Humor en religie vormen een explosief mengsel. Maar is het religieus wantrouwen tegen humor wel terecht? Cultuurtheoloog Frank G. Bosman onderneemt een humorvolle reis door de Bijbel en de christelijke traditie.

Door allerlei affaires (de Deense Mohammedcartoons, de moord op Theo van Gogh) staat godslastering weer hoog op de politieke agenda. Hoewel moslims wellicht eerder reageren op als kwetsend ervaren uitlatingen, zijn er ook veel christenen die grapjes over God, Jezus, Maria en de kerk niet kunnen waarderen.

Ze voelen zich belachelijk gemaakt door de seculiere meerderheid in ons land.

Maar wat zegt de Bijbel over humor? Lachte Jezus zelf wel of niet? Bosman laat de lezer kennismaken met de wetenschap achter humor en lachen, en met lachende theologen en filosofen. En hij houdt een pleidooi voor meer humor in de kerk, want goede humor versplintert de gesneden beelden in ons hoofd.

Frank G. Bosman is cultuurtheoloog en verbonden aan de Tilburg School of Catholic Theology. In 2011 werd hij tijdens de eerste Nacht van de Theologie uitgeroepen tot de meest spraakmakende theoloog van Nederland.

Vis Comica

‘De kracht van het komische’

Toegeschreven aan Julius Caesar

‘Voor mij is humor een cadeau van God’

Gerard de Korte, bisschop van Groningen – Leeuwarden

de Volkskrant, 25 juni 2012

Voor Mariëlle

Voorwoord

Op 10 februari werd in Utrecht het boek Heilig. Gewoon nu van Bert Dicou en Sigried Coenrade (Meinema, 2012) gepresenteerd. Het bevat portretten van bekende mensen als Nelson Mandela, Henri Nouwen en moeder Theresa. De bijzonder mooi uitgevoerde fotocollages van Rob Becker geven de heiligen een eigentijdse uitstraling.

In het boek geven Dicou en Coenrade – bij wijze van afsluiting – ‘tien tips om heilig te worden’, zoals ‘durf je zekerheden los te laten’ en ‘wees niet te idealistisch’. De zesde tip luidt ‘blijf vrolijk’: ‘Verbeten naar het goede streven is geen bijzonder werkzame strategie. Het gaat een stuk beter als je het belang van je inspanningen wat kunt relativeren en opgewekt blijft, of je nu wel of je niet je doelen haalt.’

De Remonstrantse Broederschap had mij gevraagd een lezing te houden over ‘heiligheid’ ter gelegenheid van de presentatie van het boek. In het daaropvolgende forumdebat kwam de vrolijkheidstip ter sprake. ‘Het is allemaal wel erg serieus hier vandaag’, aldus een deelnemer. Ik beaamde dat en verzuchtte dat er misschien maar eens een theologie van de humor geschreven moest worden. Humor houdt immers ook gelovigen licht en luchtig.

Zoals van de ene bruiloft de andere schijnt te komen, zo wil het gezegde, komt van het ene boek kennelijk ook het andere. Steven Schenk van uitgeverij Meinema hoorde mijn verzuchting en was zo vriendelijk mij de gelegenheid te geven dit boek te schrijven. Hiervoor ben ik hem nog steeds heel dankbaar.

Vlijmen, 21 augustus 2012

Inleiding

De Amerikaanse producent van Red Bull brengt zijn energiedrankjes aan de man met behulp van een hele serie cartoonachtige reclamefilmpjes. Ze hebben allemaal dezelfde vertelstructuur: een loser lost zijn problemen op kolderieke manier op door Red Bull te drinken, want – zo zegt de slogan – ‘Red Bull geeft je vleugels’. Wellicht is weglopen of -vliegen niet de beste oplossing voor onze menselijke problemen, maar het levert wel leuke reclame op.

Red Bull overspeelde echter zijn hand. In 2012 lanceerde het merk een nieuwe aflevering met in de hoofdrol Jezus zelf. We zien Hem met twee niet nader geïdentificeerde apostelen lusteloos in een bootje op het meer van Galilea dobberen. De Heiland besluit een uitstapje buiten de boot te maken. Geheel volgens de verwachting van de kijker zinkt Jezus niet weg in het water, precies zoals Matteüs ons dat vertelt (Mat. 14,22-31). De ene leerling merkt op: ‘Dat komt vast omdat-ie Red Bull heeft gedronken. Dat geeft je immers vleugels!’ Maar Jezus heeft helemaal geen energiedrank nodig om een held te zijn: ‘Ik weet waar de stenen liggen.’ En bijna glijdt Hij van de net onder water staande stenen af. Ik weet niet hoe vaak ik deze mop in talloze variaties heb gehoord of zelf heb verteld, maar hoe geloviger het publiek hoe harder de lach.

Het is een vreemd filmpje. Normaal gesproken zijn het de losers die in helden veranderen, louter en alleen door de verborgen krachten van het energiedrankje. Jezus is tot nu toe de enige uitzondering: Hij heeft het drankje helemaal niet nodig. Jezus wordt niet op één lijn gezet met de andere losers uit de reclameserie, maar bezit als enige heldenkracht vanuit zichzelf. Jezus is de enige die geen Red Bull nodig heeft om vleugels te krijgen, die heeft-ie al vanuit zichzelf.

Toch kon niet iedereen om het filmpje lachen. Zuid-Afrikaanse christenen maakten zo’n kabaal dat Red Bull zich genoodzaakt zag deze reclame in te trekken en excuses te maken. De Zuid-Afrikaanse bisschoppen riepen zelfs op tot een energiedrankjesembargo tijdens de vastentijd: geen Red Bull tot Pasen. Geen van de protesterende christenen zag de humor ervan in, noch de afwijking van het normale patroon van de Red Bull-reclamefilmpjes. Het enige wat ze zagen was een godslastering. ‘Jezus heeft geen Red Bull nodig om over het water te lopen’, aldus een anonieme christen op internet. Als deze verontruste christen verder had gekeken dan zijn neus lang was, had hij gezien dat Red Bull dat juist geheel beaamt.

Het was niet de eerste keer dat Red Bull zijn vingers brandde aan een religieus grapje. In 2007 werd een eerdere episode van de Italiaanse buis gehaald na klachten van de katholieke kerk. In dit filmpje komen vier (!) wijzen op bezoek bij Maria en het pasgeboren kind. De vierde wijze blijkt Red Bull als geschenk meegebracht te hebben. Als Maria haar verbazing uitspreekt, vraag de olijke wijze retorisch: ‘Hoe denk je dat die engelen daar boven kunnen vliegen?’ Want – wederom – Red Bull geeft je vleugels. In de Italiaanse krant Corriere della Sera beklaagde een zekere pastoor Damanti zich: ‘De H. Familie wordt op een godslasterlijke manier afgebeeld. Wat de ironische bedoelingen ook waren, de reclame maakt de geboorte van Christus belachelijk, en houdt daarmee geen rekening met de gevoeligheid van christenen.’ Grapjes met een religieuze lading liggen nu eenmaal gevoelig.

Red Bull is niet het enige bedrijf dat graag een grapje maakt met een religieuze knipoog. Toen het gratis dagblad De Pers in dezelfde periode ten onder ging, probeerde de redactie wanhopig het eigen journalistieke bestaan te redden. Tijdens de veertigdagentijd publiceerde zij op de cover een gekruisigd exemplaar van de eigen krant met de leuze ‘Jezus lukte het ook!!! Wij gaan proberen zelfs nog vóór Pasen te herrijzen.’ Je kunt de redactie van De Pers in ieder geval geen bijbels analfabetisme verwijten: ze weet dat het met Pasen over Jezus’ dood en verrijzenis gaat, en niet over rondbuitelende paashazen. Toch voelden veel christenen zich beledigd.

De Amerikaanse satirische tekenfilmserie South Park (gemaakt door Matt Stone en Trey Parker) stelde in 2007 (Fantastic Easter Special) de steeds dunner wordende lijn ter discussie tussen het christelijke en het seculiere Paasfeest – Jezus versus de Paashaas, zeg maar. Op paasochtend zit de familie Marsh aan het traditionele familieontbijt. Terwijl iedereen zijn geverfde eitjes zit te pellen, vraagt zoon Stan: ‘Mag ik iets vragen? Wat doen we hier?’ Zijn vader Randy antwoordt: ‘Wat bedoel je? Het is Pasen!’ Stan: ‘Maar waarom verven we dan eieren?’ Randy: ‘… omdat de paashaas ze dan kan verstoppen.’ Stan: ‘Ja, maar waarom?’ Randy: ‘Stanley, met Pasen vieren we dat Jezus werd opgewekt nadat hij voor onze zonden werd gekruisigd.’ Stan: ‘Ik zie de logica er niet van in. Er lijkt een enorm gat te zitten tussen Jezus die aan het kruis sterft, en een reusachtige haas die eieren verbergt.’ Een terechte observatie van zoon Stan, zou ik zeggen. De rest van deze overigens zeer kijkenswaardige aflevering maakt de relithriller De Da Vinci Code van Dan Brown belachelijk door een paaskonijn op de troon van Petrus te laten plaatsnemen (Alle afleveringen van South Park zijn legaal en integraal te zien via www.southpark.nl/episodes). Maar ook van deze op zich scherpe satire konden veel christenen niet genieten.

Dat religie en humor moeilijk samengaan merkte ook PepsiCo, de international achter bekende merken als Pepsi Cola en Doritos-chips. In februari wordt in de Verenigde Staten de Super Bowl gespeeld, de belangrijkste American Footballwedstrijd van het jaar. De winnaar kan rekenen op sportieve eer van oud-Grieks formaat. De reclame die tijdens de pauze van de Super Bowl nation wide wordt uitgezonden, heeft eveneens bijna mythische proporties. Maandenlang wordt er naar deze moeder aller reclames uitgekeken. In de aanloop naar de 2011-editie van de Super Bowl besloot PepsiCo de superreclame een democratisch tintje te geven. In het land waar je zelfs je schooldirecteur kiest, mag je namelijk ook zelf bepalen op welke reclame je getrakteerd wordt. Een soort missverkiezing voor reclames. En het grote publiek mocht niet alleen op reclames voor Pepsi en Doritos stemmen, maar ook zelf geinige filmpjes inzenden. Hilariteit alom natuurlijk: honden die cola drinken en mannen die zich in de chippies laten begraven, alles kwam voorbij.

Eén specifieke reclame werd echter vrij snel door PepsiCo van de speciale site, Crash the Super Bowl, verwijderd. Boze christenen stoorden zich namelijk behoorlijk aan die inzending. In het filmpje Feed the Flock (‘Geef de kudde te eten’) vragen een jonge en een oude pastoor zich af hoe ze hun kelderend kerkbezoek kunnen verhelpen. De laatste bidt in de kerk om een goddelijk teken en hoort het openscheuren van een zak en het openen van een blikje. In de volgende scène zien we drie rijen kerkgangers opduiken, tot ver buiten het gebouw: één voor de pittige Doritos, één voor de zachtere versie, en één voor een glaasje Pepsi. De suggestie die gewekt wordt, is natuurlijk glashelder: het is een profane versie van de eucharistische maaltijd, met Doritos voor sacramenteel brood, en Pepsi voor sacramentele wijn. Flauw? Misschien. Onsmakelijk? Wellicht. Godslasterlijk? Ligt eraan wie je het vraagt. Ik ken veel christenen – onder wie mijzelf – die best moesten glimlachen bij deze reclame. Paradoxaal genoeg hebben juist boze katholieken deze reclame meer aandacht en gewicht gegeven dan de Super Bowl ooit zelf had kunnen doen. Zonder hun reactie zou deze reclame niet in dit boek zijn besproken.

De Deense cartoonrel

Niet alleen christenen trekken geregeld aan de bel als ze geconfronteerd worden met in hun ogen blasfemische afbeeldingen, ook moslims laten zich in toenemende mate horen. In 2006 betoogden honderdduizenden moslims wereldwijd tegen een spotprent van de Deen Kurt Westergaard. Hij tekende voor een krant de profeet met een bom in zijn tulband. Wereldwijde rellen waren het gevolg, soms vergezeld van vernielingen, brandstichtingen en doodsbedreigingen. Westergaard moest (en moet nog steeds) onderduiken.

De toenemende gevoeligheid voor het tonen (laat staan bespotten) van de profeet is ook af te lezen uit enkele afleveringen van de al eerder aangehaalde cartoonserie South Park. Stone en Parker werden in 2010 met de dood bedreigd vanwege twee afleveringen (200 en 201), waarin Mohammed figureert. South Park is altijd heel mild geweest ten opzichte van Mohammed en de islam, zeker vergeleken bij wat ze over katholieken zeggen. De eerste keer dat de profeet opduikt, is hij super best friends met Jezus, Boeddha, Krishna, Mozes en Confucius (Super Best Friends, 2001). Als een superheldenteam redden zij samen keer op keer de wereld. En ze verbazen zich erover waarom hun aanhangers geen ‘best friends’ kunnen zijn. Als niet Mohammed maar de islam zelf ten tonele wordt gevoerd door Stone en Parker, is dat om af te rekenen met de Westerse xenofobie en stereotype houding ten opzichte van ‘de moslims’ (The Snurk, 2007) of misdadigers als Osama Bin Laden (Osama Has Farty Pants, 2001 en It’s a Jersey Thing, 2010).

Terugkijkend naar een verder verleden valt het vooral op dat Mohammed in 2001 nog probleemloos en in full figure kon worden afgebeeld: met gezicht, stem en twee vuurkolommen in zijn hand. Geen haan die ernaar kraaide. Dat is nu ondenkbaar. In 2006 reageerden Stone en Parker op de Deense cartoonrel (Cartoon Wars I en II). In deze dubbelaflevering verbiedt het televisienetwerk Fox een uitzending van de (werkelijk bestaande) cartoonserie Family Guy omdat Mohammed er geheel in zou worden afgebeeld én belachelijk gemaakt. De kids van South Park zijn principieel tegen censuur, zeker als die wordt ingegeven door angst. Uiteindelijk weten de protagonisten Stan en Kyle de televisiemaatschappij te overtuigen ongecensureerd uit te zenden. Op dat moment treedt een metasatire in werking. Als we eindelijk door de ogen van South Park naar de gewraakte, nu ongecensureerde Family Guy-aflevering kijken, zien we het beeld op zwart gaan met de mededeling dat Comedy Central (de televisiemaatschappij van South Park) dit niet voor zijn rekening wilde nemen.

In 2010 komen Stone en Parker wederom met dit thema in de dubbelaflevering 200/201. Een groep celebrity’s chanteert het dorp South Park. Het dorp kan alleen de collectieve schadeclaim van de door Stan en Kyle afgezeken beroemdheden afwenden, als ze hun Mohammed in handen spelen. Volgens Tom Cruise (al eerder belachelijk gemaakt in Trapped in the Closet, 2005) bezit Mohammed namelijk de unieke eigenschap immuun te zijn voor parodieën en satire. Dorpeling Randy Marsh maakt het nog even duidelijk: ‘Ja, als het katholieken zouden zijn, dan kun je gerust je gang gaan. Maar niet met moslims.’ De dorpsbewoners zijn bang om op de eisen van de celebrity’s in te gaan. Mohammed overleveren betekent namelijk ook dat ze hem moeten tonen (op Comedy Central!), en dat durven ze niet aan.

Om dit probleem op te lossen verkleden de Southparkers Mohammed in een berekostuum waardoor er niets meer van hem te zien is, maar de satire alleen maar groter wordt. Wat is immers een grotere belediging: Mohammed afbeelden zoals Parker en Stone dat eerder bij Best Friends deden, of hem voorstellen als een levensgrote teddybeer? De super best friends komen overigens ook in 200/201 weer aan bod, maar nu is Mohammed met een zwart balkje afgedekt, terwijl dat in 2001 nog volstrekt onnodig was.

In het vervolg op 200, dus ná de bedreigingen aan het adres van Stone en Parker, wordt zelfs de naam van Mohammed weggepiept, zoals dat gebeurt met obscene taal. In 201 loopt Mohammed uiteindelijk wel ‘gewoon‘ rond, maar dan met een enorme zwarte balk voor zijn lichaam met het woord ‘gecensureerd’ erop. Dat censuurbordje bestaat trouwens niet alleen voor de kijker achter de televisie, maar ook in het verhaal zelf, aangezien iedereen in Southpark zich van dit blokje bewust is. Als de celebrity’s uiteindelijk de gecensureerde Mohammed in handen hebben, zetten ze hem en Tom Cruise in een machine, zodat Mohammeds ‘immuniteit voor satire‘ op Cruise kan overgaan. Op het ‘hoogtepunt‘ van deze ‘transfusie‘ krijgt ook hij een levensgroot censuurbordje over zich heen.

Stone en Parker geven hiermee aan dat de macht van Mohammed om zichzelf te vrijwaren van satire niet in hemzelf ligt, maar in de angst van de ander. De macht van Mohammed is feitelijk de angst van tekenaars, televisiemaatschappijen en bloggers die al knikkende knieën krijgen bij het publiceren van Westergaards cartoon. Wie sterk is van binnenuit, hoeft niet bang te zijn voor satire. En een studio die in de kracht van de vrijheid van meningsuiting gelooft, hoeft zijn toevlucht niet te zoeken in de censuur. Feitelijk is de door Tom Cruise zelf gewenste censurering een nederlaag. Hij lijkt beschermd te zijn tegen grappen en grollen, maar niet omdat hij erboven staat of omdat iedereen toch wel van hem houdt, maar vanwege angst: de angst om bedreigd en vermoord te worden.

Op het einde van de aflevering 201 beledigt Stan echter de (gecensureerde, dus ‘beschermde‘) Tom Cruise. Direct verdwijnt het zwarte balkje bij de acteur. De magie is verbroken. Als Kyle zijn traditionele ‘ik heb iets geleerd vandaag‘-betoog wil houden, is deze geheel weggepiept. De boodschap lijkt daarmee helder: niemand is beschermd tegen grappen en satire, ook Tom Cruise niet, noch Mohammed, noch diens licht ontvlambare volgelingen. Een verbod op belediging, ook als dat voortkomt uit reële angst, werkt nooit lang (één grapje en het effect is weg) en werkt feitelijk contraproductief. De dubbelaflevering 200/201 heeft meer kijkers getrokken dan welke aflevering ook in de afgelopen jaren.

Een kleine theologie van de humor

Religie en humor, het is en blijft een lastige combinatie. Wie een grapje wil maken over wat voor hem of anderen heilig is, krijgt bijna altijd het verwijt van godslastering naar zijn hoofd geslingerd. God houdt niet zo van een geintje, lijkt het wel. En ook al zou het Opperwezen best om zichzelf kunnen lachen, dan voelt een belangrijk deel van zijn wereldse aanhang zich toch al snel beledigd. God is heilig – of Hij nu God, Jahweh of Allah heet – en daar hoor je niet mee te spotten. Tegelijkertijd is de combinatie ook te verleidelijk om er niet aan toe te geven. Waarom zijn religie en humor zo’n geweldig paar? Gaat het echt alleen maar om sarren en vernederen? Of zijn er diepere gronden aan te wijzen? Dit boek is geschreven om deze vragen te beantwoorden.

In het eerste hoofdstuk behandel ik de ‘theorie van de humor’. Hoe gek het ook moge klinken, die bestaat namelijk echt. Talloze filosofen, theologen, psychologen en antropologen hebben zich verdiept in het menselijk verschijnsel van de lach. Daaruit kunnen we grofweg drie theorieën afleiden. De eerste is dat mensen lachen omdat ze zich verheven voelen boven dat waar ze om lachen. Veel gelovigen bedienen zich (onbewust) van deze theorie: het gaat bij religieuze humor in hun ogen altijd om het vernederen van gelovigen, hun rituelen, hun denkbeelden en vooral hun God. Religieuze humor wordt dan bijna automatisch blasfemisch. Er zijn echter andere verklaringen te geven. Zo gebruiken we humor om te ontspannen, en genieten we van een verhaal dat net voor de climax een totaal onverwachte wending neemt. Deze drie basale verklaringen sluiten elkaar overigens niet uit.

In het tweede hoofdstuk ga ik dieper in op de kwestie van humor en godslastering. Ik doe dat door in te zoomen op de zaak-Van Gogh. Toen de Nederlandse filmmaker Theo van Gogh in 2004 werd vermoord door een islamitische fundamentalist vanwege zijn satire op de islam, laaide de politieke discussie op over het wetsartikel over ‘smalende godslastering’. De politieke vraag of gelovigen vanwege hun geloof extra bescherming moeten genieten tegen belediging, is nog steeds niet definitief beantwoord.

In het derde hoofdstuk keer ik terug naar de bronnen van de christelijke religieuze traditie, het Oude en Nieuwe Testament. Wordt er veel gelachen in de Bijbel? En zo ja, waarom dan? Hier haal ik Umberto Eco aan, die in zijn wereldberoemde boek De naam van de roos de vraag stelde of Jezus gelachen heeft, en wat de theologische gevolgen daarvan zouden zijn.

In de hoofdstukken vier tot en met zeven inventariseer ik verschillende manieren waarop humor in een positieve relatie met (de christelijke) religie zou kunnen staan. Humor dient namelijk als een geritualiseerde doorbreking van het (religieus) taboe, en bevestigt daarmee – paradoxaal genoeg – datzelfde taboe (hoofdstuk 4). Je zou humor ook kunnen zien als een vorm van negatieve theologie. Humor zegt dan vooral wat God niet is (hoofdstuk 5). De dadaïsten van het interbellum (tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog) bedreven literaire en filosofische spielerei om aan de verschrikkingen van de realiteit te ontsnappen. Sommige experts vergelijken het begrip ‘dada’ met ‘God’: God als een bloedserieus grapje (hoofdstuk 6). En als laatste kan humor een waarborg zijn tegen het maken van allerlei ‘gesneden beelden’ van en over God. Humor voorkomt dat wij onze eigen godsbeelden als absoluut gaan beschouwen (hoofdstuk 7).

Dit boek heeft als ondertitel Een kleine theologie van de humor. Ik wil nog iets zeggen over dat ‘kleine’. Met deze publicatie wil ik een voorzet geven in het Nederlands taalgebied om op een positieve manier na te denken over humor en religie, omdat ik van mening ben dat humor ook theologisch van belang is. Het is geen alomvattende studie. ‘Een kleine theologie’ drukt dan ook vooral bescheidenheid uit.

In dit boek concentreer ik me op de christelijke religie en theologie. Een studie over humor en religie in het algemeen zou veel te omvangrijk zijn voor dit bescheiden project en zou bovendien de kennis van de schrijver ver te boven gaan. Ik beperk me in de komende hoofdstukken daarom voornamelijk tot de christelijke visie op humor en de problemen die christenen ermee ervaren. Toch ontkom ik er niet aan ook de islamitische gevoeligheid voor religieuze humor te bespreken, aangezien de relatieve nieuwkomers in West-Europa het debat over humor en godslastering op een prangende manier actueel hebben gemaakt. In hoofdstuk 2 kom ik daarover te spreken in verband met de moord op Theo van Gogh.

Tussen de hoofdstukken door bespreek ik zeven korte casussen, gevallen waarin humor en religie op elkaar zijn gebotst. Waar zit de pijn? En wat valt daarvan te leren? Ik behandel de films Life of Brian en Dogma, Robert Longs lied ‘Jezus redt’, de videoclip Ghost van dEUS, enkele fragmenten uit South Park, een hemelscène uit de tekenfilmserie The Simpsons en een Axe-reclame.

1. Theorie van de humor

Waarom vinden we een bepaald grapje eigenlijk leuk? Waarom liggen we dubbel bij een nieuwjaarsconference van Youp van ’t Hek of bij de grollen van Laurel and Hardy? Het probleem met lachen is dat we het allemaal doen, zonder precies te weten waarom. Het is een automatisme. Niet al ons gedrag komt – gelukkig – voort uit bewust mentaal handelen. Als we moesten nadenken over ademhalen of eten kauwen, zouden we aan ingewikkelde handelingen als het voeren van een gesprek of het schrijven van een artikel niet toekomen.

Een ander probleem van wetenschappelijk nadenken over lachen is dat je de humor ermee vermoordt. Humoroloog Katherine White waarschuwde haar studenten al voor te hoge verwachtingen: ‘Humor kan ontleed worden, zoals een kikker, maar sterft wel gedurende dat proces. En de ingewanden zijn voor niemand interessant, behalve voor de puur wetenschappelijk ingestelde geest’ (A Subtreasury of American Humor, 1941).

Humor verzet zich dus, net zoals de kunsten, tegen te veel gepruts en gepluis. In de film Dead Poets Society (1989) speelt Robin Williams de ambitieuze Engelse literatuurdocent John Keating. Tijdens de eerste les laat hij een van zijn leerlingen de inleiding voorlezen van hun lesboek literatuur. Deze inleiding geeft een bijna mathematische methode om de literaire kwaliteit van een gedicht te kunnen beoordelen. Eerst tekent Keating keurig de methode mee op het schoolbord, maar dan draait hij zich bruusk om en verordineert de stomverbaasde leerlingen de pagina’s van de inleiding uit hun leerboek te scheuren. Het is het begin van een schitterende film over liefde, vriendschap en de onzegbare schoonheid van literatuur.

Ook humor is heel moeilijk bestuderen en de impact van een mop valt van tevoren niet te ‘berekenen’. Williams maakte in de film al korte metten met een professor die literatuur wilde ontleden. In die zin hebben literatuur en humor het een en ander gemeen met religie. ‘Humor’, aldus wederom White, ‘kan niet veel hebben en is niet bestand tegen veel onderzoek. Humor heeft een zekere breekbaarheid en ongrijpbaarheid, die je maar het beste kunt respecteren. In essentie is humor een compleet mysterie.’ En zoals het mysterie van God uiteindelijk alle theologische inzichten en methodes overstijgt, zo onttrekt humor zich uiteindelijk ook aan elk wetenschappelijk inzicht.

Maar zoals geen enkele theoloog zich ooit door het mysterium fidei heeft laten afschrikken om toch een poging te ondernemen het onzegbare onder woorden te brengen, zo hebben filosofen, psychologen en sociologen zich al eeuwen de moeite getroost ons meer inzicht te geven in ons eigen lachen.

Drie theorieën

We kunnen grofweg drie theorieën over humor onderscheiden: de theorie van niet-overeenstemming (theory of incongruity), van superioriteit (theory of superiority) en van ontlading (theory of release of restraint), elk met haar eigen verdedigers, inzichten en problemen. We zijn in de vorige twee paragrafen al verdedigers van elk van de drie tegengekomen. Uiteindelijk kan geen enkele theorie een volledige verklaring geven van de menselijke behoefte om eens goed te lachen, maar de combinatie van deze drie dekt het verschijnsel van de homo ridens toch redelijk compleet.

De theorie van niet-overeenstemming gaat ervan uit dat mensen iets grappig vinden als de uitkomst van een verhaal niet overeenkomt met hun verwachting. Een grap zet je op het verkeerde been: je verwacht het ene, maar krijgt het andere. Een voorbeeld.

Twee jagers zijn op strooptocht in het bos. Plots valt de ene voor dood neer. De ander belt geschrokken de hulpdienst om te zeggen dat hij vreest dat zijn vriend dood is. De telefoniste probeert hem te kalmeren en zegt: ‘Zorg eerst dat u er zeker van bent dat uw vriend echt dood is.’ Vervolgens klinkt er een geweerschot en de man zegt: ‘Oké, wat nu?’ (Bron: www.moppen.nl)

(Ik waarschuw nogmaals: wie een grap gaat analyseren, helpt hem om zeep.) Het verhaal stuurt de luisteraar in een bepaalde denkrichting. Twee jagers zijn in een bos, een van beide valt voor dood neer. De ander belt in paniek 112. En de telefoniste probeert hem te troosten door te suggereren dat het misschien niet zo erg is als het lijkt. De verteller van de grap zegt niet voor niets ‘voor dood’ en niet simpelweg ‘dood’, waardoor beide interpretaties mogelijk blijven. De zin ‘Zorg eerst dat u er zeker van bent dat uw vriend echt dood is’ wordt door de onbevangen lezer geïnterpreteerd als een oproep aan de jager zijn vriend nog eens goed te onderzoeken. Ademt hij nog? Is er een polsslag voelbaar? Zijn er tekenen van verwondingen?

Dan vindt de breuk in het verhaal plaats. In plaats dat de jager zijn vriend aan een nader onderzoek onderwerpt, klinkt er een schot. Hij heeft de opmerking van de telefoniste compleet verkeerd geïnterpreteerd en jaagt zijn vriend een kogel door zijn kop om er zeker van te zijn dat-ie dood is. Het schot is het moment waarop het verhaal een mop wordt: de uitkomst is niet zoals we anticipeerden (jager onderzoekt vriend), maar juist precies tegenovergesteld (jager schiet vriend dood). De spanning tussen de twee verschillende interpretaties van de opmerking van de telefoniste (de verwachte en de feitelijke gebeurtenis) maakt ons aan het lachen.

De tweede theorie van humor is die van superioriteit, ook wel die van vijandelijkheid genoemd. Filosofen als Plato en Hobbes waren van mening dat humor altijd ten koste gaat van iets of iemand. Humor is een manier om je eigen (morele, etnische, technische, financiële, enzovoorts) superioriteit tegenover iemand anders tot uitdrukking te laten komen. Wie lacht, aldus deze filosofen, voelt zich verheven boven degene om wie hij lacht. Grapjes over domme blondjes, gierige joden, viriele negers en mensen met een spraakbeperking vallen gemakkelijk binnen deze theorie te verklaren. Weer een voorbeeld.

Hoe kun je zien dat er een blondje achter je pc heeft gezeten?
Dan zit er Tipp-Ex op je beeldscherm.
Alternatief: Dan zit er lippenstift op je joystick.

Deze theorie verklaart ook waarom er door de hele geschiedenis altijd veel kritiek op humor, grappen en grollen is geweest. Humor gaat namelijk ten koste van iemand. En dat is moreel verwerpelijk: je trapt mensen naar beneden in plaats van hen te helpen een beter mens te worden. Ook religieus georiënteerd verzet tegen humor baseert zich op het idee dat humor in wezen draait om het belachelijk maken van iets. Wie grappen maakt over God, Jezus, Maria of een priester/dominee, trapt Hem/haar/hen eigenlijk de grond in. Op het onderwerp godslastering kom ik dan ook later uitgebreid terug.

Een derde theorie van humor is afkomstig uit de hoek van de psychologie en vindt zijn oorsprong in de achttiende eeuw. In 1711 schreef de Engelse lord Shaftesbury het beroemd geworden Essay on the Freedom of Wit and Humour. ‘De van nature vrije geest van slimme mensen vindt altijd wel een bepaalde manier om zichzelf te verlossen van geestelijke dwang.’ Humor, aldus deze lord, is vooral een manier om opgekropte emoties en gevoelens de vrije loop te laten.

Vooral in de Victoriaanse en Edwardiaanse periode van de Britse geschiedenis (negentiende eeuw) was het openbare leven – en zelfs in grote mate het private bestaan – gebonden aan geschreven en vooral ook ongeschreven mores. Volgens psychologen als Freud leed de moderne mens aan een overdosis opgekropte gevoelens van lust en agressie, die hij niet meer zomaar kon loslaten in het dagelijks leven. Dromen en humor zijn maatschappelijk geaccepteerde manieren om die spanning te laten ontsnappen. Wie niet kan dromen of lachen, zal uiteindelijk geestelijk ontploffen als een te vol geblazen ballon.

Collectieve festivals, waarvan carnaval het bekendst is, kunnen ook voorzien in deze behoefte om emotioneel stoom af te blazen. Tijdens carnaval vallen de normale maatschappelijke grenzen weg en kunnen taboes straffeloos aan de kaak worden gesteld, zonder represailles. Ik kom hier later uitgebreid op terug.

Humor wordt dan ook wel gezien als een copingmechanisme. Zodra een celebrity is overleden, vliegen de meest grove grappen over het internet. Toen de Amerikaanse zangeres Whitney Houston overleed in februari 2011 circuleerde binnen luttele uren het volgende bericht over Twitter: ‘Houston, we have a problem’. Dit is zowel een verwijzing naar de naam van de overleden zangeres als naar een bekende quote uit de film Apollo 13, waarin de bemanning van een maanmissie haar thuisbasis oproept vanwege grote problemen.

In Cracking Jokes (1987) identificeert Alan Dundes deze vorm van humor als ‘catharsis’, een begrip uit zowel de theaterwetenschappen als de theologie. In de dramaturgie slaat catharsis op een plotselinge en dramatische omkering van emoties binnen een rol: van pure haat naar hartstochtelijke liefde (of omgekeerd) bijvoorbeeld. Binnen de christelijke traditie verwijst het begrip naar een extreem louteringsproces van de ziel.

Dundes verklaart het gegeven dat mensen elkaar grappen vertellen niet alleen in termen van een ontlading van onderdrukte en agressieve wensen (Freud), maar ook als een manier om met pijn, verdriet en lijden om te gaan. Door een grapje te maken over de onfortuinlijke dood van Houston kunnen de eigen gevoelens van verdriet (om haar), onmacht (om er iets aan te doen) en angst (voor de eigen sterfelijkheid) geestelijk verwerkt worden. Humor schept afstand en maakt het leven draaglijk.

Filosoferen over humor

De Griekse filosoof Plato (424/423-348/347 v.C.) was de eerste denker die over het lachen nadacht, maar hij was er niet erg positief over. Lachen was voor hem een emotie of een uitdrukking daarvan. En in Plato’s filosofisch systeem moest de mens zich zo veel mogelijk losmaken van irrationele gevoelens en emoties: de geest moet harmonieus en evenwichtig zijn. Emoties als lachen overstemmen onze rationaliteit en zelfbeheersing. Bovendien, aldus Plato, lachen we eigenlijk alleen om de ondeugden van anderen, en dan vooral om hun onwetendheid over hun eigen ondeugden. Hoewel lachen goed voelt, is ons plezier gebaseerd op de ondeugden van anderen. En dat is niet iets om je blij over te maken. Het is een ‘pijn in de ziel’, aldus de filosoof in zijn Philebus. Daarnaast waarschuwde Plato in De Republiek en in De Wetten voor het gevaar van kopieergedrag van ondeugden. Blijspelen (‘komedies’) waren dan ook verboden in Plato’s ideale staat. Het lijkt wel of ik mijn eigen moeder hoor die me waarschuwt dat ik niet te veel televisie moet kijken, want voor je het weet raak je beïnvloed door al die seks en al dat geweld. Zo zie je maar: moeders staan in een lange traditie.

Plato’s leerling Aristoteles (384-322 v.C.) had een positievere houding ten opzichte van humor. Volgens zijn Ethica Nicomachea bestaat het menselijk leven uit zowel activiteit als rust, inclusief plezier en amusement. Humor frist je op voor latere serieuze werkzaamheden. Eerst even lachen, dan hard aan het werk, is Aristoteles’ adagium. Voor hem staat elk ideaal altijd in het midden tussen twee extremiteiten: goede humor bevindt zich tussen excessieve humor en humorloosheid, twee eigenschappen die de Griekse denker afwijst. Hij noemt het ideaal van de humor eutrapelia, een moeilijk te vertalen woord dat zoiets betekent als ‘plezierig in de omgang’. Helaas is het tweede deel van de Poetica van de Griekse denker verloren gegaan: hij belooft ons daarin een doorwrochte analyse van het begrip ‘komedie’. Dit verdwenen boek van Aristoteles heeft nogal eens tot de verbeelding gesproken. Het plot van het boek De naam van de roos van de Italiaanse romanschrijver Umberto Eco draait om de sensationele ontdekking van dit geschrift en de uitwerking ervan op de christelijke theologie. Ik zal daarover later meer schrijven.

De Griekse en Romeinse stoïcijnen (rond het begin van onze jaartelling) volgden Plato in zijn dedain voor humor. Ze joegen een verstilde levenshouding na. Deze ataraxia bestond uit een leven dat zo min mogelijk in beweging wordt gebracht door slecht of goed nieuws. ‘Laat uw lach niet hard zijn,’ aldus Epictetus in zijn Enchiridion, ‘noch frequent of onbegrensd.’ Cicero (106 v.C -43), leraar van de Romeinse keizer Nero, bekeek humor vooral vanuit het oogpunt van de retorica. Hij zegt in zijn traktaat Over de Orator: ‘De bekendste manier om een grap te maken, is dat we het ene verwachten en dat het andere wordt gezegd.’

De filosoof Descartes (1596-1650) onderscheidt in zijn Passies van de ziel zes basale emoties: verwondering, liefde, haat, verlangen, plezier en droefheid. Drie daarvan veroorzaken, aldus de filosoof, gelach: verwondering, haat en plezier. ‘We lachen niet alleen omdat we plezier hebben, maar pas als dat plezier gemengd wordt met verwondering of haat.’ Descartes waarschuwt dat wie lacht, meestal om de spiegeling van zijn eigen tekorten lacht. De mensen die het hardst om anderen moeten lachen, zijn zelf ‘mensen met duidelijke defecten, zoals lammen, blinden, bultenaars of zij die een publieke belediging hebben ondergaan’. Zij ‘willen graag iedereen op hetzelfde lage niveau van eigenwaarde brengen’ als dat van henzelf.

De Nederlandse filosoof Spinoza (1632-1677) zegt het nog wat scherper: ‘Een man haat datgene waar hij om lacht.’ En de misantropische Thomas Hobbes (1588-1679) geeft uiteindelijk deze schitterende definitie: ‘Mensen zoeken naar tekens dat zij het beter doen dan anderen, of dat anderen het slechter doen (dan zijzelf). Gelach is de uitdrukking van dat besef.’ Volgens de filosoof hebben de grootste lachers het minste zelfvertrouwen. Ze worden gedwongen om het kleine beetje zelfrespect dat ze nog hebben, overeind te houden door constant te kijken naar de fouten en imperfecties van andere mensen. Lachers lachen om zich beter te voelen, aldus Hobbes en Spinoza.

Immanuel Kant (1724-1804) schrijft in zijn Kritik der Urteilskraft (1790) dat ‘lachen veroorzaakt wordt door de plotselinge transformatie van een gespannen verwachting in het niets’. En volgens zijn collega Arthur Schopenhauer (1788-1860) ontstaat gelach als iemand ‘geconfronteerd wordt met de discrepantie tussen concept en realiteit’.

Christelijke theologen over humor

De vroege kerk sloot zich aan bij het negatieve beeld van humor van die tijd. Geert Souvereyns en Jean Goossens geven in hun artikel ‘De middeleeuwse clerus en de lach’ (Humor met een verleden, 2006) een fraai overzicht. Clemens van Alexandrië (+217) wijdt in zijn Paidagogos een apart hoofdstuk aan de lach. Hij stond aan het hoofd van de catechetenschool van Alexandrië, de culturele hoofdstad van het hellenisme. In zijn ‘gedragsregel voor christenen’ sluit hij aan bij Plato’s verbod op humor in de ‘ideale staat’ om te vervolgen met: ‘Een mens is een dier dat kan lachen’. De animal risibile was dan ook een van de klassieke definities van mens-zijn. Maar dat betekent niet dat de mens dan ook altijd moet lachen: ‘Een paard is een dier dat hinnikt, maar het hinnikt niet altijd’.

In navolging van Aristoteles (in De Partibus Animalium) zag Clemens de lach als een verstoring van de mentale beheersing van het lichaam. Lachen zelf is niet verkeerd, maar onmatig lachen is dat wel. Clemens vergelijkt mensen die ongegeneerd brullen van de lach met giechelende hoeren en schaterlachende ijdeltuiten. Ook sluit Clemens zich aan bij Aristoteles’ idee van de gulden middenweg: wie niet af en toe lacht, wordt een saaie pier, aldus de heilige.

Deze redelijk positieve blik van Clemens (wel lachen, maar niet te uitbundig) verloor snel terrein in de vroege kerk. Clemens’ collega bij de Alexandrijnse catechetenschool, Origenes (184-254), vond dat christenen helemaal geen reden tot lachen hadden. De mens is immers zondig, en die zonden moet hij uitboeten. Daar past geen frivool gegiechel bij, want ‘enkel het wenen leidt tot de gelukzalige lach’ (Preek 20, over Jeremia).

Deze opvatting schoot wortel bij de ascetische woestijnvaders van Syrië en Egypte. Grapjes horen niet bij het serieuze, zwaarmoedige karakter van de christelijke kluizenaars. Woestijnvader Johannes Climacus (zevende eeuw) heeft het in zijn monnikenhandboek De hemelladder niet zo op grappende monniken: ‘onreinheid is het aanraken van het lichaam, lachen en praten zonder enig ophouden’. Climacus’ collega Pachomius (292-348) verbood zijn monniken eenvoudigweg te lachen. En Ephraïm de Syriër (306-373) zei onomwonden:

De lach is het begin van de vernietiging van de ziel. (…) O monnik, als je zoiets merkt, dan weet je dat je bent aangekomen in de diepste regionen van de hel. Stop niet met bidden tot God. Hij kan je misschien nog redden van de ondergang. (…) De lach verbant de deugden, verdringt de gedachten aan de dood en de meditatie over de hellestraffen. O Heer, verban de lach van mij en schenk mij tranen en treurnissen.

De kerkvader Basilius de Grote (330-379) vond ook niets grappigs aan al dat gelach. In zijn Korte Regel en Lange Regel (voor het kloosterleven) raadde hij de deugd van de temperantia aan. Wie toegeeft aan hard lachen, faalt erin zijn lichaam en zijn ziel te beheersen. Basilius:

De temperantia is de vernietiging van de zonde, de onderwerping van de passies, de versterving van het lichaam in zijn eigen willen en verlangen, het principe van het spirituele leven en het onderpand van het eeuwig heil. (…) Uitbarsten in lachen en ongecontroleerd schudden van het lichaam getuigt niet van een stabiele ziel, noch van een persoonlijke waardigheid en zelfbeheersing.

Ook de kerkvaders Ambrosius en Augustinus vonden gelach en vrolijkheid niet passend bij een christelijke way of life. Augustinus stelde het ‘zinloze lachen’ tegenover het ‘heilzame wenen’ (Sermo 175).

De vroege monniken, theologen en heiligen veroordeelden humor en lachen niet alleen met woorden, maar ook in daden. Van alle min of meer bekende figuren uit de vroege kerkgeschiedenis bestaan één of meer hagiografieën. Een hagiografie lijkt veel op onze moderne biografie, maar verschilt er ook duidelijk van. Het belangrijkste verschil is dat de hagiograaf vooral bezig is om het leven van ‘zijn’ heilige zo goed en mooi mogelijk te schetsen (zonder veel aandacht voor diens negatieve eigenschappen) met als doel zijn lezers aan te sporen tot navolging. Veel hagiografen schrijven dan ook dat hun heilige nooit gelachen heeft. Gregorius van Nazianze (329-389) schetst in In laudem sancti Basilii zijn vriend Basilius de Grote af als weliswaar vriendelijk maar tegelijkertijd een vijand van grappen en grollen. Hagiograaf Anfiloquio van Iconio (vierde eeuw) beweert zelfs dat Basilius überhaupt nooit heeft gelachen. Ook van Eugendus, Antonius en Martinus van Tours wordt gezegd dat ze nooit gelachen hebben.

In de meeste klassieke kloosterregels (opgesteld tussen 400 en 700) was lachen niet zonder meer verboden, maar wel streng gereguleerd. Op het overtreden van deze lachregels – te hard of op het verkeerde moment – golden straffen als drie dagen vasten (regel van Ferreolus), zes slagen (regel van Columbanus) of drie dagen excommunicatie (regel van Isidorus van Sevilla). De vader van het westers monnikendom, Benedictus van Nursia (480-547), heeft naast zijn wereldberoemde Regula voor het kloosterleven ook zijn Ladder van Nederigheid nagelaten. Dit werkje beschrijft in twaalf fases een soort stappenplan om een heilig leven te leiden. De tiende en de elfde stap leren de lezer afscheid te nemen van achtereenvolgens hardop lachen en grapjes maken. ‘Prefereer bescheidenheid in spraak en geef je niet over aan dom gebabbel. Doe niets om lachen te veroorzaken.’

Bernardus van Clairvaux (1090-1153) gaf aan Benedictus’ deugdenladder een meer mystieke interpretatie. In zijn traktaat over Humilitas (‘nederigheid’) plaatste hij naast een goede ‘ladder’ ook een ‘ladder van hoogmoed’, die de ziel juist niet bij God brengt, maar naar de hel leidt. De ‘treden’ van hoogmoed zijn: nieuwsgierigheid, lichtzinnigheid, ongehoorde vrolijkheid en grootspraak.

De hoogmoedige baadt veel en is gemakkelijk geneigd tot lachen (…) Hij is niet meer in staat zijn dwaze vreugde tegen te houden of in te tomen.

Hildegard von Bingen (1098-1179), de beroemde middeleeuwse mystica, probeerde de lach zowel uit biologisch als theologisch oogpunt te begrijpen. In haar Causae et curae (‘Oorzaken en behandelingen’) plaatst ze de oorsprong van de lach in de geslachtsdelen en de milt. Omdat Hildegard meende dat de lust ook in de geslachtsdelen begint, zette ze lachen en seksuele driften op dezelfde lijn. Lachen als een soort orgasme, zeg maar. Ze was goed bekend met de geneeskundige theorieën van haar tijd, vooral met die van de vier lichaamssappen (humores in het Latijn) die door het menselijk lichaam stromen: bloed, gal, slijm en zwarte gal. Mensen worden ziek, aldus de middeleeuwse medici, als een van de vier te dominant wordt. De neiging tot lachen plaatste men vooral bij warmbloedige mensen (met een teveel aan bloed). Een aderlating was een goede manier om lachers zichzelf weer in de hand te laten krijgen. En dat klopt natuurlijk: wie een liter bloed of meer kwijt is, lacht niet meer zo makkelijk, of slechts als een boer met kiespijn.

Hildegard gaf ook een theologische reden voor haar wantrouwen tegen gelach. Vóór de zondeval uit het paradijs bestond alleen de ‘stem van de hogere vreugden’ (vox superiorum gaudiorum). Dit is een ingehouden vreugde die op God alleen gericht is. Onze aardse, zondige lach (inepta laetitia) is van een heel andere categorie.

In de dertiende eeuw, als de werken van Aristoteles worden herontdekt in het Westen, krijgt een meer positieve visie de overhand, zoals ook beschreven is in Umberto Eco’s roman De naam van de roos (zie hoofdstuk 3). Alexander van Hales (1185-1245) concludeert in de Summa Theologia die op zijn naam staat, dat lachen menselijk is, en daarmee niet per se zondig. Het morele karakter van humor komt voort uit de reden waarom men lacht. De franciscaanse auteur onderscheidt vier aanleidingen: een gevoel van hemelse vreugde (goed), een uiting van vriendelijkheid (goed), mateloze vrolijkheid (lichte zonde) en verachting van God (doodzonde).

Thomas van Aquino (1225-1274) gaat op Alexanders lijn door (en op de eutrapelia van Aristoteles). Hij doet dat wel via een kleine omweg. In de Summa Theologiae citeert hij met zichtbare instemming een verhaal van Johannes Cassianus (360-435), nota bene een van de ascetische woestijnvaders naast Climacus en Pachomius. Cassianus is op een feest en een van de gasten vraagt hem of plezier maken wel gepast is voor een christen. Johannes laat hem een boog halen en schiet pijl na pijl af. Dan vraagt Johannes de gast wat er zal gebeuren als hij de boog almaar gespannen houdt. ‘Die zal breken’, is het antwoord. ‘En zo vergaat het iemand die zich nooit ontspant’, antwoordt Johannes (en door hem Thomas). Thomas noemt een chronisch gebrek aan humor een ondeugd, ‘zoals alles wat met de menselijke rede in conflict is’. Thomas’ leermeester Albertus Magnus (1200-1280) deelde zijn mening op dit punt.

Meer recent hebben theologen en godsdienstfilosofen als Peter Berger, Harvey Cox, Jürgen Moltmann en Edward Schillebeeckx zich met humor beziggehouden. Op hun ideeën kom ik later in dit boek uitgebreid terug. Ik wil nu nog kort aandacht besteden aan Søren Kierkegaard (1813-1855), omdat hij de urgentie van theologische humor scherp heeft verwoord. In zijn Unscientific Postscript (1864) beschouwde Kierkegaard het komische perspectief als fantasierijker, intelligenter en wijzer dan het tragische perspectief. ‘Religieuze mensen, in het bijzonder christenen, hebben een gevoel voor humor nodig om te leven met onbegrijpelijkheden als de Incarnatie en de Triniteit.’ Een beetje humor zou de christen dus niet misstaan. En Kierkegaard was zelf ook niet wars van een geintje. Het boek Unscientific Postscript werd gepubliceerd onder het pseudoniem ‘Climacus’, niet toevallig (maar wel erg ironisch) een van de eerdergenoemde woestijnvaders die juist niets van lachen moesten hebben. Voor de Deense filosoof was humor dan ook de laatste fase van de menselijke geest voordat het geloof doorbreekt. Wie lacht, gelooft ‘incognito’.

De kwestie van de legitimiteit van het komische, of van de relatie tussen het komische en het religieuze, en of het überhaupt een plek heeft binnen de religie, deze vraag is van essentieel belang voor het religieuze bestaan van onze tijd.

En hiermee geeft de Deen in een notedop het thema van dit boekje. Wat is het belang van humor voor religie in het algemeen, en voor het christendom in het bijzonder?

Life of Brian

Life of Brian (1979) komt uit de koker van de Monty Pythoncast, die bestaat uit de vermaarde komieken Graham Chapman, John Cleese, Terry Gilliam, Eric Idle, Terry Jones en Michael Palin. De film is een parodie op de vier evangeliën en volgt het leven van de jood Brian Cohen (Chapman), die per ongeluk naast het stalletje van Jezus in Nazaret wordt geboren. Eenmaal volwassen sluit Brian zich aan bij een joodse, anti-Romeinse verzetsbeweging. Uiteindelijk levert hem dat de dood aan het kruis op. De kruisigingsscène is wellicht de meest schokkende van de hele film. Brian hangt – samen met een paar andere verzetsstrijders – aan het kruis, terwijl hij swingend en fluitend Always look on the bright side of life uitvoert. Saillant detail: Harrison Ford financierde de film omdat geen maatschappij er de vingers aan durfde te branden.

Verschillende Britse gemeenten verboden de vertoning van de film, wat de bezoekersaantallen natuurlijk alleen maar goeddeed. Ook in Ierland en Noorwegen was de film langere of kortere tijd verboden. Klassiek voor de ‘blasfemie’-roepende christenen was de reactie van de bisschop van Southwark in die tijd. Samen met de acteurs Cleese en Palin figureerde hij in een BBC2-discussie over Life of Brian. De bisschop arriveerde vijftien minuten te laat, waardoor hij één fundamenteel gegeven van de film over het hoofd zag: Brian lijkt misschien wel op Jezus, maar Monty Python zorgde er wel voor dat hij er niet mee vereenzelvigd kon worden. De discussie die volgde was bijzonder hilarisch, al was dat niet in het voordeel van de blunderende bisschop.

Toch is de satire van Life of Brian van een milde variant, zoals Richard Webster in zijn A Brief History of Blasphemy (1990) al betoogde. De humor is vooral erg intelligent. Als Brian 'romanes eunt domus' op de muren kalkt, laat een boze centurion hem niet gevangennemen, maar hem er honderd keer in correct Latijnse 'romani ite domum' naast schrijven. En zo zijn er meer van die prachtige voorbeelden van droge, typisch Engelse humor. Ook linkse politici en revolutionaire figuren krijgen een veeg uit de pan. Als Brian zich bij de verzetsgroep The People’s Front of Judea (een iconische naam!) wil aansluiten, maakt hij ook kennis met ‘afgescheidenen’ die ‘splintergroeperingen’ (van één man!) hebben opgericht: The Judean People’s Front, The Judean Popular People’s Front, The Campaign for a Free Galilee en The Popular Front of Judea.

De zwaarste kritiek uit christelijke hoek was natuurlijk gericht op de kruisigingsscène. Brian staat in een lange rij veroordeelden die braaf hun eigen kruis komen ophalen. Net voordat hij aan de beurt is, blijkt de voorraad op. Brian is teleurgesteld en eist zijn kruis op. Hij is dolgelukkig als een andere veroordeelde met hem wil ruilen. Wat mij betreft een mooie knipoog naar het fanatisme waarmee christenen – vroeger en nu – bereid zijn het martelaarschap op zich te nemen. Bovendien heeft Monty Python goed historisch onderzoek gedaan: daaruit weten we dat het erg waarschijnlijk is dat de Romeinen bijna aan de lopende band opstandelingen executeerden. Jezus was ‘gewoon’ de zoveelste.

Niet alleen het joodse verzet krijgt een veeg uit de pan, ook de volgelingen van Brian/Jezus. Brian is namelijk niet zo gediend van alle aandacht die hij krijgt. ‘Ik ben de Messias niet’, roept hij vele malen tevergeefs. Dan beklimt hij een rots en houdt een korte toespraak voor zijn uitzinnige volgelingen. ‘Denk voor jezelf. Jullie zijn individuen met een eigen mening!’ Waarop het volk als één man terugroept: ‘Ja, wij zijn individuen.’ Mooi vind ik dat. Christenen hebben in het verleden – met een beroep op hun religie – maar al te vaak geweigerd zelfstandig na te denken en zijn als blinde paarden achter hun leiders aangelopen.

Als Brian in wanhoop wegrent, verliest hij een schoen. Zijn volgelingen rennen hem achterna, zien de verloren schoen en roepen: ‘Doe wat de meester doet!’ En ze trekken allemaal één schoen uit, en hinkelen hem achterna. Dan verliest Brian een kalebas om uit te drinken. Prompt wordt deze beker door zijn volgelingen opgeraapt en tot heilig voorwerp verheven. De beker gaat omhoog en de drager roept uit: ‘Volg de weg van de kalebas.’ De helft van Brians volgelingen protesteert echter: ‘Wij volgen de weg van de schoen.’ En de eerste kerkscheuring is een feit, zoals er – tot schaamte van alle christenen – nog vele zouden volgen, vaak om twijfelachtige redenen.