Meer informatie over dit boek en over andere uitgaven van uitgeverij Meinema vindt u op www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Toni Mulder, Amsterdam

isbn 978 90 211 4402 3

nur 700

Tweede druk 2004

© 2004 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorzover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 20 juni 1974 St.b. 351, zoals gewijzigd bij Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 artikel 17 Auteurswet, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 882,
1180 AW Amstelveen). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

Aan mijn kinderen en hun vrienden

Aan Tineke

Carel ter Linden

Inhoud

Inleiding

1. Het geloof op de helling

1a Een nieuw wereldbeeld

De Zin van het bestaan verliest zijn hoofdletter ? Een ander wereldbeeld ? Drie grondhoudingen ? Een aardverschuiving in de natuurwetenschap

1b Ontwikkelingen in de bijbelwetenschap

De bijbel allereerst mensenwoord ? Ook de bijbel voorwerp van wetenschappelijk onderzoek ? Conclusie

Inleiding

Dit boek is een bewerking van een cursus die ik in de Kloosterkerk in Den Haag heb gegeven. Uitgangspunt daarbij was de vraag, welke veranderingen er in de afgelopen tijd zoal hebben plaatsgevonden in de interpretatie van de bijbelse verhalen. Veranderingen die voor velen een nieuwe ruimte voor het geloof betekenen.

Voor sommigen valt er een basis weg onder het geloof als zij de bijbelse verhalen niet ook zouden mogen beschouwen als een weergave van historische gebeurtenissen. Maar tegelijk heeft juist dit letterlijk nemen van de bijbelse verhalen velen van hun geloof afgebracht. Zij kunnen niet meer geloven in een almachtige God, die deze wereld geschapen zou hebben en af en toe in het wereldgebeuren ingrijpt. Een God die berouw heeft over zijn schepping en een zondvloed zendt en daar tenslotte weer berouw over heeft; een verhaal over iemand die over het water loopt en uit de dood opstaat – zij kunnen zich daar niets meer bij voorstellen.

Beide wegen – zowel de letterlijke interpretatie als het op grond dáárvan verwerpen van de bijbelse verhalen – doen deze verhalen onrecht. Ze zijn immers van een andere tijd dan de onze en beschrijven geen geschiedenis zoals wij dat doen. Zij spreken dikwijls in beelden die het oude Israël meteen aanspraken, maar waarvan wij de betekenis vaak niet (meer) begrijpen.

Wat ik heb geprobeerd is om, naar hedendaagse inzichten, de betekenis van deze oude geloofsverhalen opnieuw te belichten en tot leven te brengen. De voornaamste bijbelse thema’s komen daarbij ter sprake.

Ik heb getracht zo te schrijven, dat dit boek ook voor mensen met weinig of geen kerkelijke achtergrond toegankelijk is.

1

Het geloof op de helling

1a Een nieuw wereldbeeld

Eeuwenlang beheerste God het denken en doen van de mensen. Elk dorp, elke stad had zijn kerk, zijn kathedraal. De koning regeerde bij de gratie Gods. ‘Pour Dieu et la Patrie’ stond er op de vaandels van de Franse soldaten in de Frans-Duitse oorlog, ‘Mit Gott für Kaiser und Reich’ op de vaandels van hun vijand. Godsdienst was een sterk bepalende factor in het culturele en maatschappelijke leven.

Dat alles is veranderd, althans in Europa. Wij spreken dan niet over Azië of Afrika en het nog altijd door het christendom sterk beïnvloede Amerika, maar over het geseculariseerde Westen en over ons eigen land. En dan moeten wij nog onderscheid maken tussen het leefklimaat in de stad en het soms nog betrekkelijk gesloten dorp met een sterk godsdienstige inslag. Het is voor mensen die wegtrekken uit een klassiek Zeeuws of Veluws dorp naar de grote stad niet zo eenvoudig om dat gelovige patroon van hun jeugd, van catechisatie en kerkgang, vol te houden. Zij zijn de sociale controle, het dorps- en familieverband van vroeger kwijt en moeten het nu alleen opbrengen, en dat is voor velen een opgave. Het is soms natuurlijk ook een opluchting dat allerlei plichtplegingen – denk aan de strenge zondagsheiliging – niet meer zo hoeven. Maar het is tegelijk veel gemakkelijker geworden om niet meer aan God te doen. Men slaapt lang of gaat er een dag opuit.

Hoe dan ook, de vanzelfsprekendheid waarmee mensen eeuwenlang aan God de centrale plaats in hun leven en in de wereld toekenden, is voorbij. Wel gaat er in ons land nog altijd een respectabel aantal mensen op zondag naar de kerk, maar het zijn er vergeleken met vijftig jaar geleden veel en veel minder.

Mensen met kinderen hebben dat zelf binnen hun gezin ook vaak ervaren. Zij hebben misschien geprobeerd hun kinderen in aanraking te brengen met de bijbel, met de wereld van het geloof dat voor henzelf zoveel betekend heeft en nog betekent. Maar ze hebben gemerkt dat hun kinderen zich er niet door aangesproken voelden. Je hoort dat nogal eens: we hebben vier kinderen, er gaat er geen één meer naar de kerk. Vaak tot licht verdriet van die ouders, die zich afvragen hoe dat nou toch komt, en of zijzelf het soms fout hebben gedaan. Hadden zij meer moeten doen? Of misschien juist minder? Hun kinderen zijn wellicht voortreffelijke mensen geworden, en dat vinden deze ouders in hun hart ook het voornaamste, maar voor hun gevoel missen die kinderen toch iets, iets van een diepere dimensie van het leven, een bron van inspiratie, waaruit zijzelf geput hebben en die hun kinderen niet gevonden hebben. Verhalen van een diepe wijsheid en kracht, die deze kinderen niet meer horen, en dus vermoedelijk straks hún kinderen ook niet meer. En dan rijst de vraag of er van die voor onze wereld en haar hele cultuurgeschiedenis zo belangrijke geloofstraditie straks nog wel iets over is.

De Zin van het bestaan verliest zijn hoofdletter

Ik stelde aan jongeren op catechisatie nog wel eens de vraag: geloof je in een Zin van deze wereld? In een verborgen bedoeling van alles? Het antwoord was nogal eens ‘nee’. Wel vonden ze dat je op de een of andere manier een zin aan je bestaan moest zien te géven. Maar hoe je dat dan moest doen, zou ieder mens zelf moeten bepalen. Een voor alle mensen geldende hogere Zin van dit bestaan zag men niet. Waar zou die Zin vandaan moeten komen? Wie of wat heeft die er dan ingelegd?

Het is voor menigeen die in deze tijd in onze cultuur opgroeit niet eenvoudig om in zo’n verborgen aanwezige Zin te geloven, en daarop te vertrouwen. Althans niet voor iemand die zijn verstand heeft leren gebruiken en daardoor deel heeft aan heel die geschiedenis van het kritische denken waar onze cultuur door is gevormd. Dit kritische denken begon in de zeventiende en achttiende eeuw en zette in de vorige eeuw, met name na de Tweede Wereldoorlog, sterk door.

Een ander wereldbeeld

Ik denk aan een verhaal van Hamilton, een Amerikaanse theoloog. Hij vertelt in één van zijn boeken hoe hij met zijn zoon die als huiswerk een paar sterrenbeelden moet leren ’s avonds de tuin in gaat om die sterrenbeelden op te zoeken. ‘Ikzelf’, schrijft hij dan, ‘ben als altijd weer diep onder de indruk van die immense koepel boven me, van dat eindeloze mysterie dat ons omringt. Maar mijn zoon is daar niet zo van onder de indruk, die vraagt alleen: “Welke ster zullen we nog eens kunnen bereiken, vader?”’

Twee mensen die allebei naar de hemel kijken. En toch zien zij andere dingen, zij beleven de werkelijkheid anders. Nu mag je hopen dat deze jongen later in zijn leven iets van de eerbied voor het wonder van dit bestaan, die zijn vader bezielde, zal ontwikkelen. Voor Hamilton echter illustreert dit verschil in beleving de kloof tussen twee generaties, twee culturen.

Die eerste houding – die diepe eerbied voor de goddelijke werkelijkheid die ons omringt – kwam ik ooit in extreme vorm tegen bij de vrouw des huizes bij wie wij als studenten op kamers zaten. Ik herinner me nog hoe onthutst zij was toen zij in haar ochtendblad gelezen had hoe Gagarin zijn tocht in de ruimte begonnen was. Een grote foto van een enorme raket op weg naar zijn reis door het heelal. Maar dat kon toch niet? Was dat geen daad van menselijke overmoed? De hemel was van God, daar moest een mens niet aankomen. Waar moest, als de mens zo doorging, God dan heen? Dat meende zij zeer serieus. Wij probeerden wel uit te leggen dat wij ons God niet als een ruimtelijke grootheid moeten voorstellen maar als een geestelijke realiteit, maar dat kwam helemaal niet over. God woonde in de hemel, en daar moesten wij afblijven. En ze was pas gerust toen we haar hadden uitgelegd hoe immens groot het heelal is. En dat een mens in een raket bij wijze van spreken nooit verder kan komen – als haar zitkamer het heelal voorstelde – dan de lengte van een duim. Dát stelde haar pas gerust, want dan was er dus nog alle ruimte voor God over.

Wij glimlachen nu misschien om zo’n reactie, maar iets daarvan zullen wij misschien toch herkennen. In elk geval herinner ik mij dat ik ten tijde van de landing op de maan drie zondagen achtereen over Psalm 8 heb gepreekt, om de kerkgangers en mijzelf te helpen dat gebeuren ook in onze geloofsbeleving te verwerken. Deze psalm, die de Amerikaanse astronauten op de maan achterlieten, spreekt over de grootheid van God en de kleinheid van de mens. ‘Wat is de mens dat gij hem gedenkt…? Toch hebt gij hem bijna goddelijk gemaakt en hem met heerlijkheid en luister gekroond… alles hebt gij onder zijn voeten gelegd…’ Dat onder dat ‘alles’ ook de máán zou ressorteren, daar moesten wij aan wennen.

Die grens tussen de aarde en de ruimte was overigens niet de laatste grens die wij mensen zouden overschrijden. Steeds weer lijkt God verder weg te raken. Wij geven aan mensen nieuwe organen, wij kunnen het embryo onderzoeken op aanwezige afwijkingen, wij denken anders over ons levenseinde dan mensen vroeger deden en kennen de mens daarin meer en meer een eigen verantwoordelijkheid toe. De techniek vordert, en dat heeft gevolgen voor ons ethisch handelen. Wij ademen deze nieuwe cultuur allemaal in, en daarmee verandert ons denken.

Het heeft ook gevolgen voor de aard van ons geloof. ‘Met elke nieuwe auto die er van de band rolt, gaat God een beetje meer dood’, zei ooit Harry Mulisch in de zestiger jaren van de vorige eeuw in een door duizenden gevolgd televisiedebat met als titel de toen vaak gehoorde slogan: ‘God is dood’. Onder deze noemer verschenen er in deze periode verscheidene theologische boeken in Amerika en in Duitsland, en die ontleenden deze term weer aan de negentiende-eeuwse filosoof Nietzsche. Nietzsche, die ooit als theologisch student begonnen was maar als atheïst eindigde, als iemand dus voor wie er geen absolute Zin in dit bestaan valt waar te nemen.

Grote invloed op deze ingrijpende wijziging in de godsvoorstelling had het onderzoek van Charles Darwin (1809-1882). Deze ontdekte na een speurtocht van vijf jaar, waarin hij talloze landen bezocht en fossielen bestudeerde, dat een lange keten de verschillende soorten van leven met elkaar verbond, en dat er overgangen waren, sprongsgewijs, van de ene soort naar de andere. Ook de mens moest biologisch gesproken tot de dieren gerekend worden, en wel tot de zoogdieren, waarbij ook de mens dus niet door een ingrijpen van boven was geschapen, maar ontstaan was uit een dierlijke voorvader. Een ontdekking die in die dagen een dame deed uitroepen: ‘Wat vreselijk, laten we hopen dat het niet waar is. En als het wel waar is, laten we dan hopen dat het niet bekend wordt…’

Drie grondhoudingen

Deze ontwikkeling betekent het afscheid van het theïsme , waarin God wordt gezien als een boven deze wereld aanwezige en in deze wereld ingrijpende macht. Een nieuwe visie breekt baan, waarin God wel vergeleken is met een horlogemaker, die de wereld had ontworpen als een kunstig uurwerk, waarin alles op rolletjes liep. God hoefde het horloge alleen nog maar op te winden en daarna liep het vanzelf. Deze visie op God noemen wij het deïsme.

De stap van een God die de geschiedenis leidt naar een God die de wereld alleen maar in gang heeft gezet en nu verder vanaf de zijlijn toekijkt, heeft, dat is duidelijk, de nodige consequenties voor het geloof. Zo’n God lijkt geen lang leven beschoren. Daar is geen gelovige relatie mee te onderhouden. Zo’n godsbeeld is gedoemd te vergaan. En dat gebeurde dan ook in het leven van Darwin. Deze begon als theïst, werd door zijn ontdekkingen deïst, en eindigde als agnost. Dat betekent letterlijk: iemand die het niet weet. Die geen antwoord kan geven op de vraag of er een God is, of er een verborgen Zin in en achter deze wereld ligt. Hij laat de vraag open. Hij kan niet zeggen ‘nee’, maar ook niet ‘ja’.

Ik heb nu slechts oppervlakkig iets aangeduid van de aardverschuiving in het westerse religieuze levensgevoel, in ons religieuze denken. Maar wanneer is deze begonnen?

Een aardverschuiving in de natuurwetenschap

Die nieuwe manier van denken zette natuurlijk ver voor Darwin in. Denk bijvoorbeeld aan Galileï (1564-1642). De ontwikkeling van de natuurwetenschap heeft ons wereldbeeld, ook ons gelovige wereldbeeld, veranderd. Galileï ontdekte, in navolging van Copernicus (1473-1543), dat de aarde niet het middelpunt van het heelal is waar de zon en de planeten omheen draaien, maar dat de aarde om de zon draait, terwijl zijzelf zich ook nog eens om haar as beweegt. Dat betekende dus dat niet de zon maar de áárde bewoog. Maar dit was in tegenspraak met zoveel bijbelse verhalen dat het niet waar kon zijn. Zoals het verhaal waarin de Israëlische aanvoerder Jozua, in de hoop vóór zonsondergang de Amorieten te kunnen verslaan, God met succes vraagt om de zon een ogenblik stil te zetten.

Het wereldbeeld van de bijbel ziet er aldus uit: de aarde ligt daar vast; een platte schijf is zij, rustend op zuilen. Daarboven strekt zich de hemel uit als een stevig tentdoek dat de aarde veilig bewaart voor de watermassa’s die daarboven zijn opgeslagen en waarvan wij af en toe, als het regent, iets merken. Langs die koepel bewegen zich dan de zon en de maan en de sterren. Galileï draaide dat om en zei: zo is het niet, de aarde beweegt; zij maakt, al draaiende, een baan om de zon, en dat duurt precies een jaar.

Het probleem voor de Kerk nu was dat als Galileï gelijk zou hebben, het verhaal van Genesis 1 niet zou kloppen, met zijn vast verankerde aarde en zijn vaste hemelkoepel. Ook Psalm 104 klopte dan niet meer, waarin staat dat God zijn troon gevestigd heeft boven de wateren. Aan die bijzondere geografische plaats van God kon in de ogen van de Kerk van die dagen niet getornd worden: die plaats is immers het geestelijk fundament voor heel het christelijk geloof.

Dat God daar zit, betekent immers dat hij alles kan zien wat er op aarde gebeurt. ‘God die in de hoogte woont en in de diepte ziet’, zegt Psalm 113, ‘die de arme omhoog heft uit het slijk en hem doet zitten aan de tafel der edelen…’ Dáárom moet God daar zitten, opdat hij goed kan zíen. Opdat hij de armen zal zien en een keer kan brengen in hun lot. Hoe zou de Kerk dit unieke fundament voor haar geloof kunnen of mogen opgeven?

Ik zal hier later nader op ingaan.

1b Ontwikkelingen in de bijbelwetenschap

Wij hebben afscheid moeten nemen van het vertrouwde wereldbeeld van de vaste aarde waaromheen zon en maan zich bewegen en waarboven God zijn woning heeft. De ene wetenschappelijke ontdekking na de andere heeft deze God verdreven van terreinen die in de wereld van de bijbel nog aan hem leken voorbehouden. Voor velen is het geloof in God daardoor veel minder vanzelfsprekend geworden dan vroeger.

Maar ook de theologie zelf heeft sindsdien niet stilgestaan, daarbij geholpen door wetenschappelijke ontdekkingen op de voor haar belangrijke gebieden, met name die van de literatuurwetenschap en archeologie, en het historisch en godsdiensthistorisch onderzoek. Ook déze gegevens moet de moderne mens in zijn geloof zien te verwerken, als men er tenminste kennis van wil of kan nemen. De Kerk is vaak huiverig om aan nieuwe inzichten ruimte te geven; predikanten en pastoors zijn daarin niet zelden kortzichtig en, om de eenheid binnen hun gemeente niet te verstoren, in ieder geval vóórzichtig.

Hoe het ook zij, het betekent wel dat de ontwikkelingen van de moderne bijbelwetenschap door de Kerk dikwijls aan de gemeente onthouden zijn. Mensen horen of lezen bijvoorbeeld dat de verhalen van Jezus’ geboorte diepzinnige maar onhistorische verhalen zijn die pas na zijn dood zijn opgekomen, en schrikken daarvan. Zij denken: als dat niet meer gebeurd is, dan heeft ook Jezus’ opstanding straks niet echt plaatsgevonden, en waar blijven we dan? Een zekere weerstand, een soort verzetshouding maakt zich soms van mensen meester.

Vele anderen echter hebben hun geloof opgegeven, dikwijls omdat zij het in een zeer traditionele vorm hebben leren kennen en het met hun kritisch verstand niet langer konden combineren.

De bijbel allereerst mensenwoord

Het is voor sommigen moeilijk te verwerken dat de bijbel – toch ‘het Woord van God’ – voorwerp kan zijn van onderzoek. Alsof het om woorden van mensen gaat. Maar dat ís ook zo: het gaat in de bijbel om gedachten, woorden van mensen. Echter wel van mensen die menen iets gezien, iets ervaren te hebben, die in en achter de geschiedenis van hun volk of van hun eigen leven een leidende kracht vermoedden, en daardoor groeiden in hun geloof.

In de ogen van Israël ligt het initiatief daarin bij deze leidende kracht zélf, die zich aan dit volk kenbaar maakt als één die zich bevrijden wil uit het slavenland Egypte en er altijd voor hen zijn zal – als zij maar op weg gaan en hem op deze weg willen volgen.

Dat heeft ertoe geleid dat Israël zijn ervaringen met deze ‘God’ heeft opgeschreven en bewaard voor het nageslacht, opdat dit op zijn beurt zich hieraan zou kunnen optrekken. En dat is wat wij zien gebeuren, dat mensen – joden en niet-joden – de eeuwen door zich zó in die oude verhalen hebben herkend, dat zij tot het inzicht kwamen: zó is God, dít is het geheim van het leven. De bijbel is het verhaal van Israëls ervaringen met het leven en zijn geheim. Maar het blijven Israëls eigen ervaringen, de bijbel is allereerst mensenwoord. Zelfs als in de bijbel staat: ‘En God sprak…’, gaat het om woorden die door de verteller God in de mond zijn gelegd. Zo heeft de profeet, de dichter, de schrijver, zo heeft het volk deze God verstáán.

Ooit heeft Israël, en later de Kerk, deze geloofsgeschriften tegen het licht gehouden en na een kritische schifting een keuze gemaakt en van de in de bijbel opgenomen geschriften gezegd: in déze geschriften herkennen wij de Eeuwige. Het zijn ménsen die hier aan het woord zijn. Maar tot op vandaag geschiedt het wonder dat mensen door die mensenwoorden, door die verhalen en liederen zo beslissend geraakt worden dat deze voor hen inderdaad worden tot ‘Woord van God’.

We moeten die eerste laag – dat mensenwoord – en die tweede, diepere laag – het Woord van God – echter niet vermengen en zomaar aan elkaar gelijkstellen. We kunnen niet zeggen: hier op tafel hebben we het Woord van God liggen. Dan slaan we iets over.

Ook de bijbel voorwerp van wetenschappelijk onderzoek

De bundel geschriften die samen de bijbel vormen – zesenzestig zijn het er in totaal – is dus allereerst mensenwoord. Dat is de ontdekking die men in de achttiende en negentiende eeuw deed. Hoe uniek, hoezeer van een heel eigen orde zijn boodschap voor de gelovige ook mag zijn, ook de bijbel is menselijke literatuur. Mensen die in verschillende tijden geleefd hebben en die spreken vanuit verschillende achtergronden zijn daarin aan het woord. Teruggaand wellicht op oudere, al bestaande verhalen. Deze schrijvers leggen verschillende accenten. En ze doen dat in vele stijlvormen: verhalen, liederen, gedichten, bezinnende literatuur. Brieven ook – denk aan die van Paulus en anderen, gericht aan de jonge christengemeenten.

Wij zullen ons erop moeten instellen dat wij in de bijbel niet te maken hebben met geschiedschrijving in de moderne zin van het woord. In de loop van dit boek zal duidelijk worden hoe vrij de schrijvers omgingen met de hun overgeleverde verhalen. Een verhaal, in de mondelinge traditie bewaard, wordt door hen verwerkt op een eigen wijze. Een schrijver varieert graag het geschreven verhaal van een voorganger of vult het aan; dat alles in dienst van de boodschap die hij brengen wil. Ook als een verhaal aan de eigen fantasie van de schrijver ontspringt, is het hem niet te doen om een weergave van pure feiten. Wat hij vertelt, is wat hij heeft ‘gezien’. Het gaat hem niet om de mogelijk feitelijke toedracht, maar om wat er nu eígenlijk is geschied.

Wij zouden zeggen; dat is dan zíjn interpretatie van de werkelijkheid. In de beleving van de schrijver is het echter niet minder dan de diepere werkelijkheid zelf, die hij uitbeeldt.

Ter illustratie van het gegeven dat wij in de bijbel niet met objectieve geschiedschrijving maar met menselijke interpretatie te maken hebben, wijzen wij op het feit dat er nogal eens onderling afwijkende interpretaties van eenzelfde gebeuren naast elkaar voorkomen. Zo zijn er twee geboorteverhalen van Jezus, die zeer verschillen. Hetzelfde geldt voor wat Paulus en na hem de evangelisten schrijven over Jezus’ opstanding. Denk ook aan de twee scheppingsverhalen waarmee de bijbel begint, die, als je ze zou opvatten als een historisch betrouwbare weergave van het ontstaan van de aarde en het leven, elkaar volstrekt tegenspreken. In het ene is de mens de laatste die verschijnt, in het andere is hij de eerste. Ja, en wat is het nu? Maar voor wie deze verhalen beide ziet als een getuigenis over de bedoeling van God met zijn schepping – dus niet als een verslag van het hóe, maar als een gelovige visie op het waartóe van de schepping – is er geen tegenspraak. Het zijn dan twee visies die elkaar aanvullen en daarmee ons gelovig denken over deze wereld en haar bedoeling alleen maar verdiepen en verrijken.

Als reden waarom het er voor vele meer traditioneel gelovenden niet gemakkelijker op is geworden om te geloven, moeten we dus merkwaardig genoeg óók de ontwikkeling van het onderzoek van de bijbel zelf noemen.

Duidelijk is dat jongeren zonder een kerkelijke achtergrond met die nieuwere ontwikkelingen op het gebied van de bijbelbeschouwing niet zoveel moeite hebben. Die hebben het – in tegenstelling tot veel ouderen – niet eerst anders geleerd.

Met jongeren uit een meer godsdienstig milieu is dat minder het geval. Zij hebben thuis of op de basisschool de verhalen met een kinderlijke ontvankelijkheid gehoord. Zij hebben er de diepte van aangevoeld. Zij hebben bijvoorbeeld beseft dat het in het verhaal van het gaan van Jezus over het meer van Galilea gaat om de vraag, hoe wij mensen met hulp van God de boze dingen om ons heen en de angst in onszelf de baas kunnen worden, zowaar als deze man van God de dreigende golven onder de voet liep. De vraag of dat wel echt gebeurd is, stelt een kind niet. Als het, uit de eerste argeloosheid komend, zich die vraag gaat stellen, gaat het de mist in als het niet bijtijds verteld wordt dat het hier om beeldtaal gaat. Voor sommigen heeft dat ertoe geleid dat ze de hele bijbel hebben weggedaan als een verzameling aardige, maar volstrekt ongeloofwaardige sprookjes. Boeiend, maar niet om serieus te nemen.

Het merkwaardige doet zich dus voor dat de van-huis-uit niet-zo-gelovige nieuwe theologische inzichten soms gemakkelijker oppikt dan de van-huis-uit-gelovige die in een bepaald opzicht moet omschakelen.

Datzelfde geldt uiteraard ook voor die gelovigen die niet met oude geloofsvoorstellingen zijn belast. Het geldt vooral ook rooms-katholieken. Zij zijn door het dikwijls ontbreken van enige catechese na het twaalfde levensjaar en de geringe plaats van de schriftuitleg in de mis vaak weinig op de hoogte van de bijbelse verhalen en minder gehinderd door traditionele geloofsvoorstellingen dan protestanten.

Conclusie

Het traditionele geloof heeft dus tweeërlei ontwikkelingen te verwerken: die van de moderne natuurwetenschappen , waarvan de uitkomsten haaks staan op het bijbels wereldbeeld; en de ontwikkeling van het bijbels onderzoek. Voor geen van beide ontwikkelingen kunnen we de ogen sluiten. Dan doen we de natuurwetenschappen, met al de zegenrijke ontdekkingen die wij – denk aan bepaalde medicijnen of nieuwe operatietechnieken – ook dankbaar aanvaarden, tekort. Of we doen de theologie – ooit door de theoloog Berkhof genoemd ‘God liefhebben met ons verstand’ 1 – tekort. Willen wij, terwijl wij ons op allerlei gebieden ontwikkelen, in onze gelovige beleving van dit leven niet achterblijven bij onszelf en onze omgeving, dan zullen wij ze ons beide een beetje eigen moeten maken en in ons denken en geloven moeten integreren.