Jeruzalem – Rome – Santiago

www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Studio Anton Sinke, Nieuwerkerk a/d IJssel

Cartografie: Bas Mazur

ISBN 978 90 211 4414 6

NUR 508

© 2009 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voorwoord

Wandelen heb ik altijd graag gedaan. In de vakantie trok ik meestal van berghut naar berghut in Oostenrijk of Italië; soms liep ik ook wel een langeafstandspad in Duitsland of Engeland. Ook op de langeafstandspaden die in ons eigen land ontwikkeld werden, heb ik heel wat stappen gezet. Maar langer dan veertien dagen was ik eigenlijk nooit onderweg. Dat veranderde toen ik werd gepensioneerd. Die pensionering overviel me. Ik werd weliswaar vijfenzestig jaar, maar ik was er helemaal niet aan toe om met werken te stoppen. Een grote wandeling leek me een probaat middel om deze drempel te nemen. Als bestemming koos ik Jeruzalem. Dat is niet zo vreemd voor iemand die ooit een jaar in die stad heeft gestudeerd en die zich zijn hele verdere leven met het uitleggen van de Bijbel heeft beziggehouden. Tijdens de voorbereiding van deze tocht werd me al snel duidelijk dat wandelen in Duitsland en Oostenrijk iets heel anders is dan wandelen in Griekenland en Turkije. Wandelpaden maken plaats voor doorgaande autowegen. Ook de lange duur begon me wat te benauwen. Daarom besloot ik er twee etappes van te maken. En zo liep ik in het voorjaar en de zomer van 2004 in drie maanden van Utrecht naar Venetië. Het jaar daarop, in 2005, volgde het tweede gedeelte; in april vertrok ik uit Venetië en begin juni kwam ik in Jeruzalem aan. Omdat goede voorzieningen voor wandelaars ontbreken, heb ik op dit tweede traject vaker de hulp van het openbaar vervoer moeten inroepen. Met de terugkeer naar Utrecht was deze eenmalige onderneming afgerond.

Een paar maanden na thuiskomst voelde ik een gemis. Een paar jaar lang had ik geleefd met een lange wandeling in het vooruitzicht, maar nu die achter de rug was, viel er een gat, er was niets meer om naar uit te zien. Deze leegte vroeg om een nieuwe invulling. En zo trok ik in de zomer van 2006 gedurende twee maanden langs de Via Francigena, de oude pelgrimsroute, naar Rome. Het jaar 2007 vormde een intermezzo. In de voetsporen van Franciscus van Assisi liep ik toen van Florence naar Rome.

De populairste bedevaartplaats, Santiago de Compostela in Spanje, heb ik lang links laten liggen. Iedereen loopt tegenwoordig naar Santiago. De normale route is mij veel te druk, daar heb ik helemaal geen zin in. Uiteindelijk liep ik in 2008 toch in twee maanden naar Santiago, maar langs de Vía de la Plata, de zuidelijke route, die in Sevilla begint. Vrienden hadden mij verzekerd dat het op deze route nog rustig is en, gelukkig, ze hadden gelijk.

Onderweg naar de drie klassieke bestemmingen voor pelgrims – Jeruzalem, Rome, Santiago – heb ik steeds een dagboek bijgehouden. De idee om daar een boek van te maken heb ik lang naast me neergelegd. Waarom zou ik nog weer een verslag toevoegen aan de vele pelgrimsverhalen die inmiddels in omloop zijn? Bovendien vind ik zo’n reisverhaal in de ik-vorm een apart en lastig genre. Tijdens mijn laatste tocht bekroop me als ik aan het schrijven was toch steeds sterker de gedachte dat het jammer was zo veel materiaal ongebruikt te laten liggen. Bovendien werd me toen duidelijk hoe ik het zou aanpakken. Wat me voor ogen staat, is een impressie van vier verschillend gekleurde tochten. Naast de indruk hoe het is om elke dag in een andere omgeving op pad te gaan wil ik ook een indruk geven van wat er ondertussen zoal in het hoofd van een wandelaar omgaat. Verder streef ik er naar via mijn persoonlijke belevenissen meer algemene thema’s met name rond kerk en geloof te bespreken. Op deze manier hoop ik de lezers mee op weg nemen en hen te laten delen in de bijzondere ervaring die een pelgrimage is. Mijn doel is een onderhoudend verhaal, plezierige lectuur die af en toe ook stof tot nadenken geeft. Met dit boek heb ik deze voornemens willen realiseren. Ik weet het, dit is het zoveelste verhaal van een pelgrim, maar leest u eerst. Misschien vindt u het toch de moeite waard.

Soms heb je een zetje nodig om tot de uitvoering van een plan over te gaan. In mijn geval komt dat duwtje van Ursula, een Duitse verpleegkundige die met haar vriendin Maria van Sevilla naar Santiago trekt. Het laatste stuk van deze route lopen we samen op. Als ik tegen het eind van de tocht weer eens wat aantekeningen in mijn schriftje zit te maken vraagt ze ineens: ‘Ben je soms een boek aan het schrijven?’ Ik antwoord lachend dat ik best zou willen dat wat ik opschrijf zou uitgroeien tot een boek en dat dit dan maar meteen een bestseller moet zijn. In ernst voeg ik daar direct afwerend aan toe dat ik met het schrijven van een dergelijk reisverhaal geen enkele ervaring heb en dat ik zo mijn twijfels heb of het lukken zal. ‘Dann bin ich gespannt’, luidt haar reactie. ‘Ik ook’, is mijn antwoord.

Hoofdstuk 1

Omzien in verwondering

Op weg naar Jeruzalem (1)

Utrecht – Venetië, 10 mei - 13 augustus 2004

Donderdag 6 mei, Utrecht

Gisteravond was ik te gast bij mijn vrienden Elly en Simon, mijn contactadres dat ik eens per week kort zal bellen. Ze boden me een soort afscheidsetentje aan. Vanmorgen waren mijn maag en darmen van streek en dat gold van mijn psyche al evenzeer. Buikpijn voor de tocht, een algehele ontreddering. Het nog steeds wat gevoelige spiertje in mijn lies – vermoedelijk twee weken geleden toch gescheurd – en een pijntje in mijn heup waren de grote gangmakers van twijfel en mistroostigheid. Hoe kom ik in ’s hemelsnaam elke avond onder dak? Als ik eenmaal op pad ben, valt dat vermoedelijk wel van mij af. Bij wijze van training ga ik lopend naar de Uithof, anders een ritje per fiets. Alles is groen en staat schitterend in bloei, behalve ikzelf. Het ergste is nu overgewaaid, maar op de achtergrond hangt de twijfel, de onzekerheid. Dit was wel te verwachten – ontwenningsverschijnselen – maar leuk is het allerminst. Wat een vreselijke dag!

Dinsdag 11 mei, Utrecht – Wijk bij Duurstede – Opheusden

Na gezamenlijk met alle huisgenoten koffie te hebben gedronken ga ik om half elf op pad. Henk, mijn vriend met wie ik al jaren eens per maand een dag wandel en die mij over de hoogste Alpen heen zal helpen, vergezelt mij tot Werkhoven. In de kapel van het vroegere slotklooster, de thuisbasis van de oecumenische Werkhofgemeenschap waarvan we allebei lid zijn, steken we twee devotielichtjes aan en zingen de zegen van Numeri 6:

‘De Levende zegene en behoede u.

De Levende doe zijn aangezicht over u lichten en zij u genadig.

De Levende verheffe zijn aangezicht over u en geve u vrede.

Zegen ons en behoed ons, doe lichten over ons uw aangezicht en wees
ons genadig.

Zegen ons en behoed ons, doe lichten over ons uw aangezicht en geef
ons vrede.’

Aan het begin van de Watertorenweg scheiden onze wegen.

Midden in Cothen zit ik een poosje zomaar in het gras langs de kant van de weg. Een aparte ervaring. Bij stralende zon loop ik door naar Wijk bij Duurstede, waar Janni en Klaas me met veel warmte en zorg onthalen. De schaafplekken op mijn wreven worden verzorgd. Het traject is voor een inlooproute op de eerste dag lang genoeg geweest. ‘Wat telt, is niet de geweldige omvang van de taak, maar de grootsheid van de volharding.’ Een briefje van Janni op mijn ontbijtbord geeft me deze spreuk mee. Klaas neemt verder de honneurs waar. Hij begeleidt me naar de pont en ziet er op toe dat ik de Lek, nu ineens een echte grensrivier, veilig oversteek. Ik volg de Rijnbandijk. Het is mistig en kil, maar tegen de middag breekt de zon door. Aan de overkant van de rivier liggen Amerongen, maar vooral Rhenen er prachtig bij. In het orthodoxe Opheusden zie ik, ook bij het uitgaan van een middelbare school, opvallend veel lange rokken. Vermoeid arriveer ik op de boerderij die mij slaapplaats biedt. Om te eten moet ik terug naar het dorp, waar alleen een snackbar is die me van een gruwelijke bamimaaltijd voorziet. Ik ervaar dit gedeelte tot Nijmegen als een soort warming-up voor de eigenlijke tocht, een test of alles in orde is. Het is net of ik nog niet echt begonnen ben.

Vrijdag 14 mei, Nijmegen – Kleve

De afslanking van mijn rugzak is goed gelukt. Niet al het noodzakelijke blijkt noodzakelijk. Ik laat meer dan twee kilo in Nijmegen achter. Bij vertrek draag ik nog tien kilo. Back to the basics , dat wel. In Wyler zet Bert me precies af bij een paal waarop de eerste markering van de Europäische Fernwanderweg E8 is aangebracht, die ik tot dicht bij München ga volgen. Het is verder een rustige trip met gewillige voeten. Ik voel me nu echt op weg. Via het aardige Kranenburg en veel bos bereik ik de jeugdherberg van Kleef. Daar, in een soort tuinhuisje, schrijf ik dit.

Het scheppingsverhaal waarmee de Bijbel begint is een prachtige, maar ook strakke, kale compositie. God roept de chaos tot de orde, zijn spreken roept alles tot leven en geeft elk onderdeel zijn plaats, onderscheiden van elkaar. Wat ontstaat is een stevig gebouwd skelet, een goed samenhangend raamwerk. Maar het geheel mist kleur, geur, smaak, warmte, muziek. Wandelend van Utrecht naar Nijmegen ben ik er getuige van hoe dit raamwerk concreet wordt ingevuld. Zon en wolken wisselen elkaar af in licht en donker, maar ook in aangenaam warm en onaangenaam kil. Het water is op zijn plaats gezet. Vanaf de Rijnbandijk zie ik de Lek en de Waal door hun bedding stromen. De wereld is overweldigend groen, maar opgefleurd met het wit van de bloeiende meidoorns, het rood van de klaprozen, het geel van de brem en paars in talloze varianten. Het gemaaide gras geurt zoetig. De bomen zijn er, soort na soort, de laatste bloeiende appelbomen en de grootse, in blad staande beuken. De paarden glanzen prachtig, de vogels verzorgen de muziek, met de koekoek als cantus firmus op de achtergrond. Wijk bij Duurstede, Rhenen, Kranenburg – fraaie stadjes heeft de mens gebouwd, vanwaaruit hij alles beheert. Misschien heeft hij het scheidingswerk van God, als zijn beeld, wat al te ver doorgevoerd, alles in percelen ingedeeld en mooie, maar gesloten hagen rond het eigen erf gezet. Op het spoor gezet door Genesis 1 zie ik dat alles goed is. En ook bedenk ik dat de oerknal waaruit dit alles zou zijn voortgekomen wel een erg primitieve theorie is. God is, hoe dan ook, toch de meer plausibele hypothese.

Maandag 17 mei Xanten – Alpen

De E8 voert mij van Xanten naar Alpen. Het landschap lijkt sterk op dat van Noord-Limburg: velden met af en toe wat bos, meestal op een heuvel; veel Spargel , veel stoeterijen, veel fazanten en veel kapelletjes. Zeker het eerste stuk ziet er in de stralende zon bekoorlijk uit. Maar nauwelijks op weg loop ik kort achter elkaar drie keer verkeerd. Een foutenanalyse is geboden. Geval 1: in het dorp Birten sla ik na het passeren van het Romeinse amfitheater linksaf omdat ik, als ik aan kom lopen, de helft van de markering niet kan zien: die zit aan de achterkant van de paal geplakt. Wel raadpleeg ik de kaart, maar jammer genoeg zie ik de spoorlijn aan voor de E8. Een dubbele fout dus. Geval 2: kort daarna staat op een veldweg een stenen kruis waar ik even op een bank uitrust. De markering is onduidelijk. Ik sla rechtsaf waar de kaart duidelijk aangeeft dat ik rechtdoor moet, maar dat zie ik pas later. Geval 3: om verdere omwegen te voorkomen loop ik langs de weg naar het dorp Veen om daar de E8 weer op te pikken. Daar vind ik de markering en begin deze, enigszins verwonderd over de richting, te volgen. Pas veel later dringt tot me door dat dit een nieuwe variant van de E8 is en dat ik terugloop in de richting vanwaar ik gekomen ben. Als ik de juiste weg weer te pakken heb, geeft een wegwijzer aan dat de afstand naar Xanten vijf kilometer bedraagt. Ik ben inmiddels drie uur onderweg.

In Alpen, mijn bestemming voor deze dag, blijkt geen slaapgelegenheid te zijn. Ik bel aan bij de pastorie, maar daar is niemand thuis. De oplossing is eenvoudig: de trein brengt me in negen minuten terug naar Xanten. En zo eindigt deze dag op precies dezelfde plaats waar hij begon: in hetzelfde bed, in dezelfde kamer 117 van hetzelfde hotel Xanten. Natuurlijk is heel deze onderneming een soort spel, maar naar mijn smaak is het gehalte van nutteloosheid op deze manier wel erg hoog.

Waarom trek ik weg om een paar maanden in zelfgekozen afzondering op pad te gaan? Het is niet de vrijheid die trekt of het avontuur dat roept. Een deel van mijzelf wil helemaal niet weg en is er bang voor. Het is evenmin de drang om een sportieve prestatie te leveren. Uiteindelijk denk ik dat het de behoefte is om mijn eigen mogelijkheden verder te verkennen. Zit er meer in me dan de ijverige, enigszins solistische exegeet die ik in de loop der jaren geworden ben? Wat voor zegen verwacht ik eigenlijk van deze tocht? Dat is moeilijk nu al in te vullen, maar ik ga er toch van uit dat ik niet heel mijn leven om zal gooien. Geen totale verhuizing, maar wel een andere inrichting, een nieuwe schilderbeurt met lichtere kleuren en het aanbrengen van een paar nieuwe ramen. Ik ben op weg naar het land dat mij gewezen zal worden zonder dat ik weet waar het zal zijn en hoe het zal heten. Vertrouwen in mezelf, de mensen, in God, dat hoop ik een beetje te leren op deze tocht.

Dinsdag 18 mei, Alpen – Schaephuysen

Met de trein keer ik terug naar Alpen en daar hervat ik mijn tocht. De eerste helft van deze dag verloopt ideaal. Prachtig weer, een mooi traject door lichte bossen, aardige ontmoetingen. Eerst raak ik aan de praat met een man die werkzaam is geweest bij de Kriminalpolizei in Duisburg. Hij zit op een bank en vertelt dat hij als amateurjager vaak in de bergen is geweest. Hij heeft er ook wel eens van gedroomd een grote trektocht te maken. Kort daarna word ik staande gehouden door een jonge vrouw op de fiets met haar baby in een modern aanhangwagentje. Ze heeft theologie gestudeerd, wil alles weten over de E8 en informeert of ze mij op het traject door de Alpen misschien kan vergezellen. Weer even later word ik van de overkant van de weg eerst aangestaard en vervolgens aangeroepen door een man die vertelt dat hij met zijn vrouw veel losse etappes van de E8 gelopen heeft en die nu dolenthousiast is omdat hij eindelijk iemand tegenkomt die deze route in één keer wil afleggen. Met je rugzak ben je een vreemde, zeldzame verschijning die reacties oproept. Zo voel je jezelf trouwens ook te midden van autorijders en fietsers. Als trekker ben je een soort handelaar in dromen. Na een weldadige pauze op het stille binnenplein van de voormalige abdij Kamp krijgt mijn trots dat ik nu feilloos de route volg een gevoelige klap. Uit een overvloed aan markeringen kies ik de verkeerde en blijf die in goed vertrouwen veel te lang volgen. Dat levert een aantal extra kilometers in een onoverzichtelijk achterland op. Een jonge vader in een ‘lelijke eend’ zet me terug op de goede weg. Het laatste stuk zing ik mezelf moed in met liederen uit de Werkhofbundel. Waarachtig, dat helpt. Vooral een Russisch Alleluia draagt me door de laatste moeizame kilometers heen.

Woensdag 19 mei, Schaephuysen – Hinsbeck

In Hinsbeck is de jeugdherberg wegens verbouwing gesloten. In de dorpskern stuurt een man, bij wie ik informeer naar een adres om te overnachten, me de heuvel op naar een pension op de rand van de kom waarin het dorp gelegen is. Als ik me daar meld, geeft de beheerder me snel de sleutel van een kamer en haast zich terug naar het terras waar hij indringend met iemand zit te praten. De volgende morgen maakt hij het ontbijt voor mij klaar. Wanneer hij hoort dat ik me met de Bijbel bezighoud en op weg ben naar Jeruzalem brandt hij los. Meer dan een uur lang praat hij zonder onderbreking op me in en wat hij zo dringend aan mij kwijt moet, is onversneden New Age. Spijkerschrifttabletten uit Babylonië beschrijven dat buitenaardse wezens de aarde hebben bezocht en daar met dna hebben geëxperimenteerd. Zo probeerden ze mensen te creëeren die voor hen konden zoeken naar goud dat hen tegen straling moest beschermen. Toen dit hele project mislukte, besloten ze de mensheid te vernietigen. Doordat één van hen de geheime afspraak schond, werd Noach gered. Gelukkig bracht hij offers zodat zij, uitgehongerd als ze waren, wat te eten hadden. Natuurlijk was Jezus getrouwd met Maria Magdalena, die trouwens van koninklijke bloede was. Machthebbers hebben steeds opnieuw onwelkome inzichten onderdrukt, maar mensen zoals de Katharen hebben steeds weer het goddelijke in zichzelf ontdekt. De tijd is nu zover voortgeschreden dat de waarheid niet langer kan worden onderdrukt, ze borrelt aan alle kanten op. Er zijn daartoe ook geen middelaars nodig. Ieder mens heeft zelf een directe verbinding met het goddelijke. Na het matriarchaat en het patriarchaat komt nu de tijd van het nieuwe evenwicht. Via het dna is iedereen met alles verbonden en wordt er allerwegen informatie uitgezonden en ontvangen. De paus schuift onrustig op zijn heilige stoel, want steeds meer dringt het besef door dat de mensen zelf goddelijk zijn. En wat mijzelf betreft: mijn bezoek is geen toeval. Mijn tocht naar Jeruzalem zal de vrede in mijzelf doen groeien en, zonder woorden, zal ik als een lichtende fakkel door het land trekken en vrede uitstralen.

Onstuitbaar wordt dit alles onder het ontbijt over me uitgestort. Een volledige mythologie die op alles een antwoord weet, gebracht door iemand die tot de verlichten behoort en dat enigszins hautain uitstraalt. Wij zijn op de goede weg, het kosmische bewustzijn groeit, binnenkort zijn alle raadsels opgelost. Ik word helemaal ingesponnen in een web van positief simplisme. Alles is bewezen en alles komt goed. In zijn ijver wil mijn gastheer me ook nog twee boeken meegeven. Gelukkig is het gewicht van mijn rugzak een goede reden om deze vriendelijk te weigeren. Hij heeft al veel meer van mijn aandacht genomen dan me lief is. Het blijft nog lang onrustig in mijn hoofd.

Maandag 24 mei, Aachen

Voor ik door de Eifel naar Bonn trek, heb ik een rustdag ingelast. Mijn voeten zijn daar wel aan toe. Vanmorgen heb ik de Dom bezocht, waar met veel toewijding en rust de eucharistie werd gevierd. Daarna heb ik deelgenomen aan een rondleiding. Karel de Grote heeft een indrukwekkende, achthoekige kerkruimte laten bouwen, die later met een gotisch koor is uitgebreid. In dat koor staan twee gouden reliekkisten opgesteld, een met de resten van Karel zelf en een met een mantel van Maria en een lendendoek van Christus. De kerkruimte is mooi, maar ook sfeervol en sacraal. Twee dingen treffen me bijzonder. Aachen was in de Middeleeuwen na Jeruzalem, Rome en Santiago de vierde belangrijke bedevaartplaats, waar duizenden pelgrims zich verzamelden. Boven op de galerij staat de zogenaamde koningsstoel die, naar men aanneemt, bestaat uit platen parisch marmer die oorspronkelijk als vloerbedekking in de kerk van het Heilige Graf in Jeruzalem hebben gediend. Zo word ik telkens weer op onverwachte momenten aan mijn bestemming Jeruzalem herinnerd. Toch is zo’n rustdag geen onverdeeld genoegen. Een wandelaar bezichtigt nu eenmaal niet, een wandelaar wandelt.

Dinsdag 25 mei Aachen – Mulartshütte – Utrecht

Het goede nieuws is dat ik eindelijk een echt aansprekend landschap intrek. De bus brengt me naar de zuidrand van Aachen en ineens zijn daar de groene, beboste heuvels van de Eifel. Beken scharrelen tussen de bomen en in de open velden staan alom grote meidoorns schitterend te bloeien, ‘zo wit als geen bleker op aarde maken kan’. Daar heb ik echt naar uitgezien.

Het minder goede nieuws betreft mijn voeten. De rustdag in Aachen is niet afdoende geweest. Na een uur lopen begint mijn rechterwreef weer op te spelen. In het Augustinuswald zwachtel ik de voet in, maar dat blijkt geen oplossing voor het probleem. Nadat ik in Kornelimünster een half uurtje in de kerk van het benedictijnenklooster naar het orgel heb geluisterd, passeer ik een groepspraktijk van huisartsen. Ik aarzel, maar besluit toch binnen raad te vragen. De ontvangst is vriendelijk en de arts behulpzaam. Hij vermoedt overbelasting en geeft me proefmonsters van ontstekingremmende pillen en gel mee. Met mijn hoge schoen als een lage schoen aangebonden wandel ik verder en besluit het de komende dagen rustiger aan te doen. Voorlopig is vijftien kilometer per dag de limiet.

Het slechte nieuws wacht mij in Mulartshütte. Als ik daar bij hotel Das alte Jägerhaus onderdak vraag, blijkt er voor mij gebeld te zijn. Ik heb, nog onwennig, twee dagen niet naar eventuele berichten op mijn voicemail geluisterd. Simon heeft me langs deze weg opgespoord. Mijn schoonzus Rina is overleden. Bij mijn vertrek had zij volgens de verwachting nog een paar maanden te leven. Haar toestand is snel verslechterd en precies veertien dagen nadat ik haar nog per telefoon gedag heb gezegd is zij gestorven. Bus en trein brengen mij in een paar uur weer thuis. Mijn hoofd is nog helemaal op reis. Ik leef in een soort niemandsland. Ik ben er wel, maar eigenlijk ben ik er niet of hoor ik er niet te zijn.

Donderdag 3 juni, Kall – Bad Münstereifel

Onderweg zoek ik naar de meest passende woorden om de Eifel te karakteriseren. Ik kom uit bij gemoedelijk, behagelijk, knus. De ronde heuvels leveren een fraai golvend landschap op, maar zijn nooit imposant of dreigend. Open land en bos wisselen elkaar voortdurend af. De dalen zijn ondiep, maar beschut en de hoogtes geven bescheiden uitzicht. Groen in allerlei tinten is de overheersende kleur. De vaak oude, schilderachtige stadjes zoals Bad Münstereifel met omwalling, vakwerkhuizen en een romaanse kerk, liggen in de plooien van het land aan riviertjes die klaterend stromen. Vandaag was er geen zon, maar wel een groot veld met bloeiend koolzaad, afgebiesd met randen wit fluitekruid, tegen een decor van donkergroene sparren, opgefleurd door een aantal wit bloeiende meidoorns. Halverwege de tocht heb ik mijn, volgens de warme bakker, kräftiges Brot opgegeten bij de resten van een Romeins heiligdom. Daar werden tussen de jaren 150 en 450 de drie matrones vereerd die op wijstenen staan afgebeeld. Het is een vrij uitgebreid complex op een soort heilige hoogte. Binnen een ommuurde heilige ruimte bevinden zich een basilica, een open ruimte voor de cultus en een overdekte tempel. Op 20 juni, zo luidt een aankondiging, zal hier de zomerzonnewende worden gevierd.

Voor mijn gevoel word ik steeds meer een anonieme wandelaar. Geleidelijk raak je los uit de kringen waarbinnen je een bepaalde status hebt. De verwachtingen die men van je heeft en de daarmee samenhangende patronen van docent, voorganger, pater augustijn, schuiven weg. Je bent gewoon een wandelaar die door een vriendelijke dame van de toeristeninfo bij een oude vriendin onder dak gebracht wordt. Ze brengt me te voet naar dit logeeradres, ze wandelt zelf ook en dat schept een band.

Maandag 7 juni, Rolandseck – Bad Breisig

Het is stralend mooi weer, de opmaat voor een prima dag. In Rolandseck ga ik gehoorzaam met de markering R, die staat voor Rheinhöhenweg, van de Rijn weg, de heuvels in. De gids voorspelt ‘ein ruhiger Wandertag mit weiten Strecken durch den Wald’. Dat blijkt al direct het geval, waarop ik besluit dat ik voorlopig bos genoeg heb gezien. Na een uur daal ik daarom weer af naar de Rijn om het fietspad langs het water te volgen. Dat pakt goed uit. Het is een lust om langs de brede stroom te lopen, tussen de groene heuvels door waar romantische stadjes en burchten voor de vrolijke noot zorgen. Het voelt ook als een bevrijding om een tijdje niet op markeringen te hoeven letten en gewoon met een leeg hoofd vooruit te lopen. Het wordt zo een echt ontspannen reisje langs de Rijn. In Remagen passeer ik de resten van de brug waarlangs de geallieerden aan het eind van de Tweede Wereldoorlog Duitsland binnentrokken. Er is nu een vredesmuseum gevestigd. Onderweg besluit ik Sinzig, mijn geplande halteplaats, landinwaarts te laten liggen en door te lopen naar Bad Breisig. Dit heeft een aantrekkelijke, levendige promenade langs de rivier. Het is er druk met senioren die een midweekje vakantie houden. Ik vind onderdak in een pension aan de Eulengasse, vlak achter de Rijnpromenade. Als mijn gastvrouw me binnenlaat, begint een mechanisch vogeltje te kwetteren om me op te vrolijken. Ze blijkt een verzamelaarster te zijn, haar huis staat vol met alles wat ze bijeengegaard heeft: bierpullen, koperen potten, poppen en serviesgoed, vooral veel serviesgoed in alle maten en soorten. Opgetogen vertelt ze me dat ze juist vandaag na lang aarzelen en afdingen een antieke tafel met vier stoelen bemachtigd heeft, hoewel ze er eigenlijk geen plaats voor heeft. Nee, ze doet niets weg, dat moeten de kinderen maar doen na haar dood. Ook in het gastenkamertje waar ze me onderbrengt, getuigen talloze poppen en kasten vol serviezen van haar verzameldrift. Ik kan er met moeite bij. Als ik ’s avonds naar bed ga en het licht uitdoe voel ik me opgenomen in de verzameling, bijgezet tussen de andere prullaria.

Donderdag 10 juni, Koblenz – Boppard

Duitsland viert Fronleichnamstag en dus is het in de stad stil als op zondag. De weg van Koblenz naar Boppard voert me eerst een stuk door het mooie, langgerekte park langs de Rijn en daarna omhoog de heuvels in, door dichte bossen. Het is zo heiïg dat de beloofde uitzichten voor het oog verborgen zijn. Veel wandelaars, trimmers en mountainbikers wijden zich aan een alternatieve sacramentsprocessie. Zelf loop ik het Veni Creator Spiritus en het Veni Sancte Spiritus te zingen. Dat zijn, zeker voor deze tocht, mijn lijfliederen, samen met Psalm 104 trouwens. Mijn levensstroom is in de loop der jaren sterk gekanaliseerd en onder inspiratie van deze liederen hoop ik dat hij door deze tocht weer wat meer bewegingsvrijheid krijgt. Ondertussen begint het steeds heviger te rommelen in de lucht. Ik besluit de pauze even uit te stellen en bereik juist voor de bui een uitspanning. Een zwaar onweer met grote hagelstenen houdt me daar, bij de Vierseenblick , anderhalf uur vast. Een steile, natte afdaling, Boppard Alpin genaamd, krijgt uiteraard mijn voorkeur boven de stoeltjeslift. Een klein uur later ben ik in Boppard.

Onderweg zie ik om in verwondering en verbaas ik mij er over de schijnbare vanzelfsprekendheid van mijn beslissing om lid te worden van de Orde van de Augustijnen. Binnen het rooms-katholieke milieu van mijn jeugd is het normaal dat een jongen voor een leven als priester of kloosterling kiest. Ik heb het sterke vermoeden dat het ook een stille wens van mijn moeder was, hoewel ze die nooit uitgesproken heeft. Dan is er de vraag van de kapelaan van onze parochie of ik geen priester zou worden en zijn er de paters augustijnen op de middelbare school. Later is er een magister die zegt: ‘Ik zou het maar doen’ en die zo de twijfel voor de eeuwige professie doorbreekt. Een paar jaar daarna tilt de groepssolidariteit van onze klas me over een drempel, namelijk de vraag of ik mij wel tot priester zal laten wijden. Beslissingen neem je zelf, maar de weg is wel voor je uitgestippeld en de keuzes die je maakt, liggen zodoende voor de hand.

Na de begrafenis van mijn moeder, die een paar jaar geleden op hoge leeftijd gestorven is, gingen alle broers en zussen met een ingelijste foto van haar naar huis. Ik herinner me nog goed dat ik aarzelde of ik deze foto een plaats zou geven in mijn kamer of hem bij alle andere foto’s in het oude sigarenkistje in mijn bureaula zou leggen. Een beetje geïrriteerd besloot ik er toch een plek in mijn kamer voor te zoeken. Het werd geen plaats op mijn bureau, maar wat verder weg, schuin tegenover het bureau een beetje hoog in mijn boekenkast. Vanmorgen besef ik ineens dat die plaats niet toevallig is, maar goed de relatie met mijn moeder weerspiegelt. In feite zit ik nog altijd onder haar toeziend oog te werken. Als dit midden in het bos tot me doordringt, schiet ik hardop in de lach.

Dinsdag 15 juni, Obermoschel – Dannenfels

Deze dagen trek ik door het Nordpfälzer Bergland. Dit biedt het soort landschap dat ik me thuis, als ik aan mijn trektocht dacht, voorstelde. Zeker het eerste deel van de route beantwoordt vandaag geheel aan het ideale plaatje. Een paar uur lang volg ik een landweggetje dwars door de velden. Het ligt op een soort rug in het landschap en biedt naar beide kanten uitzicht op rustig golvende heuvels. De zon schijnt en het is stil; er is geen geruis van auto’s, ook niet in de verte; boven de velden klinkt alleen het hoge geluid van de leeuweriken. In de dalen liggen rustige, witte, overzichtelijke dorpjes zoals Stahlberg, Katzenbach, Marienthal. De prijs voor de idylle is dat ze geen van drieën een winkel hebben, die ik wel hard nodig heb om te fourageren. Later slaat de vermoeidheid toe. Meer dan twintig kilometer over berg en dal blijft een flinke opgave. Het pension in Marienthal ziet er zo onaantrekkelijk uit dat ik toch maar doorloop naar hotel Bastenhaus, boven op de Donnersberg, een paar kilometer voor Dannenfels.

Voor mijn gevoel heeft deze tocht nog altijd iets onwerkelijks, hij lijkt minder werkelijk dan de werkelijkheid thuis. Thuis bevind ik me dag in dag uit in dezelfde vertrouwde omgeving. Grote veranderingen vinden daar zelden plaats, zodat de indruk ontstaat dat je een onderdeel vormt van een vaste, stabiele werkelijkheid. Dit wordt nog versterkt doordat ik zo’n acht uur per dag op dezelfde stoel, achter hetzelfde bureau en in dezelfde kamer zit te studeren en te schrijven. Zodoende voelt de werkelijkheid van die situatie aan als vast, stabiel, blijvend, niet veranderlijk of in beweging. Nu ik op stap ben, wisselt voortdurend het landschap, de omgeving waarin ik verkeer, van dag tot dag en van uur tot uur. In plaats van acht uur per dag op dezelfde plaats achter mijn bureau te zitten, ben ik nu zo’n acht uur per dag in beweging, mezelf aan het verplaatsen. Soms, in boslanen, heb ik de indruk dat niet ik mij voortbeweeg, maar dat de bomen langs mij heenstromen en dat het pad als een soort lopende band naar mij toe komt en onder mij door gaat. Ook de verblijfplaatsen bieden geen houvast, want alle hotelkamers zijn hetzelfde: anonieme plekken voor een doorgaande reiziger. Zo bezien is het dus geen wonder dat de tocht onwerkelijk blijft aanvoelen, minder werkelijk dan de werkelijkheid thuis. Of moeten we het misschien omdraaien? Is de stabiliteit van thuis uiteindelijk een illusie, omdat ook daar de tijd verstrijkt en is de vluchtigheid, de voorbijgaande aard van de tocht werkelijker, want dichter bij de waarheid?

Donderdag 17 juni, Monsheim – Worms – Auerbach

De trein brengt me in een goed kwartier van Monsheim naar Worms. Daarmee volg ik de raad van mijn gids op. Deze bestempelt de oversteek door het dal van de Rijn naar het Odenwald als een lang en vervelend corvee en beveelt me aan dit traject per trein te doen en onderweg Worms te bezichtigen. Worms is geen mooie stad, maar om een paar redenen wel interessant. De kerken zijn oud. De Dom en de Magnuskerk die ik bezoek, gaan terug tot respectievelijk het jaar 1000 en de karolingische tijd. In de laatstgenoemde kerk werd al voor 1521 door een vriend van Luther volgens diens principes gepreekt. Worms is de stad van de Rijksdag van 1521, waar Luther en Karel V elkaar troffen en waar de burgerij de kant van Luther koos. De herinnering hieraan wordt levend gehouden door een groot Denkmal. Omringd door volgelingen verklaart de hervormer daar met de hand op de Bijbel vol pathos: ‘Hier steh ich. Ich kann nicht anders. So helfe mir Gott. Amen.’

De herinneringen aan de aanwezigheid van Joden in Worms maken de meeste indruk op mij. Vanaf ongeveer het jaar 1000 tot de Tweede Wereldoorlog heeft er ononderbroken een Joodse gemeenschap in Worms gewoond. Ik breng een bezoek aan het oude Joodse kerkhof dat net buiten de vroegere stadsmuur ligt. De oudste grafsteen dateert van 1076. Een lager gelegen gedeelte wordt Tal der Rabbinen genoemd, naar de oude rabbijnen die daar begraven liggen. De graven uit de negentiende eeuw dragen in tegenstelling tot de oude graven meestal opschriften in het Duits. De eenvoudige, simpele, halfronde steen van vroeger is dan ook niet meer genoeg. Bewerking en versiering nemen toe. Elk graf wordt van eigen symbolen voorzien. Het getto is opengegaan en de Joden bezetten vooraanstaande posities in het bestuur en het sociale leven van de stad. De tweede plek die ik bezoek, is de synagoge aan de Judengasse. De oude synagoge uit 1034 werd in 1174 door een nieuwe vervangen. Na de verwoesting in 1938 is deze in 1961 weer herbouwd. Een foto laat zien hoe de synagoge in de Kristallnacht in brand staat, terwijl de brandweer niets anders doet dan de omringende percelen nat houden. Worms had in de elfde eeuw een beroemde Talmoedschool, waar de nog altijd toonaangevende geleerde Raschi uit Troyes een aantal jaren studeerde. Het naar hem genoemde Raschihuis bevat een kleine, leerzame tentoonstelling over de lotgevallen van de Joodse gemeenschap in Worms. De burgemeester van het nabijgelegen Pfeddersheim was een fanatieke nazi. Hij rustte niet voor twee Joodse kinderen uit zijn dorp naar de concentratiekampen gestuurd waren. Onder het geboortebewijs met een foto van de jongen heeft een gemeenteambtenaar getypt: ‘Die Sache ist schon erledigt’, ‘de zaak is al afgewerkt’. De jongeman die toezicht houdt op de synagoge vertelt me dat er sinds kort enkele Russische joden in Worms wonen, maar dat de orthodoxen die niet als echt beschouwen. Maar ja, zegt hij, beter deze dan helemaal geen. Zowel op het kerkhof als in de synagoge en het museum worden tijdens mijn bezoek klassen met schoolkinderen rondgeleid. ‘Die Wunden heilen, aber die Narben bleiben’, ‘De wonden genezen, maar de littekens blijven’, lees ik in een herdenkingstekst. Ik voel me met mijn rugzak nogal bezwaard en gegeneerd op dit Joodse terrein.

Vrijdag 18 juni, Auerbach – Lindenfels

Vanmorgen aan het ontbijt raakte ik even in gesprek met een Duitse vrouw die op Mallorca woont. Van haar onthield ik twee woorden. Toen de verhuizing naar het zuiden en de inrichting van het huis achter de rug waren, was er ineens een leegte en de vraag: wat doe ik met de tijd die ik nu heb? Freizeitgestaltung noemde ze wat er toen moest gebeuren en dat was haar niet meegevallen. Verder merkte ze op dat er na de pensionering meer Gelassenheit kan zijn. Dat vind ik een mooi woord. De krampachtigheid en de stress zijn voorbij en er is het rustige vertrouwen dat alles wel goed komt. Je hoeft niet meer zonodig en je bent ontspannen genoeg om van de eenvoudige dingen te genieten.

Onder het eten van smakelijke gnocchi al pomodoro in een Italiaans café-restaurant in Lindenfels las ik in een krant een bericht over de Duitse katholiekendagen die momenteel in Ulm worden gehouden. De krant deed met name verslag van een sessie waar voor een duizendkoppig publiek twee mensen optraden. Het ging om Eugen Drewermann, een Duitse priester-psycholoog-theoloog, die door de kerkelijke autoriteiten in Rome uit het ambt is gezet, en de Franse bisschop Gaillot, die als straf voor zijn progressieve ideeën een leeg bisdom ergens aan de rand van de Sahara heeft toegewezen gekregen. In antwoord op een vraag ging Drewermann twintig minuten lang verbeten tegen de ambtsmagie tekeer. Gelovigen hebben geen priesters als bemiddelaars nodig. Ze kunnen zich direct tot God richten, zoals ze spreken met hun vader of moeder. Voor Drewermann is het instituut per se vervreemdend. Om zichzelf te kunnen zijn of worden moeten gelovigen zich ontdoen van de bevoogding door het instituut en zelf persoonlijk hun eigen beslissingen nemen. Bisschop Gaillot was veel meer ontspannen en vond dat de kerk een familie was waar hij nog altijd bijhoorde. Ik ben het op dit punt niet met Drewermann eens. Zijn mensopvatting is mij te individualistisch. Het instituut kerk heeft twee kanten. Het kan een mens van zichzelf vervreemden, maar het kan ook een veilige bedding en een waardevolle steun zijn. Een gemeenschap van gelovigen, een geïnstitutionaliseerde kerk is niet per se een slechte zaak. Deze kan de horizon van de individuele gelovige die er deel van uitmaakt buitengewoon verruimen. Drewermann heeft zich vastgebeten in de kerk, maar zijn gedrevenheid en bitterheid maken zijn verzet onvruchtbaar.

Ik zelf heb altijd de indruk gehad dat de vernieuwingsbeweging binnen de Rooms-Katholieke Kerk in de zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw meer was dan de optelsom van een aantal individuele inspanningen. Het was een sterke stroom die je meenam en waaraan niet zo gek veel te sturen viel. Het merkwaardige is dat hetzelfde geldt nu de stroom geheel van richting veranderd is. Het is onbegonnen werk en onvruchtbaar om dwars tegen de huidige restauratietendens in te gaan. Het valt zelfs te verdedigen dat het een goede ontwikkeling is, zoals onlangs in een proefschrift gebeurde. Bij de keuzes die mensen maken, wegen ze rationeel kosten en baten tegen elkaar af. De kerk heeft mensen veel te bieden aan saamhorigheid, geborgenheid, troost, bevestiging, maar de kerk moet dan wel een duidelijk, eigen gezicht laten zien. Zij moet zich veel sterker profileren dan nu het geval is, want een club waarin alles kan en mag, is onaantrekkelijk. Bij een duidelijk aanbod horen ook duidelijke eisen. Als het aanbod bevalt, is de geïnteresseerde bereid aan strenge voorwaarden te voldoen. Die voorwaarden zeggen iets over de waarde van het aanbod, want wat je voor niets krijgt, heeft nauwelijks waarde. Deze gedachtegang en de corresponderende strategie spreken mij wel aan, maar daarmee beland ik in een dilemma. De kerk moet zich inderdaad meer profileren, maar dit moet niet de vorm aannemen van een restauratie van de gestalte en gebruiken die zij voor het tweede Vaticaans Concilie bezat, zoals deze zich nu aan het voltrekken is. Het pijnlijke is dat ik niet weet hoe het dan wel zou moeten. Gaillot heeft gelijk: de kerk is de familie waartoe ik behoor, maar wel enigszins als een randfiguur.

Dinsdag 22 juni, Grossheubach – Dorfprozelten

Soms neemt de ijver van de wegenplanners groteske vormen aan. Hun ideologie van het bos verdringt dan alle aandacht voor wat voor de wandelaar praktisch en aangenaam is. Vijftien kilometer volg ik vandaag een breed, effen bospad hoog tegen de heuvels langs het dal van de Main. Het uitzicht had fraai kunnen zijn, maar aan de dalkant staat een ononderbroken haag van bomen alle zicht in de weg. Zo loop ik meer dan drie uur door een groene tunnel. Dat is goed om wat te mijmeren, maar als dat gedaan is, wordt het knap saai. Bij Collenberg daalt het pad naar het dal, er volgt een aardig stukje over een graspad op een terras tussen de boomgaarden. Dan kronkelt het pad weer met allerlei bochten de helling op om na vijfhonderd meter weer doodleuk helemaal naar beneden te gaan. Kortom, de ideologie van de wegenplanners viert hoogtij vandaag.

Tot nu toe heb ik op mijn weg nog nergens het gevoel gehad dat ik ver van de bewoonde wereld was. Op open stukken is er altijd wel een dorp of hoeve in zicht en ook een geasfalteerde weg waar auto’s rijden, is steeds bereikbaar. De trajecten door de bossen zijn nooit erg lang, de paden zijn gebaand en komen steeds weer uit bij parkeerplaatsen waar uitgezette rondwandelingen beginnen. Naturlehrpfade zijn er te kust en te keur en ook mijn eigen route is, naast vele andere, keurig van markering voorzien. Op de paden waarop ik loop, hebben al ontelbare voorgangers gelopen en de uitzichten waarvan ik geniet, zijn al door ontelbare andere ogen gezien. Alles is voorgegeven en toch ga ik daarbinnen mijn eigen weg; ik ben zelfs uitzonderlijk want E8-lopers met een rugzak zijn uiterst schaars.

Zo gaat het ook met onze taal. Alle woorden die ik gebruik, heb ik niet zelf uitgevonden, ze zijn al ontelbare malen door anderen voor mij gebruikt. Alle zinnen die ik formuleer, zijn waarschijnlijk al eens eerder door een ander gesproken of geschreven. Originaliteit is ver te zoeken. Ook de vorm van dit journaal is talloze malen eerder aangewend en toch doe ik dankzij die tweedehandse woorden, zinnen en vormen mijn eigen verhaal.

Eigenlijk denk ik dat heel het leven zo in elkaar zit. Het landschap is al gevormd, de wegen zijn getrokken en toch scharrelt ieder er op haar of zijn eigen manier doorheen. Alles is al een keer gebruikt, maar uit dat tweedehandse materiaal selecteert ieder weer wat hem of haar zo uitkomt voor eigen hergebruik. Met godsdienst is het al niet anders. Traditie is een ander woord voor voortdurend hergebruik. Laat niemand daar min over doen, want het is een grote kracht! Als er geen wegen getrokken waren in dat moeilijk begaanbare gebied liepen wij volstrekt verloren.

Woensdag 23 juni, Dorfprozelten – Würzburg

Van de omwegen door de heuvels heb ik even genoeg en ik besluit een oude truc toe te passen. Er ligt een fietspad langs de Main en voor een dag is dat heel plezierig lopen. Het blijft dicht bij de rivier en aardig in het groen en brengt me via de spoorbrug bij Hasloch naar het kleine, schilderachtige Wertheim, waar de Tauber in de Main uitmondt. Ik verlaat nu voor een paar dagen de E8 en bereik via een rechtstreekse busverbinding het dertig kilometer oostelijker gelegen Würzburg. Daar meld ik me bij het augustijnenklooster. Er zijn weinig mensen thuis omdat de meeste bewoners deelnemen aan het jaarlijkse uitstapje. Uiteindelijk is het de provinciaal van de Duitse provincie Raimund Klinke, die mij hartelijk ontvangt. Een goed uur later zing ik in de kerk in het Duits de eerste vespers van het feest van Johannes de Doper mee.

Wij, augustijnen, hebben een stijlvol habijt. Onze kleding, want dat betekent habijt, bestaat uit een ruime zwarte toga, die wordt bijeengehouden door een zwarte leren riem, en een eveneens zwarte capuchon. Wie intreedt in de orde, wordt met een kleine ceremonie ingekleed, dat wil zeggen dat hij zijn burgerkleren verruilt voor een dergelijk augustijns habijt. Toen ik op achttienjarige leeftijd in Witmarsum aan het kloosterleven begon, werd ik na een week ingekleed. De eerstvolgende zes à zeven jaar heb ik zowel binnenshuis als daarbuiten praktisch nooit andere kleding gedragen. Het habijt is meer dan zo maar een kledingstuk. Het is een uniform dat je opneemt in een sterk geïnstitutionaliseerde groep. Het is een symbool dat een totale levenswijze representeert. Zo is het nauw verbonden met een kloosterlijke samenleving waarin meerdere malen per dag gezamenlijk wordt gebeden, gegeten en gerecreëerd. Het habijt maakt je als augustijn herkenbaar, ook voor mensen met wie je verder persoonlijk geen contact hebt. In de zestiger jaren van de vorige eeuw zat er verandering in de lucht. Een van de signalen daarvan was dat wij ons buiten het klooster ons in habijt niet meer op ons gemak voelden en steeds vaker in broek, hemd en trui de straat op gingen. Geleidelijk aan kwamen daar colbertjasjes bij en het eind van dit proces was het dragen van een stropdas, wat als een soort voltooiïng van de secularisering ervaren werd. De grote conventen vielen uiteen. Ikzelf sloot me aan bij een groepje van drie augustijnen die, nauwelijks meer als zodanig herkenbaar, samen in een gewoon huis woonden. Ik geloof dat ik het habijt sindsdien nooit meer gedragen heb. De kloosterlijke leefwereld, die dit uniform symboliseerde, was voorbij. Daarna heb ik wat het dragen van het habijt betreft twee keer voor een echt dilemma gestaan. Jaren later, toen er zich enkele nieuwe kandidaten meldden om augustijn te worden, werd ik lid van de commissie die deze jonge mensen moest begeleiden. Het verraste me dat deze aspirantleden er op stonden zo snel en zo vaak mogelijk het habijt te dragen. Het lag voor de hand dat ik dat ook zou doen toen zij hun geloften deden. Ik kon het niet en heb het dan ook niet gedaan. Rond begrafenissen speelde zich iets vergelijkbaars af. Het is beslist zinnig en stijlvol als augustijnen allemaal een habijt dragen als ze een medebroeder ten grave dragen. Het bestuur heeft daar ook meerdere malen op aangedrongen. Alleen, ik kan het niet en de meeste anderen kunnen of doen het in elk geval ook niet. Het is geen kwestie van wrok of frustratie, alsof ik in die kloosterjaren een slechte tijd zou hebben gehad. Het tegendeel is waar. Ik heb me in die jaren goed op mijn plaats en redelijk gelukkig gevoeld. Maar de wereld die het habijt vertegenwoordigt, is voorbij. Er is sindsdien te veel gebeurd. Ik kan niet meer naar die wereld terug. Met het afleggen van het habijt hebben we veel van onze herkenbaarheid en identiteit ingeleverd. Vaagheid is het gevolg. Of ik het habijt nog ooit dragen zal? Niet als dat een terugkeer naar het verleden betekent alsof er niets is gebeurd; wel als het de uitdrukking is van een nieuwe identiteit die we na een proces van ingrijpende veranderingen hebben gevonden.

Vrijdag 25 juni, Würzburg

Mijn verblijf bij de augustijnen in Würzburg is heel plezierig. Er heerst in huis een aangename sfeer, een prettig mengsel van oud en nieuw. Aparte vermelding verdient mijn visite bij pater Adolar Zumkeller. Hij heeft een kamer in de zorgafdeling van het grote klooster. Dat mag ook wel, want hij is bijna negentig jaar oud. Hij oogt breekbaar, maar dat was altijd al het geval. In de zeventiger jaren van de vorige eeuw was hij lid van het generaal bestuur van de Orde van de Augustijnen in Rome en speciaal belast met onder andere de zorg voor de Nederlandse provincie. Die beleefde toen roerige jaren. Veel publiciteit en rumoer ontstond rond de zogenaamde Nota 70, waarin het bestuur van de Nederlandse provincie het plan lanceerde om gehuwden als lid in de orde op te nemen. Zumkeller weigerde toen de grens naar ons land over te steken en riep het bestuur aan de Duitse kant van de grens op het matje. Hij herkent me onmiddellijk als ik binnenkom. Zijn geest is helder en zijn geheugen functioneert uitstekend. Hij waardeert het zichtbaar dat ik bij hem langs kom. Hij informeert vol belangstelling hoe het met de hoofdrolspelers van vroeger gaat en samen memoreren we de overledenen. Ons voorzichtige gesprek over de roerige zeventiger jaren wordt een paar keer onderbroken door een jonge medebroeder die aan de universiteit studeert en in het kader van een werkcollege een voordracht moet houden over de lotgevallen van de Duitse augustijnen tijdens de reformatie. Hij komt pater Zumkeller met name raadplegen over de vraag hoeveel augustijnen hun medebroeder Luther gevolgd zijn en hun kloosters verlaten hebben en hoeveel er trouw bleven aan hun geloften en aan Rome. Exacte getallen blijken niet te geven, maar uit de verschillende interrupties tijdens ons gesprek wordt me duidelijk dat de meerderheid zich bij de reformatie heeft aangesloten en dat een kleine minderheid het kloosterleven trouw bleef. Het rumoer van de reformatie en van de zeventiger jaren van de vorige eeuw is in het kleine stille kamertje oneindig ver weg. Namen en aantallen worden in serene rust uitgewisseld. De tijden zijn veranderd. Roerige jaren van verandering worden steeds gevolgd door een contrareformatie. Dat is nu niet anders dan vroeger.

Woensdag 30 juni, Finsterlohr – Rothenburg ob der Tauber – Bettenfeld

Tussen Creglingen en Rothenburg ob der Tauber loopt het pad grotendeels over een hoogvlakte. Het is doodstil, er is geen mens te bekennen. Een enkele auto beweegt zich geluidloos door het landschap. De velden zijn bezaaid met diverse soorten graan. Ik zou willen weten wat de opbrengst is: dertig-, zestig-, of honderdvoudig, maar er is niemand aan wie ik het kan vragen. Het graan staat er voor het grootste deel onberispelijk bij. Hier en daar staat onkruid tussen de tarwe. Een vrouw is blijkbaar bezig het uit te rukken. Is het tijd voor de oogst?

Het dorp Finsterlohr ligt in een kleine verdieping in het landschap. Uit de verte gezien steekt de robuuste, vierkante, witte kerktoren met zijn spitse rode dak net boven het maaiveld uit. Bij mijn vertrek verontschuldigt mijn jonge gastvrouw zich bijna dat het zo stil is. Voor mensen uit de grote stad moet dit dorp wel al te rustig zijn, zegt ze. De dorpsherberg ‘Zum grünen Baum’ ligt pal naast het kerkje en elk kwartier laten de klokken zich duidelijk horen. Ze versterken de stilte van het stille dorp. Op het plateau hebben de Kelten in de eerste eeuwen van onze jaartelling een oppidum, een soort vluchtburcht, gebouwd. Een deel van de ringwal is nog duidelijk in het terrein zichtbaar. Aan de rand van het plateau doemen de vele torens van Rothenburg in de verte op. Na een korte afdaling volgt dan plotseling een romantisch fietspad direct langs de Tauber. Rothenburg is sprookjesachtig, maar vol toeristen: klassen Duitse schoolkinderen, Amerikaanse studenten, Japanners, Fransen. In het hartje van de stad trekt een winkel waar het altijd kerstmis is veel publiek. Eenmaal weer buiten de stadspoort kom ik geen mens meer tegen.

Het pad volgt nu de Schandtauber, een schilderachtig snelstromend riviertje. Op een bank in de schaduw van de bomen onder begeleiding van het murmelende water schrijf ik dit relaas. Ik heb geen enkele haast. Bettenfeld ligt maar vijf kilometer verderop. Verder kan ik niet vandaag, want daarna is er tweeëntwintig kilometer lang geen slaapplaats op de route. Prima zo.

Vrijdag 2 juli, Wallhausen – Neuhaus

Ik word wakker met het gevoel dat ik nu toch lang genoeg onderweg geweest ben. Het regent. Buiten maakt het drukke verkeer veel lawaai. Het is me een raadsel waar al die auto’s vandaan komen. De eerste etappe tot Crailsheim is langs de weg negen kilometer, maar met de E8 moet ik er, kruip-door sluip-door, vijftien kilometer over doen. De hotelbaas is even morsig, nors en krom als gisteravond. Na het ontbijt is het droog en ik besluit toch de lange route te nemen. Na drie minuten zijn de auto’s weg en loop ik op een leuk landweggetje, zie ik een witte bloeiende jasmijn en roep ik mezelf toe dat dit een fantastische dag gaat worden. Daar moet ik zelf om lachen.

De weg naar Crailsheim loopt door een bijzonder mooi natuurgebied, het dal van het riviertje de Jagst. De E8 gaat vervolgens met een boog om Crailsheim heen, over de Karlsberg, een wandelgebied met uitzicht over de stad, waar circus Busch zijn tent heeft opgeslagen. Daarna loop ik over aardige bospaden naar Neuhaus. Het is fris, maar er valt geen regen meer. Op het allerlaatst veroorloof ik mij nog een kleine stommiteit. Ik sta vijftig meter naast het niet goed zichtbare Gasthaus, lees de kaart niet goed en loop twintig minuten in de berm van een drukbereden, onaangename autoweg de andere kant op om mijn onderkomen voor de komende nacht te zoeken. Richtinggevoel moet bijna altijd gewantrouwd worden. Daarna gaat alles goed.

Als ik vanuit het bos het gehucht Bölgental binnenloop, word ik staande gehouden door een man die mij per se iets wil laten zien. Hij blijkt steenhouwer geweest te zijn en wijst me trots op het eigen handwerk dat hij aan zijn huis heeft verricht: kunstig bewerkte stenen raamkozijnen, een ronde stutboog voor zijn nieuwe balkon, in diverse vormen gehouwen plantenbakken. De eigenlijke schat bevindt zich in het halletje achter de voordeur. Daar heeft hij de fossielen ingemetseld die hij in de loop der jaren gevonden heeft. De mooiste is een soort plaquette van versteende zeelelies die ooit de grote binnenzee hebben opgesierd.

Direct na deze excursie daal ik af in het dal van de rivier de Jagst. Het water heeft in de loop der eeuwen een smalle, diepe voor in het kalksteenplateau getrokken. Beneden langs het water loopt een smal voetpaadje door het groen met af en toe resten van oude watermolens. Een prachtig, romantisch zondagmiddagwandelingetje van een uur, maar op deze vrijdagmorgen ben ik volstrekt alleen. Dit dal is uiteraard beschermd natuurgebied. Groenomrande borden laten daar geen misverstand over bestaan. Daarnaast zijn er aparte borden met ge- en verboden waar de wandelaar zich aan te houden heeft, ondertekend door het Regierungspräsidium in Stuttgart. Toch is het dal vol autogeluid. Hoog boven een oude, houten, overdekte brug wordt op geweldige pylonen de autoweg over het dal geleid. Geleidelijk maakt het autolawaai plaats voor het geraas van machines. Als het pad plotseling het dal verlaat, zie ik verderop een grote afgraving waar kalksteen wordt weggehaald. Het geraas komt van de kalkfabriek die tussen de bomen verborgen ligt, maar door een witte stofwolk haar aanwezigheid verraadt. Net uit het dal zie ik tot mijn verbazing juist boven het maaiveld het logo van McDonald’s. Tussen de af en aan rijdende vrachtwagens op de wituitgeslagen weg bedenk ik dat dit dal een fossiel geworden is, een rest uit een voorgoed voorbije tijd. Het Regierungspräsidium wijst de wandelaars er op dat ze op de paden moeten blijven en de bloemen moeten laten staan. Hebben ze daar in Stuttgart niet wat beters te doen?

Zaterdag 3 juli, Neuhaus – Dinkelsbühl

Het is onstuimig weer vandaag. De regenhoes van mijn rugzak klappert als een zeil in de harde wind. Felle zon en vlagen regen wisselen elkaar snel af, soms gaan ze samen. Ik trek door lichtglooiend landbouwgebied, ruim en rustig om te zien, met overal kleine gehuchten. Op ongeveer driekwart van de route kan ik in een stukje bos de markering absoluut niet meer vinden. Ik volg de aanwijzingen van het gidsje, maar kom te noordelijk uit. Via de kaart volg ik de asfaltweg naar Dinkelsbühl. Deze is zo rustig als op een autoloze zondag met maar enkele ontheffingen. Dinkelsbühl staat vol historische vakwerkhuizen. Het is een gaaf, tot in de puntjes verzorgd stadje uit een prentenboek. Via het toeristenbureau ben ik weer snel, bij Frau Walter dit maal, onder dak. Deze brengt me langs een smalle trap driehoog naar een zolderkamertje. Als ik gewassen en omgekleed haar huis verlaat om het stadje te bekijken gaat ineens boven het raam open en roept ze dat ik niet zo met de deur moet slaan. ’s Morgens bij het ontbijt vertelt ze dat ze bij een val drie wervels gebroken heeft. Daarom kan ze maar het beste staan. Zitten en liggen doen pijn en slapen gaat slecht. Ze heeft eigenlijk steeds pijn, maar ja, als je niets meer voelt, is alles afgelopen.

De tijd gaat snel. Ik ben nu bijna twee maanden onderweg, maar heb het gevoel dat het nauwelijks twee weken zijn. Ik word een dezer dagen vijfenzestig jaar en heb de indruk dat ik dat nog lang niet ben. De gevoelsleeftijd loopt flink achter bij de werkelijke leeftijd. Enkele oorzaken daarvan zijn me wel duidelijk. Allereerst ben ik goed gezond. Ik behoor tot een groep die in goed verwarmde huizen heeft gewoond, ruim te eten en te drinken heeft gehad en geen zwaar lichamelijk werk heeft verricht. Verder heb ik altijd veel aan sport gedaan. Kortom, mijn lichaam heeft weinig te lijden gehad en is steeds goed onderhouden. Echte slijtage en gebreken heb ik nog niet, dus: hoezo vijfenzestig jaar en gepensioneerd? Daarnaast ben ik altijd en overal de jongste geweest. In ons gezin van acht kinderen was ik de zevende van het stel, een plaats die je altijd behoudt. Van de zestien novicen die intraden, was ik de jongste en omdat er plaats tekort was, kreeg ik het ziekenkamertje dat tegen de kapel aan lag en voorzien was van twee luiken zodat de zieken de liturgische plechtigheden rechtstreeks konden volgen. De klassen die na ons intraden, zijn in de loop der jaren voor het overgrote deel weer uitgetreden. Nieuwe aanwas ontbreekt. De gemiddelde leeftijd van de Nederlandse augustijnen is zodoende inmiddels opgelopen tot zesenzeventig jaar. Met mijn vijfenzestig behoor ik steevast tot de jongeren, bij gebrek aan opvolgende generaties. Ook het feit dat ik ongetrouwd ben en geen kinderen heb, speelt vermoedelijk een grote rol. En dan is het niet alleen dat kinderen vaak grote zorgen meebrengen. Je schuift evident een generatie op als kinderen je als vader of papa aanspreken en je schuift vervolgens weer een generatie op als kleinkinderen je opa noemen. Die duidelijke verschuivingen heb ik gemist. Ten slotte, maar dit is een algemeen verschijnsel, speelt ook kleding een voorname rol. Het geklede pak van de oudere generatie bestaat niet meer. Broek en trui hebben ook in dit opzicht het onderscheid uitgewist. Pas toen aan de Katholieke Theologische Universiteit in verband met financiële tekorten aan de drie oudste docenten gevraagd werd vervroegd uit te treden realiseerde ik me dat ik zelf de alleroudste was. Het blijft dus een vreemd idee dat ik vijfenzestig word, maar het is wel een feit. Tijd om een grote wandeling te gaan maken en daar toch maar eens over na te denken! Vanmorgen begon trouwens zomaar een refreintje van Bernard Huybers in mijn hoofd te zingen:

Mijn God zijt Gij, U wil ik danken,

Mijn God, U in de hoogte steken.

Ik roep uw naam, Gij zijt mijn God,

zo waar als ik leef.

Zaterdag 10 juli, Ingolstadt – München – Planegg

Precies twee maanden nadat ik uit Utrecht vertrokken ben, heb ik München bereikt. De E8 heeft me tot Ingolstadt gebracht en gaat vandaar verder naar het oosten. Ik stap over op een nieuwe route en doe dat per trein. Vanuit Ingolstadt is dat toch nog 83 kilometer, zoals de conductrice me weet te melden. In München ga ik met de S-Bahn 6 door naar Planegg, een ritje van zo’n twintig minuten. De augustijnen hebben in dat plaatsje de zorg voor het Mariabedevaartsoord Maria Eich. Ze wonen met zeven man in een zeer leefbaar klooster, maar ze hebben weinig logeerruimte. Vooraf was al duidelijk dat ze geen slaapplaats voor me hebben. De prior brengt me onder in het vlakbij gelegen, wat naargeestige pension Zur Eiche. Omdat de relaties tussen klooster en pension verstoord zijn, kan ik maar beter niet zeggen dat ik van de augustijnen kom en krijg ik een envelop met geld mee om zelf het verschuldigde bedrag te voldoen. Verder krijg ik de huissleutel en moet ik me geheel als hun gast beschouwen. De gastvrijheid is voorbeeldig. Ik krijg ook onmiddellijk het pakje met landkaarten voor het vervolg van de tocht, dat ik uit Utrecht heb laten opsturen. Vanaf nu liggen de bergen in het verschiet en eerlijk gezegd zie ik daar wel tegen op. Ik word er behoorlijk zenuwachtig van.

Zondag 11 juli, Planegg

Zondagmiddag bezoek ik München. Het is nog steeds slecht weer. Er vallen voortdurend buien. De informatie bij het stadhuis blijkt op zondag gesloten. Ik moet terug naar de informatie bij het station. Daar bemachtig ik het gewenste stadsplattegrondje en hoor ik dat de Alte Pinakothek vandaag gratis toegankelijk is en morgen gesloten. Ik haast me erheen en wandel in de resterende anderhalf uur door een groots overzicht van de Europese schilderkunst tot 1800, met steeds wisselende stijlen en kleuren. Echt getroffen word ik door De bespotting van Christus, een schilderij van Matthias Grünewald: een geblinddoekte man wordt door dom, grof groepsgeweld in elkaar geslagen. Wat opzij en op de achtergrond staat een man met een trommeltje en een fluit de anderen op te hitsen. Eén is begonnen met slaan en de omstanders staan op het punt hun remmingen opzij te zetten en mee te doen. Dagelijkse televisiebeelden zijn hier tot hun essentie teruggebracht.

De Alte Pinakothek ligt vlak bij het Königsplatz. Daar onderga ik een déjà-vu. Mijn geheugen begint filmbeelden te produceren van marcherende troepen, Hitler die met uitgestrekte arm de menigte begroet, een massaal Sieg Heil geroep. Vermoedelijk zijn het flarden uit een film van de onlangs overleden Leni Riefenstahl. En inderdaad, op dit plein vonden de massademonstraties van de nsdap plaats, want Hitler had München gekozen als hoofdstad van de bruine beweging. Huizen werden opgekocht of onteigend om ruimte te maken voor grote parades. Kolossale vierkante gebouwen vormen het decor voor een afschuwelijk spel. In een van de massale resten van het Derde Rijk zit nu de kunstacademie.

Woensdag 14 juli, Planegg – Hohenschäftlarn – Wolfratshausen

Allereerst moet ik vanuit Planegg terug naar Hohenschäftlarn waar ik gisteren vanaf de Marienplatz in München naar toe gewandeld ben. Dat is nogal omslachtig, want het betekent een rit met de S-Bahn naar München om die stad vervolgens met een andere lijn in vrijwel dezelfde richting weer te verlaten. Goed, om tien uur begin ik te lopen. Via het benedictijnenklooster Schäftlarn en langs de Isar bereik ik Wolfratshausen, dat officieel het einde is van deze etappe. Omdat het nog vroeg is, besluit ik alvast een stuk van de lange volgende etappe te doen en door te lopen naar Geretsried. Ik volg opnieuw de Isar, maar wanneer ik ter hoogte van het dorp gekomen ben, blijkt het centrum vrijwel onvindbaar. Als ik er na veel dwalen eindelijk ben, is er geen gelegenheid om te overnachten. Terug met de bus naar Wolfratshausen is de beste oplossing. Het hotel dat ik daar vind, is mij te duur. Het pension dat ik daarna aandoe, is volgens de eigenaar geheel bezet, maar ik heb mijn twijfels. Ik moet dus terug naar het hotel, dat alleen nog een reservekamer heeft. Al bij al een moeizame affaire, maar ik ben weer onder dak. Ik zit echt in een dip. Spanning voor de bergen, zorg om een pijnlijke linkerwreef, naweeën van de rustdagen die mentaal erg zwaar zijn, het aanhoudende slechte weer met steeds nieuwe regenbuien zijn daar samen debet aan. En dan gebeurt het volgende.

In het hotel in Wolfratshausen zit ik tijdens het eten aanvankelijk alleen aan een tafel die, zoals vaak in Duitsland, in een afzonderlijk compartiment tussen twee vaste banken staat. De zaak loopt echter vol. Zodoende komt een manager-zakenman tegenover me zitten, achtendertig jaar oud, keurig in zwart pak met vest en rode stropdas en met een koffertje vol papieren. Wanneer zijn eten gebracht wordt schuift hij zijn paperassen opzij en raken we aan de praat. Ik vertel hem iets over mijn tocht en het doel dat ik daarmee beoog en in reactie daarop begint hij over zijn eigen leven te vertellen. Eerst heeft hij de zaak van zijn schoonvader met veel energie en succes uitgebouwd, maar het werk en de verantwoordelijkheid zijn hem te veel geworden en een paar jaar geleden heeft hij plotseling met alles gebroken en is hij zowel zakelijk als persoonlijk helemaal opnieuw begonnen. Nu is hij senior vice-president van een grote firma in plastics. Hij is vol belangstelling voor mijn tocht en blijkt een geschoold ondervrager, die in sollicitatiegesprekken veel jonge mensen over hun ambities aan de tand heeft gevoeld. Wat ik het belangrijkste vind in mijn leven, of ik dingen anders had willen doen en wat ik op mijn tocht zoal ontdekt heb, wil hij weten. Hij is heel direct, ik word er enigszins door overvallen. Ik hoor mezelf zeggen dat de Bijbel een heel belangrijke plaats in mijn leven inneemt en dat er niet echt beslissingen zijn die ik achteraf betreur en waarvan ik nu denk dat ik ze anders had moeten nemen. Dan hoor ik mezelf ook zeggen dat ik ontdekt heb hoezeer ik met betrekking tot de Rooms-Katholieke Kerk naar de marge opgeschoven ben. Hiervan schrik ik en ik word heel verdrietig. Deze marginale positie is, denk ik, niet alleen te wijten aan de voortgaande restauratie in de kerk, maar ook de prijs die ik voor de wetenschap betaal. Een angstige vraag overvalt me: is er nog wel voldoende overlap tussen mijn geloof en dat van de kerk om samen verder te gaan?

Vrijdag 16 juli, Bad Tölz – Jachenau

Vandaag ben ik langs een afwisselend traject de Alpen ingetrokken. Vanuit Bad Tölz volg ik eerst een goed fietspad langs de Isar naar het zuiden om daarna, nog steeds over een fietspad, naar het westen af te slaan en een echt dal in te trekken op weg naar Jachenau, dat midden in de bergen ligt. Als bergliefhebber knap ik daar onmiddellijk van op. Bovendien loop ik vandaag niet alleen, maar heb ik een metgezel die mogelijk langer met me optrekt. De ontmoeting ging als volgt. Terwijl ik ter hoogte van het plaatsje Lenggries op een bank langs de Isar wat pleisters op mijn voeten zit te plakken staat er plotseling een krachtige Duitse wandelaar voor me die vraagt of ik ook naar Venetië ga. Ik ben nogal verbaasd, maar München – Venetië blijkt een populaire route voor zeer sportieve wandelaars te zijn. De man die voor me staat, is samen met een compagnon aan deze tocht begonnen, maar is zijn metgezel al op de eerste dag in Schäftlarn kwijtgeraakt. Daar verzwikte deze zijn voet zo ernstig dat hij naar huis moest terugkeren. De onbekende vraagt me nu vriendelijk of hij niet een stukje met me mee kan lopen. Aarzelend stem ik toe en zo lopen we de rest van de dag samen en delen we in Jachenau een kamer. Onderweg hebben wij elkaar wat afgetast maar nog geen namen uitgewisseld. Ik heb de indruk dat het een rustig, serieus en niet al te spraakzaam type is. Fysiek kan hij meer aan dan ik. Gezien het bergtraject dat voor me ligt, zou een metgezel me best welkom zijn en dit lijkt me een geschikte kandidaat. Ik ben benieuwd hoe dit verder gaat. Onder de maaltijd op het terras van het prachtig door bergen omringde hotel hebben we alsnog onze namen uitgewisseld. Zijn naam is Alfred Sippl, roepnaam Fred, uitgesproken als Fried. Hij heeft bij het leger gewerkt, in de technische dienst, als onderhoudsmonteur van helikopters, en is twee jaar geleden, drieënvijftig jaar oud, gepensioneerd.

Zaterdag 17 juli, Jachenau – Wallgau

Als ik alleen was geweest zou ik het dal verder uitgelopen zijn om langs de Walchensee naar Wallgau te gaan. Nu we met tweeën zijn nemen we een lastiger traject. Via een flinke klim en een venijnige afdaling steken we eerst een kleine kam over en bereiken zo Vorderiss. Het landschap wordt echt alpien. Het zicht op het Karwendel en de Zugspitze is indrukwekkend. Hoe het met Fred verder zal gaan weet ik nog niet. Uit wat hij vertelt, blijkt dat hij een ijzeren conditie heeft. Hij neemt om de twee jaar deel aan de vierdaagse in Nijmegen, werkt dagelijks een training van anderhalf uur af en heeft twee keer in België meegedaan aan een mars van honderd kilometer en deze beide keren in zestien uur uitgelopen. Voor hij vertrok, heeft hij met bepakking bij wijze van test in één ruk een afstand van zeventig kilometer overbrugd. Ik twijfel of ik hem op den duur bij kan houden zonder mezelf te overvragen. Bovendien is voor hem de tocht naar Venetië vooral een sportieve prestatie en dat is het voor mij niet of in elk geval veel minder. Ik leg hem mijn twijfels voor, maar hij heeft daar een duidelijk antwoord op: ik loop met jou mee en dat betekent dat ik me aan jou aanpas. En als je vriend uit Nederland komt, dan zal ik jullie niet storen en blijf ik eventueel wel honderd meter achter jullie lopen. Hij is blij dat hij met mij verder kan, want zijn vrouw wil niet dat hij alleen de Alpen oversteekt.

Maandag 19 juli, Scharnitz – Hallerangerhaus

Vanuit Scharnitz trekken we over een brede weg omhoog het dal in naar de bronnen van de Isar. Daarna klimt het pad vrij steil zo’n zevenhonderd meter naar het Hallerangerhaus. We zijn daar net binnen voordat een flinke regenbui losbreekt. Ik zit nu weer in de zon op het terras deze regels te schrijven. Bergwandelaars onder elkaar vormen altijd goed gezelschap.

We zijn er eigenlijk al voorbijgelopen. Op weg van Scharnitz naar het Hallerangerhaus komen we na een tocht van ongeveer twee uur bij de bronnen van de Isar. Er staat een informatiebord en ook een bank in het groen, waar we even rusten en wat eten. Na een kwartier pakken we de rugzakken weer in en hervatten onze tocht omhoog over het brede pad. Na driehonderd meter denk ik ineens: bronnen zijn toch te bijzonder om zomaar aan voorbij te lopen. Ik stel voor toch even te gaan kijken. We draaien om en nemen het paadje tussen de bomen door dat als Quellenrundgang staat aangegeven. We komen eerst bij Quelle 2, sproedelend water maar nog niet heel bijzonder. We volgen het paadje dan verder naar Quelle 1 en dat is een wonder. Tussen de bomen is een kleine kom. Daar komt van alle kanten water uit de grond gelopen. Het beweegt, sprankelt en schittert. Het is glashelder en heerlijk fris. Het water leeft en is een feest om te zien, te voelen en te smaken. En dan komen bij al die schittering vanzelf de associaties los. ‘Want bij u is de bron van het leven’, staat in Psalm 36. De bron levert een prachtig beeld van de oorsprong, van God bij wie de schepping in het begin en steeds weer opnieuw ontspringt. ‘Stromen van levend water zullen uit zijn binnenste stromen’, zegt de evangelist Johannes van Jezus en van ieder die in hem gelooft. En dan is er nog de toezegging die Jezus doet aan de vrouw uit Samaria, dat zijn woord in haar een bron zal worden die opborrelt tot eeuwig leven. De Isarquelle voorziet deze uitspraken van een sprankelend nieuw leven. We drinken nog een keer van het water, nemen het beeld een laatste keer goed in ons op. Dan gaan we stil en verkwikt verder.

Dinsdag 20 juli, Wattens

We bereiken Wattens na een lange afdaling. Van het Hallerangerhaus klimmen we eerst nog driehonderd meter verder omhoog naar het Lafatscher Joch van 2011 meter en dalen daarna vijftienhonderd meter naar de plaats van bestemming. De overgang over de pas bestaat uit kale rotsen; de verdere afdaling voert ons over een steil pad door een vochtig dal met een weelderige begroeiing. Tegen het eind van de wandeling belanden we aan de rand van de bewoonde wereld op een pas geopende bezinningsweg. In het bos tussen Walderkapelle en Kloster Sankt Martin zijn negen staties ontworpen die zich oriënteren op de zaligsprekingen aan het begin van de Bergrede in het evangelie volgens Matteüs. Het doel is de wandelaars bewust te maken van hun verwachtingen en angsten, hun gelukkige momenten en hun teleurstellingen. Als alternatief voor de talloze kruiswegen die op de hellingen bij de dorpen te vinden zijn, vind ik dit een gelukkig initiatief. De uitvoering in het veld doet wat amateuristisch aan, maar het bijbehorende vouwblad is voortreffelijk. Uit dit laatste citeer ik een paar fragmenten.

einfach sein

Dass du perfekt wirst, das wünsche ich dir nicht,

ABER, dass du dein bruchstückhaftes Leben annehmen

und Gott die Angst um dich selber überlassen kannst,

das wünsche ich dir von Herzen.

eenvoudig zijn

Dat je perfekt wordt, dat wens ik je niet toe,

MAAR, dat je de brokstukken van je leven kunt aanvaarden

en de angst om je zelf aan God kunt overlaten,

dat wens ik je van harte toe.

En ook:

Wenn Sie immer das tun,

was Sie immer schon getan haben,

werden Sie immer das bekommen,

was Sie immer schon bekommen haben.

(Paul Watzlawick)

Als u altijd dat doet

wat u altijd al gedaan hebt,

zult u altijd dat verkrijgen,

wat u altijd al verkregen hebt.

Is dit uiteindelijk niet de reden waarom ik op stap ben gegaan?

Woensdag 21 juli, Wattens

Rustdagen zijn een hele opgave. Als je niet loopt, is de dag eindeloos lang. Veel zin om iets te bekijken heb je niet, want je zou het liefst gewoon doorlopen. Kleine karweitjes als de was doen, je schoenen invetten, geld opnemen en pleisters en wasmiddel kopen zijn vlug gedaan en dan dreigt de verveling toe te slaan. Doordat ik twee dagen eerder uit Planegg vertrokken ben dan gepland omdat de rust mij daar lang genoeg geduurd had ben ik nu zo ongeveer twee dagen te vroeg in Wattens. Pas donderdag tegen de avond arriveert Henk volgens afspraak uit Nederland. Vrijdagmorgen kunnen we dan weer op pad. Inmiddels heb ik Henk gebeld om hem te laten weten dat Fred graag met ons mee wil lopen en hem te vragen of hij daarmee instemt. Het is een wat lastige situatie want hij komt om mij bij de oversteek van de hoofdkam van de Alpen te helpen en zijn hulp is op deze manier wat minder noodzakelijk. Op mijn verzekering dat ik er geen moeilijkheid in zie, gaat hij snel akkoord. Dat is voor Fred, die ook verplicht is om twee dagen in Wattens te wachten en die dat als vanzelfsprekend doet, een hele opluchting.

Zaterdag 24 juli, Lizumer Hütte – Tuxerjochhaus

De dag begint met een krachtenverslindende klim over losse stenen en steile sneeuwvelden naar een pas van bijna drieduizend meter waar het veel te guur is om te rusten. Daarna blijft het moeizaam: nevel, koude wind, regen, verder door de sneeuw omhoog en dan langdurig steil omlaag. De grote inspanning op zich is wel op te brengen, maar er is geen gelegenheid om te herstellen en de mist die ons omsluit, berooft ons van de schitterende uitzichten die ons zijn beloofd. Toppen met weidse vergezichten zijn ons toegezegd, maar de realiteit is een kleine, grijze, miezerige, onherbergzame wereld. Het is een inspannende affaire vandaag. De opluchting is dan ook groot wanneer de hut uiteindelijk in de regen uit de nevel opduikt. Binnen is het warm en gezellig.

Overigens maak ik in deze hut kennis met een nieuw verschijnsel: een berggids die met zijn groep onderweg oosterse meditatieoefeningen doet. Als hij hoort dat ik iets met theologie te maken heb, raken we aan de praat. Naar zijn zeggen was hij de eerste die deze combinatie van alpinisme en bezinning aanbood, maar begint hij nu wel navolging te krijgen. Hij organiseert zowel in Europa als in Centraal-Azië meditatieve tochten. Met de waan van de dag waar de kranten en de televisie vol van zijn, houdt hij zich verder niet zo bezig. Zelf ben ik nog ooit in een ver verleden als begeleidend priester met een groep in de Dolomieten op pad geweest. Het was mijn allereerste bergtocht. In de hutten en in de openlucht werd toen regelmatig de eucharistie gevierd. Alles wat daarvoor nodig was – misgewaden, een kelk, miswijn, hosties, tot een klein altaarsteentje toe – werd in de rugzak meegedragen. Deelnemers aan dergelijke reizen hebben daar vaak onuitwisbare herinneringen aan. De kerkelijke godsdienstigheid is inmiddels door zeer velen opzij geschoven, maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Kerk en theologie maken plaats voor religie en spiritualiteit. De boekhandels hebben planken vol esoterie, de theologische faculteiten schakelen over naar religiestudies en in de bergen biedt de gids meditatieoefeningen aan. Kerkelijke bevoogding is blijkbaar niet meer gewenst, de mondige burger scharrelt zelf zijn religieuze kostje bij elkaar.

Zondag 25 juli, Tuxerjochhaus – Friesenberghaus

We zijn het hoogste punt van de tocht gepasseerd. Het weer is opgeknapt, maar er was vanmorgen nog wel zo veel mist dat we laat vertrokken zijn. Op weg naar het Spannagelhaus krijgen we geleidelijk meer zicht op de gletscher waar skieërs als kleine stipjes naar beneden komen. Vlak langs het pad laten Murmeltiere zich rustig van heel dichtbij bekijken. De klim naar de Friesenberg Scharte van 2910 meter levert geen bijzondere moeilijkheden op. Ik slip alleen een keer weg in een steil sneeuwveld. De afdaling daarna is lastig en op veel plaatsen heeft men terecht zekeringen van staaldraad aangebracht. De weg naar Jeruzalem is niet eenvoudig, maar waarom zou hij dat moeten zijn?

Het Friesenberghaus waar we nu overnachten, heeft een beladen geschiedenis. In de twintiger jaren van de vorige eeuw was de deutscharische Duitse en Oostenrijkse Alpenvereniging een uiterst rechtse club. Bij het nemen van discriminerende maatregelen tegen Joodse mensen ging de Alpenverein voorop. Joodse leden van de vereniging werden van het gebruik van de berghutten uitgesloten. Daarom hebben Joodse bergliefhebbers in de jaren 1928-1930 het Friesenberghaus als eigen onderkomen gebouwd. In de hut hangt nu een plaquette die daar aan herinnert. Ook hangen er aan de wand kopieën van officiële stukken waarin te lezen staat dat verjudete Sektionen van de vereniging gezuiverd moesten worden. De sectie Berlijn heeft zich hardnekkig tegen deze maatregel verzet en werd daarom op 24 juli 1934 opgeheven op grond van ‘Das Gesetz zum Schutz von Volk und Staat’ dat op 28 februari 1933 was uitgevaardigd. In 1938 werd de hut onteigend en vervolgens door de Duitse Wehrmacht als oefenplaats gebruikt. Na de oorlog werd hij aan de voormalige eigenaars teruggegeven. Weinige van hen hebben echter de nationaalsocialistische vervolging overleefd. Daarom is de zorg voor het Friesenberghaus in 1968 aan de sectie Berlijn van de Alpenvereniging toevertrouwd.

Dinsdag 27 juli, Stein – Pfunders

Deze dag brengt alles wat een bergwandeling hoort te brengen. Ideaal dus, maar ik heb er wel tegen opgezien. Er waren meerdere redenen voor mijn onrust. We moesten een grote afstand overbruggen. De berggids die we eerder tegenkwamen, deed moeilijk over de pas die we moesten oversteken. Van het drietal dat al een aantal dagen gelijk met ons oploopt – een oom, zijn nichtje en haar man – had het nichtje buikpijn over een gedeelte van de route dat niet gemarkeerd en heel gevaarlijk zou zijn. Het is allemaal loos alarm. Dit is wat de werkelijkheid biedt: een aanlooproute door een smal, rustiek dal met een levendige beek; aan het eind daarvan een mooi uitzicht op de afsluitende bergen met daarop twee gletschertongen en aan de voet ervan een breed kiezelbed waarin diverse stroompjes kronkelen alsof de schepping net begonnen is; een steile klim die Henk zo veel adem kost dat ik het er benauwd van krijg; een pas die uitzicht biedt op de Dolomieten die in het zuiden op ons liggen te wachten; een bergmeertje dat net aan het ontdooien is; een afdaling door groene bergweiden, gevolgd door een indrukwekkende kloof en een smal sprookjesdal waar ik graag voor altijd zou willen blijven. Dit brengt ons vermoeid in Pfunders bij een lieve, oude boerin die eigenlijk geen kamers meer verhuurt, maar ons met grote zorg omringt. Gisteren zijn we bij het Pfitscher Joch al de Italiaanse grens gepasseerd. Vandaag zijn we de Gliderscharte overgestoken en daarmee hebben we de hoofdkam van de Alpen overwonnen.

Donderdag 29 juli, Brixen – Schlüterhütte

Na een uitstapje naar Brixen rijden we per bus omhoog naar het dalstation van de Plosebahn, waarbij het uitzicht over de stad beneden na iedere bocht in de weg ruimer wordt. De gondel brengt ons op de goede hoogte om onze wandeling te vervolgen. Ineens zijn daar dan de Dolomieten, onmiskenbaar: als een aangevreten en afbrokkelend gebit steken de bergen uit de groene weiden omhoog. Het is het mooiste gebergte dat ik ken. Een lange wandeling op ongeveer gelijke hoogte door de weiden besluiten we met een forse klim naar de Peitlerscharte. Daar zorgt een strakblauwe, wolkenloze hemel voor een grandioos vergezicht over diepe groene dalen en rafelige bergketens, die het waarmerk van de Dolomieten vormen. Bij de Schlüterhütte ligt Fred, die al vaak in Brixen is geweest en geen zin had in een nieuw bezoek, al op een bank in de zon te slapen. We gaan welgemoed weer met ons drieën verder. Vandaag smaakt de pelgrimstocht aardig naar vakantie.

Vrijdag 30 juli, Schlüterhütte – Puezhütte

Het is opnieuw stralend weer. Bij vertrek laat de nog laagstaande zon de vele dalen, die wij van boven af zien, half in het donker. Dat levert een mysterieus beeld op. Bij mij wekt dit het ‘zonnelied’ uit de psalmen, een weklied voor de vroege morgen:

Verhef u boven de hemel, o God,

over heel de aarde strale uw glorie.

     Mijn hart staat zingens en spelens gereed,

     o God, mijn hart staat gereed.

     Word wakker, mijn ziel,

     harp en citer, word wakker:

     we gaan de dageraad wekken.

     U, Heer, wil ik loven onder de volken,

     over u wil ik zingen bij alle naties,

     want tot aan de hemel reikt uw liefde,

     tot in de wolken reikt uw trouw.

Verhef u boven de hemel, o God,

over heel de aarde strale uw glorie.

Stil is het als we vroeg in de morgen op weg gaan. Geen achtergrondlawaai van auto’s, geen geruis van water, geen gekras van vogels, geen gesuis van de wind. Alleen het geluid van je eigen voetstappen op het pad, soms knarsend door het grind, en van je adem als het pad omhoog gaat. De route voert ons vandaag weer over een flinke pas, de Roascharte, en brengt ons vervolgens via een echte ‘ijzeren weg’ met staaldraad en ladders nog hogerop naar de Forcella Nivea. Daar zien we in het zuiden overal Dolomietentoppen pieken met op de voorgrond de imposante canyon van het Langental. Op het sluitstuk van die gapende kloof ligt de Puezhütte, het eindpunt van deze etappe. Het is er druk. Veel dagjesmensen liggen er in het gras van de zon te genieten. Als zij vertrokken zijn, blijven wij met een klein gezelschap over.

Vooral de laatste dagen krijgt mijn tocht een wat ander karakter. We lopen nu met ons drieën en met ons zijn tal van andere wandelaars onderweg. Van alleen op pad zijn is geen sprake meer. Het begaan van de bergpaden eist alle aandacht op. De route die we nu volgen, heb ik twee keer eerder in de vakantie gedaan, het is dus geen wonder dat zich een vakantiegevoel aandient. Dit alles maakt het moeilijk om de gedachtestroom op gang te houden. Wel geven mijn metgezellen Henk en Fred mij zo veel mogelijk ruimte om te schrijven, wat ik zeer waardeer.

Dinsdag 3 augustus, Alleghe – Rifugio Tissi

Vanmorgen vroeg, om zeven uur, hebben we afscheid genomen van Henk. Op het piazza van Alleghe stapte hij op de bus naar Bolzano; Fred en ik hebben hem uitgezwaaid. Een gondel- en een stoeltjeslift brengen ons in twee etappes weer boven op 1900 meter. Daarna is onze route kort maar heftig: afwisselend steil klimmen en dalen. Via de rifugio Coldai en het gelijknamige meertje lopen we naar de hooggelegen rifugio Tissi. Het topje bij de hut biedt een duizelingwekkend zicht op Alleghe, 1200 meter lager aan de voet van de loodrechte wand, en verder naar alle kanten een weids panorama van de Dolomieten. Fred merkt op dat het klimmen en dalen meer moeite kost dan toen we begonnen. Dat klopt. De helden raken vermoeid. Misschien is het een gevolg van Henks vertrek, maar vandaag voel ik me weer echt een pelgrim op weg naar Jeruzalem.

Het terras van de rifugio Tissi biedt een indrukwekkend uitzicht. Recht voor mij staat de brede, loodrechte, duizend meter hoog oprijzende wand van de Civetta, groots, imposant, zwijgend. Links daarvan de Monte Pelmo, machtig en eenzaam, nu eens in het licht, dan weer in het donker door de wisselende wolken. Rechts van mij dalen vol nevel, donkere bergruggen waarvan alleen de gekartelde kammen zich nog enigszins aftekenen tegen de bewolkte lucht. Een geheimzinnig, ondoorgrondelijk landschap. In Psalm 36 is een dergelijk landschap het beeld voor de ondoorgrondelijkheid van Gods bestel. Paulus ziet deze ondoorgrondelijkheid niet als blind noodlot, willekeur of zelfs sadisme, maar als een blijk van rijkdom, wijsheid, kennis: ‘Hoe onuitputtelijk zijn Gods rijkdom, wijsheid en kennis, hoe ondoorgrondelijk zijn oordelen en hoe onbegrijpelijk zijn wegen.’ Ondanks het feit dat wij mensen dit beleid vaak niet kunnen volgen, brengt het hem er toch toe God te prijzen: ‘Hem komt de eer toe tot in eeuwigheid. Amen.’ Maar het prijzen betekent ook dat je het aanvaardt. Niet als een capitulatie voor een onweerstaanbare overmacht, maar in een erkenning dat God het uiteindelijk goed met de mensen voorheeft, ook al is zijn beleid voor ons niet te vatten.

Ik heb geprobeerd de lijn van mijn eigen leven te volgen en te begrijpen. Durf ik er nu ook Gods beleid in te zien en Hem hiervoor te prijzen? Hoe past daarin de vroegtijdige dood van mijn vader, die denk ik van grote invloed op mijn ontwikkeling is geweest? Doorzichtig zal het nooit worden; vooral de dood lijkt willekeurig toe te slaan. Alles overziende wil ik God op dit punt in mijn leven oprecht prijzen omdat Hij mij geleid heeft tot hiertoe. Hem komt de eer toe tot in eeuwigheid. Amen.

Want van U is de toekomst, kome wat komt.

Zaterdag 7 augustus, Belluno – Revine

Via de oude brug over de Piave keren wij Belluno de rug toe. Als we omkijken zien we het stadje met zijn torens schitteren tegen een decor van hoge bergen. Verder is het een dag met twee gezichten. Aanvankelijk overheersen de contrasten met de omgeving waarin we de afgelopen weken hebben verkeerd. Van de relatief frisse hoogten belanden we nu in de klamme hitte van het laagland. Nauwelijks gebaande paden maken plaats voor, overigens stille, geasfalteerde wegen. De wereld van de stenen verdwijnt en een groene, weelderige tuin vol accacia’s, notenbomen, abrikozenbomen en wijnstokken verschijnt. Ik kijk mijn ogen uit in deze intens groene wereld. We kijken nog een keer om en zien de bergen als een wal direct uit de vlakte oprijzen; het is een wonder dat ze ons hebben doorgelaten. Later op de dag verdwijnen ze uit het zicht. We hebben ze nu letterlijk de rug toegekeerd. Het tweede deel van de dag beklimmen we toch weer geleidelijk een pas. Bij Pian delle Femmene op een hoogte van 1100 meter zoeken we lang naar het voetpad. Als we het ten slotte vinden, hebben we al besloten de rijweg te nemen. In marstempo volgen we de vele serpentines naar Revine, dat negenhonderd meter lager ligt. Op het moment dat we het dorp binnenlopen, beginnen de klokken te luiden. Het is alsof we worden ingehaald. De bergen liggen nu definitief achter ons. Nog vier dagen tot Venetië.

Hotel Giulia biedt ons onderdak. Juist als ik mijn wasgoed buiten aan een paar drooglijnen wil gaan ophangen barst een geweldig onweer los met hagel en stromende regen. Onder een waar bombardement van hagelstenen ontruimen we ons kleine balkon. In een half uur tijd staan de weiden rond het hotel onder een halve meter water en stromen ook de kelders vol. Dure auto’s worden nog net in veiligheid gebracht.

Als ik terugkijk op mijn tocht blijken vooral drie thema’s mij te hebben beziggehouden. Allereerst de vraag wie ik ben en langs welke weg en door welke invloeden ik geworden ben die ik ben. Dit voerde me terug naar het ouderlijk huis en het milieu waarin ik ben grootgebracht, ook naar de opleiding in het klooster van de augustijnen. De slotsom van deze overwegingen is dat ik vrede heb met de manier waarop het gelopen is of, waarschijnlijk beter, hoe ik het heb laten lopen. ‘Tevreden’ vind ik niet het goede woord, dat klinkt veel te zelfgenoegzaam en voldaan. Ik aanvaard heel die geschiedenis zonder wrok of spijt of grote teleurstelling als mijn geschiedenis en zodoende mezelf zoals ik geworden ben, met mijn sterke en zwakke kanten. Ik heb daar vrede mee.

Een tweede thema waar ik herhaaldelijk mee bezig ben geweest is de vraag wie ik als gelovige ben en hoe mijn verhouding tot de kerk is. Als gelovige ben ik enthousiast meegegaan met de vernieuwingen op het rooms-katholieke erf in de zestiger jaren. In de Boskapel in Nijmegen hebben wij, augustijnen, wat de vernieuwing van de liturgie betreft op tal van punten het voortouw genomen. Als augustijn-in-opleiding maakte ik daar deel van uit. De tijden zijn inmiddels veranderd. Er is momenteel een restauratiebeweging gaande, die in veel opzichten teruggrijpt naar het rijke roomse leven en doet alsof er ondertussen niets is gebeurd. Ik heb daar grote moeite mee, ervaar bij mezelf een duidelijke blokkade om met deze ontwikkeling mee te gaan. Daardoor dreig ik een randgelovige te worden. Dit alles is me gaandeweg heel duidelijk geworden, maar een oplossing heb ik niet gevonden. In de Bijbel vind ik heel verschillende manieren van geloven en, met name in het Nieuwe Testament, zeer uiteenlopende beelden van Jezus. Ik hoop dat er in de kerk ruimte blijft voor een pluriforme geloofsbeleving en dat de klok niet volledig wordt teruggedraaid. Dit zal wel een moeilijk punt blijven. Mijn tolerantie is beperkt en ik zie mezelf niet gemakkelijk bijdraaien. Ik kan en wil niet terug.

Ten slotte ben ik ook intensief op zoek geweest naar God. Ik kan niet zeggen dat ik hem gezien of gevonden heb. In de roepingsverhalen die ik ben nagegaan wordt steeds alleen Gods Stem gehoord. Door die verhalen heb ik weer de echo’s van die Stem vernomen. Deze hebben mij duidelijk gemaakt dat ik geroepen ben om exegeet te zijn. Ik moet de verhalen zo doorvertellen en ze zo toegankelijk en aansprekelijk maken dat ook anderen de echo’s van de Stem horen en ontdekken waartoe zij geroepen zijn en welke weg zij moeten gaan. Dat is een taak die ik graag op mij neem en waarvoor ik me ook goed toegerust voel. In die zin zeg ik Jesaja na: Hier ben ik, zend mij.

Gij wacht op ons totdat wij opengaan voor U.

Wij wachten op uw woord dat ons ontvankelijk maakt.

Stem ons af op uw stem, stem ons af op uw stem, op uw stilte.

Maandag 9 augustus, Priulà – Bocca Callalta

De aardigheid is er af. De ontwerper van het Traumpfad van München naar Venetië heeft roerend zijn best gedaan, maar is er niet in geslaagd het geheel van een waardig slot te voorzien. Vandaag moeten we de rivier de Piave volgen, zo mogelijk in de bedding en anders op de met gras begroeide dijk. In de bedding stuiten we al gauw op een groot grond- en grindbedrijf dat ons naar onbekende asfaltwegen dwingt. De dijk ontsnapt ons ook regelmatig en voor straf lopen we dan op een drukke tweebaansweg waar voor wandelaars eigenlijk geen plaats is. Het is heet en de dorpen die we passeren, zijn karakterloze hoopjes huizen langs de weg. Mogelijk wordt dit negatieve oordeel ook ingegeven door de staat van mijn voeten. De likdoorn onder mijn rechtervoet houdt zich gelukkig rustig. Mijn linker kleine teen begint weer te zeuren. Precies als eerder deze tocht zit er weer een klein, maar uiterst gevoelig blaartje uitgerekend op het loopvlak. Ik had er vandaag compeed, een speciale pleister op, maar dat helpt niet. Enfin, veel tijd om te zieken heeft die teen niet meer. Het is nu snel gedaan.

Heb ik echt genoten van deze tocht? Ik ben door prachtige landschappen getrokken, maar heb daar toch minder van genoten dan ik op voorhand had aangenomen. De reden hiervan ligt voor de hand: ik was alleen en het was geen vakantiereis. Vaak was ik met mijn gedachten elders, verkende ik mijn innerlijke landschap. Dat was ook de bedoeling. Ik wilde rond mijn vijfenzestigste verjaardag en mijn pensionering nog eens rustig de tijd hebben om na te gaan wie ik geworden was en wat ik verder nog wilde. Het was dus een vorm van retraite, een tocht naar binnen, een pelgrimage. In dat opzicht heeft het wandelen zijn werk naar volle tevredenheid gedaan.

Woensdag 11 augustus, Jesolo – Venetië

De laatste etappe biedt een zeer gevarieerd menu. Vanuit Jesolo vervolgen we het pad op de dijk van de Sile, een bijna Hollandse vaart in een dito polderlandschap, compleet met het vertrouwde beeld van vissers aan de waterkant. Daarna lopen we als volledig uit de koers geslagen bergbeklimmers een stukje op het drukke familiestrand van Jesolo Lido langs de vloedlijn van de Adriatische Zee. Een kaarsrechte weg met druk verkeer en mooie pijnbomen brengt ons langs talloze campings naar Punta Sabbioni. Daar nemen we de boot die ons in drie kwartier vlak bij het San Marcoplein in Venetië afzet. Vanaf de boot zien we de stad voor ons opengaan. Als we van boord stappen, is het plotseling overweldigend en benauwend druk. Je kunt in de stad werkelijk over de hoofden lopen.

Bij het eerste pension waar we ons geluk beproeven, hebben we succes. Nu het probleem van het onderdak zo voorspoedig is opgelost hebben we ruim de tijd om per boot door het Canal Grande naar het station te gaan om de terugreis te regelen. De drukte bevalt me niet en dus besluit ik om morgenavond laat met Fred mee naar München te reizen en vandaar verder naar Utrecht.

Donderdag 12 augustus, Venetië

Tot mijn aangename verrassing blijkt de dag in Venetië zeer de moeite waard. Ons pension ligt aan de lagune. We ontbijten buiten op het terras aan de straat met prachtig uitzicht op het water en de beginnende drukte van vaartuigen en passanten. Het morgenlicht is pastelkleurig, een mengsel van roze en blauw. De rij wachtenden voor de San Marco is zo lang dat ik besluit eerst naar het oude Joodse getto te gaan, een term die in Venetië is uitgevonden. Rond 1500 zochten Joden uit alle windstreken een veilig heenkomen in de stad. Daar kregen ze een klein eilandje toegewezen dat zij ’s nachts niet mochten verlaten. Ze beschikten over maar weinig ruimte en ze waren met velen. Daardoor waren ze genoodzaakt om voor die tijd uitzonderlijk hoog te bouwen. De huizen met vijf etages zijn te zwaar voor de bodem waarop ze gebouwd zijn. Dit maakt ze bijzonder kwetsbaar: ze scheuren aan alle kanten. Behalve het kleine Joodse museum bezoek ik dankzij een rondleiding drie synagoges uit de zestiende eeuw. Het zijn druk gestoffeerde en gemeubileerde ruimtes, allemaal even huiselijk, maar elk met een eigen stijl. De twee kleinste liggen hoog op de bovenste verdieping en zijn daardoor zo kwetsbaar dat ze alleen nog door kleine groepen bij bijzondere gelegenheden kunnen worden gebruikt. De huidige gemeente is klein. Luidruchtige, traditioneel geklede importvromen uit de Verenigde Staten zijn de gelederen komen versterken.

De middag besteed ik aan de San Marco. De kerk verplaatst je eigenlijk naar het oosten, naar Griekenland en Constantinopel, waar Venetië nauwe contacten mee onderhield. Het is een vrij donkere ruimte met koepels vol gouden mozaïeken. Christus als pantokrator is eminent aanwezig, maar ook is er een aansprekende serie die zijn dood en verrijzenis in beeld brengt, van de intocht op een ezeltje in Jeruzalem tot het bezoek van de vrouwen aan het geopende graf en de nederdaling ter helle, waarbij de verrezen Heer de doden uit de onderwereld bevrijdt. Dan is er ook nog de pala d’oro uit de tiende eeuw, een soort gouden altaartafel vol emaillepaneeltjes gezet in lijsten vol edelstenen. Ondanks al het goud maakt de kerk op mij geen protserige indruk. Het is een stemmige ruimte die uitnodigt om te mediteren over de geheimen die de mozaïeken zo gloedvol verbeelden en ook om te bidden. Gezeten in een donker hoekje heb ik ineens het gevoel dat ik me in de kerk van het Heilige Graf in Jeruzalem bevind.

Daarmee loop ik ver op de zaken vooruit. Voorlopig ben ik aangekomen bij de stoffelijke resten van de evangelist Marcus die, naar het opschrift meldt, onder het hoofdaltaar begraven ligt en ons groet: ‘salutat vos marcus filius meus’ ofwel: ‘Marcus mijn zoon groet u.’ Venetië is de poort naar het oosten. Die poort heb ik nu in elk geval bereikt. De San Marco is in die zin een eerste stap. Of er meerdere stappen volgen, zal de toekomst uitwijzen. Wie weet: volgend jaar in Jeruzalem.

Een hoge kreet trekt scherp zijn zilver voor.

Dan gaat de vogel in de nacht teloor.

Ik ben ontwaakt. Gij hebt mij opgeroepen

en ademloos volg ik uw lichtend spoor.