www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Marion Rosendahl

ISBN 978 90 211 4405 4

NUR 700

© 2009 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Kyra en Michal

Inhoud

Maagd en vrouw

Ter inleiding

Religie

In liefde geborgen

Katholiek

Opzet

Maagd en vrouw

Ter inleiding

Het beeld is van de Duitse dominicaan, theoloog en mysticus Meister Eckhart (circa 1260-1328). Volgens hem is een volwassen gelovige zowel maagd als vrouw. 1 ‘Maagd’, dat staat bij Eckhart voor openheid voor wat zich aandient; ‘vrouw’, dat betekent vrucht dragen door wat men heeft ontvangen. Religieus gezien zijn mensen allereerst ontvankelijk, weten zij zich aangesproken en aangeraakt. Op basis van wat zij ontvangen, kunnen zij actief zijn. Zij krijgen iets en dat maakt het mogelijk iets te geven. In dit essay staat de gedachte centraal dat mensen de mogelijkheid om actief te zijn en de wereld te veranderen, moeten krijgen. Dat goed leven naar christelijke overtuiging betekent wortelen in de toekomst, niet een toekomst die wij voor onszelf aan het scheppen zijn, maar die van Godswege naar ons toekomt. Waarom is deze gedachte vandaag van belang?

Religie

Georg Simmel (1858-1918) zou je kunnen beschouwen als de filosoof onder de founding fathers van de sociologie. Max Weber (1864-1920) analyseerde hoe de traditionele religie aan invloed inboette onder invloed van de rationalisering. Denken in termen van een bepaald doel dat met de zo efficiënt mogelijke inzet van middelen bereikt kan worden, was in zijn ogen onlosmakelijk verbonden met de opkomst van de moderne tijd. Daarmee werd de rationaliteit die eigen is aan religie en die iets omwille van zichzelf van belang acht, steeds verder weggedrukt. Émile Durkheim (1858-1918) meende dat religie niet zomaar kon verdwijnen. Hij liet zien hoe religie in de moderne tijd niet langer gericht was op een God of op goden, maar de gedaante aannam van verbondenheid met de samenleving, het sociale geheel. Georg Simmel op zijn beurt probeerde te doordenken wat in de moderne verhoudingen het specifiek religieuze was. Inmiddels wellicht achterhaald en daarom steeds marginaler, of functioneel onmisbaar en daarom blijvend aanwezig – maar wat is religie eigenlijk? Hoe werkt zij?

In 1906 wijdde Simmel een boekje van iets meer dan honderd bladzijden aan religie. 2 Hij begon daarin met de observatie dat een verschijnsel dat het gevoel verstoort de wereld te doorzien en erin thuis te zijn, kan ophouden een stoorzender te zijn niet als het minder belangrijk, maar als het belangrijker wordt. Op dat moment wordt niet langer tevergeefs geprobeerd het te vergeten of te integreren, maar krijgt het een centrale plaats in het beeld van de wereld. De andere ervaringen, gevoelens en fenomenen probeert men vervolgens binnen dat wereldbeeld te plaatsen. Simmel beschouwt dit als een aanwijzing dat de religieuze verhouding tot de wereld naast die van de wetenschap of het alledaagse leven staat. In de religie staat een ervaring centraal die in wetenschap of alledaags leven niet zo gemakkelijk een plaats kan krijgen. Het gaat om de ervaring dat de wereld niet alleen een verzameling fenomenen is om te begrijpen, of een verzameling grondstoffen met behulp waarvan men een zo comfortabel mogelijk bestaan kan opbouwen. Er gaat van de wereld ook een appèl uit. We onderzoeken en creëren niet alleen een wereld, ons wordt ook door de wereld een plaats toegewezen van waaruit we kunnen onderzoeken en creëren. Over deze ervaring gaat religie.

Nu is volgens Simmel religie simpelweg een verhouding tot de werkelijkheid die verschilt van het praktisch werken of het wetenschappelijk onderzoeken. Hier behandel ik religie echter als de meest fundamentele van onze verhoudingen. Ik sluit mij aan bij Simmels idee dat religie alleen recht wordt gedaan als zij niet in termen van iets anders wordt geïnterpreteerd. Religie moet gezien worden als een eigen interpretatie van de werkelijkheid, een interpretatie die voortbouwt op de ervaring eerst zelf te worden geïnterpreteerd, een plaats toegewezen te krijgen, te zijn aangesproken. Ik ben eropuit het christelijk geloof te presenteren als religie in deze zin, als interpretatie van de werkelijkheid op basis van de ervaring te worden geïnterpreteerd. Dat betekent dat ik het christendom niet zal beschrijven als complex cultureel fenomeen, of als inspiratie tot een specifieke praktijk van zorg. Dat is het ook, maar daar gaat het hier niet om en dit komt hooguit indirect ter sprake. De inzet is ook niet aan te tonen dat de visie die ik hier presenteer de meest getrouwe voortzetting is van de bijbelse geschriften, of van de boodschap van Jezus tijdens zijn leven. In deze tekst richt ik mij erop de christelijke traditie te doen oplichten als bron voor een belangwekkende of minstens intrigerende manier om de hedendaagse wereld te ontvangen en erin actief te zijn.

Simmel beschouwt religie als iets verstorends dat regelmatig de kop opsteekt, tegen wil en dank. Zij laat zich dan in eerste instantie moeilijk plaatsen. Deze gedachte was toen hij haar een eeuw geleden neerschreef, verrassender dan nu. Dat religie de kop opsteekt juist op het moment dat zij definitief getemd en verslagen lijkt, is inmiddels een cliché geworden. Het is de moeite waard te overwegen of religie niet op haar authentiekst is wanneer zij zich het slechtst laat inpassen en zich het minst gedraagt volgens verwachting. Als zij, met andere woorden, zich niet zonder meer laat verklaren en begrijpen, maar zich aandient als zelf een bron van nieuwe betekenis. Men hoeft het hernieuwde politieke belang dat religie in grote delen van de wereld heeft niet toe te juichen om het als aansporing te beschouwen de verhouding tussen religie en politiek fundamenteel opnieuw te doordenken. Men hoeft ook zelf geen consument te zijn van de mengvormen van therapie en religieuze rituelen die het merendeel van het New Age-aanbod vormen, om er aanleiding in te vinden de stelling te heroverwegen dat de moderniteit religiositeit doet uitdoven. Christenen hadden kunnen bedenken dat sterven een aanleiding is om wederopstanding te verwachten. En dat hoe pijnlijk het sterven ook is, hetgeen verwacht wordt alle mogelijke verwachtingen overtreft.

Voor mij op mijn bureau staat een Mariabeeld. Met een beetje geluk zijn de stapels boeken en papieren niet zo hoog, dat het zicht erop wordt geblokkeerd. Het is een beeld van Onze Lieve Vrouw van Guadeloupe: een vrouw zonder kind, staand op de wolken en op de maan, hoog gehouden door engelen en omgeven door een krans van licht. Een Indiaanse vrouw gekleed in een mantel vol sterren, in de traditionele Azteken-kleuren groen en rood. Volgens het verhaal verscheen Maria zo aan Juan Diego, een arme indiaanse boer, op 12 december 1531, twaalf jaar nadat in 1519 Hernán Cortés voet aan land had gezet in wat nu Midden-Amerika is en was begonnen de indianen te onderwerpen en tot slaven te maken. Formeel deed hij dat in de naam van Jezus Christus en zijn God, in gehoorzaamheid aan Jezus’ opdracht zijn heerschappij over hemel en aarde onder alle volkeren uit de dragen. Maria, de moeder van Jezus die volgens het evangelie van Lucas (1, 30) als geen ander genade heeft gevonden in Gods ogen, toonde zich te midden van hun onderdrukking hun zuster. Als hun zuster was zij de moeder van God. Dat zei zij in de Náhuatl-taal tegen Juan Diego: ‘Ik ben de moeder van God’.

Midden in hun lijden konden de indianen voortaan weten dat Maria ook in hun naam gezongen had dat, zoals het evangelie van Lucas het vasthoudt, God machtigen van hun troon haalt en vernederden een hoge plaats gunt, hongerigen overvloed geeft en rijken met lege handen wegstuurt (Lucas 1, 52-53). De dominicaan Bartolomé de Las Casas (1484-1566) zou zijn hele leven besteden aan het aanklagen van de wijze waarop de Spanjaarden

de indianen verscheuren, afslachten, pijnigen, beledigen, folteren en naar het leven staan, met even nieuwe als ongehoorde wreedheden die alles overtreffen wat men voordien aan soortgelijks zag, hoorde of las. 3

En ook na Las Casas’ dood ging dat volop voort. Eeuwenlang, niet zelden christelijk gemotiveerd. Maar de indianen hadden een Moeder die hun leven kende en deelde, en die tegelijkertijd vertoefde bij God in de hemel. God was dus ook hun God en niet de God van hun veroveraars. Jezus Christus was via zijn moeder ook een kind van hun volk, en niet de bloeddorstige koning waaraan Cortés hen met excessief geweld probeerde te onderwerpen. Maria maakte duidelijk dat ook zij geroepen waren – in de zin van Eckhart – ‘maagd’ en ‘vrouw’ te worden.

In liefde geborgen

Ik probeer in dit essay te laten zien dat de kloof die velen zien tussen de actuele situatie en de christelijke traditie, schijn is. De christelijke traditie is niet aan het eind van haar krachten. Zij, naar veler overtuiging ooit in staat de westerse beschaving te funderen en mede op te bouwen, is niet gedoemd deze plaats af te staan. Want ten eerste is deze plaats die veel cultuurhistorici haar geven niet de werkelijke plaats van het christendom ten opzichte van de westerse cultuur, en ten tweede is haar betekenis niet uitgeput. De christelijke traditie is als geen ander, zo beweer ik, in staat een antwoord te helpen formuleren op de vraag: wat betekent het religieus gesproken te leven in de tijd waarin wij leven?

Bij alle gepraat over de terugkeer van de religie geldt het centraal stellen van deze vraag toch onverminderd als excentriek, of zelfs als gevaarlijk. Vreemd is dat waarschijnlijk niet. Wie de groeiende invloed van religie wereldwijd ziet als teken van toenemende verwarring en dreigende chaos, die zal niet snel geneigd zijn prioriteit te geven aan het religieus begrijpen van de situatie:

Wij zijn verstoord en verward. Wij vinden het onbegrijpelijk dat theologische ideeën nog altijd de menselijke geest in vuur en vlam kunnen zetten en messiaanse hartstochten kunnen opwekken die samenlevingen in puin achterlaten. Wij dachten dat dit niet langer mogelijk was, dat mensen geleerd hadden om religieuze vragen te scheiden van politieke, en dat het fanatisme dood was. We hadden het mis. 4

Het is de verbijstering en de teleurstelling van menig westers intellectueel. Laten we, zo besluiten zij dan, het fanatisme dus analyseren om te zien hoe wij het opnieuw in de greep kunnen proberen te krijgen. Laten we precies uitzoeken op welke manier religieuze en politieke vragen vermengd worden om ze zo opnieuw, of eindelijk echt en helemaal, te scheiden.

Het is op het eerste gezicht een logische reactie. Maar hij werkt naar mijn overtuiging averechts. Het gaat er juist om opnieuw in te zien dat politieke vragen inderdaad religieuze vragen zijn, dat theologische ideeën inderdaad fundamenteel zijn en dat de grondvraag niet is hoe wij de werkelijkheid kunnen beheersen, maar wat de werkelijkheid van ons vraagt, wie of wat ons erin hoe aanspreekt, en hoe wij op deze aansprekende vraag ingaan. Alleen dat kan ons verlossen van de noodzaak tot fanatisme. De talloze pelgrims die nog altijd naar Guadeloupe trekken, begrijpen naar mijn overtuiging iets. Zij weten dat het in alles van beslissende betekenis is hoe je geworteld bent in en aangesproken wordt door de dragende grond van het bestaan en de geschiedenis. ‘Ik ben de moeder van God’.

‘Moeder’ is de titel van een gedicht van Gerrit Achterberg (1905-1962). 5 De eerste strofe gaat als volgt:

Mijn moeder is een grijze vrijdagmorgen:

zij moet de kamer doen; stof beeft;

dan dweilen, voor het eten zorgen,

zien wat van gisteren overbleef.

De alledaagse grauwheid, en de alledaagse strijd om de chaos te verslaan – ze verschijnen als geborgenheid. De liefdevolle zorg maakt het leven bewoonbaar. De gestage inzet en de gedurige strijd zijn tekenen van hoop. Het is vrijdag, in de christelijke traditie waarvan Achterberg doortrokken was de dag van het lijden en sterven van Jezus, van ‘God, mijn God, waarom heb je mij verlaten’ (Matteüs 27, 46; Marcus 15, 35). Maar het is als zodanig de aankondiging van de zondag, de dag van ‘wat zoeken jullie de levende bij de doden’ (Lucas 24, 5) en ‘hij gaat jullie voor naar Galilea, daar zullen jullie hem zien’ (Marcus 16, 7). Dit komt aan het licht in de tweede strofe:

Ik ben in haar liefde geborgen,

die elk verraad der wereld overleeft;

wie ik ook werd, wij eten overmorgen

de koek die zij gebakken heeft.

Het wordt terughoudend gepresenteerd en het lijkt op een gewoon huiselijk tafereel. Maar het is van voor tot achter doortrokken van christelijke symboliek. Zoals veel schilderijen van Hollandse meesters uit de zeventiende eeuw in schijn alledaagse scènes afbeelden, maar symbolisch tonen hoezeer het alledaagse leven doortrokken is van betekenis en verwijst naar een religieuze zin.

In dit essay probeer ik de verbinding tussen de christelijke tradities en het huidige leven opnieuw zichtbaar te maken. Het gaat er niet om – het kan er niet om gaan – deze verbinding te leggen. Dat zou op zich al verraad betekenen van de religieuze inzet. Naar gelovige overtuiging zijn de christelijke tradities van belang omdat de God die zij ter sprake brengt zich openbaart als oorsprong, dragende grond en doel van het bestaan. Het gaat er niet om deze tradities opnieuw van betekenis te maken, het gaat erom hun steeds nieuwe betekenis te zien en aan het licht te helpen brengen. Dat is echter niet bepaald een sinecure. Immers, precies het christelijke vocabulaire en de christelijke vormentaal hebben de afgelopen decennia in hoge mate hun geloofwaardigheid verloren. Dat de religieuze belangstelling lijkt terug te keren, betekent in onze streken niet een herontdekking van de relevantie van het christendom.

In de jaren zestig verdween het maatschappelijke culturele landschap waarin de toen courante betekenis van de christelijke woorden en beelden wortelden. Bij de nieuwe ervaringen die mensen opdeden en de dilemma’s waarop zij in hun leven stuitten, sloten de overgeleverde christelijke denk- en spreekvormen niet aan. Zij namen daarom niet zozeer afscheid van het christelijk geloof, maar dit kreeg een steeds marginalere plaats in hun leven. Eerst verdween de relevantie van de overgeleverde vormen, vervolgens doofden die zelf uit en ten slotte raakte de inhoud van het christendom buiten zicht. 6 Onderzoek naar de situatie van het katholicisme maakt duidelijk dat Nederlandse katholieken door niets anders bij elkaar gehouden worden dan hun claim katholiek te zijn. Er is geen spoor van een gezamenlijke visie op de betekenis van hun traditie, noch op de betekenis en het belang ervan voor het heden of de toekomst. 7 En toch meen ik dat de christelijke tradities bij uitstek het heden kunnen laten zien als plaats waar goed leven mogelijk is en zich aandient. Mijn redenen geef ik in de rest van dit essay.

Kunnen de christelijke tradities dit beter dan andere religieuze tradities? Het is geen wedstrijd, maar het christendom pretendeert op unieke wijze de openbaring te zijn van wat waar, goed en echt leven is. Over het belang van wat hun was overkomen en wat zij daardoor hadden leren zien en begrijpen, waren christenen nooit terughoudend. Juist niet toen zij met weinigen waren en hun overtuigingen hard botsten met de veronderstellingen van de dominante cultuur. Het was niet dat zij zichzelf zo belangrijk vonden dat iedereen moest weten wat hun was overkomen. Maar zij meenden dat zij wat hun onthuld was, niet voor zichzelf mochten houden. De waarheid behoorde hun niet toe, zij behoorden de waarheid toe en dat toebehoren wilden zij met anderen delen. Wat lang verborgen bleef, is in de geschiedenis van Jezus tot heil van allen en alles aan het licht gekomen. Je moet bereid zijn dat te zien en daartoe moet je breken met een meer voor de hand liggende manier van kijken en in eerste instantie comfortabeler manier van leven. Het ware leven komt in verborgenheid aan het licht, maar wat aan het licht komt, is van universele betekenis. Voor de verborgenheid moet gekozen worden, al is deze keuze geen blinde beslissing. Het hoogste dat maar voorstelbaar en het diepste dat maar denkbaar is, degene van wie alles afhankelijk is en die alles betekenis geeft, kortom God, heeft niet alleen aan het begin alles doen ontstaan – ‘In het begin schiep God de hemel en de aarde’ (Genesis 1, 1) – en geneest niet alleen aan het einde elke pijn en droogt niet alleen elke traan, vervult niet alleen elke hoop en elk verlangen. God deelt te midden van alle kwetsbaarheid en gekwetstheid ons bestaan en bergt ons daar in zijn of haar liefde.

Deze geborgenheid is een voorafschaduwing van wat uiteindelijk als omvattende goedheid zal doorbreken. Terug naar het gedicht ‘Moeder’ van Achterberg:

Wanneer de zondagmorgen is ontloken

staat heel haar wezen in de blijde bloei,

waarin mijn wezen moet zijn aangebroken,

omdat ik dan niet meer gevoel

hoe door de dood is aangestoken,

wat bij een andere vrouw begon.

De moeder die er altijd is geweest als degene uit wie het leven voortkomt, maar eindig en sterfelijk, vermengd met het kwaad en de dood, verandert in degene bij wie het leven zijn volheid bereikt. Het leven dat door de dood is aangetast wordt een leven de dood voorbij. Omdat God ons zelfs in de dood niet verlaat en opneemt in de weg naar vol leven. In de beeldtaal van de christelijke traditie: de ene moeder wordt de andere. Eva, de moeder van alle levenden (Genesis 3, 20), wordt Maria. Wie het eeuwig leven probeert te grijpen, verspeelt het: ‘stof ben je, en tot stof keer je terug’ (Genesis 3, 19). Wie in staat is het te ontvangen – ‘ik ben de dienares van de Heer; laat met mij gebeuren zoals u gezegd hebt’ (Lucas 1, 38) – verwerft het voor alles en allen: ‘heilige geest zal over je komen en kracht van de Allerhoogste zal je overdekken; daarom zal het kind [waarvan je zwanger zult worden] heilig worden genoemd, zoon van God’ (Lucas 1, 35).

Ontvangen wat onverwacht en als een inbreuk je leven binnenkomt: wie dat doet, wordt een drager van het leven dat haar of hem draagt en bergt de liefde die hem of haar bergt.

Katholiek

Het gaat te snel en het komt allemaal nog in verschillende toonaarden terug. Maar voor wie ook maar enigszins kennis heeft
van de verschillende variaties binnen het christendom, zal zo-
veel duidelijk zijn: dit essay is geschreven door een rooms-katholiek.

Zoals de mensheid vele culturen kent, zo kent het christendom vele tradities met verschillende accenten. Deze eigenheid is de unieke bijdrage aan het geheel. Gerichtheid op de gemeenschap van alle christenen betekent voor mij nu juist niet dat ik afstand probeer te nemen van wat mijn specifieke eigen traditie heeft in te brengen. Ik zweeg dus niet over Maria, maar sprak over haar. Er zullen nog andere typisch katholieke thema’s aan de orde komen – zo zal ik relatief uitvoerig ingaan op de eucharistie – want in de katholieke variant waarmee en waarin ik leef, is het christendom voor mij een sleutel tot het goede leven. Juist allerlei katholieke tradities maken concreet duidelijk dat religie niet bestaat in mooie, verheven, door de eeuwen heen zo getrouw mogelijk doorgegeven opvattingen en ideeën. Religie is staan, zitten, knielen. Het is een kruisteken maken, je handen vouwen, je armen spreiden, je ogen sluiten of juist openen. Het is as strooien, water sprenkelen, brood eten, wijn drinken. Het is haast onwillekeurig ‘goddank’ of ‘gvd’ laten ontsnappen. Religie omspant en doortrekt het hele leven, dat loopt van de grijze vrijdagmorgen, via de gewelddadige vrijdagmiddag en de stilte van de dood van de zaterdag, tot de nieuw ontluikende zondagmorgen en ‘eten en drinken en genieten’ (Prediker 2, 24; 3, 13; 5, 17). De Ierse schrijver James Joyce (1882-1941) laat in zijn grote roman Ulysses (1921) Buck Mulligan zijn ochtendritueel beginnen met introibo ad altare Dei – een citaat uit Psalm 43 (vers 4), ‘ik ga op naar het altaar van God’, dat tot 1971 het begin was van de mis. Het suggereert dat de hele dag die volgt een eredienst is. Dit staat niet zo ver af van de religieuze houding die in het christendom in zijn rooms-katholieke variant gecultiveerd wordt.

Ik hoop echter dat dit niet alleen een boek is van een rooms-katholiek. Ik hoop dat het ook een katholiek boek is. Ten eerste is het in mijn visie bij uitstek katholiek om vanuit een eigen perspectief zoveel mogelijk met iedereen en alles in gesprek te zijn. Katholiek is niet degene die zich zo veel mogelijk op afstand houdt van protestanten, maar degene die van de protestant wil leren wat deze nu juist te zeggen heeft, vanuit zijn visies en opvattingen. Het zal menigeen verrassen, maar het is paus Johannes Paulus II die in dit verband gesproken heeft van een oecumene van wederzijdse gaven, als alternatief voor een oecumene van de grootste gemene deler, of van onderwerping van de een aan de ander. 8
Zoals geschreven staat in de eerste Petrusbrief (4, 10) is het de
taak van alle christenen elkaar te dienen ‘met de gaven zoals ieder die heeft ontvangen’. Het is echter evenzeer de taak een gezamenlijke cultuur te creëren waarin men zich kan laten dienen door de gaven van anderen. 9 Het gaat hierbij om spreken en luisteren tegelijk.

Deze houding van het uitwisselen van gaven houdt – ten tweede  – niet op bij de grenzen van de verschillende christelijke tradities. Dat zou in de hedendaagse wereld een subtiele manier zijn in zichzelf gekeerd te blijven: christenen onder elkaar. De hele mensheid voert uiteindelijk een veelheid aan dialogen en debatten over tal van zaken, waaronder religieuze visies en overtuigingen, en probeert een waaier aan vormen van leven uit. Ieder komt het recht toe en heeft de plicht in te brengen wat zij of hij aan waarheid en goed leven gevonden heeft. Ieder dient vrij te spreken opdat elk mogelijk fragment waarheid kan worden gepresenteerd, kan worden beproefd en tot zijn bestemming kan komen: bij te dragen aan de kennis van de waarheid die vrij maakt en aan de mogelijkheden te leven van deze waarheid, die van God is. 10 De focus ligt hier niet op het gesprek met andere tradities, religieus of seculier. Ik beschouw echter de christelijke en katholieke visie die ik hier verwoord, als een bijdrage aan een breed, zo veel mogelijk omvattend gesprek met de waarheid als inzet. Ik hoop dat dit in de tekst duidelijk wordt.

Ten derde en ten slotte hoop ik dat dit boek uitstraalt dat de christelijke traditie niet is afgesloten. Katholieken hebben steeds vastgehouden aan de overtuiging dat wat mondeling of door voorbeeld en navolging werd doorgegeven van de ene generatie aan de andere, mede een bron is van inzicht in het christelijk geloof. Anders gezegd, het gaat bij wat te geloven valt niet alleen om de Bijbel. Er zijn zaken die niet in de Bijbel terecht zijn gekomen maar die toch van groot belang zijn voor de christelijke visie op het bestaan. En er zijn zaken in de christelijke visie geïmpliceerd die pas na verloop van tijd duidelijk worden. Dat maakt ze niet minder belangrijk. Deze visie op het belang van de levende tradities werd op het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) geradicaliseerd. Daar werd het christelijk geloof nadrukkelijk gelokaliseerd in de wisselwerking met de eigentijdse context. Wat hier en nu christelijk en katholiek is, dat moet steeds weer ontdekt worden door wat men noemde het interpreteren van ‘de tekenen van de tijd’ in het licht van het evangelie. 11

Wie of wat God is, hoe daarover te spreken valt en wat dit voor het handelen betekent, dat moet de gemeenschap van gelovigen die de kerk is steeds weer uitvinden. Zij moet zich inspannen om

in de gebeurtenissen, eisen en verlangens waarin het samen met de overige mensen van onze generatie deelt, te onderkennen wat daarin werkelijke tekenen zijn van de aanwezigheid van God of van zijn plannen. Het geloof beschijnt immers alles met een nieuw licht en verheldert de heilsbedoeling die God heeft betreffende de integrale zin van de roeping van de mens, en zodoende richt het de geest op volledig menselijke oplossingen. 12

Dit boek is hopelijk bovenal hierin katholiek, dat het ervan uit gaat dat nergens voor eens en altijd is vastgelegd wie of wat God is, waar Gods bedoelingen met de wereld haar leiden en wat dit voor het menselijk handelen betekent. Dat moet telkens opnieuw aan het licht komen. Onze individuele en collectieve levens en wat daarin gebeurt, voegen steeds iets toe aan onze kennis van God. De christelijke traditie is pas af als de menselijke geschiedenis af is.

Geloven in katholieke zin is dus niet het uitvoeren van een vaststaand project. Het is het steeds opnieuw vinden van, maar vooral het steeds opnieuw gevonden worden door, ‘God en zijn plannen’. Wat uit het verleden via de bijbelse geschriften of de levende overlevering tot ons komt, is hierbij – in de woorden van Psalm 119 (vers 105) – ‘een lamp voor de voeten en een licht op de weg’. En ondertussen gaat God naar religieuze overtuiging naast ons bij het zoeken van de weg, is God de weg die ons naar de toekomst voert ook al lijkt er niets te verwachten, en is God de ruimte waarbinnen gezocht en gevonden kan worden wat te zeggen en wat te doen. Zelfs als we verloren lopen in het zoeken naar God, lopen we verloren met en in God. Het staat al bij de gereformeerde Achterberg: ‘Wie ik ook werd, wij eten overmorgen de koek die zij gebakken heeft’.

In de Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis-Kirche in Berlijn wordt een houtskooltekening bewaart die de arts en theoloog Kurt Reuber met Kerstmis 1942 tijdens het beleg van Stalingrad op de achterkant van een landkaart maakte. Het stelt een Madonna voor die haar kind in haar mantel gewikkeld draagt. De moeder laaft zich aan de aanwezigheid van het kind, het kind wordt gekoesterd door de moeder. Aan de rand van de tekening staat: licht, leven, liefde. Ondanks alle duisternis, dood en haat in de wereld gaan zij niet verloren, lijkt de boodschap. Een jaar later, dan inmiddels in Russische krijgsgevangenschap, tekende Reuber opnieuw een Madonna. Opnieuw dezelfde woorden aan de rand van de tekening, in een iets andere volgorde: licht, liefde, leven. Maar de Madonna blikt nu angstig en verschrikt de wereld in. Geen rustige zekerheid, maar vertwijfeling. Het licht, de liefde en het leven blijven alleen bewaard in het kind, dat rustig tegen zijn moeder aanligt. In 1942 was zij nog alleen de zuster van allen die onder extreem moeilijke omstandigheden dapper het geloof wisten te bewaren. In 1943 is zij de zuster van degenen die ook dat geloof nog kwijt zijn geraakt. Je hoeft het licht, de liefde en het leven niet te hebben om erdoor gedragen en bewaard te worden. Licht, liefde, leven – minder dan een maand na de betreffende Kerstmis, op 20 januari 1944, stierf Kurt Reuber van ziekte en uitputting.

Opzet

Dit essay is geschreven met het oog op de maand van de spiritualiteit 2009. Thema van deze maand is ‘wortel schieten’. Volgens het cliché zijn aanhangers van de traditionele vormen van geloof geworteld in omlijnde kaders, stabiele visies en vaste gebruiken. Aanhangers van nieuwe vormen van spiritualiteit sprokkelen hun opvattingen uit verschillende tradities bij elkaar, maar willen daarbij vooral wortelen in de stabiliteit en stevigheid die zij in zichzelf vinden. In mijn visie gaat het er voor wie leeft vanuit de christelijke tradities om stevigheid te vinden in onontkoombare kwetsbaarheid. Bewegelijkheid en onzekerheid hoeven niet overwonnen te worden. Sterker nog, het is omgekeerd. ‘Wie zijn leven probeert te behouden, zal het verliezen; wie het verliest, zal het behouden’, zegt Jezus (Lucas 17, 33; vgl. Matteüs 10, 39; 16, 25; Marcus 8, 35; Lucas 9, 24; Johannes 12, 25). Want de vaste grond waarin wij wortelen, is Gods toekomst die in de Gezalfde Jezus aan het komen is. Wat dat in Gods naam mag betekenen, daarover gaat de rest van dit ‘cultuurtheologisch essay’. De aanduiding ‘cultuurtheologisch’ wil zeggen dat in dit essay de betekenis van de culturele situatie waarin wij leven gelovig en theologisch ter sprake wordt gebracht.

Ik open na deze inleiding met een verkenning van de christelijke grondgedachte dat een goed leven een zorgeloos leven is. Wie in Gods toekomst wortelt, die kan haar of zijn angst om niet goed, slim of sterk genoeg te zijn loslaten. Vervolgens laat ik zien dat het in het christelijk geloof gaat om de wereld waarin wij leven, in al zijn dubbelzinnigheid en weerbarstigheid. In plaats van dat wij deze wereld moeten verlaten om God te zoeken, laat God zich precies daar vinden. Dat wordt, werk ik op de derde plaats uit, duidelijk in het leven, het lijden, de dood en de verrijzenis van Jezus van Nazaret als Gods Gezalfde. Na zijn dood is de geest waarin hij in de nabijheid van Gods koninkrijk leefde actief onder ons en verzamelt steeds opnieuw mensen om zijn nieuwe lichaam te zijn, zo blijkt op de vierde plaats. Jezus laat ons – ten vijfde – niet alleen op onze weg naar het goede leven in verbondenheid met zijn God, maar voedt ons onderweg als brood en herstelt daarbij de steeds opnieuw gebroken verhoudingen. Op de zesde en laatste plaats maak ik duidelijk hoe dit alles het mogelijk maakt hier en nu alvast de verhoopte toekomst van Gods rijk te leven. Daarin bestaat de eigenheid van de christelijke spiritualiteit, haar eigen manier van wortelen in vaste grond.

Dit essay maakt deel uit van een breder cultuurtheologisch onderzoeksprogramma. 13 Het brengt wat ik eerder in wetenschappelijke publicaties doordacht heb, op een meer existentieel niveau ter sprake en probeert vooral duidelijk te maken hoe het christelijk geloof het leven in de hedendaagse cultuur kan tekenen – en transformeren. In een publicatie die later dit jaar verschijnt, werk ik de consequenties hiervan uit voor een samenhangende visie op de samenleving, haar vragen en problemen. 14

Ik draag dit essay op aan Kyra en Michal, mijn beide dochters. Zij staan aan het begin van hun volwassen leven en ik hoop van harte dat zij een leven lang zowel ‘maagd’ als ‘vrouw’ zullen blijven. Ouder zijn is een voortdurende verbazing over wat je gegeven kan worden, weliswaar dankzij een andere persoon, maar niet door die andere persoon. Ik hoop dat zij beide dit essay willen beschouwen als een geschenk terug. Dit is wat ik te geven heb, mede dankzij hen.

Ik dank Anton de Wit die, toen hij een andere publicatie van mij besprak, suggereerde dat ik zou laten zien in welke zin het christendom een alternatief vormt voor de spiritualiteit van New Age-achtige snit. Het zette mij op het spoor waarvan dit essay het resultaat is. 15

Ik rond deze inleiding af op 8 augustus, de feestdag van de heilige Dominicus, stichter van de dominicanen. Ik ben als leek lid van de orde die hij in 1216 stichtte en ik beschouw mijn theologisch werk als mijn manier om predikbroeder te zijn. In dominicaanse kring is het niet gebruikelijk Dominicus uitbundig te vereren, maar het beeld dat zijn eerste opvolger als algemeen overste, Jordanus van Saksen (circa 1190-1237), van hem gaf in zijn boekje over de beginperiode van de orde, vind ik inspirerend: ‘Alle mensen pasten in de onmetelijke liefde van zijn hart, en door allen te beminnen werd hij door allen bemind’. 16