstaan en daarna pas hij. Hij voelde zich hierdoor altijd verschrikkelijk beledigd en placht dan zijn tuniek op te tillen en prat te gaan op andere uitsteeksels die niet voor zijn neus onderdeden.

Afgezien van deze uitbarstingen was hij een goede jongen die veel van lezen en schrijven hield. Op een dag mocht Alexander zijn kamer binnenkomen en liet hij hem zijn boeken zien. Hij had er ten minste twintig.

‘Zoveel!’ riep de prins uit en stak zijn hand uit om ze aan te raken.

‘Ho!’ hield Ptolemaeus hem tegen. ‘Ze zijn erg kwetsbaar: papyrus is heel fragiel en kan makkelijk stuk gaan, je moet weten hoe je het uit en weer op moet rollen. Het moet op een koele en droge plek bewaard worden en je moet een muizenval neerzetten, want muizen zijn gek op papyrus. Als ze erbij komen, kun je het wel vergeten. In één nacht eten ze zo twee boeken van de Ilias of een tragedie van Sophocles op. Wacht maar even, ik pak het wel voor je.’ En hij greep naar een rol die met een rood etiket was gemerkt.

‘Zie je? Het is een komedie van Aristophanes, Lysistrata. Het is mijn favoriet. Het gaat over hoe moe de vrouwen van Athene en Sparta waren van de oorlog die hun mannen ver van huis hield en hoeveel zin ze hadden om te...’ Hij viel stil en keek naar Alexander die met open mond naar hem luisterde. ‘Nou, dat vertel ik je nog wel eens, nu ben je nog te klein, oké?’

‘Wat is een komedie?’ vroeg Alexander.

‘Wat, ben je nooit naar het theater geweest?’ zei Ptolemaeus verbaasd.

‘Kinderen nemen ze er niet mee naartoe. Maar ik weet dat het is alsof je naar een verhaal luistert, alleen zijn er echte mannen die maskers op hebben en net doen alsof ze Heracles of Theseus zijn. Sommigen doen zelfs alsof ze vrouwen zijn.’

‘Zo ongeveer,’ antwoordde Ptolemaeus. ‘Wat voor lessen krijg je eigenlijk van je leraar?’

‘Ik kan optellen en aftrekken, ik ken de geometrische figuren en ik kan de Grote Beer en de Kleine Beer herkennen en nog twintig andere sterrenbeelden. Ik kan ook lezen en schrijven en ik heb de fabels van Aesopus gelezen.’

‘Mmm... kinderverhalen,’ zei Ptolemaeus terwijl hij de rol voorzichtig weer opborg.

‘En ik ken ook al mijn voorvaderen, zowel van mijn moeders als van mijn vaders kant. Ik stam van Heracles en Achilles af, wist je dat?’

‘Wie waren Heracles en Achilles dan wel?’

‘Heracles was de sterkste held van de wereld en hij heeft twaalf heldendaden verricht. Wil je dat ik je erover vertel? De leeuw van Nemea, de hinde van Ceryna... Ceryne...’ begon Alexander op te zeggen.

‘Ik hoor het al, ik hoor het al, je bent goed, hoor. Maar als je wilt, kan ik je een keer hele mooie verhalen voorlezen die ik hier in mijn kamer heb, oké? Waarom ga je nu niet spelen? Weet je dat er een nieuwe jongen is aangekomen die net zo oud is als jij?’

Alexander keek blij op: ‘Waar is hij dan?’

‘Ik heb hem op het binnenhof gezien, hij was aan het voetballen. Een nogal grote jongen.’

Alexander rende zo snel hij kon naar het binnenplein en bleef onder de zuilengang staan om naar de nieuw aangekomene te kijken. Hij durfde niets tegen hem te zeggen.

Opeens kwam de bal met een harde schop tegen zijn voeten. Alexander rende erachteraan en de twee jongens stonden tegenover elkaar.

‘Wil je met me voetballen? Met z’n tweeën is het veel leuker. Ik schiet wel.’

‘Hoe heet je?’ vroeg Alexander.

‘Ik heet Hephaestion, en jij?’

‘Alexander.’

‘Kom op, ga tegen die muur staan. Ik schiet eerst en als je de bal tegenhoudt, krijg je een punt. Dan mag jij schieten. Als je de bal niet tegen kunt houden, krijg ik een punt en mag ik nog een keer schieten. Begrepen?’

Alexander knikte en ze begonnen te spelen. Hun geschreeuw klonk door het binnenhof en ze stopten pas toen ze doodmoe en helemaal bezweet waren.

‘Woon jij hier?’ vroeg Hephaestion terwijl hij op de grond ging zitten.

Alexander ging naast hem zitten. ‘Wat denk je. Dit is mijn paleis.’

‘Ha ha, erg grappig. Je bent veel te klein om zo’n groot paleis te hebben.’

‘Het paleis is van mij omdat het ook van mijn vader, koning Philippus, is.’

‘Bij Zeus!’ riep Hephaestion uit terwijl hij een gebaar van verwondering maakte met zijn rechterhand.

‘Zullen we vriendjes worden?’

‘Oké, maar om vrienden te worden, moet je elkaar een bewijs van vriendschap geven.’

‘Hoe dan?’

‘Ik geef iets aan jou en jij geeft iets aan mij.’

Hij tastte in zijn zak en haalde er een klein wit voorwerp uit.

‘Oh, een tand!’

‘Ja,’ sliste Hephaestion door het gat waar eerst een snijtand gezeten had. ‘Hij is laatst ’s nachts uitgevallen, ik had hem bijna doorgeslikt. Hier, hij is van jou.’

Alexander nam hem aan, in verwarring gebracht omdat hij niets had om te geven. Hij zocht in zijn zakken, terwijl Hephaestion met uitgestoken hand voor hem stond te wachten.

Alexander kon helemaal niets vinden wat net zo indrukwekkend was. Hij haalde diep adem, slikte en greep een tand vast die al enige dagen bewoog, maar nog wel vastzat.

Hij begon hem hard heen en weer te bewegen, totdat de tand losschoot. Hij slikte zijn tranen door, spuugde wat bloed uit, waste de tand in de fontein en gaf hem aan Hephaestion.

‘Alsjeblieft,’ mompelde hij. ‘Nu zijn we vrienden.’

‘Tot aan de dood?’ vroeg Hephaestion terwijl hij de tand in zijn zak stopte.

‘Tot aan de dood,’ zei Alexander.

De zomer was al bijna afgelopen toen Olympias Alexander vertelde dat zijn oom Alexander uit Epirus hen zou bezoeken.

Alexander wist dat hij een oom had, een jongere broer van zijn moeder, die dezelfde naam had als hij. Hoewel hij hem bij andere gelegenheden had gezien, kon hij zich hem niet zo goed meer herinneren omdat hij toen nog te klein was.

Hij zag hem op een avond voor zonsondergang te paard aankomen met zijn gevolg en beschermers.

Het was een hele mooie jongen van ongeveer twaalf jaar, met donker haar en hemelsblauwe ogen. Hij droeg de onderscheidingstekens die bij zijn positie hoorden: een gouden band om zijn hoofd, een purperen mantel en in zijn rechterhand een ivoren scepter, want ook hij was een vorst, ook al was hij jong en kwam hij uit een land dat alleen uit bergen bestond.

‘Kijk!’ riep Alexander uit naar Hephaestion, die met bungelende benen naast hem op de rand van de galerij zat. ‘Dat is mijn oom Alexander. Hij heet net als ik en hij is ook een koning, wist je dat?’

‘Koning van wat?’ vroeg zijn vriend terwijl hij met zijn benen bungelde.

‘Koning van de Molossiërs.’

Hij was nog aan het praten toen Artemisia hem van achteren vastpakte. ‘Kom, je moet je klaarmaken om je oom te ontmoeten!’

Ze droeg hem weg terwijl hij met zijn benen spartelde, want hij wilde bij Hephaestion blijven. Ze bracht hem naar de badkamer van zijn moeder, kleedde hem uit, waste zijn gezicht en deed hem een tuniek aan en een korte, Macedonische mantel die allebei een zoom van goud hadden. Ze bond een zilveren lint rond zijn hoofd en zette hem toen op een stoel om hem te bewonderen.

‘Kom, mijn kleine koning. Je moeder wacht op je.’

Ze leidde hem naar de koninklijke voorkamer waar koningin Olympias zat te wachten. Ze was al gekleed en gekapt en rook naar parfum. Ze zag er prachtig uit: haar donkere ogen staken af bij haar rode haar en de lange blauwe stola die langs de randen met gouden palmpjes geborduurd was, bedekte een chiton van Atheense snit met een bescheiden decolleté, op de schouders bijeengehouden door een koordje in dezelfde kleur als de stola.

Tussen haar borsten, die de chiton ten dele onbedekt liet, hing een steen van amber zo groot als het ei van een duif. Hij was gevat in een gouden zetting in de vorm van een eikel: het was een huwelijkscadeau van Philippus.

Ze nam Alexander bij de hand en ging op de troon zitten, naast haar man, die al op zijn jonge zwager wachtte.

De jongen kwam de zaal binnen en boog zoals het protocol het voorschreef voor de koning en daarna voor de koningin, zijn zus.

Philippus, trots op zijn successen en rijk geworden door de goudmijnen die hij op de berg Pangaeon had ingenomen, was zich ervan bewust de machtigste heer van het Hellenistische schiereiland te zijn en misschien ook de machtigste van de wereld, na de keizer van de Perzen. Zijn houding was er steeds meer op gericht zijn bezoekers te imponeren met de rijkdom van zijn kleren en de pracht en praal van zijn sieraden.

Na het begroetingsritueel werd de jongen naar zijn vertrekken begeleid zodat hij zich klaar kon maken voor het banket.

Alexander had er ook graag bij willen zijn, maar zijn moeder zei dat hij nog te klein was. Hij mocht samen met Hephaestion met de keramieken soldaatjes spelen die ze voor hem had laten maken door een pottenbakker uit Aloros.

Die avond nodigde Philippus zijn zwager na het diner uit om samen in een privévertrek over politiek te praten. Olympias was er erg boos over, omdat zij de koningin van Macedonië en haar broer de koning van Epirus was.

In werkelijkheid droeg haar broer Alexander alleen maar in naam de titel van koning, want Epirus was in handen van zijn oom Aribbas, die absoluut niet van plan was afstand te doen van zijn troon. Alleen Philippus zou met zijn macht, zijn leger en zijn goud Alexander op de troon kunnen krijgen.

Dat was ook in zijn eigen belang, omdat hij zo de jonge koning aan zich zou binden en Olympias tevreden zou stellen, die zich vaak door haar man verwaarloosd voelde. In het uitoefenen van macht vond ze de bevrediging die een verder grijs en saai leven haar ontzegde.

‘Je moet nog een paar jaar wachten,’ legde hij de jonge vorst uit. ‘Ik heb tijd nodig om alle nog onafhankelijke steden aan de kust en de Atheners duidelijk te maken wie hier de baas is. Ik heb het niet op hen gemunt, maar ik wil niet dat ze me hier in Macedonië voor de voeten lopen. Bovendien wil ik de macht over de zee-engtes tussen Thracië en Azië.’

‘Ik vind het best, geachte zwager,’ antwoordde Alexander. Hij voelde zich erg gevleid om op zijn leeftijd behandeld te worden als een echte man en een echte koning. ‘Ik begrijp dat er voor jou belangrijker dingen zijn dan de Epirotische bergen, maar als je me op een dag zult helpen, zal ik je eeuwig dankbaar zijn.’

Voor een puber drukte de jongen zich nogal goed uit en hij maakte op Philippus een uitstekende indruk.

‘Waarom blijf je niet bij ons?’ vroeg hij. ‘In Epirus wordt het steeds gevaarlijker voor je en ik wil er zeker van zijn dat je in veiligheid bent. Hier is ook de koningin, je zus die van je houdt. Je zult je eigen vertrekken hebben en alle privileges en behandelingen krijgen die bij je stand horen. Als het moment daar is, zal ik je persoonlijk weer op de troon van je voorouders zetten.’

De jonge koning accepteerde het aanbod graag. Hij zou in Pella blijven tot Philippus zijn militaire en politieke plannen uitgevoerd zou hebben: om van Macedonië de rijkste, de machtigste en de meest gevreesde staat van Europa te maken.

Koningin Olympias had zich geërgerd in haar vertrekken teruggetrokken en wachtte tot haar broer haar waardig zou komen groeten voordat hij zou gaan slapen. Uit de nabijgelegen kamer bereikten haar de schreeuwende stemmen van Hephaestion en Alexander die met de soldaatjes speelden.

‘Je bent dood!’

‘Nee, jíj bent dood!’

Al gauw werd het kabaal minder totdat het helemaal ophield. Zodra de maan aan de hemel verscheen, verdween de energie van de kleine soldaten als sneeuw voor de zon.

5

Toen Alexander zeven werd en zijn oom, de koning van Epirus, twaalf, viel Philippus de stad Olynthus aan en het Chalcydische bondgenootschap dat het grote schiereiland in de vorm van een drietand beheerste. De Atheners die een verbond met de stad hadden, probeerden te onderhandelen, maar Philippus was niet erg toeschietelijk.

Zijn antwoord was: ‘Of jullie vertrekken, of ik verlaat Macedonië,’ wat niet veel speelruimte overliet.

Generaal Antipater probeerde hem ook andere kanten van het probleem te laten zien. Zodra de afgezanten uit Athene woedend de raadszaal verlaten hadden, merkte hij op: ‘Dit zal je vijanden in Athene in de kaart spelen, vooral Demosthenes.’

De koning haalde zijn schouders op. ‘Daar ben ik niet bang voor,’ was zijn commentaar.

‘Ja, maar behalve een goed politicus is hij ook een uitstekend redenaar. Hij is de enige die jouw strategie doorziet. Hij heeft gemerkt dat je geen huursoldaten meer inzet, maar dat je een nationale strijdmacht hebt gevormd, die eendrachtig en gemotiveerd is en dat je troon daarop gegrond is. Hij vindt dat dat jou tot de gevaarlijkste vijand maakt. Je moet een intelligente tegenstander niet onderschatten.’

Philippus wist op dat moment geen tegenwerping te maken. Hij zei alleen maar: ‘Laat hem door een van onze mannen in de stad in de gaten houden. Ik wil alles weten wat hij over me zegt.’

‘Dat zal ik doen, Sire,’ zei Antipater en waarschuwde meteen zijn informanten in Athene dat ze hem onverwijld op de hoogte moesten houden van elk van Demosthenes’ bewegingen. Maar elke keer dat hem de tekst van een voordracht van de grote redenaar bereikte, waren er problemen. Allereerst vroeg de koning naar de titel.

Het antwoord luidde regelmatig: ‘Tegen Philippus.’

‘Alweer?’ schreeuwde hij in razernij. Hij kreeg zo’n aanval van gal dat als hij at, het eten hem zwaar op de maag viel. Hij liep in zijn werkkamer heen en weer als een gekooide leeuw terwijl zijn secretaris de tekst voorlas en soms onderbrak hij hem schreeuwend. ‘Wát heeft hij gezegd? Zeg het nog eens! Nog eens, verdomme!’ De arme secretaris voelde zich alsof hij het zelf was geweest die die woorden gesproken had.

Wat de vorst echt razend maakte, was dat Demosthenes volhield Macedonië ‘een barbaarse en tweederangsstaat’ te noemen.

‘Barbaars?’ schreeuwde Philippus en hij veegde alles van de tafel af. ‘Tweederangs? Ik zal hem laten zien hoe tweederangs ik ben!’

‘Maar Sire, je moet bedenken dat gebleken is dat de reacties van het volk op deze uitvallen van Demosthenes nogal lauw zijn. De inwoners van Athene zijn meer geïnteresseerd in hoe de problemen van het grootgrondbezit en de verdeling van het land onder de boeren van Attica opgelost zullen worden, dan in de politieke ambities van Demosthenes,’ zei de secretaris in een poging de koning te kalmeren.

Op de vurige redevoeringen tegen Philippus volgden andere ten gunste van Olynthus om het volk te overtuigen dat ze voor militaire steun voor de belegerde stad moesten stemmen, maar ook deze hadden geen noemenswaardige resultaten.

De stad viel het jaar daarop en Philippus maakte haar met de grond gelijk om een ondubbelzinnig voorbeeld te stellen aan een ieder die hem uit wilde dagen.

Toen Antipater hem op de consequenties van die rigoureuze actie voor Athene en Griekenland wees, schreeuwde Philippus: ‘Dan kan hij tenminste met recht zeggen dat ik een barbaar ben!’

Die drastische beslissing vergrootte inderdaad de tegenstellingen op het Hellenistische schiereiland: in heel Griekenland was er geen stad of dorp zonder een pro- en een anti-Macedonische partij.

Philippus voelde zich wat glorie en macht betrof steeds dichter bij Zeus, vader van alle goden, staan, ook al begonnen de voortdurende gevechten die hij blindelings, om zijn woorden te gebruiken ‘als een woedende ram’ aanging, hun sporen achter te laten. Tussen de gevechten door dronk hij veel en hij gaf zich tijdens nachtenlange orgies over aan allerlei excessen.

Koningin Olympias daarentegen trok zich steeds vaker in zichzelf terug en wijdde zich aan de zorg voor haar kinderen en aan godsdienst. Philippus kwam nog maar zelden bij haar in bed en als het wel gebeurde, was het voor geen van beiden bevredigend. Zij was koel en afstandelijk en hij voelde zich vernederd, omdat hij merkte dat zijn hartstocht bij de koningin geen enkel gevoel opwekte.

Olympias’ karakter deed niet onder voor dat van haar man en haar waardigheid betekende veel voor haar. In haar jonge broer en vooral in haar zoon zag zij degenen die die waardigheid op een dag veilig zouden stellen door haar het prestige en de macht terug te geven die haar toekwamen en die zij door Philippus’ arrogantie dag na dag moest ontberen.

De officiële religieuze rituelen zag zij als een verplichting, maar ze hadden natuurlijk geen enkele zin. Ze was ervan overtuigd dat de goden van de Olympus, als ze al bestonden, geen enkele interesse hadden voor menselijke aangelegenheden. Ze werd aangetrokken door andere godsdiensten, vooral die van Dionysus, een mysterieuze god die de menselijke geest binnen kon dringen en hem kon veranderen, door hem mee te sleuren in een kolk van sterke emoties en voorvaderlijke gevoelens.

Men zei dat ze zich heimelijk had laten inwijden in de geheime rituelen en dat ze ’s nachts aan de orgies van de god had deelgenomen. Daarbij werd wijn gemengd met zware drugs gedronken en danste men op het ritme van barbaarse instrumenten tot iedereen hallucineerde en erbij neerviel.

In die toestand was het of ze ’s nachts door het bos rende, waarbij haar mooie, koninklijke kleren aan flarden scheurden en aan takken bleven hangen, waarna ze op wilde dieren jaagde, ze doodde en hun nog rauwe en kloppende vlees opat. Daarna leek het of ze uitgeput wegzakte op een deken van geurig mos, door een onrustige slaap overvallen.

In die staat van halve bewusteloosheid zag zij de goden en de wezens van het bos voorzichtig uit hun schuilplaatsen komen: de nimfen met hun huid zo groen als boombladeren en de satyrs met hun stugge vacht, half man, half bok. Ze stelden zich op naast een beeld in de vorm van de gigantische fallus van de god, bekroonden het met klimop en druivenbladeren en besprenkelden het met wijn. Daarna ontketenden ze een orgie, dronken pure wijn en gaven zich over aan wilde omhelzingen om zo, in die razende extase, in contact te komen met Dionysus en door zijn geest bezeten te worden.

Andere wezens slopen met enorme erecties op haar af en bespiedden verlekkerd haar naakte lichaam waardoor hun dierlijke wellust geprikkeld werd.

Op verborgen plekken, alleen bekend bij ingewijden, gaf de koningin toe aan de wildste en barbaarste kanten van haar wezen tijdens riten die de agressiefste en heftigste delen van haar geest en haar lichaam in haar losmaakten. Maar buiten deze uitbarstingen om was haar leven dat van een gewone vrouw en echtgenote. Zij nam het weer op alsof ze een zware deur achter zich dichtdeed, die elke herinnering en indruk buitensloot.

In de rust van haar vertrekken vertelde ze Alexander over die riten. Ze vertelde hem over de avonturen en de omzwervingen van de god Dionysus die, in het gezelschap van met wijnbladeren bekroonde satyrs en silenen, tot in het land van tijgers en panters gekomen was: India.

Ook al had zijn moeder een grote invloed op de ontwikkeling van Alexanders geest, de invloed van de opvoeding die hij in opdracht van zijn vader kreeg, was nog veel groter.

Leonidas, die de verantwoordelijkheid droeg voor Alexanders opvoeding, had van Philippus opdracht gekregen aan alles aandacht te besteden. Terwijl Alexander beetje bij beetje vorderingen maakte, werden andere leraren, trainers en huisonderwijzers aan het hof uitgenodigd.

Zodra Alexander ze kon waarderen, begon Leonidas hem de versregels van Homerus voor te lezen, vooral uit de Ilias, waarin de ere- en gedragscodes stonden die alleen voor een koninklijke prins uit het huis van de Argeaden bestemd konden zijn. De oude leraar verkreeg hiermee niet alleen de aandacht, maar ook de genegenheid van Alexander en zijn vrienden. Het rijmpje dat zijn binnenkomst in het lokaal aankondigde, bleef niettemin in de gangen van het koninklijk paleis weerklinken:

Ek korí korí koróne!

Ek korí korí koróne!

‘Daar komt de kraai, daar komt de kraai!’ Ook Hephaestion luisterde samen met Alexander gefascineerd naar de versregels van Homerus en de twee jongens stelden zich die wonderbaarlijke avonturen voor, de geschiedenis over dat gigantische conflict waarin de sterkste mannen en de mooiste vrouwen tegen de goden zelf hadden gevochten.

Alexander wist inmiddels heel goed wie hij was en was zich bewust van het universum dat om hem heen draaide en van de toekomst waar hij op voorbereid werd.

Hij kreeg voorbeelden voorgeschoteld van heldenmoed, van pijnbeheersing, van eer en van respect voor het gegeven woord, van ontbering tot zelfopoffering. Hij leefde dag na dag naar die voorbeelden, niet omdat hij een ijverige leerling was, maar omdat het in zijn aard zat.

Terwijl hij opgroeide, ontvouwde zijn karakter zich steeds meer: agressief en dierlijk, net als zijn vader: ook hij kon opeens in woede uitbarsten; en betoverend, ambigue en mysterieus als zijn moeder, net als zij nieuwsgierig naar het onbekende en hongerig naar het geheimzinnige.

Alexander was zeer op zijn moeder gesteld, bijna op het ziekelijke af. Zijn vader bewonderde hij bovenmatig, maar met het verstrijken van de tijd veranderde die bewondering in de wil om met hem te wedijveren, om zich steeds meer met hem te meten.

Zozeer zelfs dat het nieuws over de overwinningen van Philippus hem eerder verdrietig dan blij maakte. Hij begon te denken dat als zijn vader alles veroverd zou hebben, er voor hem niets meer over zou blijven om zijn moed te tonen en te laten zien wat hij waard was.

Hij was nog veel te jong om zich te realiseren hoe groot de wereld wel niet was.

Als hij samen met Leonidas en zijn klasgenoten de klas inging, kwam hij soms een jongen met een melancholisch uiterlijk tegen, die snel voorbij liep. Hij kon niet ouder dan dertien of veertien jaar zijn en liep altijd gehaast door, zonder ooit te stoppen om iets te zeggen.

‘Wie is toch die jongen?’ vroeg hij zijn leraar eens.

‘Dat gaat je niets aan,’ antwoordde Leonidas en veranderde meteen van onderwerp.

6

Het grootste streven van Philippus sinds hij koning was geworden, was Macedonië in de Griekse wereld te introduceren. Hij wist maar al te goed dat hij om dat doel te bereiken, geweld zou moeten gebruiken. Daarom had hij zich eerst ingespannen om zijn land in een moderne macht te veranderen en het uit de stamcultuur van herders en fokkers te halen.

Hij had landbouw op de vlakten ingevoerd; hij liet deskundige werklui overkomen van de Griekse eilanden en de steden in Klein-Azië en had de werkzaamheden in de mijnen van de berg Pangaeon geïntensiveerd. Per jaar kwam hij zo aan duizend talenten goud en zilver.

De stamhoofden had hij zijn gezag opgedrongen en had hen met geweld of met huwelijksovereenkomsten aan zich verbonden. Bovendien had hij een krijgsmacht gevormd zoals nog nooit tevoren gezien was, bestaande uit zware, krachtige en lichte, mobiele infanterie-eenheden en cavalerie-eskadrons, die een oorlog in de Egeïsche Zee niet uit de weg gingen.

Maar dit alles was niet genoeg geweest om hem als Griek te doen accepteren. Demosthenes, maar ook vele andere sprekers en politici uit Athene, Corinthe, Megara en Sicyon bleven hem Philippus de Barbaar noemen.

De uitspraak van de Macedoniërs, waarin de invloed te horen was van de primitieve volkeren die ten noorden van hun land woonden, was voor hen onderwerp van spot, net als hun banketten waarbij buitensporig gegeten, gedronken en de liefde bedreven werd en die doorgaans in orgies ontaardden. In hun ogen was een staat die nog gebaseerd was op bloedbanden en niet op staatsburgerschap en die geleid werd door een vorst die iedereen de wet voor kon schrijven en zelf boven de wet stond, een barbaarse staat.

Philippus bereikte zijn doel toen hij er eindelijk in slaagde de Phociërs te overwinnen tijdens de heilige oorlog. Hij liet ze uit de raad van het heiligdom zetten, de edelste en ontzagwekkendste instantie van heel Griekenland. De twee stemmen waarover hun vertegenwoordigers beschikten, werden aan de koning van de Macedoniërs toegewezen. Hij kreeg ook het zeer eervolle ambt van president van de Pythische Spelen toegekend, na de Olympische Spelen de meest prestigieuze.

Het was de bekroning van tien jaar doelgerichte inspanning en het viel samen met de tiende verjaardag van zijn zoon Alexander.

In diezelfde periode hield een grote Atheense spreker met de naam Isocrates een redevoering waarin hij Philippus prees als beschermer van de Grieken en de enige man met genoeg ambitie om de barbaren uit het oosten te onderwerpen: de Perzen, die al langer dan een eeuw een bedreiging voor de beschaving en de vrijheid van Hellas vormden.

De leraren van Alexander vertelden hem alles over deze gebeurtenissen en ze vervulden hem met angst. Hij voelde zich al groot genoeg om zijn rol in de geschiedenis van het land op zich te nemen, maar hij wist wel dat hij nog te jong was om iets te kunnen doen.

Naarmate hij opgroeide, bracht zijn vader steeds meer tijd met hem door, bijna alsof hij hem al als een man beschouwde, maar hij maakte hem nog geen deelgenoot van zijn stoutmoedigste plannen. De overheersing van het Griekse schiereiland was dan ook niet zijn doel, maar slechts een middel. Hij keek verder, over de zee, naar de oneindige gebieden van de binnenlanden van Azië.

Als Philippus in het paleis van Pella was om bij te komen, nam hij Alexander soms na het avondeten mee naar de hoogste toren en liet hem de oostelijke horizon zien, waar de maan uit de golven van de zee opsteeg.

‘Weet je wat daar in de verte ligt, Alexander?’

‘Daar is Azië, papa, het land waar de zon opkomt,’ antwoordde hij.

‘En weet je hoe groot Azië is?’

‘Cratippus, mijn aardrijkskundeleraar, zegt dat het groter is dan tienduizend stadions bij elkaar.’

‘Hij vergist zich, mijn zoon. Azië is honderd keer groter. Toen ik op de rivier de Istrus vocht, had ik een ontmoeting met een soldaat uit Scythië die Macedonisch sprak. Hij vertelde me dat achter de rivier zich een vlakte zo weids als de zee uitstrekt en daarachter bergen zo hoog dat hun toppen gaten in de hemel maken. Hij zei me dat er zulke uitgestrekte woestijnen zijn dat je maanden nodig hebt om ze te doorkruisen en verder dat er bergen zijn die helemaal vol liggen met edelstenen zoals lapis lazuli, robijnen en carneolen.

Hij vertelde dat op die vlaktes kuddes van duizenden vurige paarden leven, die onvermoeibaar dagenlang over het oneindige gebied kunnen galopperen. Hij vertelde dat er gebieden liggen in de greep van het ijs die de helft van het jaar in duisternis gehuld zijn en andere streken die elk seizoen geteisterd worden door de hitte van de zon, waar geen grassprietje wil groeien, waar alle slangen giftig zijn en de steek van een schorpioen een man binnen enkele seconden kan doden. Dat is Azië, mijn zoon.’

Alexander keek naar hem, zag zijn ogen gloeien van dromen en begreep wat er in de geest van zijn vader brandde.

Op een dag, meer dan een jaar na dat gesprek, kwam Philippus plotseling zijn kamer binnen. ‘Doe je Thracische broek aan en pak een mantel van ruwe wol. Geen onderscheidingen of sieraden. We vertrekken.’

‘Waar gaan we naartoe?’

‘Ik heb de paarden al klaar laten zetten en eten in laten pakken, we blijven een paar dagen weg. Ik wil je iets laten zien.’

Alexander stelde geen andere vragen. Hij kleedde zich zoals zijn vader hem verzocht had, nam afscheid van zijn moeder vanaf de drempel van haar kamer en ging snel naar het binnenplein waar een kleine geleide van de koninklijke cavalerie en twee paarden op hem wachtten.

Philippus zat al in het zadel. Alexander sprong op zijn zwarte paard en in galop reden ze door de openstaande poort.

Ze reden verscheidene dagen richting het westen, eerst langs de kust, dan door de binnenlanden, daarna weer langs de kust. Ze kwamen langs Therme, Apollonia en Amphipolis en overnachtten in kleine plattelandsherbergen. Onderweg aten ze de traditionele Macedonische gerechten: gegrilde geit, wild, oude schapenkaas en in as gebakken brood.

Na Amphipolis begaven ze zich op een steil pad totdat ze bijna onverwacht op een troosteloos landschap stuitten. De berg was van zijn bos ontdaan en overal zag je gehavende stammen en verkoolde boomstronken. Op meerdere plekken waren gaten in de helling gemaakt en bij de ingang van elke spelonk lagen enorme hoeveelheden puin opgestapeld. Het leek op een enorme mierenhoop.

Het begon zachtjes en aanhoudend te regenen en de ruiters bedekten hun hoofd met hun capuchons en spoorden de paarden aan. Het hoofdpad vertakte zich al snel in een labyrint van sporen waarover grote aantallen vermoeide en uitgeteerde mannen liepen, hun huid zwart en rimpelig. Ze droegen zware korven vol stenen.

Verderop stegen zwarte en dikke rookkolommen langzaam op. Over de hele zone verspreidden ze een dikke mist die het ademhalen bemoeilijkte.

‘Bedek je mond met je mantel,’ beval Philippus zijn zoon zonder er verder iets aan toe te voegen.

Een vreemde stilte lag over het hele gebied, je hoorde niet eens het geschuifel van al die voeten: het werd gedempt door het stof dat door de regen in dikke slib veranderd was.

Alexander keek ontzet om zich heen: zo had hij zich de Hades, het rijk van de doden voorgesteld en hij moest toen denken aan die regels van Homerus:

Daar zijn de stad en het land der Kimmerische mannen gelegen,

altijd in wolken en nevels gehuld, een land waar het zonlicht

nimmer de mensen beschijnt of zijn stralend licht op hen neerwerpt,

noch als hij stijgt naar de hoge, van sterren doorwemelde hemel,

noch als zijn licht van de hemel omlaag gaat en daalt naar de aarde,

steeds hangt heilloze nacht om de diep ongelukkige mensen.

Opeens werd de stilte verbroken door een donker en ritmisch geluid, bijna als de vuist van een Cycloop die met monsterachtige kracht op de getormenteerde flanken van de berg neerkwam. Alexander gaf zijn paard de sporen, want hij wilde weten waar dat gedreun vandaan kwam dat de aarde inmiddels deed trillen als een donderslag.

Nadat hij om een bergkam was gereden, zag hij de plek waar alle paden eindigden. Er was een gigantische machine, een soort toren gemaakt van grote balken met op de top een katrol. Aan een kabel van hennep hing een kolossale ijzeren hamer en aan de andere kant zat het touw om een lier gerold die door honderden van die ongelukkigen bediend werd, die hem lieten draaien door het touw om de cilinder te rollen, zodat de hamer in het binnenste van de toren omhoog kwam.

Wanneer hij de bovenkant bereikte, maakte een van de opzichters een pen los die de cilinder tegenhield zodat deze vrijkwam en in tegengestelde richting begon te draaien door het gewicht van de hamer die naar beneden viel en de stenen verpulverde die voortdurend uit de korven werden gestort die door de mannen op hun schouders naar boven werden gedragen.

De mannen verzamelden het verpulverde mineraal, vulden andere korven ermee en brachten het langs andere paden naar een open plek, waar andere mannen het in vijzels tot stof maalden en het daarna wasten in het water van een beek die door een serie goten en vallen stroomde. Op die manier scheidden ze het goud van de steenkorrels.

‘Dit zijn de mijnen van de Pangaeon,’ verklaarde Philippus. ‘Met dit goud heb ik ons leger bewapend en uitgerust, heb ik onze paleizen gebouwd en heb ik de macht van Macedonië bestendigd.’

‘Waarom heb je me hier mee naartoe genomen?’ vroeg Alexander. Hij was helemaal van streek. Terwijl hij sprak, viel een van de dragers neer, bijna onder de hoeven van zijn paard. Een opzichter verzekerde zich ervan dat hij dood was en gebaarde vervolgens naar twee ongelukkigen die hun korven neerzetten, hem bij de voeten vastpakten en wegsleepten.

‘Waarom heb je me hier mee naartoe genomen?’ vroeg Alexander nog eens. Philippus zag dat de loodgrijze lucht zich in zijn donker geworden blik weerspiegelde.

‘Je hebt het ergste nog niet gezien,’ antwoordde hij. ‘Wil je mee onder de grond?’

‘Ik ben nergens bang voor,’ knikte Alexander.

‘Kom mee dan.’

De koning steeg van zijn paard af en liep naar de ingang van een van de grotten. De opzichter die hem met een zweep tegenhield, herkende van zijn stuk gebracht op de borst van Philippus de gouden ster van de Argeaden.

Philippus gaf alleen maar een teken met zijn hand en de opzichter stapte achteruit, stak een lantaarn aan en leidde hen onder de grond.

Alexander volgde zijn vader. Zodra hij in de grot was, werd hem de adem benomen door de afschuwelijke stank van urine, zweet en menselijke uitwerpselen. In een hele nauwe gang waar voortdurend het geluid van gehamer klonk, kon je alleen maar gebukt lopen, op sommige punten bijna met een dubbel gebogen rug. Overal hoorde je gehijg, gehoest en gereutel. Nu en dan stopte de opzichter bij een groepje mannen die met de pikhouweel bezig waren of hield hij stil bij de opening van een van de schachten. Achterin was vaag het schijnsel van een lantaarn te onderscheiden dat een knokige rug en broodmagere armen bescheen.

Soms keek zo’n mijnwerker op bij het horen van voetstappen of stemmen die naderbij kwamen en Alexander ontwaarde dan een door vermoeidheid, ziekte en levensmoeheid getekend gezicht.

Verderop, achter in een van de spleten, zagen ze een lijk liggen.

‘Velen plegen zelfmoord,’ zei de opzichter. ‘Ze storten zich op het pikhouweel of ze doorboren zich met een beitel.’

Philippus draaide zich om en keek naar Alexander. Deze zei niets en leek onaangedaan, maar in zijn ogen was een zwarte nacht neergedaald.

Ze verlieten de mijngang aan de andere kant van de berg via een nauwe doorgang. De paarden en de stoet wachtten op hen.

Alexander keek zijn vader aan. ‘Wat hebben ze misdaan?’ vroeg hij met een lijkbleek gezicht.

‘Niets,’ antwoordde de koning. ‘Alleen dat ze geboren zijn.’

7

Ze stegen in het zadel en gingen met gelijke pas naar beneden terwijl het weer begon te regenen. Alexander reed zwijgend naast zijn vader.

‘Ik wilde dat je wist dat alles een prijs heeft. En ik wilde dat je ook wist wat voor soort prijs. Onze grootheid, onze overwinningen, onze paleizen, onze gewaden... alles moet betaald worden.’

‘Maar waarom zij?’

‘Er is geen waarom. De wereld wordt geregeerd door het lot. Toen ze werden geboren, werd al bepaald dat ze op die manier zouden sterven, zoals ook voor ons, bij onze geboorte, al een bestemming werd bepaald die we pas op het einde zullen kennen.

Van alle levende wezens kan alleen de mens naar de plek reiken waar de goden verblijven of naar het niveau van beesten afdalen. Jij hebt de plek waar de goden wonen al gezien, je hebt in het huis van een koning geleefd, maar ik vond dat je ook datgene moest zien waartoe het lot een mens voorbestemt. Tussen al die ongelukkigen zijn mannen die eens misschien leiders of edelmannen waren, tot het noodlot ze opeens in de ellende heeft gestort.’

‘Maar als dit het noodlot is wat een ieder van ons kan treffen, waarom zouden we dan niet barmhartig zijn zolang het geluk met ons is?’

‘Dat wilde ik je horen zeggen. Je moet elke keer dat het kan barmhartig zijn, maar denk eraan dat niets de aard van de dingen kan veranderen.’

Op dat moment zag Alexander een klein meisje dat iets jonger dan hij was, het pad oplopen. Ze torste twee zware manden vol met tuinbonen en kikkererwten, waarschijnlijk bestemd voor het maal van de opzichters.

De jongen kwam van zijn paard en ging voor haar staan: ze was mager, blootsvoets, met vuil haar en grote, bruine en trieste ogen.

‘Hoe heet je?’ vroeg hij haar.

Het meisje gaf geen antwoord.

‘Waarschijnlijk kan ze niet praten,’ zei Philippus.

‘Ik kan haar lot veranderen. Ik wil het veranderen,’ zei Alexander tegen zijn vader.

Philippus knikte: ‘Je kunt het doen als je wilt, maar vergeet niet dat de wereld er niet door zal veranderen.’

Alexander liet het meisje achter hem op het paard plaatsnemen en bedekte haar met zijn mantel.

Tegen het vallen van de avond bereikten ze Amphipolis weer. Ze brachten de nacht door in het huis van een vriend van de koning. Alexander beval dat het meisje gewassen en gekleed werd en bleef naar haar kijken terwijl ze at.

Hij probeerde met haar te praten, maar ze antwoordde met eenlettergrepige woorden en wat ze zei, was niet te verstaan.

‘Het is een of andere primitieve taal,’ zei Philippus. ‘Als je met haar wilt praten, zul je moeten wachten tot ze Macedonisch leert.’

‘Ik zal wachten,’ antwoordde Alexander.

De volgende dag werd het beter weer en ze vingen de terugreis aan. Ze namen weer de bootbrug over de Strymon, maar in Bromiskos aangekomen, gingen ze zuidwaarts het schiereiland van de berg Athos langs. Ze reden de hele dag en toen de zon onderging kwamen ze op een punt waar een enorme uitgraving te zien was die het schiereiland in tweeën deelde. Alexander trok de teugels van zijn paard aan en keek verbaasd naar dat cyclopische werk.

‘Zie je die uitgraving?’ vroeg zijn vader. ‘Ongeveer 150 jaar geleden werd die uitgegraven door Xerxes, de keizer van de Perzen, zodat zijn vloot veilig langs kon varen zonder schipbreuk te lijden op de klippen van de Athos. Tienduizend mannen werkten er zonder ophouden dag en nacht aan. En eerder had de Grote Koning een bootbrug over de Straat van de Bosporus laten bouwen, zodat Azië in verbinding kwam te staan met Europa.

Over enige dagen komt een gezantschap van de Grote Koning ons bezoeken. Ik wilde dat je je bewust werd van de macht van het rijk waarmee we aan het onderhandelen zijn.’

Alexander knikte en keek zwijgend lange tijd naar dat kolossale werk. Toen hij zag dat zijn vader de reis weer aanving, gaf hij zijn paard de sporen en ging hem achterna.

‘Ik zou je iets willen vragen,’ zei hij toen hij weer naast hem reed.

‘Ik luister.’

‘Er is een jongen in Pella die ook naar de lessen van Leonidas komt, maar nooit met ons samen. De weinige keren dat ik hem ontmoet, praat hij niet met me en meestal ziet hij er triest en melancholisch uit. Leonidas heeft me nooit willen zeggen wie hij is, maar ik weet zeker dat jij het wel weet.’

‘Het is je neef Amyntas,’ antwoordde Philippus zonder zich om te draaien. ‘De zoon van mijn broer die tijdens de strijd tegen de Thessaliërs gestorven is. Voordat jij geboren werd, was hij de troonopvolger en ik regeerde in zijn plaats als regent.’

‘Bedoel je dat hij de koning zou moeten zijn?’

‘De troon behoort degene toe die hem kan verdedigen, vergeet dat niet,’ antwoordde Philippus. ‘Daarom heeft in ons land degene die de macht genomen heeft, iedereen uit de weg geruimd die dat in gevaar zou hebben kunnen brengen.’

‘Maar jij hebt Amyntas laten leven.’

‘Hij was de zoon van mijn broer en kon me geen kwaad doen.’

‘Je bent... barmhartig geweest.’

‘Zoals je wilt.’

‘Vader?’

Philippus keerde zich om: Alexander noemde hem vader als hij boos was of als hij hem een hele serieuze vraag wilde stellen.

‘Als jij in de strijd zou vallen, wie zou dan op de troon komen: ik of Amyntas?’

‘Degene die het het meest verdient.’

De jongen vroeg niets anders meer, maar het antwoord van zijn vader maakte diepe indruk op hem en hij zou het nooit meer vergeten.

Na drie dagen kwamen ze weer in Pella aan. Alexander vertrouwde het kleine meisje, dat hij van de verschrikkingen van de berg Pangaeon had gered, aan Artemisia toe.

‘Vanaf nu zal ze me dienen,’ gaf hij met enige kinderlijke gewichtigheid te kennen. ‘En jij zult haar alles leren wat ze moet weten.’

‘Maar heeft ze wel een naam?’

‘Dat weet ik niet, maar ik noem haar in ieder geval Leptine.’

‘Dat is een mooie naam, geschikt voor een meisje.’

Die dag kwam het bericht dat Nicomachus op hoge leeftijd overleden was. De koning was er erg verdrietig over omdat hij een uitstekende arts was geweest en zijn zoon ter wereld had helpen brengen.

In ieder geval werd zijn praktijk niet gesloten, ook al was zijn zoon Aristoteles een hele andere weg ingeslagen. Op dat moment bevond deze zich in Azië, in Atarneus, waar hij na de dood van zijn leraar Plato een nieuwe school voor filosofie had opgericht.

Philippus, de jonge assistent van Nicomachus, had het werk in de praktijk van de gestorven medicus voortgezet en hij oefende het beroep met grote deskundigheid uit.

De jongens met wie Alexander aan het hof woonde, waren ook gegroeid, zowel lichamelijk als geestelijk. De voorkeuren die ze als kind al hadden laten blijken, hadden zich goeddeels bestendigd. De klasgenoten van Alexanders leeftijd waren zijn beste vrienden geworden. Hephaestion, met wie hij nu onafscheidelijk was, Perdiccas en Seleucus. Samen vormden ze een hechte groep tijdens studie en spel. Lysimachus en Leonnatus waren met het verstrijken van de tijd gewend geraakt aan het gemeenschapsleven en konden hun uitgelatenheid kwijt in sport en behendigheidsspelen.

Vooral Leonnatus was gek op worstelen en daarom zag hij er steeds niet uit: zijn haar in de war en vol schrammen en blauwe plekken. De oudere jongens, zoals Ptolemaeus en Craterus, waren al jongemannen en kregen al enige tijd een strenge, militaire training bij de cavalerie.

In die periode kwam ook een Griek bij de groep, Eumenes. Hij werkte als assistent bij de kanselarij van de koning en werd zeer gewaardeerd om zijn intelligentie en scherpzinnigheid. Omdat Philippus had gewild dat hij naar dezelfde school als de andere jongens zou gaan, had Leonidas hem een plek in de slaapzaal gegeven. Leonnatus daagde hem meteen uit voor een worstelpartij.

‘Je moet vechten om je plek te verdienen,’ zei hij terwijl hij zijn chiton uitdeed en met blote borst bleef staan.

Eumenes keurde hem geen blik waardig. ‘Ben je gek? Ik denk er niet over.’ En hij begon zijn kleren in de kist te leggen die aan het voeteneind van zijn bed stond.

Lysimachus dreef de spot met hem: ‘Ik heb het wel gezegd. Deze Griek is een angsthaas.’ Ook Alexander moest lachen.

Leonnatus gaf hem een duw zodat Eumenes op de grond viel. ‘Nou, wil je vechten of niet?’

Eumenes stond geërgerd op, deed zijn kleren goed en zei: ‘Een moment, ik kom zo terug.’ Hij liep naar de deur terwijl de anderen verbaasd toekeken. Zodra hij de kamer uit was, ging hij op een soldaat af die op wacht stond op de bovenste galerij van het paleis, een Thraciër zo groot als een beer. Hij haalde enkele munten te voorschijn en stopte ze in zijn hand. ‘Volg me, ik wil dat je iets voor me doet.’ Hij ging de slaapzaal weer in en wees naar Leonnatus. ‘Zie je die daar met de sproeten en het rode haar?’ De reus knikte. ‘Prima. Pak hem en sla hem goed in elkaar.’

Leonnatus zag onmiddellijk het gevaar in en glipte onder de benen van de Thraciër door, zoals Odysseus tussen de benen van Polyphemus, en rende hard de trap af.

‘Heeft iemand anders nog wat te zeggen?’ vroeg Eumenes terwijl hij verder ging met zijn spullen op te bergen.

‘Ja, ik,’ zei Alexander.

Eumenes hield op met waar hij mee bezig was en draaide zich om. ‘Ik luister,’ zei hij op een toon waar respect in doorklonk, ‘omdat je hier de baas bent, maar niemand van deze uilskuikens moet het wagen om mij angsthaas te noemen.’

Alexander barstte in lachen uit. ‘Welkom in ons midden, meneer de algemeen secretaris.’

Vanaf dat moment maakte Eumenes helemaal deel uit van de groep. Hij werd de inspirator van allerlei grappen en geintjes ten koste van nu eens de een, dan de ander, maar het vaakst van hun leraar, de oude Leonidas. Ze stopten hagedissen in zijn bed en levende kikkers in zijn linzensoep om zich te wreken voor de stokslagen die hij in overvloed uitdeelde wanneer ze niet ijverig genoeg hadden gestudeerd.

Op een avond gaf Leonidas gewichtig te kennen dat de volgende dag een Perzische delegatie de koning met een bezoek zou vereren en dat hijzelf ook deel zou nemen aan de diplomatieke onderhandelingen om de kennis die hij had van Azië en de gewoontes van dat land. Leonidas had nog steeds de grootste verantwoordelijkheid voor het samenstellen van hun lesprogramma. Hij zei dat de oudere jongens in parade-uitrusting deel uit zouden maken van de koninklijke erewacht en dat de jongeren een zelfde taak zouden hebben, maar dan aan de zijde van Alexander.

Het nieuws veroorzaakte bij de jongens grote opwinding. Niemand van hen had ooit een Pers gezien en wat ze van Perzië wisten, hadden ze gelezen in de werken van Herodotus of Ctesias of in het verslag over de beroemde ‘Terugtocht der tienduizend’ van de Athener Xenophon. Ze gingen dus allemaal hun wapens poetsen tot ze glommen en legden de ceremoniële gewaden klaar.

‘Mijn vader heeft met iemand gesproken die aan de terugtocht der tienduizend heeft meegedaan en die man was tegenover de Perzen komen te staan in de slag bij Cunaxa,’ vertelde Hephaestion.

‘Kunnen jullie het je voorstellen, jongens? Een miljoen mannen!’ zei Seleucus, terwijl hij zijn handen uitspreidde om de enorme voorhoede van strijders aan te geven.

‘En de sikkelwagens dan? Op de vlakten gaan ze zo snel als de wind en ze hebben sikkels die van onder de wagen en uit de assen komen, waarmee ze mannen als graan neermaaien. Ik zou ze niet graag tegen willen komen op het strijdveld,’ merkte Lysimachus op.

‘Rammelkarren die meer lawaai maken dan dat ze gevaarlijk zijn,’ zei Alexander, die tot dan toe stil naar zijn vrienden had geluisterd. ‘Xenophon zegt het ook in zijn verslag. We zullen in ieder geval allemaal de gelegenheid krijgen om te zien hoe de Perzen zich redden met hun wapens. Mijn vader de koning heeft voor overmorgen in Eordaea een jachtpartij op een leeuw georganiseerd ter ere van de gasten.’

‘En kinderen mogen ook mee?’ grinnikte Ptolemaeus.

Alexander ging voor hem staan. ‘Ik ben dertien jaar en ik ben voor niets en niemand bang. Durf het nog eens te zeggen en ik laat je al je tanden doorslikken.’

Ptolemaeus hield zich in en ook de andere jongens stopten met lachen. Ze hadden al geleerd Alexander niet te provoceren, ook al was hij niet bijzonder gespierd. Hij had dan ook al meerdere keren blijk gegeven van een verbazingwekkende kracht en een uitzonderlijke snelheid in zijn bewegingen laten zien.

Eumenes stelde iedereen een partijtje dobbelen voor met het weekloon als inzet en daarmee was de kous af. Het geld verdween vervolgens voor het grootste gedeelte in zijn zakken, want hij had een zwak voor zowel het dobbelspel als voor geld.

Toen zijn woede was bekoeld, liet Alexander zijn vrienden achter met hun spel en ging bij zijn moeder langs voor hij naar bed ging. Olympias leefde al lange tijd teruggetrokken, ook al had ze nog wel veel macht aan het hof als moeder van de troonopvolger. Philippus zag ze bijna alleen nog maar tijdens officiële gelegenheden.

De koning was in de tussentijd om politieke redenen met andere vrouwen getrouwd, maar hij bleef Olympias respecteren en als zij een makkelijker en minder stug karakter gehad zou hebben, zou hij haar misschien hebben laten zien dat het vuur dat hij eens voor haar gevoeld had, niet geheel gedoofd was.

De koningin zat in een leunstoel vlak bij een bronzen, vijfarmige kandelaar. Op haar knieën hield zij een papyrusrol open. Behalve het schijnsel van het kaarslicht was haar kamer verder helemaal donker.

Alexander kwam stilletjes binnen. ‘Wat lees je, mama?’

Olympias keek op: ‘Sappho,’ antwoordde ze. ‘Haar gedichten zijn zo mooi en haar gevoelens van eenzaamheid lijken zo op de mijne...’

Ze ging bij het raam staan en keek naar de hemel vol sterren. Met trillende en melancholieke stem herhaalde ze de regels die ze had gelezen:

De nacht is halverwege,

de maan is ondergegaan,

met de Pleiaden,

ik slaap alleen.

Alexander kwam naderbij en zag in het zwakke schijnsel van de maan een moment lang een traan aan de wimpers van zijn moeder trillen en toen langzaam naar beneden glijden, een spoor achterlatend op haar bleke wang.

8

De ceremoniemeester gaf bevel de trompetten te laten schallen en de Perzische hoogwaardigheidsbekleders traden plechtig de troonzaal binnen. Het hoofd van de delegatie was de stadhouder Arsames van Phrygië. Hij werd begeleid door de militaire leider van de provincie en door andere notabelen die vlak achter hem liepen.

Ze werden omgeven door een escorte die uit twaalf Onsterfelijken bestond, de soldaten van de keizerlijke garde. Allen waren ze uitgekozen om hun imposante lichaamsbouw, voorname houding en waardige afkomst.

De stadhouder droeg de sluike diadeem, het meest prestigieuze hoofddeksel na de onbuigbare diadeem, die alleen door de keizer gedragen mocht worden. Hij droeg een overkleed van fijn, groen linnen geborduurd met zilveren draken op een versierde broek en pantoffels van antilopenleer. Ook de andere notabelen gingen gekleed in ongelooflijk rijke en mooie gewaden.

Maar van de aanwezigen trokken de Onsterfelijken van de Grote Koning de meeste aandacht. Ze waren bijna zes voet lang, met een olijfkleurige huid, pikzwarte kroesbaarden en hun haar was weelderig gekapt en gekruld met het krulijzer. Ze droegen overkleden van gouddraad die tot hun voeten reikten op azuurblauwe tunieken van fijn linnen en broeken in dezelfde kleur, geborduurd met gouden bijen. Schuin om hun schouders droegen ze de vervaarlijke dubbele bogen en de pijlkokers van cederhout, ingelegd met ivoor en zilver.

Ze schreden met ritmische pas voort, waarbij ze met hun lansen telkens de grond raakten. De uiteinden daarvan bestonden uit gouden knoppen in de vorm van granaatappels. Aan hun zij hing het mooiste paradewapen dat ooit uit de handen van een wapensmid zou kunnen komen: de oogverblindende akinakès, een zwaard van massief goud. Hij stak in een schede die bewerkt was met rijen figuren in de vorm van klimmende griffioenen met ogen van robijn.

De schede, ook van het puurste goud, hing aan een gesp die vastzat aan de riem. Op die manier kon het wapen met elke stap van de statige strijders vrij heen en weer bewegen en flitste het waardevolle metaal op het deinende ritme van elke pas.

Philippus die zulk uiterlijk vertoon wel had verwacht, had een passende ontvangst voorbereid. Aan beide zijden van de zaal stonden twee rijen van zesendertig pezetairoi, sterke soldaten uit de zware infanterie der eerste linie. Opgesloten in hun bronzen pantsers, droegen ze op hun arm de schilden met de zilveren ster van de Argeaden en hielden ze de sarissa’s vast, enorme staven van kornoeljehout, wel twaalf voet lang. De bronzen punten waren gepoetst tot ze glommen als een spiegel en kwamen bijna tot aan het plafond.

Alexander had zijn eerste wapenrusting aan. Hij had haar zelf ontworpen en de wapensmid had haar precies zo gemaakt. Omringd door zijn persoonlijke wacht zat hij op een kruk aan de voeten van zijn vader. Aan de andere kant, aan de voeten van koningin Olympias, zat zijn zus Cleopatra, net in haar tienerjaren en nu al een betoverende schoonheid. Ze droeg een Attische peplos die haar armen en schouders vrij liet en in elegante plooien van haar kleine, bloeiende boezem neerviel. Aan haar voeten had ze sandalen van zilveren banden.

Toen hij voor de troon stond, knielde Arsames voor het koninklijke paar. Toen stapte hij opzij en liet de notabelen de geschenken brengen: voor de koningin een ceintuur van gouden schakels met aquamarijnen en tijgerogen, voor de koning een Indisch schild, uitgesneden uit het pantser van een schildpad.

Philippus liet de ceremoniemeester zijn geschenken voor de keizer en de keizerin naar voren brengen: een Scythische helm van goudplaat en een Cyperse ketting van koraal in zilver gevat.

Toen de plechtigheden voorbij waren, werden de gasten naar de naastgelegen audiëntiezaal geleid. Men liet hen plaatsnemen op comfortabele divans om het verdragsprotocol te bespreken dat die dag op de agenda stond. Ook Alexander mocht erbij zijn, want Philippus wilde dat hij zich een idee begon te vormen van de verantwoordelijkheden van een politicus en hoe de contacten met een buitenlandse macht onderhouden moesten worden.

Het onderwerp van de onderhandelingen betrof een soort protectoraat van Philippus over de Griekse steden in Azië. De Perzische soevereiniteit in dat gebied zou wel erkend blijven, al was het dan formeel. Van hun kant waren de Perzen bezorgd over de opmars van Philippus in de richting van de Straten, een belangrijke zone van zee-engtes, die een verbinding vormde tussen twee continenten en drie grote gebieden: Klein-Azië, de binnenlanden van Azië en Europa.

Philippus probeerde zijn beweegredenen uit te leggen zonder zijn gesprekspartners al te veel te alarmeren: ‘Ik wil geen onrust veroorzaken in het gebied van de Straten. Ik wil alleen de invloed van de Macedoniërs in het gebied tussen de Adriatische Golf en de westelijke kust van de Zwarte Zee bestendigen. Dit zal zeker stabiliteit brengen in het hele gebied van de Straten, dat voor iedereen van vitaal belang is als handelsroute.’

Hij gaf de tolk de tijd zijn woorden te vertalen en lette op de uitdrukking van zijn gasten terwijl zijn woorden een voor een van Grieks in Perzisch veranderden.

Arsames’ gezicht liet geen enkele emotie zien. Hij richtte zich tot Philippus terwijl hij hem in de ogen keek alsof hij hem zo kon verstaan en zei instemmend: ‘Het probleem dat de Grote Koning op zou willen lossen, is dat van je contacten met de Aziatische Grieken en met enkele Griekse dynastieën aan de oostelijke kust van de Egeïsche Zee. Wij hebben hen altijd geholpen hun autonomie te behouden en hebben er altijd de voorkeur aan gegeven dat de Griekse steden door Grieken werden bestuurd... onze vrienden, uiteraard. We denken dat het een wijze oplossing is, die aan de ene kant hun tradities en hun waardigheid respecteert en aan de andere kant zowel hun belangen als de onze waarborgt.’ Toen de tolk klaar was, hervatte hij: ‘Helaas hebben we het hier over een grensgebied waar altijd spanning heeft geheerst en zelfs bittere geschillen of oorlogen hebben plaatsgevonden.’

De discussie roerde een teer punt aan en begon verhit te worden. Om de spanning weg te nemen, gaf Philippus de ceremoniemeester een teken om enkele knappe, schaars geklede jongens en meisjes binnen te laten. Ze serveerden gebak en kruidenwijn aangelengd met sneeuw van de Bermion, die in de kruiken van de koninklijke kelders bewaard werd.

De zilveren kelken waren beslagen, waardoor het metaal met een mat laagje bedekt leek. Het maakte dat ze kouder leken dan ze in werkelijkheid aanvoelden. De koning liet de vreemdelingen toetasten en hervatte het gesprek.

‘Mijn geachte gast, ik weet heel goed wat je bedoelt. Ik weet dat er in het verleden veel bloedige oorlogen zijn geweest tussen de Grieken en de Perzen zonder dat men ooit dacht een definitieve oplossing te vinden. Maar ik wil je eraan herinneren dat mijn land en mijn koninklijke voorouders altijd een bemiddelende rol hebben gehad en daarom vraag ik je aan de Grote Koning door te geven dat onze vriendschap met de Griekse staten in Azië alleen ingegeven wordt door het besef van onze gemeenschappelijke afkomst, door de religie die we delen en door de oude banden van gastvrijheid en verwantschap...’

Arsames luisterde nog altijd met dezelfde uitdrukking als van een sfinx. Zijn zwart opgemaakte ogen gaven zijn blik een vreemde starheid. Alexander bespiedde nu eens de buitenlandse gast, dan weer zijn vader en probeerde te begrijpen wat achter die formele woorden schuilging.

Na een poosje nam Philippus weer het woord: ‘Ik ontken niet dat we met die steden graag handelscontacten willen hebben. We willen vooral gebruik maken van hun grote ervaring op elk kennisgebied. We willen de bouwkunst onder de knie krijgen, de zeeën leren te bevaren en leren hoe we de waterlopen op ons grondgebied kunnen kanaliseren...’

Merkwaardig genoeg onderbrak de Pers de tolk: ‘En wat bieden jullie ons in ruil daarvoor?’

Philippus slaagde erin zijn verbazing te verbergen, wachtte op de vertaling van de vraag en antwoordde onverstoorbaar: ‘Vriendschap, gulle geschenken en producten die alleen Macedonië kan leveren: hout van onze wouden, prachtige paarden en sterke slaven van de laagvlakten langs de rivier de Istrus. Ik wil alleen dat alle Grieken die rond onze zee wonen de koning van de Macedoniërs als hun natuurlijke vriend beschouwen. Dat is alles.’

De Perzen leken genoegen te nemen met dat wat Philippus hun vertelde. Ze realiseerden zich dat ook al zou hij liegen, hij zich nog geen agressieve plannen kon veroorloven en dat was voor het moment genoeg.

Toen ze de zaal uitliepen en terug naar het banket geleid werden, ging Alexander naar zijn vader toe en fluisterde in zijn oor: ‘Wat is er allemaal waar van wat je gezegd hebt?’

‘Bijna niets,’ gaf Philippus toe terwijl hij de gang in liep.

‘Dus zij hebben ook niet...’

‘Ze hebben me niets echt belangrijks verteld.’

‘Maar waarom dan deze ontmoetingen?’

‘Om elkaar af te tasten.’

‘Elkaar af te tasten?’ vroeg Alexander.

‘Inderdaad. Een echte politicus heeft geen woorden nodig, hij vertrouwt veel meer op zijn vingertoppengevoel. Ik geef je een voorbeeld: valt hij volgens jou meer op meisjes of op jongens?’

‘Wie?’

‘Onze gast natuurlijk.’

‘Ik... ik zou het niet weten.’

‘Hij valt op jongens. Het leek wel of hij naar de meisjes keek, maar uit zijn ooghoeken gluurde hij naar die blonde jongen die gekoelde wijn rondbracht. Ik zal de ceremoniemeester ervoor laten zorgen dat hij hem in zijn bed vindt. Hij komt uit Bithynië en hij kent het Perzisch. Misschien lukt het ons nog wat te weten te komen over onze gast z’n ongerustheid. Na het banket wil ik graag dat je ze rondleidt en hun ons paleis en de omgeving laat zien.’

Alexander knikte en toen het moment daar was, kweet hij zich enthousiast van zijn taak. Hij had veel over het Perzische rijk gelezen en hij kende de Cyropaedie van Xenophon van Athene praktisch uit zijn hoofd. Hij had met veel belangstelling de Geschiedenis van Perzië van Ctesias gelezen, een werk vol fantastische overdrijvingen, maar interessant door bepaalde aantekeningen over gebruiken en landschap. Dit was echter de eerste keer dat hij met Perzen van vlees en bloed zou praten.

Begeleid door een tolk liet hij hun het paleis en de verblijven van de jonge edellieden zien en nam zich meteen voor Lysimachus te verwijten dat hij zijn bed niet goed had opgemaakt. Hij legde uit dat de zonen van de Macedonische aristocratie samen met hem hun opvoeding aan het hof kregen.

Arsames merkte op dat dat ook in hun hoofdstad Susa gebeurde. Op die manier verzekerde de vorst zich van de trouw van de stamhoofden en van de koningen die zijn bescherming genoten. Tegelijkertijd kweekte hij een generatie edellieden die nauw met de troon verbonden waren.

Alexander liet hun de schilden van de hetairoi zien, de aristocraten die in de cavalerie dienst deden en die dan ook de titel ‘Begeleiders van de koning’ droegen. Hij liet ze de dressuur van enkele prachtige, Thessalische strijdrossen bijwonen.

‘Schitterende dieren,’ zei een van de notabelen.

‘Heeft u ook zulke mooie paarden?’ vroeg Alexander een beetje naïef.

De notabele lachte: ‘Prins, heb je nog nooit van onze Nisaeïsche strijdrossen gehoord?’

In verlegenheid gebracht schudde Alexander zijn hoofd.

‘Het zijn dieren van een ongelooflijke schoonheid en kracht die alleen op de hoogvlakten van Medië grazen, waar een heel voedzame grassoort groeit die dan ook “medica” wordt genoemd. Vooral de paarse bloemen geven veel energie. Het paard van de keizer krijgt alleen de bloemen van de medica te eten, die door de staljongens een voor een geplukt worden. In de lente en in de zomer krijgt het paard verse bloemen, in de herfst en in de winter gedroogde.’

Alexander was onder de indruk van dat verhaal en probeerde zich voor te stellen hoe een paard dat alleen met bloemen gevoed werd, eruit zou zien.

Daarna bezochten ze de tuinen waar koningin Olympias alle bekende soorten rozen uit Piëria had laten planten. In die tijd van het jaar verspreidden ze een intense en heerlijke geur.

Alexander zei: ‘Onze tuinmannen maken er kruidenthee en parfums voor de hofdames van. Ik heb over jullie parken gelezen; wij Grieken noemen ze “paradijzen”. Zijn ze echt zo mooi?’

‘Ons volk komt van de steppen en de droge hoogvlakten uit het noorden. Tuinen zijn altijd onze droom geweest. In onze taal heten ze pairidaeza: ze zijn helemaal ommuurd en hebben een complex irrigatiesysteem dat het gras het hele jaar door groen houdt. Onze edelen kweken er allerlei inheemse en exotische planten. Er zijn ook dieren uit alle delen van het keizerrijk: fazanten, pauwen, papegaaien, maar ook tijgers, witte luipaarden en zwarte panters. We proberen de perfectie na te bootsen die uit de handen van onze god Ahura Mazda kwam toen hij de wereld creëerde, moge zijn naam voor eeuwig geprezen zijn.’

Alexander liet ze daarna vanuit een gesloten koets de hoofdstad met haar monumenten, tempels, zuilengangen en pleinen zien.

‘Maar we hebben nog een hoofdstad,’ legde hij uit. ‘Aegae, vlak bij de berghellingen van de Bermion: daar komt onze familie vandaan en daar rusten onze koningen. Is het waar dat jullie ook meerdere hoofdsteden hebben?’

‘O ja, jonge prins,’ antwoordde Arsames. ‘Wij hebben vier hoofdsteden. Pasargadae lijkt op jullie Aegae, zetel van de eerste koningen. Daar, op de hoogvlakte waar de wind overheen strijkt, verrijst het graf van Cyrus de Grote, stichter van de dynastie. Dan is er Ecbatana, de zomerresidentie in Elam in het Zagrosgebergte, waarvan de toppen bijna het hele jaar door met sneeuw bedekt zijn. De muren van het fort zijn bedekt met gouden tegels: als de zon ondergaat, schittert hij als een juweel tegen de maagdelijke sneeuw. Het is een ontroerend gezicht, prins Alexander. De derde hoofdstad is Susa, waar de Grote Koning de winter doorbrengt. De vierde is het grootse Persepolis, de hoofdstad van het nieuwe jaar. Ze geurt naar wierook en ceder en is versierd met ontelbare purperen en gouden kolommen. Daar wordt de koninklijke schat bewaakt. Er zijn geen woorden om de pracht daarvan te kunnen beschrijven. Ik hoop dat je haar eens zult bezoeken.’

Alexander luisterde ademloos toe, alsof hij in zijn fantasie die sprookjesachtige steden, die droomtuinen, die schatten die door de eeuwen heen verzameld waren en die oneindige gebieden kon zien. Toen ze bij het paleis terug waren, liet hij de gasten plaatsnemen op stenen zetels en bood hun kelken gevuld met mede aan. Terwijl ze dronken, vroeg hij: ‘Zeg eens, hoe groot is het rijk van de Grote Koning eigenlijk?’

De ogen van de satraap lichtten op en in zijn stem was vervoering te horen, als was hij een dichter die zijn vaderland bezingt. ‘Het rijk van de Grote Koning strekt zich in het noorden uit tot waar het zo koud is dat geen mens er kan overleven en in het zuiden tot waar de hitte alles wat leeft, verschroeit. Hij regeert over honderd landen, van de Ethiopiërs met kroeshaar die gekleed gaan in het vel van de luipaard tot de Ethiopiërs met steil haar die zich in tijgerhuiden hullen.

Binnen zijn grenzen komen woestijnen voor die niemand ooit heeft durven doorkruisen; er verrijzen bergen die niemand ooit heeft durven beklimmen: ze zijn zo hoog dat hun toppen tot de maan reiken. De vier grootste rivieren ter wereld stromen daar, heilig voor goden en mensen: de Nijl, de Tigris, de Eufraat en de Indus en nog duizend andere zoals de indrukwekkende Choaspes of de kolkende Araxes, die uitmondt in de Kaspische Zee, een mysterieuze watervlakte die zo groot is dat men niet weet waar die eindigt: een vijfde deel van de hemel spiegelt zich erin... En er is een weg die vanaf de stad Sardes de helft van de provincies doorkruist tot aan de hoofdstad Susa. Hij is helemaal met stenen geplaveid en heeft een hekwerk van goud.’

Plotseling hield Arsames op met praten en keek Alexander in de ogen. Hij zag in die blik een groot verlangen naar avontuur en het licht van een onoverwinnelijke levenskracht. Hij begreep dat in die jongen een geest brandde, krachtiger dan hij ooit gezien had. Hij herinnerde zich toen een gebeurtenis die zich vele jaren eerder had voorgedaan en waar men in Perzië nog lang over gepraat had. Op een dag waaide een plotselinge bries, als uit het niets gekomen, binnen in de Vuurtempel op de Berg van het Licht en had de heilige vlam gedoofd.

En hij huiverde van angst.

9

De jachtpartij begon bij het eerste ochtendgloren. Het was de wens van de koning dat ook de jongste jongens eraan meededen: Alexander met zijn vrienden Philotas, Seleucus, Hephaestion, Perdiccas, Lysimachus en Leonnatus en dan ook nog Ptolemaeus, Craterus en anderen.

Eumenes was ook uitgenodigd, maar hij vroeg toestemming om weg te blijven omdat hij diarree had. Hij liet een recept van dokter Philippus zien die enige dagen absolute rust voorschreef en een verstoppend dieet op basis van hardgekookte eieren.

Koning Alexander van Epirus had speciaal voor de jacht een meute grote jachthonden uit zijn kennels laten komen met een hele goede speurneus. De drijvers, die ’s nachts aan de rand van een bergwoud hadden gewaakt, lieten ze nu vrij. Het waren honden die meer dan een eeuw geleden uit het Oosten waren gekomen. Omdat ze zich zo goed aangepast hadden aan hun nieuwe omgeving in Epirus, land van de Molossiërs, waar de beste hondenfokkerijen waren gesticht, stonden de honden ook bekend als Molossen. Door hun kracht, hun grootte en hun gehardheid tegen verwondingen, waren ze zeer geschikt voor de jacht op groot wild.

De herders hadden in het gebied al enige tijd een mannetjesleeuw gesignaleerd, die onder kuddes schapen en koeien slachtpartijen aanrichtte. Philippus had expres deze gelegenheid afgewacht om het wilde dier te doden, zodat hij zijn zoon kon inwijden in het enige tijdverdrijf dat geschikt was voor een aristocraat en zijn Perzische gasten een verzetje kon bieden dat hun rang waardig was.

Ze waren drie uur voor zonsopgang vanuit Pella vertrokken. Toen de zon opging, stonden ze aan de voet van het grote bergmassief dat de vallei waar de Axius doorheen stroomde, van die van de Loudias scheidde. Het roofdier hield zich ergens schuil tussen de eiken en de beuken die de berghellingen bedekten.

De vorst gaf een teken en de jachtmeesters bliezen op hun hoorns. Het geschal echode door de vallei en weerkaatste tegen de toppen van de bergen. De drijvers hoorden het en lieten de honden los. Ze volgden ze te voet, waarbij zij veel lawaai maakten door met hun werpspiezen op hun schilden te slaan.

In de vallei weerklonk meteen het geblaf van de honden en de jagers stelden zich in een halve cirkel op die ongeveer vijftien stadiën bestreek.

In het midden bevond zich Philippus met zijn generaals: Parmenio, Antipater en Cleitus, ook wel de Zwarte genoemd. Aan de rechterkant hadden de Perzen zich opgesteld. Iedereen was stomverbaasd over hun gedaanteverandering: geen geborduurde tunieken en opvallende gewaden meer, maar de kledij die hun nomadenvoorouders op de steppe hadden gedragen. De satraap en de Onsterfelijken droegen leren broeken, strakke bovenkleding en stevige petten. Ze droegen twee werpsperen en dubbele bogen met pijlen. Links van de koning stond koning Alexander van Epirus met Ptolemaeus en Craterus en daarna kwamen Alexander, Hephaestion, Seleucus en de anderen.

Een nevelsliert van de rivier bedekte de groene vlakte vol bloemen met een dunne sluier. De vlakte lag nog voor het grootste gedeelte in de schaduw van de berg. Opeens verstoorde gebrul de rust van het ochtendgloren en overstemde het verre blaffen van de honden. De paarden hinnikten opgewonden en sloegen met hun hoeven zodat het moeilijk was om ze in toom te houden.

Maar niemand bewoog; iedereen wachtte tot de leeuw uit zijn schuilplaats zou komen. De leeuw brulde weer, deze keer harder; zijn gebrul werd vanuit de verte beantwoord: er was ook een leeuwin!

Eindelijk kwam de grote leeuw het bos uit; toen hij zag dat hij omsingeld was, liet hij een nog hardere brul horen die de berg deed trillen en de paarden bang maakte. Even later kwam de leeuwin ook te voorschijn. De twee wilde dieren hielden stil door de aanwezigheid van de jagers. Terug konden ze ook niet meer omdat de drijvers hen ingesloten hadden. Ze probeerden toen in de richting van de rivier te ontvluchten.

Philippus gaf het sein dat de jacht begonnen was. Iedereen stormde de laagvlakte op en juist op dat moment kwam de zon achter de berg te voorschijn en vulde de vallei met licht.

Alexander en zijn vrienden bevonden zich het dichtst bij de oever van de rivier en wilden graag hun moed tonen. Daarom gaven ze hun paarden de sporen om de leeuwen de pas af te snijden.

Omdat de koning ongerust was dat de jongens in gevaar zouden komen, stormde hij op zijn beurt naar voren, de speer in zijn vuist geklemd. Ondertussen verspreidden de Perzen zich door hun paarden steeds sneller te laten rijden. Ze wilden voorkomen dat de roofdieren weer het bos in zouden vluchten en daar de honden tegenover zich zouden vinden.

Door de opwinding van het harde rijden was Alexander erin geslaagd vlak bij de dieren te komen en juist wilde hij zijn speer in de flank van de leeuw steken, toen de meute jachthonden het bos uit rende. Geschrokken draaide de leeuwin zich plotseling om en wierp zich op de achterflank van het prinselijk paard, waarop deze met een smak neerviel.

De leeuwin werd door de honden omsingeld en zag zich gedwongen het paard los te laten. Het stond onmiddellijk op en vluchtte hinnikend weg in galop, een bloedspoor op de prairie achterlatend.

Alexander sprong op en stond oog in oog met de leeuw. Hij was ongewapend, want tijdens de val had hij zijn speer verloren. Op dat moment kwam Hephaestion aansnellen en haalde met zijn speer de leeuw open. Het dier brulde van pijn.

Ondertussen had de leeuwin naar een paar honden gegromd en draaide zich toen om naar de leeuw die in razernij Hephaestion aanviel. De jongen verweerde zich dapper met zijn spies, maar de leeuw deelde vreselijke klappen uit met zijn klauwen en gromde terwijl hij zijn staart heen en weer bewoog.

Philippus en Parmenio waren nu vlak bij hen, maar het was een kwestie van seconden. Alexander had zijn speer inmiddels weer vast en richtte hem op de leeuw. Hij merkte echter niet dat de leeuwin zich klaarmaakte om hem aan te vallen.

Op dat moment richtte een van de Perzische strijders die het verst van iedereen verwijderd was, al rijdende zijn boog en schoot een pijl af. De leeuwin viel aan, maar de pijl drong met een scherp gefluit haar flank binnen en ze viel in doodsstrijd neer.

Philippus en Parmenio wierpen zich op de leeuw en leidden daarmee zijn aandacht van de jongens af. De koning raakte hem als eerste maar meteen sloegen Alexander en Hephaestion weer toe en ook zij verwondden het roofdier, zodat er voor Parmenio niets anders overbleef dan het beest de genadeslag te geven.

Om het dier heen blaften en jankten de honden als gekken en de drijvers lieten hen het bloed van de twee roofdieren oplikken zodat ze zich de geur zouden herinneren voor de volgende jacht.

Philippus sprong van zijn paard en omhelsde zijn zoon: ‘Je hebt me flink laten schrikken, mijn jongen, maar ik ben ook heel trots op je. Eens zul je zeker koning zijn. Een grote koning.’ En hij gaf Hephaestion, die zijn leven gewaagd had om Alexander te redden, ook een omhelzing.

Toen iedereen enigszins gekalmeerd was en de jachtmeesters begonnen waren met het villen van de dode leeuwen, herinnerde iedereen zich het beslissende moment toen de leeuwin Alexander aan wilde vallen.

Ze draaiden zich om en keken naar de vreemdeling, een van de Onsterfelijken. Hij zat roerloos op zijn paard, in zijn hand nog de grote dubbele boog waarmee hij de leeuwin op een afstand van meer dan honderd passen geveld had. Hij lachte en zijn weelderige, zwarte baard spleet zich open en liet een dubbele rij hagelwitte tanden zien.

Toen pas merkte Alexander dat hij overal kneuzingen en schaafwonden had. Hij zag dat Hephaestion bloed verloor uit een oppervlakkige, maar pijnlijke wond waar de klauw van de leeuw hem geraakt had. Hij omarmde hem en liet hem direct naar de chirurgen brengen zodat ze zijn wonden konden verzorgen. Toen draaide hij zich om naar de Perzische strijder, die op de rug van zijn Nysaeïsche strijdros gezeten vanuit de verte naar hem keek.

Hij liep naar hem toe tot hij vlak voor hem stond en keek hem recht in de ogen. Hij zei: ‘Bedankt, buitenlandse gast. Ik zal het niet vergeten.’

De Onsterfelijke verstond Alexander niet omdat hij geen Grieks sprak, maar hij begreep wat Alexander wilde zeggen. Hij lachte nog eens en boog zijn hoofd alvorens zijn paard de sporen te geven en zich weer bij zijn landgenoten te voegen.

Vlak daarna werd de jacht hervat tot zonsondergang, toen het sein tot afblazen werd gegeven. De dragers verzamelden de dieren die gedood waren: een hert, drie everzwijnen en een paar reebokken.

Tegen het vallen van de avond verzamelde het jachtgezelschap zich in een grote tent die door de dienaars midden op de laagvlakte was opgezet. Terwijl ze lachten en kabaal maakten en de belangrijkste momenten van de dag nog eens doornamen, haalden de koks het wild van de draaispiezen. De trancheerders sneden het vlees in plakjes en bedienden de eters: eerst de koning, toen de gasten, daarna de prins en als laatste de rest.

Al snel begon de wijn rijkelijk te vloeien; Alexander en zijn vrienden kregen er ook wat van ingeschonken. Die dag hadden ze laten zien dat ze nu echte mannen waren.

Na een tijdje voegden ook vrouwen zich bij het gezelschap: fluitspeelsters en danseressen, allen zeer bedreven in het animeren op banketten met hun dans, hun pikante opmerkingen en vol jeugdige begeerte om de liefde te bedrijven.

Philippus was erg vrolijk en besloot dat de gasten mee moesten doen aan een spelletje cottabos. Hij liet de tolk zijn uitleg vertalen.

‘Zien jullie dat meisje?’ vroeg hij terwijl hij naar een danseres wees die juist haar kleren van zich afgooide. ‘Jullie moeten haar precies tussen haar dijen raken met de laatste druppels wijn in jullie kelken. Wie in de roos schiet, krijgt haar als prijs uitgereikt. Kijk, zo moet het!’ Hij doopte zijn wijs- en middelvinger in de wijn en gooide het vocht in de richting van het meisje. De druppels kwamen in het gezicht van een van de koks terecht en iedereen barstte in lachen uit: ‘Je moet met de kok van bil, Sire! Met de kok! Met de kok!’

Philippus haalde zijn schouders op en waagde nog een poging, maar ook al was de vrouw dichterbij komen staan en spreidde ze het doel duidelijk tentoon, de koning was te beneveld om goed te kunnen richten.

De Perzen waren de ongemengde wijn niet gewend en het grootste deel van hen was al op de grond gerold onder de gedekte tafels. De eregast, stadhouder Arsames, kon zijn handen niet van de blonde jongeling afhouden, die hem de nacht ervoor in bed gezelschap had gehouden.

Andere pogingen volgden, maar het spel was geen succes omdat de gasten al veel te dronken waren om precies te kunnen richten. Iedereen pakte het eerste het beste meisje vast terwijl de koning, daar hij immers de gastheer was, de vrouw nam die hij eerder als prijs bestempeld had. Zoals gewoonlijk liep het feest uit op een orgie, met overal kronkelende, halfnaakte en bezwete lichamen.

Alexander stond op en liep van het tentenkamp vandaan. Om zijn schouders had hij een mantel geslagen. Hij liep tot de oever van de rivier, waar het kabbelen van het water tussen de kiezels te horen was. De maan, die op dat moment van achter de toppen van de Bermion oprees, liet een zilveren schijnsel over de golven vallen en bedekte de prairie met een vaag, opaalkleurig licht.

De kreten en het gesteun klonken nu gedempt; in plaats daarvan begon de stem van het woud zich te laten horen. Geritsel, wiekslagen, fluisteringen en toen, opeens, gezang. Gekabbel als water van een bron, een geklingel dat eerst zwak maar allengs sterker en helderder klonk, als de akkoorden van een mysterieuze minnedichter in de geurige duisternis van het bos. De zang van de nachtegaal.

Alexander luisterde in gedachten verzonken naar de melodie van de kleine zanger en merkte niet dat de tijd verstreek. Opeens voelde hij dat er iemand naast hem zat en keerde zich om. Het was Leptine, die de vrouwen hadden meegenomen om met het tafeldekken te helpen.

Ze keek naar hem met haar handen in haar schoot ineengevouwen en haar blik was helder en sereen als de hemel boven hen. Alexander streelde met een vinger haar gezicht en liet haar toen vlak bij hem zitten. Zonder iets te zeggen, hield hij haar stevig vast.

De volgende dag keerden ze terug naar Pella, samen met de Perzische gasten, die werden uitgenodigd nog wat langer te blijven om aan het feestbanket deel te nemen dat de volgende dag plaats zou vinden.

Koningin Olympias wilde haar zoon meteen zien. Toen hij vol blauwe plekken en schrammen voor haar stond, omhelsde ze hem gespannen, maar Alexander trok zich verlegen terug uit haar omhelzing.

‘Ze hebben me verteld wat je gedaan hebt. Je had wel dood kunnen gaan.’

‘Ik ben niet bang voor de dood, mama. De macht en de glorie van een koning zijn alleen gerechtvaardigd als hij bereid is zijn leven te geven als het nodig is.’

‘Dat weet ik. Maar ik ben nog erg geschrokken van wat er gebeurd is. Ik smeek je, toom je moed wat in, zoek het gevaar niet op als het niet nodig is. Je bent nog een kind, je moet nog groeien, sterk worden.’

Alexander keek haar zelfverzekerd aan: ‘Ik moet mijn bestemming volgen en ben die reis al begonnen. Dat weet ik zeker. Wat ik niet weet, moeder, is waar hij me naartoe zal leiden en waar hij zal eindigen.’

‘Dat weet niemand, mijn zoon,’ zei de koningin met trillende stem. ‘Het Lot is een god waarvan het gezicht bedekt is met een zwarte sluier.’

10

De ochtend nadat de Perzen vertrokken waren, kwam Alexander van Epirus de kamer van zijn neefje binnen met een bundeltje in zijn armen.

‘Wat is dat?’ vroeg Alexander.

‘Een arme wees. Zijn moeder is pas nog door de leeuwin gedood. Wil je hem hebben? Hij is van een uitstekend ras en als je hem goed behandelt, zal hij gehecht aan je raken als een mens.’

Hij sloeg het bundeltje open en liet een puppy zien, zacht en vlaskleurig, met een lichtere vlek midden op zijn voorhoofd. ‘Hij heet Peritas.’

Alexander pakte hem vast, legde hem op zijn knieën en begon hem te aaien. ‘Dat is een mooie naam. En de puppy is fantastisch. Mag ik hem echt houden?’

‘Hij is van jou,’ antwoordde zijn oom. ‘Maar je moet er wel goed voor zorgen, hij is nog niet gespeend.’

‘Leptine zal voor hem zorgen. Hij zal snel groeien en mijn jachthond en trouwe vriend worden. Heel erg bedankt.’

Leptine was enthousiast over de nieuwe taak die haar was toevertrouwd en ze wijdde zich er met veel verantwoordelijkheidsgevoel aan.

De wonden van haar ongelukkige jeugd waren nu bijna geheeld en ze leek met de dag op te bloeien. Haar huid werd lichter en doorschijnender, haar ogen waren weer helder en expressief. Het kastanjebruine haar dat door de lichtval soms koperkleurig leek, glansde weer.

‘Ga je met haar naar bed wanneer ze er klaar voor is?’ vroeg Hephaestion hem gekscherend.

‘Misschien,’ zei Alexander. ‘Maar daarom heb ik haar niet uit de misère gehaald.’

‘Nee? Waarom dan wel?’

Alexander gaf geen antwoord.

De winter die volgde, was zeer streng en de koning klaagde vaak over vreselijke pijnen in zijn linkerbeen, waar een oude wond zich nog na jaren liet voelen.

Dokter Philippus warmde het been met in wollen doeken omwikkelde stenen, die eerst op het vuur verwarmd waren, om het vocht eruit te trekken. Hij wreef de oude wond ook in met terebintolie. Soms liet hij de koning zijn been buigen tot zijn hiel tegen zijn dijbeen kwam. De vorst vond dit de vervelendste oefening van allemaal, omdat het veel pijn deed. Maar het gevaar bestond dat het been, dat al een beetje korter dan het andere was, verder zou krimpen.

Het was meteen duidelijk wanneer de koning zijn geduld verloor: hij gromde dan als een leeuw en vervolgens was een vreselijk kabaal van brekend servies te horen. Dit betekende dat hij alle zalfjes, kruidenaftreksels en medicijnen van zijn naamgenoot tegen de muur had gegooid.

Soms verliet Alexander het paleis in Pella om naar Aegae, de oude hoofdstad in de bergen te gaan. Daar bracht hij lange periodes in afzondering door. Hij liet in zijn kamer een groot vuur aanmaken en staarde urenlang naar de sneeuw die in grote vlokken op de bergtoppen neerviel en de blauwsparbossen en de valleien bedekte.

Hij keek graag naar de rookpluimen die uit de herdershutten in de bergen en de huizen in de dorpen kwamen. Hij genoot van de diepe stilte die op sommige momenten van de avond of de ochtend in die magische wereld, die noch tot de hemel noch tot de aarde leek te behoren, heerste. Wanneer hij ging slapen, bleef hij lange tijd in het donker wakker liggen en luisterde naar het gehuil van de wolf dat als een klaagzang in de verre en verborgen valleien weerklonk.

Wanneer de zon op een mooie dag onderging, bewonderde hij de top van de Olympus die langzaam rood kleurde en keek naar de vederlichte wolken die met Boreas, de windgod, naar verre landen zeilden. Hij keek naar de zwermen vogels die aan hun trek begonnen en had met hen mee willen vliegen over de golven van de oceaan, of met de vleugels van de valk of de adelaar de maan willen bereiken.

En toch wist hij juist op die momenten dat hij dat nooit zou kunnen doen, en dat ook hij op een dag voor altijd onder een grafheuvel zou slapen in de vallei van Aegae, zoals de koningen vóór hem.

Hij voelde dan dat hij zijn jeugd achter zich liet en dat hij bezig was een man te worden. Bij die gedachte kreeg hij een triest gevoel, als hij keek hoe het licht van een winterse zonsondergang met een laatste paarse gloed doofde op de godenberg. Maar tegelijkertijd voelde hij ook een koortsachtige opwinding, als hij naar de wervelende vlammen staarde van de vuren die de boeren op de berghellingen stookten om de zon, die steeds lager aan de horizon stond, kracht te geven.

Peritas rolde zich vlak bij het vuur aan zijn voeten op en keek hem jankend aan, alsof hij begreep wat Alexander op dat moment dacht.

Leptine daarentegen trok zich ergens in een hoekje van het gebouw terug en kwam alleen te voorschijn als Alexander haar riep om het avondeten te bereiden of met hem een spelletje Veldslag te doen, dat gespeeld werd met soldaatjes van keramiek.

Ze was er vrij goed in geworden, zozeer zelfs dat ze er soms in slaagde haar tegenstander te verslaan. Dan lichtte haar gezicht helemaal op en knipoogde ze naar Alexander. ‘Ik ben beter dan jij!’ lachte ze dan. ‘Je kunt me wel tot generaal benoemen!’

Op een avond toen ze erg vrolijk was, greep Alexander haar hand en vroeg: ‘Leptine, kun je je helemaal niets meer herinneren van toen je kind was? Hoe je heette, waar je woonde, wie je ouders waren?’

Het meisje werd opeens bedroefd en boog, in verwarring gebracht, haar hoofd. Ze begon te trillen alsof ze door koude overmand was. Die nacht hoorde Alexander haar in haar slaap meerdere keren gillen in een vreemde taal.

Met de komst van de lente veranderden er veel dingen. Koning Philippus vond dat het tijd werd dat zijn zoon zoveel mogelijk in en buiten Macedonië bekend werd. Hij liet hem meerdere keren kennismaken met de opgestelde strijdkrachten en nam hem ook mee tijdens korte, militaire veldtochten.

Alexander mocht dan van Philippus zijn ontwerpen voor de mooiste en duurste wapens door zijn wapensmid uit laten voeren. Philippus had Parmenio opdracht gegeven hem te laten beschermen door de beste soldaten, maar hem wel in de gevechtslinies mee te laten lopen, om, zoals Philippus zei, de geur van het bloed te kunnen ruiken.

De soldaten noemden Alexander voor de grap ‘koning’ en Philippus ‘generaal’, alsof hij een ondergeschikte van zijn zoon was en dat deed de koning enorm veel plezier. Philippus had ook veel kunstenaars uitgenodigd om Alexander af te laten beelden. Zijn beeltenis verscheen op medailles, bustes en schilderijen die Philippus aan vrienden schonk, maar vooral aan delegaties uit het buitenland of uit de Griekse steden van het schiereiland. Alexander werd volgens de gangbare regels van de Griekse kunst afgebeeld: als een jongeling met zuivere gelaatstrekken en gouden haar dat in de wind bewoog.

De jonge prins werd met de dag knapper. Zijn lichaamstemperatuur, die van nature hoog was, gaf esthetische onvolmaaktheden, die zo kenmerkend voor de pubertijd zijn, geen kans. Zijn huid was volmaakt glad en strak, bijna roze op zijn wangen en borst.

Zijn haar was dik, zacht en golvend. Hij had grote, expressieve ogen en boog zijn hoofd altijd op een bepaalde manier naar rechts wat zijn blik nog intenser maakte. Het leek dan alsof hij tot diep in de ziel van zijn gesprekspartner keek.

Op een dag ontbood zijn vader hem in zijn werkkamer, een eenvoudig vertrek waarvan de muren met boekenplanken bedekt waren. Een deel daarvan was gevuld met documenten van de kanselarij, de rest met literaire werken die hij voor zijn ontspanning las.

Alexander ging direct naar hem toe. Hij liet Peritas buiten op de gang achter; de hond volgde hem inmiddels overal en sliep ook bij hem.

‘Dit is een heel belangrijk jaar, mijn zoon: het jaar dat je een man zult worden.’ Hij streek met zijn vingers over Alexanders bovenlip: ‘Ik zie dat je al wat baardgroei krijgt, daarom heb ik een cadeautje voor je.’

Uit een la haalde hij een kistje van buxushout, ingelegd met de zestienpuntige Argeadische ster en gaf het aan Alexander. Deze opende het: er zaten een scherp, bronzen scheermes en een slijpsteen in.

‘Bedankt. Maar ik denk dat je me niet alleen hiervoor hebt laten komen.’

‘Nee, dat is zo,’ zei Philippus.

‘Waarvoor nog meer dan?’

‘Je gaat binnenkort op reis.’

‘Je stuurt me weg?’

‘Eigenlijk wel.’

‘Waar stuur je me naartoe?’

‘Naar Mieza.’

‘Dat is niet ver, ongeveer een dag reizen. Waarom?’

‘Je zult daar de komende drie jaar doorbrengen om je vorming te voltooien. Hier in Pella heb je te veel afleiding: het hofleven, de vrouwen, de banketten. In Mieza daarentegen heb ik een prachtig onderkomen laten bouwen met een tuin waar een beek van het helderste water doorheen stroomt en een klein bos van cipressen en laurierbomen en verder nog rozenstruiken...’

‘Papa, wat is er met je aan de hand?’ onderbrak Alexander hem.

Philippus schrok op: ‘Met mij? Niets, hoezo?’

‘Je praat over rozen, bossen... Het lijkt wel of ik een beer de dichtregels van Alcaeus hoor voordragen!’

‘Mijn zoon, wat ik je wil zeggen is dat ik voor jou een plek heb laten bouwen, zo mooi en aangenaam als maar mogelijk is, omdat je daar verder opgeleid en tot man gevormd zult worden.’

‘Maar je hebt gezien dat ik kan paardrijden, vechten, op een leeuw jagen. En ik kan tekenen, ben bekend met meetkunde, ik spreek Macedonisch en Grieks...’

‘Dat is niet genoeg, mijn zoon. Weet je hoe de Grieken me nog steeds noemen nadat ik die verdomde heilige oorlog voor hen gewonnen heb en hun vrede en welvaart heb gegeven? Philippus de Barbaar. En weet je wat dat betekent? Dat betekent dat ze me nooit als hun aanvoerder en als hun leider zullen accepteren omdat ze op me neer kijken, ook al zijn ze bang voor me.

Achter ons zijn oneindige vlakten waarover barbaarse en gevaarlijke nomadenstammen trekken en voor ons de steden van de Grieken die in zee weerspiegeld worden. Ze hebben het hoogste niveau bereikt in de kunst, de wetenschap, de poëzie, de techniek en in de politiek. We zijn net als iemand die in een winternacht voor zijn tent zit: zijn gezicht wordt door het kampvuur verlicht en zijn lichaam wordt erdoor verwarmd, maar zijn rug is koud en donker.

Daarvoor heb ik gevochten: om Macedonië binnen veilige en onneembare grenzen zeker te stellen en daarom zal ik al het mogelijke doen, opdat mijn zoon door de Grieken als een Griek zal worden beschouwd, in zijn geest, zijn gebruiken en zelfs in zijn uiterlijk. Je zult de beste en compleetste vorming ontvangen die voor een man tegenwoordig mogelijk is. Je zult te maken krijgen met de uitzonderlijkste geest die in heel oostelijk en westelijk Griekenland te vinden is.’

‘En wie is deze buitengewone persoonlijkheid dan wel?’

Philippus glimlachte: ‘Het is de zoon van Nicomachus, de arts die jou ter wereld heeft gebracht en de beroemdste en briljantste leerling van Plato. Hij heet Aristoteles.’

11

‘Mag ik iemand meenemen?’ vroeg Alexander nadat hij zijn vaders wens had aangehoord.

‘Iedere bediende die je wilt.’

‘Ik wil dat Leptine meekomt. En vrienden?’

‘Je bedoelt Hephaestion, Perdiccas, Seleucus en de anderen?’

‘Ja, ik zou graag willen dat die ook meegaan.’

‘Zij mogen ook mee, maar jullie zullen niet altijd samen les krijgen. Er zullen ook lessen zijn die jij alleen zult volgen, die van jou een man zullen maken die anders is dan alle andere. Jouw leraar zal het lesprogramma bepalen, welke vakken jullie samen zullen volgen en welke alleen voor jou bestemd zullen zijn. Er zal een ijzeren discipline heersen: je moet gehoorzamen en opletten, je zult je helemaal in moeten zetten. En je zult dezelfde straffen krijgen als je klasgenoten, als het nodig is.’

‘Wanneer vertrek ik?’

‘Snel.’

‘Hoe snel?’

‘Overmorgen. Aristoteles is al in Mieza. Ga je spullen inpakken, kies behalve Leptine de bediendes uit die je mee wilt nemen en breng wat tijd met je moeder door.’

Alexander knikte zwijgend. Philippus keek naar hem vanuit zijn ooghoeken en zag dat hij op zijn bovenlip beet om zijn emoties te bedwingen.

Hij ging naar hem toe en legde een hand op zijn schouder: ‘Het is nodig, mijn jongen, geloof me. Ik wil dat je een Griek wordt, dat je deel uit zult maken van de enige beschaving op de wereld die mannen vormt en geen dienaren, waar de vooruitstrevendste kennis te vinden is, een beschaving die de taal spreekt waarin de Ilias en de Odyssee geschreven werden, waar goden mensen zijn en mensen goden... Dit betekent niet dat je je afkomst moet verloochenen, want je zult toch in de grond een Macedoniër blijven: kinderen van leeuwen blijven leeuwen.’

Alexander bleef zwijgen en speelde met het kistje waar zijn nieuwe scheermes in zat.

‘We hebben niet veel tijd samen doorgebracht, mijn zoon,’ ging Philippus verder. En hij streek met zijn ruwe hand Alexanders haar door de war. ‘Er was geen tijd voor. Zie je, ik ben een soldaat en ik heb voor je gedaan wat ik kon. Ik heb een koninkrijk gevormd dat nu drie keer zo groot is als toen ik je grootvader Amyntas opvolgde. En ik heb de Grieken, vooral de Atheners, in willen laten zien dat ze deze grote macht moeten respecteren. Maar ik ben niet in staat om je geest te vormen en de leraren die je tot nu toe hier in het paleis hebt gehad, ook niet. Zij kunnen je niets meer leren.’

‘Ik zal doen wat je vraagt,’ zei Alexander. ‘Ik zal naar Mieza gaan.’

‘Ik verban je niet, mijn zoon, we zullen elkaar blijven zien, ik kom je opzoeken en ook je moeder en je zus mogen vaak naar je toe komen. Ik heb alleen een plek voor je willen maken waar je je helemaal aan je studie kunt wijden. Natuurlijk gaan je oefenmeester, je rijmeester en je jachtmeester ook mee. Ik wil een koning, geen filosoof.’

‘Zoals je wilt, papa.’

‘Nog iets anders. Je oom Alexander gaat ons verlaten.’

‘Waarom?’

‘Tot nu toe heeft hij de rol van vorst gespeeld, als een acteur in een toneelstuk. Hij droeg wel de kleren van een vorst, had de diadeem op, maar hij had niet het rijk dat eigenlijk in handen van Aribbas is geweest. Je oom is nu twintig jaar: het wordt tijd dat hij aan het werk gaat. Ik zal ervoor zorgen dat Aribbas verdwijnt en Alexander op de troon van Epirus zetten.’

‘Ik ben blij voor hem, maar ik vind het jammer dat hij weggaat,’ zei Alexander. Hij nam zoals altijd het plan van zijn vader zonder tegenwerpingen aan als een voldongen feit. Hij wist dat Aribbas de steun van Athene had en dat een Atheense vloot bij Corcyra lag, met een eskader mariniers.

‘Is het waar dat de Atheners bij Corcyra liggen en een landing aan het voorbereiden zijn? Je zult een oorlog niet kunnen vermijden.’

‘Ik heb niets tegen de Atheners, integendeel, ik bewonder ze. Maar ze moeten begrijpen dat als ze de grenzen te dicht naderen, ze hun hoofd in de bek van de leeuw steken. Wat je oom betreft, ik vind het ook jammer dat hij weggaat. Het is een goede jongen en een uitstekend soldaat en... ik kan het beter met hem vinden dan met je moeder.’

‘Ik weet het.’

‘Ik denk dat we nu alles wel besproken hebben. Vergeet niet afscheid te nemen van je zus en natuurlijk ook van je oom. En van Leonidas. Hij is dan wel geen beroemd filosoof, maar het is een goede man, die je alles geleerd heeft wat hij je kon leren en hij is trots op je als was je zijn eigen zoon.’

Buiten krabde Peritas tegen de deur omdat hij naar binnen wilde.

‘Oké, ik zal het doen. Kan ik nu weg?’ vroeg Alexander.

Philippus knikte en liep naar een boekenplank achter zijn schrijftafel en deed alsof hij een document wilde pakken om te verbergen dat zijn zoon hem met tranen in zijn ogen zou zien.

12

De volgende dag ging Alexander rond het schemeruur bij zijn moeder langs. Ze was net klaar met eten en de kamermeisjes waren aan het afruimen. De koningin gaf een teken dat ze op moesten houden en liet een stoel brengen.

‘Heb je al gegeten? Zal ik wat te eten laten brengen?’ vroeg ze.

‘Ik heb al avondeten gehad, mama. Vanavond was het afscheidsmaal voor je broer.’

‘Ik weet het, hij komt nog afscheid nemen voor het slapen gaan. Zo, morgen is dus de grote dag.’

‘Inderdaad.’

‘Ben je verdrietig?’

‘Een beetje.’

‘Je hoeft het niet te zijn. Weet je wel hoeveel geld jouw vader uitgeeft om de halve Academie naar Mieza over te brengen?’

‘Waarom de halve Academie?’

‘Omdat Aristoteles niet alleen is. Callisthenes, zijn neef en leerling is er ook en de grote wetenschapper Theophrastus.’

‘Hoeveel geld geeft papa uit?’

‘Vijftien talenten per jaar, drie jaar lang. Bij Zeus, hij kan het zich veroorloven, de mijnen op de Pangaeon leveren duizend talenten per jaar op. Gouden talenten. Hij heeft zoveel goud op de markt afgezet met het helpen van vrienden, het omkopen van vijanden en met het financieren van zijn plannen dat in de afgelopen vijf jaar de prijzen in heel Griekenland zijn vervijfvoudigd! Ook die van de filosofen.’

‘Ik zie dat je niet in zo’n goed humeur bent, mama.’

‘Vind je het gek? Jij gaat weg, mijn broer vertrekt. Ik blijf alleen achter.’

‘Cleopatra is er toch. Zij houdt van je en ik vind trouwens ook dat ze erg op je lijkt. Zo jong als ze is, heeft ze al een sterk en vastberaden karakter.’

‘Ja, dat is zo,’ knikte Olympias.

Ze waren enige tijd stil. Op het binnenhof waren de regelmatige passen te horen van de wacht die aan de nachtdienst begon.

‘Vind je het geen goed idee dat ik ga?’

Olympias schudde haar hoofd: ‘Nee, dat is het niet, integendeel. Van Philippus’ beslissingen vind ik dit zeker de wijste. Het is alleen dat ik zo’n moeilijk leven heb, Alexander, en het wordt elke dag erger. Hier in Pella hebben ze me altijd als “die buitenlandse” beschouwd. Ze hebben me nooit geaccepteerd. Zolang je vader van me hield, was het te verdragen. Zelfs heerlijk. Maar nu...’

‘Ik denk dat mijn vader...’

‘Jouw vader is een koning, mijn zoon, en koningen zijn niet als andere mannen: ze moeten trouwen in het belang van het volk, een, twee, drie keer, of hun vrouwen verstoten om dezelfde reden. Ze moeten eindeloze oorlogen voeren, ze moeten bondgenootschappen voorbereiden, sluiten en weer ontbinden, vrienden en familie verraden als het moet. Denk je dat zo’n man een plek in zijn hart heeft voor een vrouw als ik? Maar je hoeft geen medelijden met me te hebben. Ik ben nog altijd een koningin en de moeder van Alexander.’

‘Ik zal elke dag aan je denken, mama. Ik zal je schrijven en je elke keer dat ik kan, op komen zoeken. Als je maar niet vergeet dat mijn vader beter is dan veel andere mannen. Dan de meeste die ik ken.’

Olympias stond op en zei instemmend: ‘Ik weet het.’ Ze ging naar hem toe.

‘Mag ik je omhelzen?’

Alexander hield haar vast en voelde de warmte van de tranen op haar wang. Toen ging hij naar de deur en liep de kamer uit. De koningin ging weer in haar leunstoel zitten en bleef lang in het niets zitten staren.

Zodra Cleopatra hem zag, vloog ze hem huilend om zijn nek.

‘Hé, ik word niet verbannen of zo!’ riep Alexander uit. ‘Ik ga alleen maar naar Mieza: het is maar een paar uur lopen en onze vader heeft gezegd dat je me wanneer je wilt op mag komen zoeken.’

Cleopatra droogde haar tranen en snoot haar neus: ‘Je zegt dat alleen maar om me op te beuren,’ jammerde ze.

‘Helemaal niet. Bovendien gaan de jongens ook mee. Ik weet dat sommige achter je aan zitten.’

Cleopatra haalde haar schouders op.

‘Wil je soms zeggen dat je er geen een leuk vindt?’

Het meisje zei niets.

‘Weet je wat er gezegd wordt?’

‘Wat dan?’ vroeg ze opeens nieuwsgierig geworden.

‘Dat je Perdiccas leuk vindt. Nou ja, sommigen zeggen dat je Eumenes ook wel ziet zitten. Misschien vind je ze allebei wel leuk?’

‘Ik hou alleen van jou.’ En ze vloog hem weer om zijn nek.

‘Ja, ja, dat zal wel,’ zei Alexander. ‘Ik zal je maar geloven, want ik ben er blij om. Hoe dan ook, als je iemand leuk zou vinden, zou dat heus niet erg zijn. Natuurlijk moet je je geen dingen in je hoofd halen: onze vader zal bepalen wanneer en met wie je zult trouwen. Als je verliefd wordt op iemand, zul je er alleen maar verdriet van hebben.’

‘Ik weet het.’

‘Als ik het mocht zeggen, zou ik je laten trouwen met wie je maar wilde, maar als ik papa goed ken, zal hij zich geen politiek voordeel door zijn vingers laten glippen door je een goed huwelijk te laten sluiten. En iedereen wil wel met je trouwen. Je bent zo knap! Dus, beloof je dat je me op zult zoeken?’

‘Oké, ik beloof het.’

‘En beloof je dat je niet zult huilen als ik zo wegga?’

Cleopatra knikte, terwijl twee dikke tranen langs haar wangen gleden. Alexander gaf haar een laatste kus en liep de kamer uit.

De rest van de avond bracht hij door met zijn vrienden, die een afscheidsfeestje voor hem georganiseerd hadden. Hij werd voor het eerst in zijn leven dronken, net als zijn vrienden. Omdat ze geen alcohol gewend waren, voelden ze zich slecht en moesten ze braken. Alsof dat niet genoeg was, plaste Peritas op de vloer.

Toen Alexander naar zijn slaapkamer probeerde te gaan, merkte hij dat dat niet zo makkelijk ging. Maar opeens verscheen in het donker iemand met een lantaarn die hem naar bed hielp. De persoon veegde zijn gezicht af met een vochtige doek, bevochtigde zijn lippen met granaatappelsap en ging weg om terug te komen met een dampend kopje kamillethee. Ze hielp hem met drinken en stopte hem daarna in. In een vlaag van bewustzijn herkende Alexander haar: het was Leptine.

Mieza was van zichzelf al een betoverende plek aan de voet van de Bermion, gelegen in een groen bergdal waar een beekje doorheen stroomde en omgeven door eikenbossen. Het verblijf dat Philippus had laten klaarmaken, was echter zo mooi dat Alexander dacht dat de tuinman met de Perzen die te gast waren geweest, gepraat moest hebben om ook in Macedonië een ‘paradijs’ te creëren zoals zij dat in Elam of Susiana hadden.

Een oud jachthuis was helemaal gerestaureerd en aangepast, zodat er kamers waren voor de gasten en studiezalen met een naastgelegen bibliotheek. Er was een muziekzaal en zelfs een klein theater voor de opvoering van toneelstukken. Aristoteles’ grote voorliefde voor tragedies in het bijzonder, maar ook voor komedies was alom bekend.

Er was een lokaal om planten in soorten in te delen en een chemisch laboratorium. Maar wat de meeste indruk op Alexander maakte, was het teken- en schilderlokaal en de naastgelegen metaalgieterij. Deze was voorzien van het modernste werkmateriaal en alles was netjes op planken opgeborgen: stukken klei, was, tin, koper, zilver, alles gemerkt met de zestienpuntige Argeadische ster die het gewicht en het gehalte garandeerde.

Alexander wist dat hij aardig kon tekenen en hij had een klein, licht lokaal verwacht met een paar tekenplankjes en wat houtskool. Deze indrukwekkende uitrusting vond hij overdreven.

De hofmeester zei: ‘We verwachten een gast, maar je vader heeft me uitdrukkelijk bevolen niets te zeggen. Het is een verrassing.’

‘Waar is hij?’ vroeg Alexander.

‘Kom.’ De huisbewaarder leidde hem naar een raam dat uitzag op de binnentuin van het gebouw. ‘Daar is hij.’ Hij wees naar de oudste van een groepje van drie personen die onder de zuilengang van de oostvleugel wandelden.

Het was een man van ongeveer veertig jaar, mager, met een kaarsrechte houding en ingetogen, bijna gekunsteld gedrag. Hij had kleine en zeer beweeglijke ogen, die de gebaren van zijn gesprekspartners volgden en het scheelde niet veel of hij las ook de woorden van hun lippen. Maar tegelijkertijd ontging hem niets van wat er om hem heen gebeurde.

Alexander had meteen door dat de man hem al in de gaten had zonder hem ook maar een ogenblik aangekeken te hebben. Hij ging dus naar buiten en bleef voor de deur wachten totdat deze zijn rondje onder de zuilengang had afgemaakt.

Al snel stond hij voor hem: Aristoteles had grijze ogen onder een hoog en breed voorhoofd waar twee diepe rimpels op lagen. Hij had uitstekende jukbeenderen, die nog meer geaccentueerd werden door zijn ingevallen wangen. Zijn regelmatig gevormde mond ging bijna schuil achter een snor en een zeer verzorgde baard, die zijn gezicht omlijstten en hem een peinzende uitdrukking gaven.

Alexander kon het niet helpen dat hij ook zag dat de filosoof kaal aan het worden was en dat hij zijn haar over de kale plek heen kamde. Aristoteles zag dat en een moment lang werd zijn blik ijzig. De prins sloeg meteen zijn ogen neer.

De filosoof stak zijn hand uit: ‘Ik ben blij kennis met je te maken. Ik stel je mijn leerlingen voor: mijn neef Callisthenes, die literatuur en geschiedenis studeert, en Theophrastus,’ terwijl hij naar de man links van hem wees. ‘Je zult vast wel gehoord hebben van zijn bekwaamheden op zoölogisch en botanisch gebied. De eerste keer dat we je vader in Assus ontmoetten, in de provincie Troas, was hij meteen afgeleid door de enorme lengte van de sarissa’s van Philippus’ lansdragers. En toen de koning uitgepraat was, fluisterde Theophrastus in mijn oor: “Takken van de mannelijke kornoelje, in augustus bij volle maan afgezaagd, te drogen gelegd, met puimsteen bewerkt en met bijenwas behandeld. Is er in de plantenwereld iets dat harder en veerkrachtiger is?” Is het niet buitengewoon?’

‘Dat is het inderdaad,’ zei Alexander en gaf eerst Aristoteles en daarna zijn assistenten een hand, in dezelfde volgorde als waarin de meester ze voorgesteld had.

Hij vervolgde: ‘Welkom in Mieza. Ik zou het een eer vinden als je met me zou willen lunchen.’

Vanaf het moment dat hij hem had gezien, had Aristoteles zijn blik geen moment van Alexander afgehouden; hij vond hem fascinerend. De ‘jongen van Philippus’, zoals hij in Athene genoemd werd, had een intense, doordringende blik, zijn gelaatstrekken waren regelmatig en zijn stem had een helder en vibrerend timbre. Alles aan hem straalde een hartstochtelijk verlangen om te leven en te leren uit en een groot vermogen tot inzet en toewijding.

Toen klonk opeens Peritas’ vrolijke geblaf over het binnenhof en verbrak de zwijgende communicatie tussen de meester en zijn leerling. Peritas begon met de bandjes van Alexanders sandalen te spelen.

‘Dat is een prachtige puppy,’ zei Theophrastus.

‘Hij heet Peritas,’ zei Alexander terwijl hij zich voorover boog en hem oppakte. ‘Ik heb hem van mijn oom cadeau gekregen. Zijn moeder is door een leeuwin gedood tijdens de laatste jachtpartij die we hebben gehouden.’

‘Hij is gek op je,’ liet Aristoteles weten.

Alexander gaf geen antwoord en leidde ze naar de eetzaal. Hij liet ze aan de gedekte tafels plaatsnemen en ging toen zelf liggen, met Aristoteles recht tegenover hem.

Een bediende bracht een kan en een waskom zodat ze hun handen konden wassen en gaf een handdoek door. Een andere serveerde het eten: hardgekookte kwarteleitjes, kippenbouillon en gekookt kippenvlees en verder nog brood, gebraden duif en wijn uit Thasos. Een derde bediende zette vlak bij Alexander Peritas’ bak met soep neer.

‘Denk je echt dat Peritas gek op me is?’ vroeg Alexander terwijl hij naar zijn puppy keek, die kwispelstaartend zijn soep opat.

‘Ik weet het zeker,’ antwoordde Aristoteles.

‘Maar betekent dat dan niet dat een hond emoties heeft en dus ook een ziel?’

‘Dat is een vraag die groter is dan jij,’ merkte Aristoteles op terwijl hij een ei pelde. ‘En ook groter dan ik. Een vraag waarop geen zeker antwoord mogelijk is. Onthoud dit, Alexander, een goede leraar is een leraar die eerlijke antwoorden geeft.

Ik zal je de eigenschappen van dieren en planten leren onderscheiden, ze in rassen en soorten leren verdelen. Ik zal je leren je ogen, je oren en je handen te gebruiken om de natuur die overal om je heen is, te herkennen. Ook de wetten die haar beheersen, voor zover dat mogelijk is.

Zie je dit ei? Jouw kok heeft het gekookt en heeft daarmee zijn ontwikkeling gestopt, maar eerst bestond binnen deze schil iets wat een vogel had kunnen worden. Een vogel die had kunnen lopen, eten, zich voortplanten en tijdens de vogeltrek tienduizenden stadiën had kunnen overbruggen. Als ei kan het niets van dat alles, maar het heeft wel al alle eigenschappen van de soort in zich, de vorm, zeg maar.

De vorm maakt van de materie verschillende dingen of heeft verschillende gevolgen. Peritas is zo’n gevolg, net als jij, net als ik.’

Hij nam een hapje van het ei. ‘Net als dit ei dat een vogel had kunnen worden.’

Alexander keek hem aan. Zijn les was al begonnen.

13

‘Ik heb een cadeau voor je meegebracht,’ zei Aristoteles terwijl hij de bibliotheek binnenkwam. In zijn hand had hij een houten kistje dat zo te zien heel erg oud was.

Alexander zei: ‘Bedankt. Wat is het?’

‘Maak het maar open,’ spoorde de filosoof Alexander aan terwijl hij hem het kistje aanreikte.

Alexander pakte het aan en legde het op tafel. Toen hij het opende, kon hij een kreet van enthousiasme niet onderdrukken. Er zaten twee grote rollen papyrus in; aan beide rollen hing met een stokje een wit etiket dat met rode inkt beschreven was.

‘De Ilias en de Odyssee! Wat een mooi cadeau. Heel erg bedankt. Ik wilde het al heel lang hebben.’

‘Het is een nogal oude uitgave, een van de eerste exemplaren van de Atheense versie van Pisistratus,’ legde Aristoteles uit terwijl hij hem de titels liet zien. ‘Ik heb drie kopieën laten maken toen ik op de Academie zat en heb ze uit eigen zak bekostigd. Ik geef je er graag een van.’

De hofmeester die vlak bij hen stond, dacht heimelijk dat Aristoteles het zich ook wel kon veroorloven met al het geld dat Philippus hem betaalde. Maar hij zei niets en ging door met het klaarleggen van de spullen waar Aristoteles om gevraagd had voor de lessen van die dag.

‘Voor de vorming van een jongeman is het heel belangrijk te lezen over de daden van de helden uit het verleden, net als het ook belangrijk is de uitvoering van tragedies bij te wonen,’ vervolgde de filosoof. ‘De lezer of de toeschouwer is vol bewondering voor grote en nobele daden, voor het edelmoedige gedrag van hen die hebben geleden en hun leven hebben gegeven voor hun eigen volk en idealen of zwaar hebben geboet voor hun fouten of voor die van hun voorouders. Vind je ook niet?’

‘Ja, dat vind ik ook,’ zei Alexander terwijl hij het kistje weer voorzichtig dichtdeed. ‘Maar er is iets dat ik van je wil weten: waarom moet ik als een Griek opgeleid worden? Waarom kan ik niet gewoon een Macedoniër zijn?’

Aristoteles ging zitten. ‘Je vraag is heel interessant, maar om een goed antwoord te kunnen geven, moet ik je eerst uitleggen wat het betekent om Grieks te zijn. Alleen dan kun je de beslissing nemen om je echt voor je studie in te zetten en van mijn lessen te leren. Grieks zijn, Alexander, is de enige manier waarop een mens een waardig leven kan leiden. Ken je de mythe van Prometheus?’

‘Ja, hij was de Titaan die het vuur van de goden stal en het aan de mensen gaf om hen uit hun ellendige bestaan te bevrijden.’

‘Inderdaad. Welnu, toen de mens het barbaars-zijn achter zich liet, zocht hij naar een manier om samen te leven. Hij kwam uit op drie belangrijke vormen: een samenleving waarin slechts één persoon bepaalt wat er gebeurt en die monarchie wordt genoemd; één waarin enkele mensen de heerschappij hebben, de oligarchie en tot slot één waarin het volk het gezag uitoefent: de democratie. En de democratie is de grootste verwezenlijking van het Grieks zijn.

Hier in Macedonië is jouw vaders wil wet. In Athene zijn de regeerders door de meerderheid van de burgers gekozen. Maar een schoenmaker of een havenarbeider kan tijdens de volksvergadering eisen dat een maatregel die al door het stadsbestuur is goedgekeurd, weer ingetrokken wordt, mits hij voldoende mensen achter zich heeft die zijn motie steunen.

In Egypte, in Perzië en ook in Macedonië is er maar één een vrij man: de koning. Alle anderen zijn dienaren.’

‘Maar de edelen toch niet...’ probeerde Alexander in te brengen.

‘Ook de edelen. Natuurlijk, ze hebben meer voorrechten, hun leven is aangenamer, maar ook zij moeten gehoorzamen.’ Aristoteles zweeg omdat hij zag dat zijn woorden het gewenste effect hadden en hij wilde dat ze goed tot de jongen doordrongen.

‘Je hebt me de verzen van Homerus gegeven,’ antwoordde Alexander op zeker moment, ‘maar een deel ervan ken ik al. Ik weet nog dat als Thersites tijdens de vergadering van de strijdkrachten de koning beledigt, Odysseus hem met de scepter slaat tot de tranen hem in de ogen springen en dan zegt:

een veelhoofdig bevel kan niet goed zijn. Eén moet de baas zijn,

één is maar koning, hij wie de listige Zeus het vergund heeft

scepter en wetsmacht te dragen en koning te zijn over allen.

Dat zijn Homerus’ woorden.’

‘Dat is zo. Maar Homerus heeft het over een heel oud tijdperk, toen koningen noodzakelijk waren. Omdat het harde tijden waren, met voortdurende aanvallen van de barbaren, met roofdieren en monsters in een nog wilde en primitieve natuur. Ik heb je de verzen van Homerus gegeven zodat je opgroeit met respect voor de nobelste deugden, voor vriendschap en voor de waarde van en het respect voor het gegeven woord. De mens van tegenwoordig is een politiek dier, Alexander. Zonder enige twijfel. De enige omgeving waarin hij zich kan ontwikkelen is de polis, de stad zoals zij door de Grieken bedacht is.

Het is de vrijheid die iedere geest de mogelijkheid geeft om zich te uiten, te creëren, grootheid voort te brengen. Zie je, de ideale staat zou die staat zijn waarin de ouderen met de grootste vaardigheid leiding zouden kunnen geven nadat zij als jongeren met de grootste bedrevenheid hebben gehoorzaamd.’

‘Dat is wat ik nu doe en wat ik in de toekomst zal doen.’

‘Maar jij bent maar één persoon,’ zei Aristoteles. ‘Ik heb het over duizenden burgers die allen op gelijke manier leven, beschermd door de wet en de rechtspraak, die een ieder geeft wat hem toekomt, de ruilhandel en het handelsverkeer regelt, diegenen straft en begeleidt die iets verkeerd hebben gedaan. Zo’n maatschappij wordt niet door bloed- of familiebanden bijeengehouden of door stambetrekkingen zoals hier in Macedonië, maar door de wet voor wie iedere burger gelijk is. De wet biedt een oplossing voor de gebreken en de onvolkomenheden van individuen, beperkt conflicten en strijd, beloont de wil tot streven en verbeteren, moedigt de sterken aan en steunt de zwakken. In zo’n maatschappij is het geen schande om nederig en arm te zijn, maar wel om niets te doen om je eigen omstandigheden te verbeteren.’

Alexander overdacht dit alles zwijgend.

‘Nu zal ik je een concreet voorbeeld geven van wat ik je allemaal gezegd heb,’ vervolgde Aristoteles. ‘Kom met me mee.’

Hij ging door een zijdeur van het gebouw en liep tot een raampje van de metaalgieterij.

‘Kijk,’ zei hij terwijl hij naar binnen wees. ‘Zie je die man?’

Alexander knikte. In de werkplaats bevond zich een man van een jaar of veertig, met een korte werktuniek en een leren schort. Bij hem waren ook een paar assistenten, een van ongeveer twintig, de ander van ongeveer zestien jaar. Alledrie waren ze bezig met het opbergen van gereedschap, met het regelen van de zware ketting waaraan de smeltkroes hing en met het gooien van steenkool op het vuur.

‘Weet je wie dat is?’ vroeg Aristoteles.

‘Ik heb hem nooit gezien.’

‘Het is de grootste kunstenaar ter wereld van dit moment, Lysippus van Sycion.’

‘De grote Lysippus... Ik heb eens een beeldhouwwerk van hem gezien in het heiligdom van Hera.’

‘En weet je wat hij eerst was, voordat hij kunstenaar werd? Arbeider. Hij heeft vijftien jaar in een gieterij gewerkt, met een loon van twee obolen per dag. En weet je hoe hij de goddelijke Lysippus is geworden? Dankzij de verordeningen van de stad. Het is de stad die het talent ruimte geeft, die iedere man de mogelijkheid geeft om te groeien als een weelderige plant.’

Alexander keek lang naar de nieuwe gast, die een krachtig lichaam had: brede schouders, gespierde armen, met de brede en knoestige handen van iemand die lange tijd zwaar werk verricht heeft.

‘Waarom is hij hier?’

‘Kom maar, we gaan kennis met hem maken, zodat hij het je zelf kan zeggen.’

Ze gingen door de hoofdingang naar binnen. Alexander groette hem.

‘Ik ben Alexander, zoon van Philippus, koning van Macedonië. Welkom in Mieza, Lysippus. Ik vind het een eer je te ontmoeten. Dit is mijn meester, Aristoteles van Stageira, zoon van Nicomachus. Eigenlijk is hij ook Macedoniër.’

Lysippus stelde zijn leerlingen voor, Archelaus en Chares. Maar terwijl hij sprak, voelde Alexander dat de beeldhouwer naar hem keek. De kunstenaar liet zijn blik over Alexanders gezicht glijden en grifte het in zijn geheugen.

‘Je vader heeft me opdracht gegeven jouw portret in brons te gieten. Ik zou willen weten wanneer je voor me kunt poseren.’

Alexander keek naar Aristoteles, die een glimlach niet kon onderdrukken. ‘Wanneer je maar wilt, Lysippus. Ik kan heel goed praten terwijl jij hem portretteert... als je er tenminste geen last van hebt.’

‘Integendeel, het zal voor mij een eer zijn naar je te luisteren,’ antwoordde Lysippus.

‘Wat vind je van hem?’ vroeg Aristoteles hem toen Alexander de werkplaats had verlaten om Archelaus en Chares de rest van het gebouw te laten zien.

‘Hij heeft de blik en het gezicht van een god.’

14

Het leven in Mieza verliep volgens een zeer regelmatig patroon. Alexander en zijn vrienden werden elke dag voor zonsopgang gewekt. Als ontbijt kregen ze een mengsel van rauwe eieren, honing, wijn en bloem, dat men ook wel ‘Nestors beker’ noemde omdat het een oud recept was dat in de Ilias beschreven werd. Na het ontbijt gingen ze een paar uur paardrijden met de rijmeester.

Na de paardrijles gingen ze naar de oefenmeester, die ze liet trainen in worstelen, hardlopen, schermen, boogschieten en lans- en speerwerpen. De rest van de dag brachten ze door met Aristoteles en de anderen.

In plaats van de gebruikelijke training nam de oefenmeester hen soms ook mee op jacht, samen met de gasten van het huis. In het bos waren everzwijnen, herten en reebokken te vinden, evenals wolven, beren, lynxen en zelfs leeuwen.

Toen ze op een dag terugkwamen van een jachtpartij, stond Aristoteles hen vreemd uitgedost bij de ingang op te wachten. Hij droeg laarzen van gelooid leer die tot zijn dij reikten en een schort. Hij bekeek de gedode dieren en koos een everzwijn uit, een vrouwtje dat duidelijk zwanger was.

‘Zou je het naar mijn laboratorium willen laten brengen?’ vroeg hij de jachtmeester en gaf Alexander een teken dat hij met hem mee moest gaan. Dat hield in dat er een les zou volgen die alleen voor hem bedoeld was.

De jongen zorgde ervoor dat gedaan werd wat de meester gevraagd had. Het everzwijn werd op een tafel gelegd waarnaast Theophrastus een serie geslepen en glimmende chirurgische instrumenten had klaargelegd.

Aristoteles liet zich een scalpel aangeven en richtte zich tot de jonge prins: ‘Als je niet te moe bent, zou ik graag willen dat je bij deze operatie toekijkt. Je zult veel belangrijke dingen leren. Daar liggen pen en papier zodat je aantekeningen kunt maken en alles kunt vastleggen wat je tijdens de ontleding zult zien.’ Hij wees naar een pen, inkt en enkele vellen papyrus die op een lessenaar lagen.

Alexander zette zijn boog en pijlen in een hoek, pakte de pen en de vellen papyrus en ging bij de tafel staan.

De filosoof maakte een snee in de buik van de zeug. Binnen in de baarmoeder van het dier waren dadelijk zes kleine everzwijnen te zien. Hij mat ze een voor een op.

‘Het scheelde nog maar twee weken tot de bevalling,’ zei hij. ‘Kijk, dit is de baarmoeder oftewel de uterus waar zich de foetussen ontwikkelen. Deze zak hier is de placenta.’

Toen Alexander zijn weerzin voor de geur en de aanblik van die bloederige ingewanden had overwonnen, begon hij aantekeningen te maken en vervolgens ook te tekenen.

‘Zie je? De organen van een varken of een everzwijn, wat hetzelfde is, lijken heel erg op die van een mens. Kijk, dit zijn de longen, oftewel de ademhalingswerktuigen. Dit vlies hier, dat het bovenste deel van de ingewanden, het edelste deel, van het onderste scheidt, wordt frèn genoemd. In de oudheid dachten ze dat daar de ziel zat. In onze taal komen alle woorden die te maken hebben met denken, verstand of met gekte, wat eigenlijk verval van de rede is, van het woord frèn. Een vlies.’

Alexander had willen vragen wat het frèn deed bewegen, wat zijn ritmisch op en neer gaan stuurde, maar hij wist het antwoord al: ‘Er zijn geen simpele oplossingen voor ingewikkelde problemen.’ Dus zei hij niets.

‘Dit hier is het hart: een pomp, net als die van een schip om het ruim leeg te pompen, maar dan oneindig veel ingewikkelder en efficiënter. Het is de zetel van de gevoelens en het verstand omdat zijn beweging toeneemt als de mens door woede of door liefde wordt overmand of gewoon door wellust wordt bevangen. In werkelijkheid nemen de bewegingen ook toe als ik de trap oploop en dat bewijst dat het elke functie van het leven van een mens stuurt.’

‘Inderdaad,’ was Alexander het met hem eens, terwijl hij verbaasd naar de bebloede handen van de leermeester keek die in de ingewanden aan het wroeten waren.

‘Een plausibele hypothese kan zijn dat wanneer de intensiteit van het leven toeneemt, het noodzakelijk is dat het bloed sneller gaat stromen. Daarvoor zijn er twee circulatiesystemen: een uit het hart en een naar het hart. Ze staan helemaal los van elkaar, zoals je wel kunt zien. In dit alles lijken we erg op de dieren,’ zei hij terwijl hij het scalpel op een blad legde. ‘Maar er is één ding waarin we duidelijk van hen verschillen,’ voegde hij eraan toe. ‘Beitelboor en hamer,’ vroeg hij aan Theophrastus en met een paar rake, precieze slagen opende hij de schedel van het dier. ‘De hersenen. Onze hersenen zijn veel groter. Ik heb altijd gedacht dat al die kronkels dienden om de warmte van het lichaam kwijt te raken, maar het lijkt er niet op dat de mens meer warmte dan de dieren produceert. Het is een probleem dat ik nog moet bekijken.’

Aristoteles was klaar en gaf de instrumenten aan Theophrastus zodat hij ze schoon kon maken. Hij waste zijn handen en pakte van Alexander zijn aantekeningen en schetsen aan.

‘Uitstekend,’ was zijn commentaar. ‘Ik had het niet beter kunnen doen. Nu kun je het beest aan de slager geven. Ik ben dol op worst en bloedworst; helaas kan ik er de laatste tijd niet meer zo goed tegen. Kun je ervoor zorgen dat ik een paar gegrilde karbonaadjes krijg voor het avondeten?’

Een andere keer vond Alexander hem druk doende met dezelfde bezigheid, maar dan op een veel kleiner object: een kippenei dat slechts tien dagen bebroed was.

‘Mijn ogen zijn niet meer wat ze eens waren, daarom moet ik Theophrastus om hulp vragen. Let goed op, want later moet jij me assisteren.’

Theoprastus hield een zeer dun en scherp mes tussen duim en wijsvinger vast. Met ongelooflijke precisie had hij het eiwit verwijderd en de foetus uit het eigeel gehaald.

‘Al tien dagen na het begin van het broeden is het mogelijk het hart en de longen van het kuikentje te onderscheiden. Kun je ze zien? Je hebt zulke goede ogen, zie je ze?’

Theophrastus wees de paar bloederige klontjes aan die de leermeester bedoelde.

‘Ja, ik zie ze,’ zei Alexander.

‘Hetzelfde proces zorgt ervoor dat uit een zaadje een plant kan groeien.’

Alexander keek in zijn kleine, grijze en zeer beweeglijke ogen. ‘Heb je dit ooit met een mens gedaan?’ vroeg hij hem.

‘Meer dan eens. Ik heb foetussen van enkele weken oud ontleed. Ik gaf geld aan een vroedvrouw die abortussen deed bij prostituees van een bordeel ergens in de Ceramicusbuurt in Athene.’

Alexander werd bleek om zijn neus.

‘Je hoeft niet bang te zijn voor de natuur,’ zei Aristoteles. ‘Zal ik je eens wat zeggen? In de allereerste stadia van de conceptie lijken levende wezens heel erg op elkaar.’

‘Betekent dat dat alle levensvormen dezelfde oorsprong hebben?’

‘Misschien, maar dat hoeft niet per se zo te zijn. Het is zo, mijn jongen, dat de materie veel is, een mensenleven kort en de middelen tot onderzoek weinig. Begrijp je waarom het moeilijk is antwoorden te geven? Er is nederigheid voor nodig. Je moet studeren, beschrijven, ordenen en met kleine stappen een steeds grotere kennis bereiken. Net als wanneer je een trap oploopt: tree na tree.’

‘Ja, natuurlijk,’ knikte Alexander, maar zijn woorden stonden in tegenspraak met de angst die op zijn gezicht te lezen was, alsof zijn verlangen om de wereld te leren kennen niet samen kon gaan met de geduldige discipline die zijn leermeester hem voorstelde.

Gedurende lange tijd kwam Lysippus alleen maar kijken tijdens de lessen. Terwijl Aristoteles aan het woord was of zich met een van zijn experimenten bezighield, maakte hij schetsen of tekeningen van Alexanders gezicht op papyrusvellen of op hout dat gebleekt was met gips of met loodwit. Toen ging hij op een dag naar Alexander toe en zei: ‘Ik ben er klaar voor.’

Vanaf dat moment bracht Alexander elke dag ten minste een uur in Lysippus’ atelier door om te poseren voor het uiteindelijke beeld. De kunstenaar had een homp klei op een standaard gelegd en modelleerde een gezicht. Zijn vingers gleden rusteloos over de vochtige klei en zochten, volgden vormen die door zijn gedachten flitsten. Vormen die hij een moment lang op het gezicht van het model zag of die ingegeven werden door het onverwachte licht in diens blik.

Dan vernietigde de hand plotseling wat hij geboetseerd had en bracht de klei weer in zijn vormeloze staat terug, om meteen daarna koppig en fanatiek een uitdrukking of een emotie te herscheppen, een intuïtie volgend.

Aristoteles bekeek hem gefascineerd, volgde de dans van zijn vingers op de klei, de geheimzinnige gevoeligheid van die enorme arbeidershanden die seconde na seconde de bijna perfecte imitatie van het leven creëerden.

Hij is het niet, het is Alexander niet, dacht de filosoof dan. Lysippus is de jonge god aan het boetseren die hij in zijn verbeelding voor zich ziet, een god met de ogen, de lippen, de neus en het haar van Alexander, maar een god die anders is, meer en minder tegelijkertijd.

De wetenschapper observeerde de kunstenaar, bestudeerde zijn geconcentreerde en koortsachtige blik, een magische spiegel die de werkelijkheid absorbeerde, waarna ze vervormd terugkeerde, eerder nog door zijn geest dan door zijn handen herschapen.

Het model in klei was al na drie zittingen af. Lysippus had de gelaatstrekken van de jongen wel duizend keer opnieuw geboetseerd. Daarna ging hij verder met het wassen model dat zijn vluchtige vorm over zou dragen aan het duurzame brons.

De ondergaande zon, die onder de bergkam van de Bermion aan het verdwijnen was, liet een gouden licht in de kamer vallen toen de kunstenaar het draaiplateau van de standaard naar Alexander toe bewoog zodat hij zijn beeltenis kon zien.

De jongen leek als door de bliksem geraakt bij de aanblik van zijn eigen afbeelding, die op wonderbaarlijke wijze was nagebootst in de doorschijnende kleur van de was. Een golf van emotie ging door zijn lichaam. Ook Aristoteles liep naar het kunstwerk toe.

Er was meer dan een afbeelding in die prachtige en tegelijk magere trekken, in de sidderende chaos van die haardos die het gezicht van bovenmenselijke schoonheid omlijstte en bijna belaagde: het voorname en serene voorhoofd, de amandelvormige ogen waar een geheimzinnige melancholie in te zien was, de gevoelige en krachtige mond, de sensuele en duidelijke omtrek van de lippen.

Op dat moment was het doodstil en een grote vrede daalde neer in de kamer die baadde in het zachte en vloeibare licht van de avond. In Alexanders gedachten klonken de woorden van zijn meester die vertelden over de vorm die de materie maakt, over het intellect dat de chaos regelt, over de geest die zijn eigen stempel op het bederfelijke en vluchtige vlees drukt.

Hij keerde zich naar Aristoteles toe, die met zijn kleine, grijze sperwerogen een wonder bekeek dat zijn eigen vermogens ontsteeg en vroeg hem: ‘Wat vind je ervan?’

De filosoof schrok op en richtte zijn blik op de kunstenaar, die zich op een kruk had laten neervallen, alsof alle energie die tot op dat moment zo overvloedig en overdadig uit hem was gekomen, in een klap opgebrand was.

Aristoteles zei: ‘Als God bestaat, heeft hij de handen van Lysippus.’

15

Lysippus bleef het hele voorjaar in Mieza. Alexander sloot ook met zijn assistenten vriendschap. Ze vertelden hem prachtige verhalen over de kunst en het karakter van hun meester.

Hij poseerde nog een aantal malen voor hem, voor een stuk dat hem ten voeten uit afbeeldde en zelfs op een paard gezeten. Op een dag, toen hij toevallig het atelier binnenliep terwijl Lysippus afwezig was, zag hij tussen de tekeningen die op een hoop op de tafel lagen, een bijzonder portret van Aristoteles.

‘Vind je het mooi?’ klonk opeens de stem van de beeldhouwer achter hem.

Alexander schrok op: ‘Sorry. Ik wilde niet in je spullen rondneuzen, maar deze tekening is magnifiek. Heeft hij voor je geposeerd?’

‘Nee, ik heb wat schetsen gemaakt terwijl hij praatte of aan het wandelen was. Wil je haar hebben?’

‘Nee, houd jij de tekening maar. Misschien zul je op een dag ook een beeld van hem moeten maken. Denk je niet dat een wijze man dat meer verdient dan een koning of een prins?’

‘Ik denk dat ze het allebei verdienen, als ook de koning en de prins wijs zijn,’ antwoordde Lysippus met een glimlach.

Af en toe kreeg Alexander bezoek en gedurende enkele maanden kon hij meer tijd met zijn vrienden doorbrengen omdat ze intensiever aan sport en militaire oefeningen deden. Dit gebeurde vooral als Aristoteles afwezig was om bijzonder onderzoek te doen of als hij opdrachten van Philippus uitvoerde. Soms ging hij zelf naar Pella om zijn ouders en zijn zus Cleopatra te bezoeken, die elke dag mooier werd.

Wanneer hij in Mieza terugkeerde nam hij zijn studie weer op, die steeds meer van zijn tijd in beslag nam en al zijn energie opslokte, zowel lichamelijk als geestelijk. De methodische aanpak die Aristoteles in zijn onderzoek toepaste, gebruikte hij ook voor het indelen van de lessen.

Hij had een zonnewijzer in het binnenhof laten plaatsen en een waterklok in de bibliotheek. Hij had ze allebei zelf ontworpen en hij gebruikte ze om er de duur van elke les en elk uur dat in het laboratorium werd doorgebracht mee op te nemen opdat aan elk vak de juiste tijd werd besteed.

Ondertussen groeide in een vleugel van het gebouw een rijke collectie van geneeskrachtige planten, opgezette dieren, insecten, vlinders en mineralen. Er was zelfs bitumen te vinden, dat vrienden van hem uit Atarneus hem vanuit het Oosten hadden toegezonden en Alexander geloofde zijn ogen niet toen de meester het aanstak en het met een hete maar stinkende vlam brandde.

‘Olijfolie lijkt me beter geschikt,’ zei hij en Aristoteles was het met hem eens.

De leermeester wilde alles van de natuur wat in te delen was in categorieën plaatsen en verzamelde daartoe verwoed alles wat los en vast zat. Hij had ook een kaart gevonden van thermale bronnen die door het hele land verspreid lagen en bestudeerde daar de genezende eigenschappen van. Ook Philippus had enige verlichting voor zijn been gevonden door warme modderbaden te nemen in een bron in Lyncestis.

Een hele rekkenwand in de school van Mieza was bestemd voor de verzameling van fossielen. De meeste waren versteende vissen, maar er waren ook fossielen van planten, bladeren, insecten en zelfs een vogel.

‘Het lijkt me dat dit bewijst dat de zondvloed echt heeft plaatsgevonden, aangezien we deze vissen hier in de bergen vinden,’ merkte Alexander allesbehalve dom op.

Aristoteles had een andere verklaring willen geven, maar hij moest toegeven dat voor het moment de mythe van de zondvloed de enige geschiedenis was die dat fenomeen aannemelijk kon maken. In ieder geval leek hem dat aspect niet zo belangrijk: hij was van mening dat die voorwerpen verzameld, opgemeten, beschreven en getekend moesten worden zodat iemand in de toekomst een onaanvechtbare verklaring zou vinden gebaseerd op onbetwistbare feiten.

Hij haalde in elk geval veel bevrediging uit de relatie met zijn leerling, omdat Philippus’ zoon hem voortdurend vragen stelde en dat is wat elke meester graag wil.

Met betrekking tot de politiek begon Aristoteles met hulp van zijn assistenten en van Alexander een overzicht van de regeringsvormen van verschillende staten en steden te maken, zowel uit het oosten als uit het westen, zowel Griekse als barbaarse.

‘Wil je alle regeringsvormen ter wereld in kaart brengen?’ vroeg Alexander hem.

‘Als dat zou kunnen,’ zuchtte Aristoteles, ‘ik vrees dat dat een onmogelijke opgave is.’

‘En wat is het doel van je onderzoek? Ontdekken welke vorm de beste van allemaal is?’

‘Dat is onmogelijk,’ antwoordde de filosoof. ‘Vooral omdat er geen criteria bestaan om vast te stellen welke regeringsvorm perfect is, ondanks wat mijn meester Plato hierover gezegd heeft. Mijn doel is niet zozeer de ideale regeringsvorm te vinden, maar eerder te onderzoeken hoe elke maatschappij zich geordend heeft al naar gelang haar behoeften, de omgeving waarin ze zich ontwikkeld heeft, de hulpbronnen waarover ze kon beschikken en de vrienden en vijanden met wie ze zich moest meten.

Dit alles houdt natuurlijk in dat er geen ideale regeringsvorm kan bestaan, in elk geval ervan uitgaande dat de democratische wetgeving van de Griekse steden de enige is die het leven van vrije mensen richting kan geven.’

Op dat moment stak Leptine het binnenhof over met een kruik vol water tegen haar heup geklemd. Een ogenblik lang zag Alexander de hel van de Pangaeon weer voor zich.

‘En de slaven?’ vroeg hij. ‘Kan er een wereld zonder slaven bestaan?’

‘Nee,’ antwoordde Aristoteles. ‘Net zoals er geen weefraam kan bestaan dat zelf de stof weeft. Wanneer dat mogelijk zal zijn, dan zullen we het zonder slaven kunnen stellen, maar ik denk niet dat dat ooit zal gebeuren.’

Op een dag legde de jonge prins de meester een vraag voor die hij tot dan toe niet had durven stellen: ‘Als de democratie van de Griekse steden de enige juiste is voor vrije mensen, waarom heb je dan besloten de zoon van een koning op te leiden en waarom ben je bevriend met Philippus?’

‘Geen enkele menselijke instelling is perfect en het systeem van de Griekse steden heeft een groot probleem: de oorlog. Ook al worden veel steden bestuurd volgens democratische richtlijnen, ze proberen toch andere te overheersen om zich te verzekeren van rijkere markten, vruchtbaardere gronden en de voordeligste bondgenootschappen. Dit leidt tot voortdurende oorlogen die de beste energievoorraden uitputten en de eeuwige vijand van de Grieken bevoordelen: het Perzische rijk.

Een koning zoals jouw vader kan in deze tweedracht en in deze binnenlandse gevechten bemiddelen. Hij kan ervoor zorgen dat het gemeenschapsgevoel belangrijker wordt dan de neiging tot verdeeldheid en hij kan de rol vervullen van leider en scheidsrechter die boven de partijen staat en die, als het nodig is, ook met dwang vrede op kan leggen. Beter een Griekse koning die de Griekse beschaving van de vernietiging redt dan een eindeloze oorlog van iedereen tegen iedereen en, uiteindelijk, overheersing en slavernij onder de barbaren.

Dat is wat ik denk. Daarom heb ik de opdracht om een koning op te leiden, aangenomen. Anders was al het geld van de wereld niet genoeg geweest om Aristoteles te kopen.’

Alexander was tevreden met dit antwoord, dat hij juist en eerlijk vond. Met het verstrijken van de tijd was hij zich echter steeds meer bewust van een groeiende, hardnekkige tegenstrijdigheid binnen in hem: aan de ene kant duwde de opleiding die hij volgde en die hij juist vond, hem in de richting van gematigdheid in zijn gedrag, denken en verlangen en leidde ze hem naar kunst en kennis. Aan de andere kant spoorde zijn vurige karakter hem aan de archaïsche idealen van strijd en heldendaden te volgen die hij in de Homerische verhalen en in tragedies terugvond.

Via zijn moeder stamde hij af van Achilles, de held van de Ilias, de hardnekkige vijand van Troje. Voor Alexander was dit een vanzelfsprekend feit en het lezen van het verhaal dat hij zelfs onder zijn kussen bewaarde en waaraan hij altijd de laatste momenten van de dag besteedde, prikkelde zijn geest en fantasie en maakte in hem een onhoudbaar verlangen los.

Op die momenten kon alleen Leptine hem kalmeren. Al sinds enige tijd stond hij haar toe dicht bij hem te zijn, of vroeg hij haar om meer intimiteit. Misschien was het de behoefte aan zijn verre moeder, aan zijn zuster, maar ook aan de aanraking van handen die wisten hoe ze hem moesten strelen, die hem een licht en subtiel genot gaven, dat langzaam groeide tot zijn blik en ledematen helemaal warm werden. Leptine maakte elke avond een warm bad voor hem klaar en liet het water over zijn schouders en lichaam stromen, streelde zijn haar en zijn rug tot hij zich liet gaan...

De momenten van afzondering gingen steeds vaker vergezeld van een mateloos verlangen om iets te doen, om uit de rust van dat isolement te stappen en in de voetstappen van de groten uit het verleden te treden. Die oerdrift, dat heftige verlangen naar lichamelijk geweld begon zich soms ook te openbaren in zijn dagelijkse bezigheden. Op een dag was hij met zijn vrienden op jacht gegaan en had hij met Philotas ruzie gemaakt om een reebok waarvan deze zei dat hij hem als eerste geraakt had. Het was zo ver gegaan dat zijn handen om Philotas’ keel zaten en hij zou hem gewurgd hebben als zijn vrienden hem niet tegen hadden gehouden.

Een andere keer had hij Callisthenes bijna een klap gegeven omdat hij het waarheidsgehalte van Homerus in twijfel had getrokken.

Aristoteles hield hem nauwlettend en ongerust in de gaten. Er waren twee kanten in Alexander: die van de jongeling met een uitstekende opvoeding en een onstilbare nieuwsgierigheid die hem duizend vragen stelde, die kon zingen, tekenen en uit het hoofd de tragedies van Euripides op kon zeggen. En er was de kant van de woedende en barbaarse strijder, van de onverzettelijke verwoester die steeds meer naar boven kwam, tijdens de jacht, tijdens het hardlopen, tijdens de militaire oefeningen waarbij hij zich zo liet meeslepen door zijn vurigheid tot de punt van zijn zwaard tegen de keel van zijn tegenstander drukte, met als enige doel hem het hoofd te doen buigen.

Dan was het alsof de filosoof het mysterie kon zien van die blik die opeens versomberde, van die verontrustende schaduw die diep in zijn linkeroog toenam, als de nacht van de oerchaos. Maar het was nog niet het juiste moment om de jonge, Argeadische leeuw los te laten.

Aristoteles wist dat hij hem nog veel moest leren, dat hij zijn geweldige energie moest sturen en hem een bestemming en een doel moest geven. Hij moest in dat lichaam, dat geboren was voor het woeste geweld van de strijd, een strategische geest vormen die een plan kon bedenken en het ook uit kon voeren. Alleen op die manier zou hij net als Lysippus zijn meesterwerk kunnen voltooien.

De herfst ging voorbij en met de winter kwam in Mieza het bericht dat Philippus niet naar Pella terug zou keren. De Thracische koningen waren in opstand gekomen en hun moest een lesje geleerd worden.

Het leger moest dus de vreselijke, winterse koude weerstaan in die gebieden geteisterd door ijzige winden uit de oneindige besneeuwde vlakten van Scythië of van de bevroren toppen van de Haemon.

Het was een zeer moeilijke veldtocht waarbij de soldaten te maken kregen met een ongrijpbare vijand die op eigen terrein vocht en gewend was ook onder de meest barre omstandigheden te overleven. Bij het aanbreken van de lente was echter de rust teruggekeerd in heel het immense gebied, dat zich uitstrekte van de kust van de Egeïsche zee tot de grote rivier de Istrus, en was het bij het Macedonische rijk gevoegd.

De koning stichtte een stad midden in dat wilde land en gaf het zijn naam, Philippopolis. In Athene was dit aanleiding voor Demosthenes om haar ironisch ‘stad van de dieven’ of ‘stad van de schurken’ te noemen.

Met de komst van de lente werden de weiden van Mieza weer groen en de herders keerden met hun kuddes van de laagvlaktes terug naar de bergweilanden.

Op een dag na zonsondergang werd de rust doorbroken door het geluid van een wilde galop; toen klonken er besliste bevelen en opgewonden stemmen. Een ruiter van de koninklijke wacht klopte op de deur van Aristoteles’ werkkamer.

‘Koning Philippus is hier. Hij wil zijn zoon zien en met je spreken.’

Aristoteles stond meteen op om zijn geëerde gast tegemoet te lopen. Terwijl hij door de gang liep, gaf hij iedereen die hij tegenkwam haastige bevelen zodat ze een bad en eten klaar konden maken voor de koning en zijn begeleiders.

Toen de filosoof het hof bereikte, was Alexander hem al hard de trap afrennend voor geweest.

‘Papa!’ schreeuwde hij terwijl hij naar zijn vader toe rende.

‘Mijn lieve jongen!’ riep Philippus uit en hield Alexander lang vast in een stevige omhelzing.

16

Alexander maakte zich uit zijn vaders omhelzing los en keek hem aan. De Thracische veldtocht had diepe sporen op hem achtergelaten: zijn huid was door de kou verbrand, een groot litteken liep over zijn rechterwenkbrauw, zijn oog bleef half dicht en zijn slapen waren grijs geworden.

‘Papa, wat is er met je gebeurd?’

‘Het was de zwaarste veldtocht van mijn leven, jongen van me. De winter was een hardere en wredere vijand dan de Thracische strijders, maar nu strekt ons rijk zich uit van de Adriatische Zee tot de Pontos Euxeinos en van de rivier de Istrus tot de Thermopylaepas. De Grieken zullen me als hun leider moeten accepteren.’

Alexander had hem nog duizend andere vragen willen stellen, maar hij zag de bediendes en de kamermeisjes aan komen snellen om zich over Philippus te ontfermen. Hij zei: ‘Je hebt een bad nodig, papa. We zullen vanavond tijdens het avondeten verder praten. Heb je trek in iets speciaals?’

‘Is er reebok?’

‘Zoveel je maar wilt. En er is wijn uit Attica.’

‘Dat zal Demosthenes leren.’

‘Dat zal Demosthenes leren, papa!’ riep Alexander en hij rende naar de keuken om erop toe te zien dat alles tot in de puntjes werd verzorgd.

Aristoteles bezocht de koning in de badkamer. Hij ging naast hem zitten om aan te horen wat Philippus hem te zeggen had terwijl de kamermeisjes diens schouders masseerden en zijn rug inzeepten.

‘Het is een versterkend bad met salie. Straks zul je je veel beter voelen. Hoe gaat het met je, Sire?’

‘Ik voel me gebroken, Aristoteles, en ik heb nog zoveel te doen.’

‘Als je maar een paar weken hier kon blijven, natuurlijk zou ik je je jeugd niet terug kunnen geven, maar met een goed zuiverend dieet, massages, thermale baden en oefeningen voor je been zou je je weer als herboren voelen. En dat oog... het is niet goed behandeld. Ik zal ernaar kijken zodra je wat tijd over hebt.’

‘Ach, ik kan me die luxe niet veroorloven en militaire dokters zijn wat ze zijn... In elk geval wil ik je bedanken voor het dieet dat je voor mijn soldaten bedacht hebt om de winter door te komen. Het heeft heel goed geholpen. Volgens mij heeft het veel soldaten het leven gered.’

De filosoof maakte een lichte buiging met zijn hoofd.

‘Ik zit in de problemen, Aristoteles,’ ging de koning verder, ‘en ik heb je advies nodig.’

‘Zeg het maar.’

‘Ik weet dat je het er niet mee eens bent, maar ik ben in het gebied van de zee-engtes de bezetting aan het voorbereiden van alle steden die nog een band met Athene hebben. Perinthus en Byzantium zullen op de proef gesteld worden: ik moet weten aan wiens kant ze staan.’

‘Als je ze zult dwingen om te kiezen tussen jou en Athene, zullen ze voor de laatste kiezen en zul je geweld moeten gebruiken.’

‘Ik heb de beste militair ingenieur aangenomen die er op dit moment te vinden is en hij is ongelooflijke machines voor me aan het ontwerpen van wel negentig voet hoog. Het kost me kapitalen, maar het is de moeite waard.’

‘Mijn mening zal je toch niet van gedachten doen veranderen.’

‘Nee, dat is zo.’

‘En waarom vraag je me dan om advies?’

‘Voor de situatie in Athene. Mijn informanten zeggen me dat Demosthenes een pan-Hellenistische liga wil samenstellen om me te bestrijden.’

‘Dat is niet zo gek. In zijn ogen ben je de gevaarlijkste vijand en een bedreiging voor de onafhankelijkheid en de democratie van de Griekse steden.’

‘Als ik naar Athene had willen gaan, had ik dat allang gedaan. In plaats daarvan heb ik me beperkt tot het bestendigen van mijn heerschappij in de gebieden die onder directe invloed van Macedonië staan.’

‘Je hebt Olynthus met de grond gelijk gemaakt en...’

‘Ze hadden me boos gemaakt!’

Aristoteles haalde zijn wenkbrauwen op en verzuchtte: ‘Ik begrijp het.’

‘Nou, wat kan ik tegen die liga doen? Als het Demosthenes lukt, zal ik het leger op ze af moeten sturen.’

‘Voorlopig denk ik dat er geen gevaar dreigt. De tweedracht, de rivaliteit en de afgunst tussen de Grieken onderling zijn zo groot dat het op niets uit zal lopen, denk ik. Maar als je doorgaat met je agressieve beleid, bereik je daar alleen maar mee dat ze hun krachten zullen bundelen. Net als bij de invasie van de Perzen.’

‘Maar ik ben geen Pers!’ bulderde de vorst. En hij sloeg met zijn vuist op de rand van de badkuip en veroorzaakte een kleine storm.

Zodra het water en de koning weer wat gekalmeerd waren, ging Aristoteles verder: ‘Dat maakt niets uit: het is altijd al zo geweest dat als een macht de hegemonie heeft, alle andere zich samen tegen hem zullen keren. De Grieken zijn erg gehecht aan hun absolute onafhankelijkheid en ze zijn tot alles bereid om haar te behouden. Demosthenes zou in staat zijn om met de Perzen te onderhandelen, begrijp je? Voor de Grieken is het behoud van hun onafhankelijkheid belangrijker dan maatschappelijke verbondenheid of bloedbanden.’

‘Natuurlijk. Ik moet me zeker rustig houden en afwachten wat er gebeurt.’

‘Nee. Maar je moet wel weten dat elke keer dat je een militair initiatief neemt tegen Atheense bezittingen of bondgenoten, je je vrienden in die stad in moeilijkheden brengt. Ze zullen als verraders of als corrupt bestempeld worden.’

‘Sommigen zijn het ook,’ zei Philippus zonder een spier te vertrekken. ‘In ieder geval weet ik dat ik gelijk heb en dus zal ik mijn plannen doorzetten. Ik moet je wel om een gunst vragen. Je schoonvader is heer van Assus. Als Demosthenes met de Perzen gaat onderhandelen, zou hij er iets van af kunnen weten.’

‘Ik zal hem schrijven,’ beloofde Aristoteles. ‘Maar vergeet niet: als je vastbesloten bent je plannen op deze manier door te voeren, zul je vroeg of laat het verbond van Demosthenes tegen je krijgen. Of iets wat er op lijkt.’

De vorst zweeg en stond op. Terwijl de vrouwen hem afdroogden en schone kleren aandeden, zag Aristoteles dat zijn lichaam vol zat met recente littekens.

‘Hoe gaat het met mijn jongen?’ vroeg de koning op een gegeven moment.

‘Hij is een van de bijzonderste mensen die ik ooit in mijn leven ontmoet heb. Maar elke dag wordt het moeilijker hem onder controle te houden. Hij volgt alles wat je doet en laat merken dat hij het niet leuk vindt als hem verteld wordt wat hij moet doen. Hij wil zich onderscheiden, laten zien wat hij waard is. Hij is bang dat als het zijn beurt is, er voor hem niets meer te veroveren valt.’

Philippus schudde lachend zijn hoofd: ‘Als dat problemen zijn... Ik zal wel met hem praten. Maar voorlopig wil ik dat hij hier blijft. Hij moet zijn opleiding afmaken.’

‘Heb je de buste gezien die Lysippus van hem gemaakt heeft?’

‘Nog niet. Maar ze zeggen dat hij prachtig is.’

‘Dat is hij ook. Alexander heeft besloten dat alleen Lysippus hem voortaan mag portretteren. Hij was er erg van onder de indruk.’

‘Ik heb er al voor gezorgd dat er kopieën van gemaakt worden om cadeau te geven aan alle geallieerde steden zodat ze het publiekelijk tentoon kunnen stellen. Ik wil de Grieken laten zien dat mijn zoon is opgegroeid op de hellingen van de Godenberg.’

Aristoteles liep met hem mee naar de eetkamer, die nu eigenlijk meer op een eetzaal in een klooster leek. De filosoof had de eetsofa’s en de sierlijke tafels weg laten halen en een gewone tafel neer laten zetten met gewone stoelen eromheen, zoals te vinden in de huizen van armen of in een militair kamp. Hij vond dit beter passen bij de sfeer van studie en concentratie die in Mieza moest heersen.

‘Heb je gemerkt of hij al met meisjes bezig is? Het is tijd dat hij ermee begint,’ zei de koning terwijl ze door de gangen liepen.

‘Hij is erg gereserveerd, bijna verlegen. Maar er is dat meisje, ik geloof dat ze Leptine heet.’

Philippus fronste zijn voorhoofd: ‘Ga door.’

‘Er valt niet veel over te zeggen. Zij is hem zeer toegewijd, als was hij een godheid. En ze is zeker de enige vrouwelijke persoon die bij hem mag komen op elk uur van de dag of de nacht. Meer kan ik er niet over zeggen.’

Philippus streek door zijn stekelige baard: ‘Ik heb liever niet dat hij een bastaard bij die bediende verwekt. Misschien is het beter hem “gezelschap” te sturen dat van wanten weet. Zo krijgen we geen problemen en kunnen hem ook interessante dingen geleerd worden.’

Ze waren nu bijna bij de ingang van de eetkamer gekomen. Aristoteles stopte: ‘Ik zou het niet doen als ik jou was.’

‘Maar ze zou jullie tot geen enkele last zijn. Ik heb het over iemand met een uitstekende opvoeding en ruime ervaring.’

‘Daar gaat het niet om,’ wierp de filosoof tegen. ‘Alexander heeft je al zijn leermeester en de kunstenaar die zijn portret heeft gemaakt uit laten kiezen. Dat heeft hij toegelaten omdat hij van je houdt en omdat hij erg ontwikkeld is voor zijn leeftijd. Maar ik denk niet dat hij je toe zou staan verder in zijn privéleven in te grijpen.’

Philippus bromde iets onverstaanbaars en zei toen: ‘Ik heb honger. Wordt er hier nog gegeten of hoe zit het?’

Het was een vrolijke maaltijd en Peritas bleef onder de tafel op de botten van de reebok liggen knagen die iedereen op de grond gooide.

Alexander wilde alles weten over de Thracische veldtocht. Hij wilde weten hoe de wapens van de vijand eruitzagen, hoe er gevochten was, hoe hun dorpen en steden versterkt waren. En hij wilde weten hoe de twee vijandelijke koningen Cersobleptes en Teres hadden gevochten.

Op een gegeven uur, de bedienden waren al aan het afruimen, groette Philippus alle aanwezigen: ‘Sta me nu toe jullie te vragen ons te excuseren en goedenacht te wensen. Ik wil wat tijd met mijn zoon doorbrengen.’

Iedereen stond op, wenste ook goedenacht en trok zich terug. Philippus en Alexander bleven alleen in de grote lege zaal achter, tegenover elkaar gezeten bij het licht van de lantaarns. Het enige geluid dat te horen was, was dat van krakende botten onder de tafel. Peritas was gegroeid en had nu de tanden van een leeuw.

‘Is het waar dat je meteen weer vertrekt?’ vroeg Alexander. ‘Morgen?’

‘Ja.’

‘Ik hoopte dat je een paar dagen zou blijven.’

‘Dat hoopte ik ook, zoon.’

Een lange stilte volgde. Philippus gaf nooit uitleg over zijn beslissingen.

‘Wat ga je doen?’

‘Ik ga alle Atheense nederzettingen op het schiereiland van Chaeronea bezetten. Ik laat aanvalsmachines bouwen groter dan men ooit gezien heeft. Ik wil onze vloot in het gebied van de Straten hebben.’

‘Het graan voor Athene wordt door de Straten aangevoerd.’

‘Zo is het.’

‘Dat wordt oorlog.’

‘Dat hoeft niet per se. Ik wil dat ze me respecteren. Als er een pan-Hellenistische liga zal zijn, moeten ze begrijpen dat alleen ik daar de leider van kan zijn.’

‘Neem me met je mee, papa.’

Philippus keek hem in de ogen: ‘Het is nog niet het juiste moment, mijn jongen. Je moet je studie afmaken, je vorming, je training.’

‘Maar ik...’

‘Luister: je hebt een paar ervaringen opgedaan met een militaire veldtocht, je hebt moed en behendigheid in de jacht getoond en ik weet dat je heel goed met wapens om kunt gaan, maar geloof me, dat wat je eens het hoofd zult moeten bieden, zal duizend keer moeilijker zijn. Ik heb mijn mannen zien sterven van kou en ellende, ik heb ze vreselijk gewond helse pijnen zien lijden, hun ledematen aan stukken gereten. Ik heb andere te pletter zien vallen terwijl ze een muur aan het beklimmen waren en daarna in de nacht urenlang hun doodskreten gehoord voor het eindelijk stil werd.

En kijk naar mij, kijk naar mijn armen: het lijken wel de takken van een boom waaraan een beer zijn nagels gescherpt heeft. Ik ben elf keer gewond geraakt, ik ben kreupel gemaakt en ik ben halfblind... Alexander, Alexander, jij ziet de roem, maar oorlog is bovenal verschrikking. Het is bloed, zweet, uitwerpselen; het is stof en modder; het is honger en dorst, vrieskou en onverdraaglijke hitte. Laat mij al die dingen, zolang het nog kan, het hoofd bieden in jouw plaats. Blijf in Mieza, Alexander. Nog één jaar.’

De jongen zei niets. Hij wist dat op die woorden geen antwoord mogelijk was. Maar de trieste en beproefde blik van zijn vader vroeg hem om begrip en om van hem te blijven houden.

Buiten was ver weg het geluid van de donder te horen en gele flitsen verlichtten opeens de randen van grote donderwolken boven de donkere toppen van de Bermion.

‘Hoe is het met mama?’ vroeg Alexander opeens.

Philippus sloeg zijn ogen neer.

‘Ik heb gehoord dat je een nieuwe vrouw mee hebt genomen, de dochter van een barbaarse koning.’

‘Een Scythische leider. Ik moest het doen. En jij zult hetzelfde doen wanneer de tijd daar is.’

‘Ik weet het. Maar hoe is het nou met mama?’

‘Goed, naar omstandigheden.’

‘Nou, dan ga ik maar naar bed. Welterusten, papa.’ Alexander stond op en liep naar de deur, gevolgd door zijn hond. Philippus benijdde het dier dat zijn zoon gezelschap zou houden en in de nacht zijn ademhaling zou horen.

Het begon te regenen, eerst langzaam met grote druppels, daarna steeds harder. De koning, die alleen in de lege zaal was achtergebleven, stond ook op. Hij ging onder de zuilengang staan terwijl een verblindende bliksemschicht het grote binnenhof verlichtte. Even leek het dag en meteen daarna volgde een bulderende donderslag. Hij leunde tegen een zuil en bleef in gedachten verzonken naar de stortregen kijken.

17

Alles ging precies zoals Aristoteles het voorzien had: Perinthus en Byzantium voelden zich met hun rug tegen de muur gezet en sloten zich bij Athene aan. Philippus’ antwoord was de belegering van Perinthus aan de zuidelijke oever van de Hellespont. De stad was op een kaap gebouwd en een landengte verbond haar met het continent.

Philippus had zijn kamp op een heuvel opgezet, waarvandaan hij alles goed kon overzien. Elke avond riep hij zijn generaals voor een vergadering bijeen: Antipater, Parmenio en Cleitus. Deze laatste werd ook wel de Zwarte genoemd, niet alleen door zijn donkere haar, ogen en vrij donkere huid, maar ook omdat hij vaak donker keek. Hij was wel een uitstekend officier.

‘Hebben ze besloten zich over te geven of niet?’ vroeg hij terwijl hij de tent binnenliep en bleef staan.

‘Nee,’ zei Parmenio. ‘Volgens mij zijn ze het ook helemaal niet van plan. De stad is over land niet te bereiken door onze loopgraven, maar ze wordt vanaf zee bevoorraad door de vloot van Byzantium.’

‘En wij kunnen daar niets aan doen,’ zei de Zwarte weer. ‘We hebben de zee niet in onze macht.’

Philippus sloeg met zijn vuist op tafel. ‘Het zal me een zorg zijn of de zee in onze macht is of niet!’ schreeuwde hij. ‘Over een paar dagen zijn mijn aanvalstorens klaar en zal ik de stadsmuur neerhalen. Dan wil ik weleens zien of ze nog zo moeilijk zullen doen!’

De Zwarte schudde zijn hoofd.

‘Heb je daar soms iets tegen?’

‘Nee, nee. Het is alleen dat het me op die manier ook niet eenvoudig lijkt.’

‘O nee? Luisteren jullie dan maar eens goed naar me: ik wil dat die vermaledijde bouwsels maximaal binnen twee dagen klaar zijn, ook al moet ik iedereen daarvoor een schop onder z’n kont geven. Het kan me niet schelen of het de hoofdingenieur is of de timmermansleerling. Hebben jullie het goed begrepen?’

‘We hebben het heel goed begrepen, koning,’ antwoordde Antipater met zijn gebruikelijke geduld.

Philippus’ woede kon in sommige situaties wonderen doen. Binnen drie dagen begonnen de bouwwerken piepend en krakend aan hun weg naar de stadsmuur.

Het waren zelfrijdende torens, die hoger reikten dan de bolwerken van Perinthus. Ze werkten volgens een systeem met tegenwichten en elke toren kon honderden soldaten, katapulten en stormrammen bevatten.

De belegerden begrepen wat hun te wachten stond en de gedachte aan wat er met Olynthus gebeurd was, dat door de woedende koning in de as was gelegd, zette hen tot nog meer inspanningen aan. Ze groeven gangen en staken de torens in brand tijdens een nachtelijke aanval. Philippus liet ze weer opbouwen en liet op zijn beurt gangen graven om de fundamenten van de stadsmuur te ondermijnen terwijl de stormrammen zonder ophouden er dag en nacht tegenaan beukten. De hele stad schudde onder het oorverdovende lawaai van de slagen.

Uiteindelijk bezweek de muur, maar de Macedonische generaals wachtte toen een onaangename verrassing. Antipater, de oudste en meest gerespecteerde generaal, mocht de koning het slechte nieuws gaan brengen.

‘Sire, de muur is bezweken, maar ik raad je af de infanterie aan te laten vallen.’

‘O? En waarom dan niet?’

‘Kom zelf maar kijken.’

Philippus ging naar een van de torens toe, klom helemaal naar boven en keek sprakeloos naar het schouwspel achter de neergehaalde muur: de belegerden hadden de rij huizen op het eerste terras van de stad met elkaar verbonden zodat ze een tweede stadsmuur vormden. Omdat Perinthus helemaal uit terrassen bestond, was het duidelijk dat dit tot in het oneindige door kon gaan.

‘Verdomme nog aan toe,’ gromde de koning terwijl hij weer naar beneden klom.

Hij sloot zich op in zijn tent en vrat zich dagenlang op. Hij dacht na over een oplossing voor de onmogelijke situatie waarin hij zich gemanoeuvreerd had, maar er kwam nog meer slecht nieuws. Zijn gehele generale staf kwam het hem vertellen.

‘Sire, de Atheners hebben tienduizend huursoldaten onder de wapenen geroepen met het geld van de Perzische bestuurders van Klein-Azië. Ze hebben ze in Perinthus aan land laten gaan,’ vertelde Parmenio.

Philippus boog zijn hoofd. Dat waar Aristoteles zo bang voor was geweest, was nu helaas gebeurd: Perzië had zich tegen Macedonië gekeerd.

‘Het ziet er slecht uit,’ zei de Zwarte, alsof de situatie zo niet al erg genoeg was.

‘En dat is niet alles,’ ging Antipater verder.

‘Wat nu weer?’ schreeuwde Philippus. ‘Moet ik jullie de woorden soms uit de keel trekken?’

‘Als je het echt weten wilt,’ zei Parmenio weer. ‘Onze vloot ligt vast in de Zwarte Zee.’

‘Wat?’ schreeuwde de koning nog harder. ‘En wat had onze vloot in de Zwarte Zee te zoeken?’

‘Ze wilde een konvooi onderscheppen dat graan naar Perinthus vervoerde, maar helaas hebben de Atheners het gemerkt en hebben ze ’s nachts onverwachts hun vloot verplaatst en de monding van de Bosporus geblokkeerd.’

Philippus viel op een stoel neer en liet zijn hoofd in zijn handen zakken.

‘Honderddertig schepen en drieduizend mannen,’ mompelde hij. ‘Ik mag ze niet kwijtraken. Ik mag ze niet kwijtraken!’ schreeuwde hij terwijl hij opeens opstond en met grote passen door de tent liep.

Intussen kraaide de Atheense bemanning al victorie op hun schepen in de Bosporus en elke avond ontstaken ze tegen het schemeruur vreugdevuren in vuurkorven en verspreidden ze het schijnsel van de vlammen met hun glimmende schilden, zodat de Macedonische schepen niet van het donker zouden profiteren om langs de blokkade te komen. Wat ze niet wisten, was dat als Philippus in de val zat en er met geweld niet uit kon komen, hij terugviel op zijn sluwheid, wat hem nog gevaarlijker maakte.

Op een nacht zag de commandant van een Atheense trireem die langs de westelijke oever van de Straat surveilleerde, een sloep stroomafwaarts varen. De boot voer zo dicht mogelijk langs de oever om niet opgemerkt te worden.

De commandant gaf bevel het licht van de vuurkorf op de oever te richten. De sloep werd meteen zichtbaar onder de heldere straal die door het schild vol op de boot viel.

‘Blijf waar je bent of ik breng jullie tot zinken!’ beval de officier. Hij vroeg de roerganger naar stuurboord te draaien en de grote bronzen punt van de voorsteven langszij het kleine schip te brengen.

De inzittenden van de sloep hielden doodsbenauwd stil. Toen de Atheense commandant hun opdroeg naar hem toe te komen, roeiden ze naar het Griekse schip en klommen aan boord.

Er was iets vreemds in hun gedrag en hun uiterlijk; toen ze hun mond opendeden, had de Atheense officier geen twijfels meer: het waren beslist Macedoniërs en geen Thracische vissers zoals ze hadden willen doen geloven.

Hij liet ze fouilleren en om de nek van een van hen vond hij een leren etui dat een bericht bevatte. Dit was zeer zeker een fortuinlijke nacht! Hij liet een van zijn mannen licht bijschijnen en las de boodschap.

Philippus, koning der Macedoniërs, aan Antipater.

Gegroet, luitenant-generaal!

Er doet zich een kans voor op een glansrijke overwinning op de Atheense vloot die de Bosporus doorkruist. Laat honderd schepen vanaf Thasos naderen en sluit de zuidelijke uitgang van de Hellespont af. Ik zal mijn vloot vanuit het noorden af laten zakken zodat ze tussen ons klem komen te zitten. Ze zullen niet kunnen ontsnappen. Je moet de eerste nacht van de nieuwe maan bij de monding van de Straat zijn.

Pas goed op jezelf.

‘Alle goden in de hemel!’ riep de commandant uit zodra hij het bericht gelezen had. ‘We hebben geen tijd te verliezen.’

Hij liet onmiddellijk rechtsomkeert maken en op volle kracht naar het midden van de Straat roeien waar het vlaggenschip voor anker lag. Hij ging aan boord en vroeg om een onderhoud met de scheepscommandant, een oude en zeer ervaren officier die luisterde naar de naam Phokion, en overhandigde hem het onderschepte bericht. De officier las het snel door en gaf het toen aan zijn scriba, een zeer bekwaam man die jaren voorzitter van de volksvergadering in Athene was geweest.

‘Ik heb in ons archief andere brieven van Philippus gezien. Dit is zeker zijn handschrift. Ook het zegel is van hem,’ voegde hij er nog aan toe, na het document uitvoerig bestudeerd te hebben.

Even later liet de scheepscommandant vanaf de voorsteven van het vlaggenschip met een schild lichtsignalen seinen naar alle schepen van de vloot dat ze zich terug moesten trekken.

Na drie dagen kwamen ze bij Thasos aan om te ontdekken dat er geen spoor van Antipaters vloot te bekennen was, ook omdat er nooit zo’n vloot bestaan had. Ondertussen had de koninklijke vloot rustig de Bosporus en de Hellespont af kunnen zakken en in een veilige haven toevlucht kunnen vinden.

In een van zijn oraties tegen Philippus had Demosthenes hem eens ‘de vos’ genoemd. Toen deze laatste te weten kwam wat er gebeurd was, besefte hij dat die benaming meer dan toepasselijk was.

De Macedonische vorst verliet aan het begin van de herfst het bezette Perinthus en marcheerde naar het noorden om de Scythische stammen af te straffen die geweigerd hadden hem versterking te sturen. Hij versloeg en doodde hun koning Atheas, die ondanks zijn negentig jaar het slagveld op was gegaan.

Op de terugweg werd Philippus’ leger aangevallen door de meest woeste Thracische stam, de Triballiërs. Het was al hartje winter en hij leed zware verliezen, waardoor hij zijn hele oorlogsbuit achter moest laten. De koning raakte zelf ook gewond en slaagde er ternauwernood in zijn soldaten naar hun vaderland terug te brengen door zich al vechtend een weg te banen.

Hij keerde gebroken door de inspanningen naar het paleis in Pella terug. De wond aan zijn been veroorzaakte helse pijnen; hij was volkomen opgebrand en haast onherkenbaar geworden. Maar dezelfde dag nog riep hij de Raad bijeen en liet zich inlichten over wat er tijdens zijn afwezigheid in Griekenland en Macedonië gebeurd was.

Geen enkel bericht was positief; als hij nog energie over had gehad, zou hij in razernij zijn uitgebarsten.

Hij besloot er echter een nachtje over te slapen. De volgende ochtend liet hij dokter Philippus bij zich komen en zei hem: ‘Kijk eens goed naar me. Hoe vind je dat ik eruitzie?’

De arts bekeek hem van top tot teen, zag de grauwe huidskleur, de uitgebluste blik, de schrale en gebarsten lippen, hoorde de gebroken stem. ‘Je kon er niet slechter uitzien, Sire.’

‘Nou, jij neemt ook geen blad voor de mond,’ zei de koning.

‘Je wilt toch een goede arts. Als je liever een huichelaar hebt, weet je wel waar je die kunt vinden.’

‘Ja, ja, je hebt gelijk. Moet je nu eens luisteren: ik ben bereid om elk brouwsel te drinken dat je voor me wilt maken, om mijn rug en mijn nek door je masseurs te laten pijnigen, om je klisteerspuiten in mijn kont te verdragen, om zolang je wilt stinkende vis te eten in plaats van rundergebraad en om bronwater te drinken tot er kikkers in mijn buik rondzwemmen, maar in godsnaam, zorg ervoor dat ik weer de oude word. Aan het begin van de zomer wil ik weer zo hard als een leeuw kunnen brullen dat ze me in Athene en weer terug kunnen horen.’

‘En zul je dan doen wat ik zeg?’ vroeg de arts wantrouwig.

‘Ik zal doen wat je zegt.’

‘En je zult mijn medicijnen en aftreksels niet tegen de muur gooien.’

‘Dat zal ik niet doen.’

‘Kom dan mee naar mijn praktijk zodat ik je kan onderzoeken.’

Enige tijd later liep Philippus op een rustige lenteavond, zonder zich aan te laten kondigen, de vertrekken van de koningin binnen. Olympias, die door de kamermeisjes gewaarschuwd was, wierp snel een blik in de spiegel en liep hem tegemoet. ‘Ik ben blij te zien dat je weer de oude bent. Kom binnen, ga zitten. Het is voor mij een eer de koning van de Macedoniërs in deze kamers te ontvangen.’

Philippus nam plaats en bleef een tijdje met neergeslagen ogen zitten.

‘Moet je nou zulke vormelijke taal gebruiken? Kunnen we niet als twee mensen praten die al jaren met elkaar getrouwd zijn?’

‘Met elkaar is niet zo toepasselijk,’ antwoordde Olympias.

‘Jouw tong is scherper dan een zwaard.’

‘Dat komt omdat ik het zonder zwaard moet doen.’

‘Ik ben gekomen om met je te praten.’

‘Ik luister.’