www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Marion Rosendahl

ISBN 978 90 211 4416 0

NUR 700

© 2009 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Voor Kyra en Michal

Maagd en vrouw

Ter inleiding

Het beeld is van de Duitse dominicaan, theoloog en mysticus Meister Eckhart (circa 1260-1328). Volgens hem is een volwassen gelovige zowel maagd als vrouw. 1 ‘Maagd’, dat staat bij Eckhart voor openheid voor wat zich aandient; ‘vrouw’, dat betekent vrucht dragen door wat men heeft ontvangen. Religieus gezien zijn mensen allereerst ontvankelijk, weten zij zich aangesproken en aangeraakt. Op basis van wat zij ontvangen, kunnen zij actief zijn. Zij krijgen iets en dat maakt het mogelijk iets te geven. In dit essay staat de gedachte centraal dat mensen de mogelijkheid om actief te zijn en de wereld te veranderen, moeten krijgen. Dat goed leven naar christelijke overtuiging betekent wortelen in de toekomst, niet een toekomst die wij voor onszelf aan het scheppen zijn, maar die van Godswege naar ons toekomt. Waarom is deze gedachte vandaag van belang?

Religie

Georg Simmel (1858-1918) zou je kunnen beschouwen als de filosoof onder de founding fathers van de sociologie. Max Weber (1864-1920) analyseerde hoe de traditionele religie aan invloed inboette onder invloed van de rationalisering. Denken in termen van een bepaald doel dat met de zo efficiënt mogelijke inzet van middelen bereikt kan worden, was in zijn ogen onlosmakelijk verbonden met de opkomst van de moderne tijd. Daarmee werd de rationaliteit die eigen is aan religie en die iets omwille van zichzelf van belang acht, steeds verder weggedrukt. Émile Durkheim (1858-1918) meende dat religie niet zomaar kon verdwijnen. Hij liet zien hoe religie in de moderne tijd niet langer gericht was op een God of op goden, maar de gedaante aannam van verbondenheid met de samenleving, het sociale geheel. Georg Simmel op zijn beurt probeerde te doordenken wat in de moderne verhoudingen het specifiek religieuze was. Inmiddels wellicht achterhaald en daarom steeds marginaler, of functioneel onmisbaar en daarom blijvend aanwezig – maar wat is religie eigenlijk? Hoe werkt zij?

In 1906 wijdde Simmel een boekje van iets meer dan honderd bladzijden aan religie. 2 Hij begon daarin met de observatie dat een verschijnsel dat het gevoel verstoort de wereld te doorzien en erin thuis te zijn, kan ophouden een stoorzender te zijn niet als het minder belangrijk, maar als het belangrijker wordt. Op dat moment wordt niet langer tevergeefs geprobeerd het te vergeten of te integreren, maar krijgt het een centrale plaats in het beeld van de wereld. De andere ervaringen, gevoelens en fenomenen probeert men vervolgens binnen dat wereldbeeld te plaatsen. Simmel beschouwt dit als een aanwijzing dat de religieuze verhouding tot de wereld naast die van de wetenschap of het alledaagse leven staat. In de religie staat een ervaring centraal die in wetenschap of alledaags leven niet zo gemakkelijk een plaats kan krijgen. Het gaat om de ervaring dat de wereld niet alleen een verzameling fenomenen is om te begrijpen, of een verzameling grondstoffen met behulp waarvan men een zo comfortabel mogelijk bestaan kan opbouwen. Er gaat van de wereld ook een appèl uit. We onderzoeken en creëren niet alleen een wereld, ons wordt ook door de wereld een plaats toegewezen van waaruit we kunnen onderzoeken en creëren. Over deze ervaring gaat religie.

Nu is volgens Simmel religie simpelweg een verhouding tot de werkelijkheid die verschilt van het praktisch werken of het wetenschappelijk onderzoeken. Hier behandel ik religie echter als de meest fundamentele van onze verhoudingen. Ik sluit mij aan bij Simmels idee dat religie alleen recht wordt gedaan als zij niet in termen van iets anders wordt geïnterpreteerd. Religie moet gezien worden als een eigen interpretatie van de werkelijkheid, een interpretatie die voortbouwt op de ervaring eerst zelf te worden geïnterpreteerd, een plaats toegewezen te krijgen, te zijn aangesproken. Ik ben eropuit het christelijk geloof te presenteren als religie in deze zin, als interpretatie van de werkelijkheid op basis van de ervaring te worden geïnterpreteerd. Dat betekent dat ik het christendom niet zal beschrijven als complex cultureel fenomeen, of als inspiratie tot een specifieke praktijk van zorg. Dat is het ook, maar daar gaat het hier niet om en dit komt hooguit indirect ter sprake. De inzet is ook niet aan te tonen dat de visie die ik hier presenteer de meest getrouwe voortzetting is van de bijbelse geschriften, of van de boodschap van Jezus tijdens zijn leven. In deze tekst richt ik mij erop de christelijke traditie te doen oplichten als bron voor een belangwekkende of minstens intrigerende manier om de hedendaagse wereld te ontvangen en erin actief te zijn.

Simmel beschouwt religie als iets verstorends dat regelmatig de kop opsteekt, tegen wil en dank. Zij laat zich dan in eerste instantie moeilijk plaatsen. Deze gedachte was toen hij haar een eeuw geleden neerschreef, verrassender dan nu. Dat religie de kop opsteekt juist op het moment dat zij definitief getemd en verslagen lijkt, is inmiddels een cliché geworden. Het is de moeite waard te overwegen of religie niet op haar authentiekst is wanneer zij zich het slechtst laat inpassen en zich het minst gedraagt volgens verwachting. Als zij, met andere woorden, zich niet zonder meer laat verklaren en begrijpen, maar zich aandient als zelf een bron van nieuwe betekenis. Men hoeft het hernieuwde politieke belang dat religie in grote delen van de wereld heeft niet toe te juichen om het als aansporing te beschouwen de verhouding tussen religie en politiek fundamenteel opnieuw te doordenken. Men hoeft ook zelf geen consument te zijn van de mengvormen van therapie en religieuze rituelen die het merendeel van het New Age-aanbod vormen, om er aanleiding in te vinden de stelling te heroverwegen dat de moderniteit religiositeit doet uitdoven. Christenen hadden kunnen bedenken dat sterven een aanleiding is om wederopstanding te verwachten. En dat hoe pijnlijk het sterven ook is, hetgeen verwacht wordt alle mogelijke verwachtingen overtreft.

Voor mij op mijn bureau staat een Mariabeeld. Met een beetje geluk zijn de stapels boeken en papieren niet zo hoog, dat het zicht erop wordt geblokkeerd. Het is een beeld van Onze Lieve Vrouw van Guadeloupe: een vrouw zonder kind, staand op de wolken en op de maan, hoog gehouden door engelen en omgeven door een krans van licht. Een Indiaanse vrouw gekleed in een mantel vol sterren, in de traditionele Azteken-kleuren groen en rood. Volgens het verhaal verscheen Maria zo aan Juan Diego, een arme indiaanse boer, op 12 december 1531, twaalf jaar nadat in 1519 Hernán Cortés voet aan land had gezet in wat nu Midden-Amerika is en was begonnen de indianen te onderwerpen en tot slaven te maken. Formeel deed hij dat in de naam van Jezus Christus en zijn God, in gehoorzaamheid aan Jezus’ opdracht zijn heerschappij over hemel en aarde onder alle volkeren uit de dragen. Maria, de moeder van Jezus die volgens het evangelie van Lucas (1, 30) als geen ander genade heeft gevonden in Gods ogen, toonde zich te midden van hun onderdrukking hun zuster. Als hun zuster was zij de moeder van God. Dat zei zij in de Náhuatl-taal tegen Juan Diego: ‘Ik ben de moeder van God’.

Midden in hun lijden konden de indianen voortaan weten dat Maria ook in hun naam gezongen had dat, zoals het evangelie van Lucas het vasthoudt, God machtigen van hun troon haalt en vernederden een hoge plaats gunt, hongerigen overvloed geeft en rijken met lege handen wegstuurt (Lucas 1, 52-53). De dominicaan Bartolomé de Las Casas (1484-1566) zou zijn hele leven besteden aan het aanklagen van de wijze waarop de Spanjaarden

de indianen verscheuren, afslachten, pijnigen, beledigen, folteren en naar het leven staan, met even nieuwe als ongehoorde wreedheden die alles overtreffen wat men voordien aan soortgelijks zag, hoorde of las. 3

En ook na Las Casas’ dood ging dat volop voort. Eeuwenlang, niet zelden christelijk gemotiveerd. Maar de indianen hadden een Moeder die hun leven kende en deelde, en die tegelijkertijd vertoefde bij God in de hemel. God was dus ook hun God en niet de God van hun veroveraars. Jezus Christus was via zijn moeder ook een kind van hun volk, en niet de bloeddorstige koning waaraan Cortés hen met excessief geweld probeerde te onderwerpen. Maria maakte duidelijk dat ook zij geroepen waren – in de zin van Eckhart – ‘maagd’ en ‘vrouw’ te worden.