Arjan Markus

Adieu God

Over het afscheid van de persoonlijke God

Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Marion Rosendahl

Illustratie omslag: zestiende-eeuwse muurschildering in de Jacobikerk te Utrecht. Verdwijnende beeltenis van het Christuskind gedragen door Christoforus.

Foto: J.H. Zijtveld-van der Wiel

ISBN 978 90 211 4408 5

NUR 700

© 2010 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 211 42852

Voor Anneloes, Lenneke, Iris, Merel en Paul

Woord vooraf

Dit boek is voor mensen die niet alles zeker weten. Dat kunnen welwillende sceptici zijn, maar ook gelovige mensen. Mensen, in elk geval, die zich niet verschansen in hun vanzelfsprekendheden, maar een gesprek durven aangaan over de mogelijkheden en onmogelijkheden om vandaag de dag in een persoonlijke God te geloven.

In mijn werk als predikant in de stad voer ik met grote regelmaat zulke gesprekken met twijfelaars en zoekers. Hoewel ze zichzelf misschien niet als gelovig zouden willen betitelen, willen ze in hun zoektocht naar levensinspiratie ook de dialoog aangaan met het christelijk geloof. Dit boek is voor een belangrijk deel de neerslag van de ontmoetingen met hen tijdens cursussen, debatavonden of gewoon op een terras.

Vijf van deze gesprekspartners wil ik hier in het bijzonder bedanken: Anneloes Eghuizen, Iris van de Nadort, Lenneke Heeffer, Merel van Meerkerk en Paul van Koperen. Samen hebben ze het hele ontstaansproces van dit boek meegemaakt door elk hoofdstuk dat ik op papier zette met mij door te nemen. Dat heeft veel waardevolle inzichten opgeleverd. Dit boek wil ik daarom aan hen opdragen.

Er zijn ook anderen geweest die tijdens het schrijfproces commentaar hebben geleverd op het manuscript of delen daarvan. Hen wil ik bedanken in de personen van mijn collega’s Wim Dekker en Dick Looijen. Zij hebben mij vanaf het eerste begin gestimuleerd om door te gaan en zij hebben alle teksten van waardevol commentaar voorzien. Tenslotte bedank ik Arend Smilde voor de grondige wijze waarop hij het boek van correctievoorstellen voorzag en uitgever Arjen van Trigt voor de plezierige samenwerking.

Utrecht, augustus 2010

1

Afscheid van de persoonlijke God

Ik ben geen bezitter van de waarheid en wil het ook niet zijn.

Dwalen langs de randen van de ketterij past mij uitstekend.

Om datgene te vermijden wat men de rust van het geloof noemt,
maar wat eenvoudig zelfvoldaanheid is.

Czesław Miłosz

Adieu God. In onze cultuur is er een afscheid gaande. Het afscheid van de God van het christelijk geloof. Dit boek is bedoeld als een gesprek over dat afscheid. Een gesprek over de mogelijkheid en de onmogelijkheid van geloven voor moderne mensen. Want geloven is niet vanzelfsprekend, dat geldt zeker voor het geloof in God als ‘Iemand’. Geloven in ‘Iets’ is in onze cultuur misschien wel makkelijker. Veel mensen hebben in elk geval de intuïtie dat er iets is dat boven de zichtbare werkelijkheid uitgaat. Een mysterie, dat misschien de grond van het bestaan is. Het is een intuïtie die ik deel.

Mensen hebben zich altijd afgevraagd wie of wat dat ‘Iets’ dan is. In de religieuze traditie waarin ik ben grootgebracht, het christelijk geloof, wordt dat ‘Iets’ meestal gezien als een ‘Iemand’: God. Maar dat spreekt niet vanzelf. In de christelijke traditie is daar trouwens altijd wel een besef van aanwezig geweest. Het geheim van ons bestaan is niet volledig te kennen. Zeker bij de grote christelijke mystici en vertegenwoordigers van de zogenaamde negatieve theologie vind je dat besef. Zij betogen dat je vooral kunt weten hoe God niet is.

Niet de vanzelfsprekendheid van het fundamentalisme

Ik heb nogal wat reserves bij het levensbeschouwelijk fundamentalisme van mensen die alles zeker lijken te weten – religieuze mensen die zo zeker zijn van hun God dat het wel lijkt of ze die in hun broekzak hebben. Ze praten over hun God alsof ze het over hun buurman hebben of over hun tante. Ik begrijp dat niet goed. Er is toch altijd de mogelijkheid dat het anders is dan je denkt?

Reserves heb ik ook ten opzichte van atheïstische fundamentalisten die alles zeker menen te weten. Ze weten zeker dat er, behalve de empirisch waarneembare werkelijkheid, niets is. Vanuit hun vesting van zeker weten kijken ze met medelijden neer op mensen die zich afvragen of vermoeden dat er wel ‘Iets’ is of misschien ‘Iemand’. Die atheïstische vanzelfsprekendheid kan ik niet goed plaatsen. Ik weet ook wel dat we bijna alles op een horizontale manier kunnen verklaren, zonder de veronderstelling dat er een God is. We kunnen zoveel verklaren dat de betovering, die de wereld had toen je kind was, langzamerhand verdwijnt. Maar niet helemaal, er zijn toch nog wel sporen van die betovering te vinden?

Mensen die zeker weten dat er niets is zullen toch ook wel een gevoel van verwondering en ontzag hebben bij sommige dingen in de natuur, of bij positieve gebeurtenissen in het leven? Het adembenemende uitzicht over de zee of de overweldigende aanblik van besneeuwde bergruggen. Die trillende snaar in jezelf bij het horen van sommige muziek of die resonans van binnen bij het lezen van een goed gedicht. In zulke gevallen lijkt het toch net of we iets beleven van een werkelijkheid die boven onszelf uitgaat, iets transcendents. Je zou zeggen: misschien is er toch wel meer dan ik kan zien en aanraken en verklaren.

Alleen, wat kunnen wij weten van zulke dingen? Hoe zouden we het kunnen weten? Er is in onze hedendaagse cultuur heel wat scepsis ten opzichte van religieuze overtuigingen over een hogere werkelijkheid. Daar kan ik inkomen. Toch lijkt mij de vraag naar het geheim achter de werkelijkheid niet onzinnig. Het is een intrigerende vraag, die een zoektocht waard is.

Onverschilligheid

Ik verbaas me weleens over de ‘metafysische onverschilligheid’ – zo noem ik het maar – van sommige mensen. Ik bedoel het gemak waarmee zij de vragen naar het bestaan van een goddelijke werkelijkheid terzijde schuiven. Ze geloven in van alles en nog wat en hebben hun eigen levensbeschouwing, maar of daar ook een werkelijkheid aan beantwoordt, dat is niet belangrijk. Neem het volgende voorbeeld dat ik ergens tegenkwam.

Toen ik vorig jaar met mijn toenmalige vriendin door het Warandebos in Tilburg liep, begon het stevig te regenen. Romantisch liepen we toen onder de paraplu. Dat mondde uit in een stevige zoenpartij, waarna het ineens ophield met regenen. De zon verscheen achter de wolken en straalde op ons neer. We voelden ons door ‘iets’ bevestigd in onze liefde. Is dat dan het bewijs dat er ‘iets’ meer is? Nee, natuurlijk niet. Die zon is meteorologisch gezien prima verklaarbaar, de relatie is alweer bijna een jaar uit, en dat gevoel kwam natuurlijk vooral vanuit onszelf. Dat was dus helemaal niet ‘iets’. We voelden ons daar gewoon lekker bij. We wilden dat gewoon zelf voelen! […] Het is niet te bewijzen, en daarmee zou ik mij moeten scharen onder de agnosten: de stroming die stelt dat ze wel moet twijfelen, omdat er zowel voor het ‘iets’ (gelovigen) als voor het ‘niets’ (atheïsten) geen bewijzen zijn. Maar dat wil ik helemaal niet. Ik wil graag geloven dat er iets is. Dat voelt goed.

Dit is geloven in iets waarvan je eigenlijk weet dat het er niet is. Geloven is hier “jezelf een vlot liegen, dat als je geluk hebt nog blijft drijven ook.”

Het is niet zo dat ik zo’n manier van denken afkeur, maar ik kan het zelf niet. Hoewel ik ook niet altijd overtuigd ben van de werkelijkheid van geloofsovertuigingen, hoop ik wel dat ze werkelijk zijn. Ik hoop dat er een geheim is dat onze wereld behoedt voor zinloosheid en ondergang. Stel nu dat dit geheim een ‘Iemand’ is die een ideaal van heelheid nastreeft voor wie kapot is en voor wat kapot is. Ik hoop dat dat geen menselijke projectie is, geen vlot dat ik mezelf lieg. Zo’n vlot blijft niet drijven.

Kanttekeningen bij ‘persoonlijk’ en bij ‘een persoonlijke God’

Spreken over God als ‘Iemand’, over een ‘persoonlijke God’, is misschien wel wat misleidend. Bij die begrippen is de kans groot dat er aan de rand van ons voorstellingsvermogen het beeld van een soort menselijk persoon oprijst. Dat is echter niet wat ik in dit boek met ‘een persoonlijke God’ bedoel. Het is voor het gesprek wel verhelderend om dat aan het begin van dit boek duidelijk te maken.

Met een persoonlijke God bedoel ik niet de oude man met de grijze baard die Michelangelo op het plafond van de Sixtijnse Kapel heeft geschilderd. Of de ‘Oude van dagen’, zich voorover bukkend met een grote passer in zijn hand, die William Blake heeft afgebeeld. Met persoonlijk bedoel ik ook niet dat God mannelijk is (of vrouwelijk). In dit boek verwijs ik weliswaar naar God met ‘hij’, maar dat is om aan te sluiten bij het meest gangbare taalgebruik.

Wat ik bedoel is dat God een werkelijkheid is die de kenmerken heeft van een persoon. Daarbij denk ik aan dingen als zelfbewustzijn, het hebben van een wil, intenties, emoties, kunnen waarnemen en kunnen reageren en communiceren, dingen kunnen doen, idealen kunnen nastreven. In die zin kun je denken dat God ‘Iemand’ is. Het geloof in een persoonlijke God is daarom bijna altijd verbonden met de veronderstelling dat God zich in zijn communicatie en activiteiten richt op onze werkelijkheid.

Maar ik weet, bij het idee van God als ‘Iemand’ zijn heel wat kanttekeningen te plaatsen. Het is de vraag of je als mens van deze tijd nog wel wat kunt met het idee van een God die een ideaal in deze wereld nastreeft. Een God die in deze wereld dingen doet, is dat sowieso niet te veel gevraagd? Was die God niet door de moderne wetenschap bijgezet in het museum van religieus erfgoed? Bovendien kun je je afvragen of het idee van zo’n God past bij onze idealen van autonomie. Wij hechten tenslotte aan zelfontplooiing en aan de mogelijkheid om het leven zelf in te richten. Afgezien van de kanttekeningen die je kunt plaatsen bij het idee van God als ‘Iemand’, is er natuurlijk ook nog de vraag of je kunt weten of er zo’n God is.

Vragen genoeg om er eens een goed gesprek over te voeren. Dat is wat ik in dit boek wil doen. Is het afscheid van geloof in een persoonlijke God onvermijdelijk? Mijns inziens bestaan er wel serieuze redenen voor. De lezer zal ontdekken dat ik toch geen afscheid genomen heb en hoe dat komt.

Opzet van het boek

Tot slot nog wat informatie over de opzet van het boek. Na dit inleidende hoofdstuk volgen telkens twee hoofdstukken die beiden over eenzelfde thematiek gaan. Het eerste hoofdstuk van elk paar is argumentatief van aard en het tweede is meer beschouwend en concluderend.

Hoofdstuk 2 en 3 gaan over het thema geloof en wetenschap en de vragen die hier liggen. Maken huidige wetenschappelijke inzichten het geloof in de persoonlijk God niet onhoudbaar of overbodig? Vraagt de Bijbel van gelovigen niet om de vreemdste dingen te geloven? Om hier antwoorden op te vinden zullen we ons bezinnen op wat wetenschap nu wel en niet zegt en op hoe je de Bijbel zou kunnen interpreteren. Het doel van deze bezinning is kijken of we kunnen achterhalen waarom geloven in de persoonlijke God voor velen van ons iets is dat niet vanzelfsprekend is.

De volgende hoofdstukken, 4 en 5, gaan in op de vraag wat je je zou moeten voorstellen bij een persoonlijke God die in deze wereld dingen doet. Wat zou het optreden van deze God betekenen voor de natuurlijke processen en voor mensen? Daarbij komt het thema van onze zelfontplooiing en autonomie aan de orde. Zou zo’n God onze zelfontplooiing niet geweldig in de weg staan? In elk geval lijkt hij een bedreiging te zijn voor onze autonomie, al is het wellicht goed om af te vragen wat een realistische visie is op onze autonomie.

In de hoofdstukken 6 en 7 komen het kwaad en het lijden in deze wereld aan de orde. Er is zoveel mis in onze wereld dat het onwaarschijnlijk lijkt dat er een persoonlijke God is die optreedt in onze wereld. Mocht hij er toch zijn, dan kun je je afvragen of de zaken hem niet verschrikkelijk uit de hand gelopen zijn. Hoe gaan mensen om met lijden en wat voor rol speelt bij sommigen het geloof in de persoonlijke God? Wat zou die God met het lijden te maken kunnen hebben?

In dit boek wordt vaak gesproken over wat je je zoal zou moeten voorstellen bij de persoonlijke God. Op een gegeven moment komt daarbij de vraag op: wat weten wij daarvan? Op die vraag zoeken we in de hoofdstukken 8 en 9 een antwoord. Moeten we niet eerlijk en bescheiden vaststellen dat wij mensen eigenlijk niets kunnen weten over God? Dat lijkt een terechte reden om de persoonlijke God adieu te zeggen als menselijk gedachtespinsel. Waarom menen sommigen wel iets over God te weten en hoe komen ze daarbij? In het citaat dat als motto boven dit hoofdstuk staat zegt Miłosz dat hij geen bezitter van de waarheid is. Kun je met hem instemmen en toch, misschien ‘dwalend langs de randen van de ketterij’, menen dat je op de één of andere manier met waarheid in contact komt?