www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Marion Rosendahl

ISBN 978 90 211 4412 2

NUR 708; 728

© 2009 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Inleiding

Vluchtig en puntsgewijs. Hoeveel briefjes van telefonisten, timmerlui, huisvrouwen en vergaderaars met een paar puntsgewijze, snel geschreven woorden zijn er wel niet? Geheugensteuntjes die na gebruik weggegooid worden. Tegenwoordig heb je ook van die plakbriefjes die je kunt bevestigen op het scherm van je pc of op het dashboard van je auto. Die treffen hetzelfde lot: verfrommelen en in de papierbak na bewezen diensten!

Er zijn echter ook aantekeningen die langer meegaan. Een leven lang soms. Je bent ergens, je hoort een geweldige opmerking en je tast al in je zakken of tas naar pen en papier: dit wil ik onthouden. Soms komt daar behalve de pen ook een schaar goed bij van pas. Een artikel in de krant, een tekst boven aan een rouwannonce, een gedicht in een tijdschrift – uitknippen maar en ergens bewaren. Ergens ja. En zo zijn er talloze aantekenboekjes waarin mensen hun eigenhandig geschreven woorden en uitgeknipte papiertjes met teksten of tekeningen bewaren. Die aantekenboekjes duiken soms op wanneer iemands levenseinde aangebroken is. Kinderen of vrienden krijgen dan inzage in wat heel persoonlijk, eigen en intiem voor die persoon is. Een leven in aantekeningen!

De gewoonte om gaandeweg je leven gedachten, invallen, bijbelteksten en wijze woorden vast te leggen is heel wat ouder dan de tijd die wij nu beleven. In de moderne devotie, een spirituele beweging die opkwam in de middeleeuwse katholieke kerk aan het eind van de 14e eeuw, namen de leden veel tijd voor bidden, lezen en mediteren. Dat laatste bestond vaak uit het bestuderen en overdenken van geestelijke teksten. Daarbij maakte men notities over wat indruk maakte en bewaard diende te worden. Die aantekeningen stonden samen in een persoonlijk boekje dat men een rapiarium noemde. Zo’n boekje was zodoende een ‘samenraapsel’ van flarden tekst, brokkelige aantekeningen, ongelijke hoofdstukken en min of meer uitgewerkte thema’s. Zo’n boekje ging horen bij de eigenaar. En bij de dood ging dat heel eigen boekje wel eens mee in het graf, want het was alleen bestemd voor de ogen van de schrijver.

De grondlegger van deze moderne devotie was Geert Grote en daarmee zijn we in het oude Nederlandse landschap van de IJssel aangekomen. Grote wilde iets anders dan wat hij aantrof in de grote katholieke kerk en vormde in Deventer gemeenschappen van ‘zusters van het gemeene leven’. Na zijn dood sloten zich steeds meer mensen aan bij wat een beweging genoemd kon worden. Zusterhuizen en later ook broederhuizen ontstonden in het IJsselland, het Rijnland en ook in Holland en Utrecht. Voor Grote waren lezen en schrijven altijd heel belangrijk; het was voor hem dé manier om met het hoogheilige woord van God om te gaan. Die manier van doen bracht hij over op zijn volgelingen, onder anderen de later zo beroemd geworden Thomas van Kempen.

De neiging om uit alles wat je leest of hoort goede en waardevolle punten te halen is dus ooit in een geestelijke omgeving begonnen en is tegelijk algemeen menselijk. De schrijvers van dit moderne rapiarium schrijven in feite over dat schrijven. Ze zijn gefascineerd door de manier waarop mensen tot op de dag van vandaag zich heilige, gevleugelde of wijze woorden eigen proberen te maken. Door te schrijven dus, eigenhandig, op een stukkie papier dat binnen handbereik is of in een boekje dat je bij je hebt. Een rapiarium is een boekje met samengeraapte teksten die bij elkaar opgeteld een beeld geven van wie de schrijver en samensteller is of zou willen zijn. Dat dit boek over zo’n rapiarium ook een samenraapsel wordt van wat de auteurs bij dit mooie verschijnsel als waardevol zien, is een omstandigheid die niet alleen zij, maar hopelijk ook de lezers graag voor lief nemen.

HET VERSCHIJNSEL

Het rapiarium

Toen de 14e eeuw voor driekwart was gevorderd en in de laars van Europa (het huidige Italië) de met elkaar bevriende Francesco Petrarca en Giovanni Boccaccio kort na elkaar stierven, was er in het noordwestelijk gelegen IJsselgebied Geert Grote. Grote, geboren in 1340, zoon van de burgemeester van Deventer maar vooral overtuigd zoon van de wereldwijde katholieke moederkerk, wilde terug naar de oorsprong en daarover preekte hij. Het ideaal dat hem bezielde, was de gemeenschap der eerste christenen zoals die in het bijbelboek Handelingen wordt beschreven. Daar gaat het over mensen die alles gemeenschappelijk hadden en dagelijks bijeenkwamen voor hun religieuze en sociale plichten.

Degene die grote invloed op Grote uitoefende, was de mysticus Jan van Ruusbroec. Van Ruusbroec (geboren in 1293) was iemand die op zijn tijdgenoten een onuitwisbare indruk maakte. Hij ervaarde de aanwezigheid van God en kon wat hem geïnspireerd werd meegedeeld ook nog uitleggen aan anderen. Geert Grote zelf was geen mysticus. Zijn gaven waren eerder de ernst en de discipline waarmee hij zijn roeping aanvaardde. Na een leven van enige rijkdom en eerzucht besloot hij na een ernstige ziekte een ascetisch leven te gaan leiden bij de Kartuizers van Monnikhuizen bij Arnhem. Na een aantal jaren daar te hebben verbleven, werd hij in Utrecht tot diaken gewijd en begon hij rond te reizen door de noordelijke Nederlanden met zijn boetepreken. Er waren overigens genoeg mensen om vermanend toe te spreken: getrouwde priesters, corrupte prelaten en zelfs monniken met enig wereldlijk bezit. Grote was een gevoelig mens. Hij voelde de onrust over de roerige tijden en het kerkelijke verval in zijn dagen goed aan. Er was bovendien het schisma, waardoor er één paus in Avignon en één in Rome zetelde. Het dreef Grote tot de overtuiging dat er een innerlijke hervorming moest plaatsvinden. Hij ontwikkelde een programma waarin mensen weer net als de eerste discipelen navolgers van Christus konden worden. Daartoe hervormde hij het onderwijs, samen met zijn vriend Johan Cele, en stichtte hij zelfs een beweging: die van de Moderne Devotie. De term devotie is veelzeggend. Het gaat om de toewijding die van binnenuit komt. Het ging Grote om de mens die naar binnen wil kijken en daar zichzelf en de knellende banden van de wereld wil verliezen om opnieuw gehecht te worden aan Christus. En omdat mensen, zoals de eerste christenen in het boek Handelingen, samen moeten komen en elkaar dienen te vormen en te steunen, stichtte Geert Grote her en der nieuwe leefgemeenschappen. Zijn gedachte was dat het zieke lichaam van de kerk alleen genezen kon worden door gezonde cellen te implanteren. In 1374 stelde Grote zijn ouderlijk huis in Deventer ter beschikking aan een groep vrouwen die een religieus leven ging leiden. In de veertig daaropvolgende jaren ontstonden er twintig vergelijkbare leefgemeenschappen in Deventer, Zwolle en andere Nederlandse en Duitse steden.

Het interessante van deze vernieuwende beweging is haar aandacht voor het geschreven woord. Geert Grote, dankzij Van Ruusbroec en anderen wars geworden van allerlei geleerd vertoon, besefte dat het eenvoudige lezen en herlezen voor elk toegewijd levend mens dagelijks voedsel moest worden. Het boek was in deze tijd nog handgeschreven en vaak uiterst fraai met de hand gekopieerd – het was zelfs nog voor de periode van de incunabelen en de uitvinding van de boekdrukkunst met loden letters – en ging een grote rol spelen in de gemeenschappen van de Moderne Devoten. Dat gebeurde op twee manieren. Allereerst door wat de collatie werd genoemd. Dat was de ‘samenbrenging’, het opbouwende gesprek, het gesprek waarvan je geestelijk wijzer werd. In de kringen van ‘het gemeene leven’ werd dit gesprek doorgaans gevoerd rond een bijbeltekst en hoe deze tekst tot opbouw van de enkeling en van de gemeenschap kon dienen.

Daarnaast was er het rapiarium. Het woord, ‘samenraapsel’, duidt op de gewoonte om wat gelezen werd en wat er bij gedacht werd, vast te leggen. Ook gesprekken die men had met anderen, bijvoorbeeld de hierboven genoemde collatie, leverden soms een enkele zin of redenering op die men wilde bewaren. Ook bij het voorgeschreven dagelijkse lezen van de heilige Schrift stuitte de lezer soms op een passage die een nieuw licht wierp op een situatie of als een steen het stille water van de vijver van de ziel beroerde. Ook dat werd dan vastgelegd in zo’n rapiarium. Grote was zowel origineel als een kind van zijn tijd. Hij meende dat schrijven de beste manier van lezen was – een gewoonte die nog steeds door talloze mensen wordt beoefend die iets in zich moeten opnemen. Tegelijk veronderstelde hij dat een gedisciplineerde omgang met teksten, waarbij sommige teksten uitentreuren werden gekopieerd, de meest probate manier was om de duivel op een afstand te houden.

Een rapiarium was strikt persoonlijk. In de loop der jaren verzamelden mensen allerlei aantekeningen, schriftwoorden, belangrijke inzichten en bondige samenvattingen van gehoorde preken, maar ook teksten van kerkvaders en soms van filosofen uit de klassieke oudheid. Dit alles om te lezen en te herlezen. Het ging overigens in deze laatmiddeleeuwse beweging niet om het vergaren van zo veel mogelijk kennis. Het was uitdrukkelijk de bedoeling om op deze wijze Christus na te volgen. Ook het meest beroemde werk uit die tijd, De navolging van Christus (waarover later meer), ontstond door een grondige redactie van allerlei bijeengeraapte teksten en gedachten. Het ging dan vooral om het zich bewust worden van wat deugdzaam is en van wat als ondeugdzaam afgewezen moet worden. Uiteindelijk ging het ook weer niet om de geschreven woorden maar om het handelen, de daden van de gelovige mens. Tijdens het werk in de kloostertuin of gedurende de verzorging van zieken hadden de devoten altijd hun rapiarium bij zich, om teksten te herlezen, een soort van herkauwen. Het boek ging voortdurend mee op reis en de reis zorgde tegelijk weer voor een zich aanvullend boek. Deze bijna sacramentele waarde van het boek is achteraf indrukwekkend te noemen. Het heeft er zeker toe bijgedragen dat het latere Nederlandse protestantisme (16e eeuw), waarin het boek zo’n grote rol speelde, al in bouwrijpe grond viel. Geert Grote zelf zorgde overigens voor een Getijdenboek . Het was een soort gebedenboek voor gewone mensen, overgenomen en afgeleid van de officieel kerkelijke, in alle kloosters acht keer per etmaal gebeden getijden. Het Getijdenboek is veruit het meest populaire religieuze boek van de late middeleeuwen geweest.

Vermeld zij ten slotte nog dat een rapiarium een enkele keer meeging met het dode lichaam van de eigenaar in het graf. Het rapiarium was immers een uiterst intieme, persoonlijke weergave geworden van de levens- en leerweg van een enkel mens die met vallen en opstaan getracht had Christus na te volgen. Dat een rapiarium lang niet altijd mee het graf in ging, vertelt het volgende hoofdstuk.