Boele P. Ytsema

Authentiek

De zoeker en het verlangen

www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

ISBN 978 90 211 4285 2

© 2010 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 211 4265 4

Voor mijn kinderen
Hannah, Judith, Poppe

O mijn God, Gij zegt ‘ga’ en ik ga,

Gij zegt ‘ga’ en ik ga, laat mij niet alleen,

wees het woord in mijn vlees en de geest om mij heen,

wees de adem waaruit ik ontsta.

W. BARNARD

Welkom lezer

Lezer welkom! Voor het eerst of opnieuw. Gaan wij elkaars reisgenoot worden? Ik hoop het van harte, want voor reisgenoten schreef ik dit boek. Daarmee vertel ik je meteen het belangrijkste dat je van dit boek moet weten: het is een reisverslag. Of beter gezegd: het zijn verschillende reisverslagen.

Ik ben een twijfelaar en een zoeker. Ja, ook een gelovige, maar toch vooral een twijfelaar en een zoeker. Net als jij waarschijnlijk – waarom lees je anders een boek over de zoeker en het verlangen? Hoe ik zelf een twijfelaar werd, vertelde ik in Van de kaart. Dat verhaal doe ik hier niet over. Ik kan je wel vertellen dat het schrijven van dit boek veel moeilijker was dan het schrijven van dat eerste boek. Want dat ging over het verleden, maar dit boek gaat over mijn huidige zoektocht. Verwacht dus geen makkelijk boek.

Hoewel het boek een begin en een einde heeft en, als ik zo vrij mag zijn, ook nog een goede samenhang, moet je het niet als een voltooid boek beschouwen. Tijdens het schrijven moest ik mezelf steeds weer een halt toeroepen. De reizen die ik maakte voor dit boek zijn verkenningsreizen. Elk hoofdstuk van deel II zou de opmaat voor een nieuwe reis en dus een nieuw boek kunnen zijn.

Als wij reisgenoten worden, dan zal mijn verhaal raken aan jouw verhaal. Naar jouw verhaal ben ik ook nieuwsgierig. Daarom nodig ik je van harte uit om dat te vertellen op de community Tochtgenoten (www.tochtgenoten.nl).

Ten slotte. Ik schreef het boek hoofdzakelijk op twee plekken: in oktober 2009 schreef ik twee weken in Zuid-Zweden en in januari en februari 2010 werkte ik in een huisje aan de rand van het Markermeer (Lelystad Haven). De sporen van deze plekken vind je soms terug in het boek.

Nedergård / Groningen / Lelystad Haven

februari 2010

Aanloop

1. Zoekend Geloven

De Heer heeft mij gezien en onverwacht

ben ik opnieuw geboren en getogen.

HUUB OOSTERHUIS

Dit boek gaat over zoeken. En over geloven. Wie die twee woorden samenvoegt, leest ‘zoekend geloven’ en dat zijn woorden die me vertrouwd en dierbaar zijn. Als mensen mij vragen of ik gelovig ben, is dit mijn antwoord: Jazeker, ik ben gelovig – ik ben een zoekende gelovige. In dit boek is deze zoeker aan het woord – ik – en ik ben in gesprek met andere zoekers – jij. Een persoonlijk verslag van mijn zoektocht dat ik schrijf in de hoop dat andere zoekers herkenning vinden en zo nieuwe moed om verder te gaan.

Wat is dat, zoekend geloven?

Misverstanden opruimen

Is zoekend geloven een fase in geloven? Eerst zoek je en weet je het allemaal niet zo zeker, eerst moet je nog ontdekken en leren, maar dan groei je steeds verder, totdat het zoeken voorbij is. Je weet het nu zeker: je hebt het gevonden of – een geliefde religieuze omschrijving – je bent gevonden. Zoekend geloven is dan de eerste klas van de geestelijke leerschool en ‘zeker weten’ is de hoogste klas. In dat geval is zoekend geloven niet iets waar je trots op hoeft te zijn, het laat immers vooral zien wat je nog niet bent: een vinder, een gevondene, een… gelovige. Wat je daarvan scheidt, is slechts tijd en hard werken: je moet nog beter zoeken, nog meer bidden, nog harder geloven.

Of is zoekend geloven te begrijpen als een beetje geloven? Soms wel, soms niet. Je gelooft wel dat er iets is, maar hoe en wat weet je niet. Het voltooid deelwoord ‘zoekend’ kan dan ook vervangen worden door twijfelend of aarzelend. Het doet denken aan mensen die niet zo sterk in het leven staan, die altijd aarzelen, aan alles twijfelen en geen besluiten kunnen nemen. Nooit helemaal volwassen geworden, mannen en vrouwen zonder ruggengraat. ‘Bandenschoppers’ zou mijn vader ze noemen: mensen die steeds weer rond een potentiële aankoop lopen met woorden als ‘Dit lijkt me wel een autootje voor mij’, maar tot kopen komen ze nooit. Zijn zoekende gelovigen een soort geestelijke bandenschoppers? Proeven aan religie zonder overgave? Ruiken aan traditie zonder loyaliteit? Spelen met spiritualiteit zonder ooit de vrijblijvendheid op te geven?

Nee, ik denk dat beide zienswijzen misverstanden zijn. Zoekend geloven is geen fase in de ontwikkeling van aarzelend geloven naar zeker weten en evenmin een vorm van geestelijke onvolwassenheid. Zoekend geloven is geloven dat open staat voor verrassingen en daarom een zeer volwassen manier van geloven. Zoekend geloven neemt geen bezit van God en leeft in het besef dat het ook altijd anders zou kunnen zijn. Zoekend geloven kijkt niet weg van vragen en twijfel, maar heeft de moed kwetsbaar te zijn.

Steeds vaker denk ik dat zoekend geloven voor mij persoonlijk iets heeft van een pleonasme: wat zou geloven anders zijn als het niet zoeken is? Wat zou het geloven anders moeten zijn als het niet een open houding is? Ook in de Bijbel wordt de gelovige vaak geschetst als iemand die op zoek is naar God, niet als degene die God ‘op zak’ heeft. Als de monnik Anselm Grün zegt dat ‘een monnik niet iemand is die God al gevonden heeft, maar een mens die Hem zijn hele leven lang zoekt’, dan zal dat toch zeker voor elke gelovige gelden.[1]

Ik kom nog even terug op dat woordje fase. Ik zei: het is geen fase in de ontwikkeling van aarzelend geloven naar zeker weten. Dat is het deel waarvan ik behoorlijk zeker ben. Vaak gaat geloven als ‘zeker weten’ juist aan dit zoeken vooraf. Dat is in ieder geval mijn verhaal. Ik heb dat verhaal verteld in mijn eerste boek, Van de kaart. Manifest van een gepassioneerde twijfelaar.[2] Veel lezers vertelden mij dat ze die volgorde herkenden: eerst zeker weten, toen de crisis van de twijfel en daarna zoekend geloven. Ik beschreef in mijn boek zoekend geloven daarom als het geloven dat volgde op de crisis van de twijfel. Die plotselinge, vreselijke twijfel had alle zekerheden onttroond. En als alle grote woorden zijn gesneuveld en de ‘Kathedraal van Zeker Weten’ is ingestort, dan volgt er een tijd van zoeken. Als je dus toch van een fase wilt spreken, dan is het een fase die volgt op het zeker weten en de twijfel.

Wie deze geschiedenis persoonlijk herkent, weet dat restauratie of herbouw van de oude zekerheden en restauratie van de Kathedraal van Zeker Weten dan geen optie meer is. Als er iets op volgt, dan moet het wat anders zijn. En ik geloof inderdaad dat er iets nieuws op gaat volgen, zij het dat ik persoonlijk nog niet weet wat. Het zal een geloven moeten zijn dat onze geschiedenis als twijfelaars en zoekers voluit serieus neemt, zoveel is duidelijk. Maar hoe? Wat? We zullen geduld moeten oefenen.

Er is nog een tweede reden om ‘zoekend geloven’ toch als een fase te zien. Maar dan moeten we kijken naar het grotere plaatje, voorbij jou en mij. Er lopen namelijk wel heel veel zoekers rond in onze tijd. Opvallend veel, als je het mij vraagt. In sommige kranten werd het een hype of een modeverschijnsel genoemd. Ik geloof dat het veel meer is dan dat. Zou het niet een tijdverschijnsel kunnen zijn, een fase in de geschiedenis? Dat lijkt te kloppen: talloze gelovigen vielen in de afgelopen veertig jaar (tot op de dag van vandaag) uit de bolwerken van weleer en verloren hun geloof – geloof, let op het zelfstandig naamwoord! En dat gebeurde niet omdat ze dat zo leuk vonden. Verlies is doodeng en twijfelen is een hele ernstige crisis. Maar heel veel van deze mensen hielden niet zomaar op met geloven – geloven, let op het werkwoord! Mensen bleven geloven, maar konden dat niet meer onderbrengen in een leer of een instituut. Ze gingen dolen, zoeken. Velen werden de zoekers waarover we het hier hebben. Anderen vonden een nieuw ‘thuis’ in andere religieuze tradities.

De huidige snelheid en omvang van de ontkerkelijking en secularisatie zijn allebei historisch uniek en duiden, wat mij betreft, op veel ingrijpender veranderingen ‘achter de schermen’. Mensen staan anders in het leven, nemen de dingen anders waar, denken en voelen anders dan pakweg dertig en veertig jaar geleden. Niet een beetje anders, nee: radicaal anders. Die verandering wordt postmodernisme genoemd.

Dat deze radicaal andere manier van denken en waarnemen ook de gelovende mens raakt, is dan te verwachten. Die snelle verandering heeft mensen geestelijk ‘ontheemd’ en vervreemd. Het bekende verhaal klopt plotseling niet meer met het leven zoals het zich aan ons toont. Geloven op de oude manier lukt niet meer, maar een alternatief voor dat ontmantelde, oude vertrouwde geloof is er ook nog niet. Zo’n crisis meldt zich in ontregelende, existentiële twijfel. En nogmaals: de historische omvang van dit proces doet vermoeden dat het een historische fase is, een transitietijd.

Ik sprak over de veranderingen die het postmodernisme met zich meebrengt al in mijn eerste boek en ook in dit boek zal het opnieuw ter sprake komen. Toch zijn mijn boeken niet bedoeld als een analyse van die veranderingen zelf. Daartoe voel ik mij niet bevoegd of in staat. Wel wil ik, uitgaande van die ingrijpende veranderingen, proberen de zoektocht naar het nieuwe denken te volgen en, waar mogelijk, te helpen. De twijfelaar en de zoeker markeren die verschuivingen en lijden eraan. Ongezocht en ongewild zet het hen op het spoor van zoekend geloven. Hen, de zoekers en de twijfelaars, wil ik bijstaan en een hart onder de riem steken. Zij zijn geen drop outs of losers, zij blijken de voorhoede van een nieuwe generatie. Daarom in mijn eerste boek aandacht voor de twijfelaar. En daarom in dit boek de spotlights op de zoeker. En net als in dat boek: de zoeker ben ik zelf.

Twijfel zaaien of twijfel oogsten

Sinds het verschijnen van Van de kaart, lijkt mijn naam te rijmen op het woordje twijfel. Het satirische goedgelovig.nl meende zelfs het woord Ietsisme met een Y te moeten schrijven: Ytsisme. In menig discussie over twijfel werd mijn naam gescandeerd en ik had de twijfelachtige eer hier en daar geïntroduceerd te worden als de ‘twijfelende dominee’. Ik geef toe: het was goed voor mijn ego, maar ik betwijfel of dat de bedoeling was van deze geuzennaam. Hoewel ik geen dominee ben, liet ik mij deze titel aanvankelijk wel aanleunen, om meer dan de streling alleen. Ik wilde immers de bezinning over twijfel op gang brengen, ik wilde twijfel uit de taboesfeer halen en haar de plaats hergeven die haar toekomt. Ik wilde graag een hoopvol verhaal vertellen bij de twijfel van vandaag. En dat leek zo te gebeuren.

Want twijfelen is geloven, zo had ik verteld – dat was het in de Bijbel al en in onze postmoderne tijd meer dan ooit. Twijfelen is een manier van geloven die mensen helpt om echt van onecht te scheiden en inzichten van hoofd naar hart te laten zakken. Twijfelend maken wij ons de dingen eigen.

Bovendien melden de verandering van ons levensgevoel en de verschuivingen in ons begrip van waarheid zich ook als twijfel. Twijfel aan het bestaande, twijfel aan de zekerheden, twijfel aan de waarheden, twijfel aan de instituten die de waarheden bewaren. Daarom had ik in Van de kaart de twijfelaar geëerd, als een gepassioneerd mens, als een profeet en zelfs als een pionier. In de twijfel worden de pioniers geboren die ons helpen de weg te vinden naar een nieuwe tijd.

Maar de discussie (die tot mijn blijde verrassing ook volop binnen kerkelijke kring werd gevoerd) leek gaandeweg te suggereren dat ik een pleitbezorger van de twijfel ben. Ik zou haar warm aanbevelen en zo de twijfel bovendien zaaien. ‘Schande!’ riep een enkeling mij toe. En dus gingen velen de strijd aan met mijn veronderstelde agenda van twijfelzaaierij – het was tijd voor een tegenoffensief.[3] Mensen gingen vertellen hoe belangrijk het was om vooral niet te twijfelen en dat ik twijfel wat al te mooi en heroïsch afschilderde. Recensenten meenden dat ik het geloof van de zekerweters (en dus ook mijn eigen geschiedenis) veel te kil en krampachtig afschilderde met de kennelijke reden om daarna de twijfel als de ultieme verlossing te prediken. Het woord ‘missionaris’ viel zelfs in dit verband: ik bleek een vrijzinnige missionaris, een advocaat van de duivel, een vertegenwoordiger van de twijfel.[4] Opnieuw: goed voor mijn ego, maar slecht voor het debat.

De critici zaten ernaast.[5] Ik voerde geen pleidooi voor de twijfel en heb dat nooit gedaan. Wat ik wel deed (en wat er op kan lijken voor een oppervlakkige waarnemer) is de twijfelaar feliciteren, de twijfelaar een spiegel voorhouden en hem vertellen van zijn passie, zijn woede, zijn zoektocht. Zo heb ik de twijfelaar willen eren als een dapper en moedig mens, zonder de twijfel te verheerlijken. De twijfel zelf is immers zo begerenswaardig niet. De twijfel brengt onrust, paniek, pijn. Wie zou daar eufoor over willen zijn? Ik verkondigde geen twijfel, maar constateerde haar en nam haar als uitgangspunt. Wie oog in oog met de twijfel staat, kan haar niet ontkennen; dat had ik tenslotte zelf aan den lijve ondervonden. En ik vertelde dat dat ook niet hoeft.

Ik ontmoette in Van de kaart eenvoudigweg de twijfelaar en sprak hem aan. Twijfelaars wordt vaak toegeroepen dat ze beter hun best moeten doen, dat ze zich zouden moeten afkeren van de twijfel, dat ze harder zouden moeten bidden… Ik vertelde hen wat anders. Omdat ik zelf ooit zo’n twijfelaar was en omdat ik zelf wegen had gevonden die mij aan die twijfel voorbij brachten, zonder de vragen geweld aan te doen, wilde ik naast de twijfelaar staan en hem en haar zeggen: ‘Het is goed zo. Hou nu maar even op met vechten tegen de twijfel, laat je niets wijsmaken over beter je best doen. Jij hebt er immers heel hard tegen gevochten, jij hebt hier voor weg willen lopen, je hebt het nooit gezocht of gewild. De twijfel heeft je ingehaald. Jij moet niet terugkeren, jij moet juist verder trekken! Er ligt een prachtig nieuw en onbekend land voor je.’

Ik probeerde de twijfelaar bij zijn eigen passie, woede en verlangen te brengen, ik wilde de twijfelaar in de spiegel laten kijken en in zijn eigen spiegelbeeld de trekken van de profeet laten herkennen. Hoe verrassend is dat! En ik wilde hem uitdagen vooral verder te gaan. Nee, niet terug te keren, maar verder te gaan, want dan wordt de twijfelaar een pionier. En pioniers hebben we hard nodig.

Mijn uitgangspunt was de twijfel; mijn reisgenoot de twijfelaar. Wie niet twijfelde, hoefde zich van mijn boek niets aan te trekken, voor hem was het niet geschreven. Bovendien: wie niet twijfelde, had van mijn boek ook niets te vrezen – hij zou het toch niet herkennen. Wie zegt niet te twijfelen en toch boos wordt op mijn verhaal, mag zich afvragen of de boosheid niet juist toch herkenning verraadt. Intussen staat het iedereen vrij om het te lezen en erover te schrijven, maar ik herhaal met nadruk: voor mensen die niet twijfelen was Van de kaart niet geschreven. Of het moest al zijn dat iemand een twijfelaar in zijn directe omgeving kende en het boek wilde gebruiken om te begrijpen wat er gebeurt.

De zoeker centraal

Daarom zeg ik met enige nadruk: dat geldt ook voor dit nieuwe boek. Nu staat niet de twijfelaar centraal, maar de zoeker. Het zal je niet verbazen dat het vaak dezelfde is. De zoeker twijfelt aan veel en de twijfelaar is op zoek. Toch is de zoeker ook anders. De twijfelaar is vaak boos en opstandig, de twijfelaar is veelal in crisis. De zoeker is wel onrustig, maar niet (of niet meer) in crisis. Voor boosheid komt nu verlangen in de plaats. De blik verschuift van ‘achterom’ naar ‘vooruit’. Niet meer vechten tegen alles wat níet meer geloofd (want betwijfeld) wordt, maar nu op zoek naar dat wat wél geloofd of geleefd kan worden. Ja, dat laatste ook vooral. De twijfelaar worstelde met geloven, omdat dat stukliep op het leven. De zoeker zoekt vooral een weg in het leven. De zoeker is de twijfelaar die inmiddels de pionier is geworden waarop ik hoopte. Zei ik dat dit boek over geloven en over zoeken gaat – laat ik er dan met nadruk aan toevoegen dat het vooral over leven gaat. Een boek over leven. Niet over manieren van denken, maar over manieren van leven, niet over inzichten en theorieën, maar over verlangen en heelheid.

Voor zoekers is dit boek geschreven of voor hen die zoekers willen begrijpen. Niet iedereen is een zoeker (en dat hoeft ook niet). Dus is ook dit boek niet voor iedereen geschreven (en dat kan ook niet). Het boek gaat over geloven, over onrust, over verlangen, over ons vreemde gefragmenteerde leven. Maar steeds weer in het voetspoor van de zoeker: zij bepaalt de route. Ja: zij. Het had ook hij kunnen zijn (want ik ben het zelf), maar in dit boek is de zoeker een vrouw.

Het boek kent een Aanloop en twee delen. Ik vervolg straks eerst de Aanloop met een nadrukkelijke uitleg voor wie dit boek niet geschreven is (hoofdstuk 2). Ik hoop dat het je duidelijk maakt dat het boek wel voor jou geschreven is.

Daarna volgen we in het eerste deel de zoeker op de voet. We ontmoeten haar onrust in hoofdstuk 3. De onrust lijkt zijn bron te vinden in een meervoudig, gefragmenteerd leven en we gaan op zoek naar de oorzaken en gevolgen daarvan. Het zoeken blijkt gedreven te worden door verlangen – en dat zal dan ook de inhoud van het tweede deel zijn.

Maar vooraf willen we de zoeker beter leren kennen. Ze is een mooi mens die de moed heeft kwetsbaar te zijn. Hoofdstuk 4 portretteert in een intiem verhaal een oude apostel, die ook de moed moest vinden om kwetsbaar te worden: Petrus – of moeten we zeggen: Simon, de visser. Hij moest zijn eigen grenzen leren kennen. Wij kijken in dit hoofdstuk naar verborgen twijfel, de macht van wonden, de verslaving aan boosheid en de verlamming van leegte en verwarring.

De zoeker is geen heilige. Er dreigen voor haar ook valkuilen en daarover gaat hoofdstuk 5. We spreken over de verleiding van de hoogmoed, over de haast van de ketter, over het cynisme dat zich voedt met het verleden, over de hersenziekte die rationalisme heet en over de achterdeur van het relativisme. Ik ken ze allemaal uit persoonlijke ervaring.

Dan verschuift in deel twee de aandacht van de zoeker naar haar verlangen. Ze lijdt aan een gefragmenteerd leven en verlangt daarom naar eenvoud en heelheid, zo zullen we ontdekken. In deel twee krijgt dat verlangen woorden in de relatie tot de natuur (hoofdstuk 6), tot de ander (hoofdstuk 7), tot mezelf (hoofdstuk 8) en ten slotte in relatie tot God (hoofdstuk 9). Vier keer een verrassende reis door het landschap van ons verlangen. Vier keer een reis die aanleiding kan geven tot verder zoeken.

Reizen, dat lijkt het meest passende beeld voor de zoekende gelovige. Zij reist door het leven en zoekt daarin naar heelheid en eenvoud. In het laatste hoofdstuk (10) kijken we nog een keer om naar de reis die dit boek maakte en kijken we vooruit naar de reis die voor ons ligt – want wie dit boek leest, is niet klaar met zoeken, het zal pas het begin blijken te zijn.

Ten slotte: dit boek is geen theologisch boek en biedt daarom ook geen lange theologische uitwijdingen. Het is goed gebruik onder theologen om eerst een discussie in beeld te brengen, voordat hij zelf zijn standpunt vermeldt. Soms is dat zinvol, vaker is het een ijdel exposé van belezenheid dat aan het betoog niets toevoegt. Ik doe het in geen geval – al zal de goede verstaander soms een impliciete verwijzing ontdekken. Het boek is wel door een theoloog geschreven en dat zal ook zichtbaar zijn. Maar het is vooral geschreven door een zoeker die ooit twijfelaar was. Een zoeker naar een nieuw verhaal, een zoeker naar nieuw houvast. Het boek zal, als het enigszins is geslaagd, vooral uitdagen tot verder zoeken, zij het met wat meer richting dan daarvoor.

Ik wens je een goede reis!

* *

*

[1] Anselm Grün, God ervaren. Kampen, 2002, p. 15.

[2] Boele P. Ytsma, Van de kaart. Manifest van een gepassioneerde twijfelaar. Zoetermeer, 2009.

[3] Wim Rietkerk, ‘Tijd voor een tegenoffensief tegen de moderne geloofstwijfel’, in: Nederlands Dagblad (22 augustus 2009).

[4] Reinier Sonneveld, ‘Het sensationele van de orthodoxie’, in: Nederlands Dagblad (29 augustus 2009).

[5] Zoals ik in antwoord op Sonneveld en Rietkerk betoogde in het Nederlands Dagblad van 2 september 2009: ‘Onbetwijfelde geloofskernen niet nodig’.