Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Geert de Koning

Derde druk 2008

ISBN 978 90 211 4400 9

NUR 749

© 2007 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Oog-opener

Een verhaal uit Amerika, het land van de uitbundige rouwcultuur:

Het gebeurde bij de uitvaart van een oudere meneer die veel betekend had in het leven. Hij had veel vrienden en veel vijanden gemaakt, veel goeds gedaan en veel mensen van zich vervreemd, en zich op het laatste nippertje verzoend met zijn enige zoon.

Bij de ingang van de aula stond een bediende van de uitvaartonderneming met een doos vol gekleurde brillen. Niemand gaat blanco een uitvaartaula binnen, was de achterliggende redenering. Iedereen draagt een beeld van de overleden man met zich mee naar binnen. De vraag was: hoe wil ik deze laatste keer op hem en zijn leven en daden terugkijken. Zoekt u een bril uit de doos. Een rode om nog steeds nijdig te blijven, een groene voor de verzoening, een blauwe voor de afstandelijkheid, een oranje voor de voldoening dat ook hij het moest afleggen. En zo zat het gezelschap in de aula rond te kijken. Gekleurd.

Inhoud

Inleiding

Het schandaal van de dood

Inleiding

Denken over sterven en dood heeft voor mij de laatste jaren iets vervreemdends gekregen. De tijd van verstandelijke redenering en afstandelijke houding in je jonge jaren, maakt plaats voor een tijd van opgedrongen verlegenheid. Ik heb er in deze fase van mijn leven, uiteraard steeds vaker geconfronteerd met sterven en dood, een redelijk verwarrend gevoel bijgekregen. Ik merk het, wanneer ik voor een uitvaartplechtigheid nog even ga kijken naar het opgebaarde lichaam van de gestorven medemens. Ik sta hier, de man of de vrouw ligt daar, maar waar is hij of zij eigenlijk? Elke herkenning is aangetast, is verstild en vreemd. Hetzelfde gevoel hebben we, wanneer we naar een film kijken en plotseling stopt de camera: we krijgen een ‘still’ te zien. Een film van onechtheid gaat over het beeld heen. Als je wat ouder wordt, ga je die vervreemding ook beleven in je eigen omgaan met dood en sterven. Dus ga je er ook anders over schrijven. Niet meer volgens een van te voren bepaald stramien. Elke dood heeft nu voor mij zijn eigen kleurenpalet, net als elk leven. Ik weet nog welke kleur er bij de dood paste van vader en moeder en van tante Nella en oom Leendert. En het heldere blauw van de dood van opoe, het zware paars van de dood van mijn verongelukte broer. Ik merk dat het nietszeggende zwart begint te verdwijnen. We kleuren gebeurtenissen en herinneringen in en geven ze daardoor een plaats in onze bonte belevingswereld. Zonder zo’n bont palet kan ik niet meer over de dood schrijven. En er komt nog bij dat de kleuren op het palet wat in elkaar vloeien en soms onherkenbaar verdonkeren.

En je krijgt er steeds nieuwe kleuren bij, want schrijven over de dood doe je immers niet zonder levende herinneringen aan te spreken, verdriet en verhalen van mensen die het meemaakten op te roepen. Zwaar gaan de eigen ervaringen aan ziek- en sterfbedden wegen. Je doet veel informatie en binding op tijdens de voorbereidingen van de uitvaart, de ontmoetingen en de gesprekken met de familieleden over hun ervaringen met de gestorvene. Al die ervaringen laten een kleurschakering op je palet achter. Wat een verschil, of je bij het rouwproces betrokken bent van ouders die hun kind moesten afstaan, of dat van mensen die zelf al op leeftijd zijn gekomen en die een stokoude vader of moeder, broer of zuster weg moeten brengen. Een sterfgeval van een jong mens die door een noodlottig ongeluk omkomt of het sterfgeval van een stumper die dertig jaar bedlegerig is en uitgaat als een kaars. Die uitersten zijn emotioneel en rationeel niet te vergelijken. Maar in alle gevallen zijn er getroffen mensen, is er verdriet en zorg, verwijt, wanhoop en soms instorting van het gewone leven.

Ik wil die pluriforme vervreemding proberen te beschrijven, in verschillende kleuren en met verschillende brillen op. Niet strak beredenerend, dus in afgepaalde hoofdstukken en rubrieken. Ik wil proberen door mengen en accentueren een wat ander beeld te scheppen: kan het spreken over dood en rouw en de activiteiten rond de uitvaart niet wat opener, alternatiever, relativerender, minder ‘automatisch’? Moeten we als moderne mensen ons beeld van de dood en onze praktijken van rouwen niet voortdurend kritisch bijkleuren en relativeren? Want wat steeds duidelijker wordt, is dat de dood niet voor iedereen gelijk is: een vloek en een straf voor de een, een verlossing voor de ander, de gewoonste zaak van de wereld voor sommigen, maar een raadsel voor ons allemaal. De dood is uniek, letterlijk. Maar dan veelkleurig uniek. Geen dood lijkt op de andere. Geen enkele zekerheid is zekerder dan die van de dood. Niets is onzekerder dan wat er ons na de dood te wachten staat. En moet die pluriformiteit van beleven niet wat kleurrijker uitgewerkt worden, zonder de obligate eenheidsverpakking in beelden en termen? Wordt de dood door de mensen niet veel meer geïndividualiseerd beleefd dan vroeger en krijgt de dood soms ook niet alleen reliëf, wanneer je collectief afscheid neemt? Het lijkt me in elk geval de moeite waard u verslag te doen van mijn palettocht. Ik verzoek u vriendelijk een aantal gekleurde brillen bij de hand te hebben. Dat zal wel eens nodig zijn.

Soms voelen uitgevers de gemoedstoestanden van schrijvers telepathisch aan en bellen je, op het moment dat je gedachten al aan het rijpen zijn. Ik kan niet anders dan mijn gedachten aan de lezers uitleveren. Ik hoop dat u in mijn ‘losse’ observaties en ervaringen wat vindt dat u herkent, of misschien wat verder helpt.

Dr. Anne van der Meiden

Het schandaal van de dood

Een van de kostbaarste verworvenheden van het moderne leven is de ingrijpende verandering in ons denken over de dood en ons omgaan met sterven en rouw. In vrij korte tijd is de beleving van de dood uitgetild boven de asgrauwe deken die vroeger collectief over dood en rouw werd gelegd. Je voelde de kilte die de voorgeschreven maskers van de mensen om de groeve uitstraalden. Op veilige afstand volgde je de vervreemdende rituelen en bewust verdoofd luisterde je naar obligate termen van rouwbeklag van de predikers aan het graf of in de aula. We durven nu behalve onze lofprijzing over het leven en werken van de dode, ook kritiek op de overledene te uiten. Zelfs met ingetogen humor de tekortkomingen van het afgesloten leven met elkaar te delen. De dood is in een ander communicatief kader terechtgekomen. Er is veel vaker een warme wind van echt medeleven te voelen, je hoort van oprechte dankbaarheid en enthousiaste toekomstverwachting. Die andere wind waait duidelijk in crematoria, in kerken en rouwkapellen. Het is ruim vijftig jaar geleden dat ik mijn eerste uitvaartdienst leidde en ik kan een halve eeuw evaluatie van dat gebeuren overzien. Andere toonaarden zijn er te horen en te zien, in de woorden van de kinderen, de tekeningen van de kleinkinderen die op de kist geplakt worden, de muziek, de eenvoudige lichtrituelen met kaarsen en andere symbolen. De dood is een beetje ontsokkeld, van het voetstuk van ongenaakbaarheid gestoten. De dood is ‘gewoner’ geworden, maar mensen kunnen er niet in wonen, en ze wennen er nooit aan. Het afscheid is wel realistischer geworden, er worden bespreekbare wegen geopend, de doem van de onbekende kracht die de dood stuurt, verbleekt. We nemen zelf het heft van de rouw in handen. De verwerking van het verlies wordt niet langer van buitenaf aangereikt in de gewenste matrix, maar zelf uitgevonden, dankbaar luisterend naar mensen die het ervaren hebben en ons willen raden.

Er zijn ook schaduwkanten aan die ommekeer. Het afscheid van de overledenen is soms een soort bizarre business geworden en uitgebouwd tot een event, een gebeurtenis die we ons herinneren willen als zeer bijzonder, speciaal en op maat. Rijkelijk gefotografeerd en verfilmd. Wat vroeger niet gebeurde, is nu veel meer gewoonte geworden: we vragen ons af hoe de overledenen de dood en de rouw zelf zouden beleven. Tegen forse betaling kun je tegenwoordig zelfs je eigen uitvaart op film krijgen. Gespeeld door ervaren artiesten. Daarna kun je nog correcties aanbrengen in de teksten en de liederen. Als je dat wilt, want er zijn vooral onder de ouderen nogal wat mensen die afgerekend hebben met de gedachte dat zij iets met de organisatie en de invulling van het afscheid te maken hebben.

Kortom: de omgeving van de dood is ingrijpend aan het veranderen van gezicht en rangschikking.

Maar ondanks alle veranderingen zullen we nooit helemaal in het reine komen met het weggaan van mensen die ons lief zijn. De dood blijft, om het zo eens uit te drukken, een schandaal. Ik bedoel dat letterlijk: ons woord schandaal is afgeleid van het Griekse woord ‘skandalon’ en dat betekent ergernis, struikelblok, een onnatuurlijke storing, een vogelklap, dat is een net waaronder een lokaas ligt. We trappen er allemaal in. Hoe meer we roepen dat de dood doodgewoon is, biologisch 100% te verklaren, zelfs logisch gevolg van de geboorte en dus voorspelbaar, des te argelozer worden we. Hij werpt als het ware een schandelijke smet op ons bestaan. Waarom moeten we eigenlijk weg uit deze wereld, plaats maken, ruimen? In dit boek wil ik een paar benaderingen van de dood en de beleving van het sterven van mensen belichten, zoals die onder ons mensen leven. Ik laat me leiden door de gedachte, dat mensen met de dood communiceren. De stervende zelf, maar vooral de mensen er om heen, die er zich nauwelijks raad mee weten, of opgelucht zijn, verrast en verslagen zijn, gelaten en berustend, opstandig en voorgoed gekwetst. Voor altijd geschonden of van zoveel dingen bevrijd, dat de dood welkom was als wegbereider naar een nieuwe levenservaring.

Blijft voor mij de ervaring dat de dood iets schandaligs is, wat eigenlijk niet thuishoort bij ons. We vallen er over, we voelen ons erin gevangen. We kunnen roepen dat we de dood als bezoldiging van de zonde moeten zien, als straf dus. Of de dood idealiseren als zinvolle afsluiting, als een lijst om een schilderijtje, die de voorstelling zo mooi afmaakt. Eindelijk kunnen we het portret van de dierbare op de kast zetten, eindelijk een taal ontwikkelen om met de overledene te praten. Maar vaak overheerst de ergernis: hij of zij is er gewoon niet meer, is niet meer aanspreekbaar, niet meer te raadplegen, weggegaan, weliswaar niet verdwenen uit herinnering en gedachten, maar er is toch een schrijnend, dagelijks gemis, hoe dapper we ook de nieuwe tijd aanpakken. Ik sta voor u in leegte en gemis, zingt het bekende lied van Oosterhuis: jazeker: als een bevend riet, als een dappere wandelaar, als een dienaar die klaar staat om de bevelen uit te voeren. Het maakt een groot verschil hoe je daar staat. Hoe je de leegte probeert in te vullen of haar altijd nog laat overheersen. Hoe je het gemis compenseert of dat juist helemaal niet wilt toelaten. In die zin blijft de dood een schandaal, een struikelblok of een klapnet. En kom rouwenden niet aan met de opmerking dat er niets natuurlijkers is dan de dood. Dat leren ze wel beleven als ze langzaam de fasen van de rouw doorlopen. Dat is het raadsel van de onafwendbaarheid van het biologische gegeven. Maar dat troost niet. Het blijft een onaanvaardbare ergernis, alleen te vereffenen door berusting. En soms door liefdevolle ‘gunning’ van de dood aan een dierbare: iets beters en mooiers was er voor hem of haar niet te bedenken. Zoals menig kunstschilder moedeloos zijn penseel neerlegt, omdat hij dat ene, dat wezenlijke, dat kenmerkende niet vangen kan in een portret, zo raken wij ook vaak niet uitgedacht over het wezen van onze eigen rouw.

De hoofdstukken in dit boek vormen, zoals gezegd in de inleiding, geen ‘logisch’ geheel. In hun samenstelling moeten ze de veelkleurigheid uitbeelden van het onderwerp en niets mag u weerhouden er zelf een hoofdstuk aan toe te voegen.