Dr. A. van de Beek

Hasselelponi

Meditaties over verrassende teksten uit de Bijbel

Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

De afbeelding op het omslag is een fragment van een mozaïek uit de basiliek van Sant’ Apollinare Nuovo in Ravenna dat de optocht van de vrouwen bij de intocht van Jezus in Jeruzalem voorstelt. De afgebeelde vrouw maakt deel uit van een groep onbekende vrouwen. Niemand weet haar naam. Maar zij wás er, een anonieme vrouw in een optocht voor Jezus – net als de grote stoet van anonieme vrouwen, mannen en kinderen die door de eeuwen heen Hem hebben toegejuicht.

www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs

ISBN 978 90 211 4434 4

NUR 713; 702

© 2012 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 211 4425 2

Woord vooraf

Er zijn mensen in de Bijbel aan wie niemand aandacht schenkt. Zo iemand is Hasselelponi. Er zijn teksten in de Bijbel die vrijwel nooit worden gelezen. Er zijn verzen die worden genegeerd omdat ze lastig zijn. Er zijn hoofdstukken die ineens een rare wending hebben. Er zijn verbindingen die je zomaar over het hoofd ziet.

In deze bundel worden zulke teksten naar voren gehaald in een reeks meditaties. Deze roepen op tot verder denken, associëren en peinzen over de verrassingen die God ons geeft. Over de Bijbel raak je nooit uitgedacht, want God blijft aan mensen aandacht schenken, mensen zoals Hasselelponi – en mensen zoals jij.

Hasselelponi

Hun zuster heette Hasselelponi.

1 Kronieken 4:3

Bij ons thuis werd bij elke maaltijd een hoofdstuk uit de Bijbel gelezen. Ik weet niet meer waar ik instapte in het Oude of Nieuwe Testament. Ooit zal ik wel voor het eerst een hoofdstuk van de Bijbel bewust hebben gehoord. Maar al voordat ik het mij bewust was, werd er aan tafel uit de Bijbel gelezen. Zelfs al voor mijn doop en voor mijn geboorte werd er aan tafel uit de Bijbel gelezen. Ik ben om zo te zeggen in het bijbellezen geboren. Dat was de rode draad in alle verandering. De enige wisseling was als Openbaring 22 bereikt werd. Dan ging de boekenlegger van het eind naar het begin. Dan begon het weer van voren af aan, vanaf Genesis 1. Het Woord van God blijft altijd hetzelfde en wordt altijd herlezen. Het boek is nooit uit.

Elke maaltijd werd er bijbelgelezen, ook in de oogsttijd, zelfs als dreigende wolken het droge graan bedreigden. Nooit werd er overgeslagen. Van Genesis tot Openbaring en nog eens, en nog eens.

En toch – een aantal hoofdstukken werd overgeslagen. Dat waren de geslachtsregisters. Numeri en Kronieken moesten het ontgelden. Al die namen – die waren zelfs bij ons aan tafel te veel. Ze zeggen ons helemaal niets en je kunt ze niet uitspreken. Namen, namen en nog eens namen. Namen zonder verhalen. Voor één keer werd de hand gelicht met de stellige belijdenis dat de Bijbel Gods Woord is, van kaft tot kaft. Deze hoofdstukken hoorden er niet bij. Ja, natuurlijk ze hoorden erbij, maar ze waren geen Woord van God dat wij ter harte moesten nemen.

Wie is Hasselelponi? Nooit van gehoord. Een volstrekt onbekende naam. Ergens in de geslachtsregisters van Kronieken staat zij. ‘En hun zuster was Hasselelponi.’ Ze staat in een lange lijst van mannen, allemaal mannen, de meesten net zo onbekend als zij. Ineens staat daar deze vrouw, niet eens als een schakel in de rij van de geslachten, maar als een zijstapje. Ze is de zuster van Jizreël, Jisma en Jidbas. Van wíe? Van Jizreël, Jisma en Jidbas. Nooit van gehoord. Ja, Jizreël als plaats, maar nooit geweten dat ook een man zo heette, laat staan dat hij een zuster had.

Even is zij daar – en dan gaat de lijst weer verder, weer allemaal mannen. Tot vervelens toe. Dat vond de schrijver blijkbaar zelf ook. ‘Dit zijn oude verhalen’ onderbreekt hij zijn lijst (4:22). Had hij die verhalen nu ook maar gegeven. Maar hij verhaalt nauwelijks iets. Even een anekdote over dat rare gebed van Jabes (1 Kron. 4:9v). Welke Jabes? Waar hoort hij thuis? Hij staat in de lijst, maar in de stamboom heeft hij geen plaats. Oude verhalen die in de lucht hangen. De schrijver gaat na zijn verzuchting gewoon door. Namen zonder verhalen en anekdotes zonder enig verband. Los zand van de geschiedenis.

Hasselelponi – wie is zij? Was zij een bijzondere vrouw, dat de schrijver haar noemt? Misschien. Misschien ook niet. Met de Bijbel weet je het nooit. Je vergist je zomaar. God doet soms rare dingen, niet na te rekenen voor mensen. Was ze jong? Was ze oud? Had ze kinderen? Was ze getrouwd? En als dat zo is, met wie dan? Was ze een vrome vrouw? Of was ze een sociale vlinder?

Niemand weet het en niemand zal het ooit weten. Niets is van haar over, behalve haar naam. Daar moeten we het mee doen. Het is als op een kerkhof in een vreemde plaats. ‘Hier rust Hasselelponi.’ Heeft zij ooit een laatste rustplaats gekregen? Zij is een naam zonder geschiedenis. Haar leven is voorbij en met het gaan van de generaties verdween haar gedachtenis.

Zo vergaat het de meeste mensen. Onze grootouders kennen we nog, maar als het een paar generaties verder is, verdwijnen ze uit ons geheugen. Een enkeling ontsnapt aan de vergetelheid omdat zijn naam in de geschiedenisboeken staat. Maar kennen we die persoon dan werkelijk? Zijn de namen in een geschiedenisboek niet meer een symbool dan een mens? Mensen komen, mensen gaan en niemand herinnert zich hun persoon, hun vreugden en hun tranen, hun kleine geluk en hun grote verdriet.

Zo vergaat het ons ook. Straks zal niemand meer aan ons denken. Onze kleinkinderen hebben het nog over opa en oma, misschien onze achterkleinkinderen nog, of de neefjes en nichtjes van hen die kinderloos stierven. Dan is het voorbij, verdwenen in de nevels van de tijd. Zelfs de meeste graven worden snel geruimd. Zelfs niet meer een plek waar staat: ‘Hier rust …’

Na eeuwen zijn we onbekenden, net als Hasselelponi. Mensen hebben haar allemaal vergeten. Maar God heeft haar niet vergeten. Haar naam staat in de Bijbel, in Gods eigen boek. God vindt haar zo belangrijk dat Hij haar naam heeft opgenomen in zijn Woord. Mensen vinden haar niet belangrijk. God kan haar wel in zijn boek schrijven, maar als het over namen gaat, slaan wij de hoofdstukken over. Die lezen we niet. God slaat haar niet over. Hij zette haar naam in zijn boek, net als de naam van Jizreël, Jisma en Jidbas. Net als Chatat en Meonatai, Jesisai en Jachdo. Een van die vele honderden namen in de Bijbel, die ons niets meer zeggen en die wij dus overslaan. God slaat hen niet over. Ze zijn geschreven in zijn boek. Deze namen zijn geschreven in het boek dat Hij ons heeft gegeven, zodat wij zouden leren wie Hij is: Hij herinnert zich de namen van hen die heengingen in de nevels van de geschiedenis. Hij herinnert zich de mensen. Voor ons is het al te veel om die paar honderd namen te lezen die God ons wilde doorgeven om ons eraan te herinneren dat Hij de mensen niet vergeet. Voor Hem verdwijnen ze niet in de nevels van de geschiedenis. Hij doet hen bij Hem wonen in zijn huis.

Er zijn nog veel meer dingen waarover we zouden kunnen schrijven, zegt de evangelist Johannes. Maar dan zou de wereld te klein zijn om alles te bevatten. De wereld is te klein om al Gods daden te bevatten en al Gods mensen te herinneren. God heeft nog veel meer namen, geschreven in zijn boek in de hemel. Die is nooit te klein om alle boeken, alle namen, alle mensen te bevatten. Mensen vergeten snel en zijn snel vergeten. God vergeet niet. Daarom zijn mensen nooit vergeten. Ons leven is bij God bewaard.

Hasselelponi – God vond het de moeite waard om haar vergeten naam aan ons bekend te maken. Zo heeft Hij nog veel meer namen achter de hand. Ook jouw naam. Als alle mensen al lang jouw naam vergeten zijn en die zelfs nergens ter wereld meer geschreven staat, dan staat jouw naam nog in Gods boek. En Hij weet alle dingen, heel jouw leven, dat Hij nooit vergeet, en beter kent dan jij jezelf ooit gekend zult hebben.

Bedrog

Dat is Jakob.

Psalm 24:6

Wie klimt de berg van de Here op? De berg van de Here is Jeruzalem, de plaats waar Hij woont. Het is de plek die Hij zelf heeft uitgekozen. Preciezer: het is de tempelberg in Jeruzalem, waar in het allerheiligste het symbool van Gods aanwezigheid staat, de heilige ark. Niemand mag die ark aanraken of zelfs maar zien, behalve de hogepriester één keer in het jaar, en dan alleen nog met het bloed van een offer om de zonden te verzoenen. Want God is heilig, zo heilig dat niemand zomaar naar Hem toe kan gaan.

Wie klimt de berg van de Here op? Wie mág de berg van de Here opklimmen? Psalm 24 is daar duidelijk over: ‘Die rein is van handen en zuiver van hart, die zijn ziel niet op valsheid richt, noch bedrieglijk zweert.’ Alleen wie helemaal eerlijk en rechtvaardig is, krijgt toegang tot het heiligdom van de Here. Dat past bij de aard van Gods heiligheid. Die heeft te maken met gerechtigheid. Hij doet gerechtigheid en Hij vraagt gerechtigheid. Dat is de inhoud van de formule over de heiligheid: ‘Wees heilig, want Ik ben heilig.’ Heilig zijn heeft te maken met eerlijkheid en zorg voor de ander, veel meer dan met mysterieuze krachten. Zo heeft God dat aan Israël geleerd door de geboden. Zeker zij moeten zijn heiligheid respecteren. Dat bestaat er vooral uit dat ze de rechtvaardige geboden die God aan hen heeft gegeven eerbiedigen.

Je moet rein van handen zijn. Dat kan om grote dingen gaan: er mag geen bloed aan je handen kleven. Het gaat er ook om dat er nooit een moment is geweest dat je je handen niet kon thuis houden. Maar het kan ook om kleine dingen gaan: dat je handen nooit iets hebben gedaan wat niet mocht, dat je nooit iets gepikt hebt van een ander. Nooit losse handjes gehad.

Je moet ook zuiver van hart zijn. Het kan zijn dat je je handen nog fatsoenlijk houdt. Wat je met je handen uitvoert kunnen anderen immers zien. Maar wat er in je hart omgaat weet niemand. Je denkt alleen maar: ‘Ik zou hem wel willen vermoorden.’ Dan is je hart al niet zuiver meer. Of je bent jaloers. Je zou willen hebben wat een ander heeft. Allemaal voldoende om gediskwalificeerd te worden. Je mag de berg van de Here niet op. Daar gaan geen mensen over. Daar gaat God zelf over. En Hij weet precies wat er in je hart omgaat, zelfs de kleinste rimpeling. En God vraagt volmaaktheid, zoals Hijzelf volmaakt is. Eén losse gedachteflits is al genoeg om de hele boel te bederven.

Die zijn ziel niet op valsheid richt, staat er. Valsheid, daar doen we niet aan. We plegen geen valsheid in geschrifte. We kijken wel uit. Want je krijgt er narigheid van. We plegen zelfs geen valsheid met woorden. Of misschien toch? Spreken we altijd tót de ander precies zoals we spreken óver de ander? Erger: die zich niet rícht op valsheid: die geen verkeerde doelen stelt in zijn leven. Zijn al onze doelen goed? Zelfs al hebben we goede bedoelingen, dan kan later toch blijken dat we verkeerd gekozen hebben. Wie kan alles overzien? Wie weet altijd of het de rechte weg was?

Ten slotte: wie niet bedrieglijk zweert. Je mag geen meineed plegen. Dat doen we niet – vooral niet omdat de meeste mensen nooit een eed hoeven af te leggen voor de rechter. Maar nooit de Naam van God erbij halen terwijl het niet helemaal deugt? Dan gaat het niet om hartgrondig vloeken. Dat doen óók veel mensen, maar die vallen meteen al buiten de boot. Bedrieglijk zweren gaat om een subtieler aanroepen van de Naam. God wordt erbij gehaald om onze eigen argumenten meer kracht bij te zetten. Soms is dat om een klinkklare zonde te verbergen. Veel vaker loopt het subtiel door elkaar heen: een beetje goede bedoelingen, een beetje werken voor ons gevoel van eigenwaarde. Een beetje voor God, een beetje voor onszelf.

Wie mag de berg van de Here opklimmen? Kan iemand die serieus nadenkt over heiligheid volmondig zeggen: ‘Ik’? En als het niet volmondig is dan is het niets. Want God vraagt heel ons hart en heel onze ziel, zonder enige aarzeling en zonder enig voorbehoud. Wie is helemaal eerlijk? Wie is helemaal ondubbelzinnig? Wie heeft nooit eens een gedachte die je (uiteraard?) nooit zult uitvoeren? Het zal leeg zijn op de berg van de Here. Wie zelf nog de euvele moed heeft om te gaan, die wordt wel tegengehouden door de Here zelf. Je komt de zuiverheidscontrole niet door.

Wie mag de berg van de Here beklimmen? ‘Dat is het geslacht van wie naar Hem vragen; die uw aanschijn zoeken.’ Nu zijn we weer helemaal thuis, zeker in protestantse kerkelijke kring: het gaat niet om onszelf, maar om de Here. ‘We komen niet tot dit avondmaal om te betuigen dat we in onszelf volkomen en rechtvaardig zijn’, staat er in het oude avondmaalsformulier. We moeten niet kijken naar onze eigen handen en naspeuren in onze eigen gedachten. Dan kom je inderdaad nooit bij God terecht. Je moet je richten op God. Je moet naar Hem vragen en Hem zoeken zoals Hij zich aan ons laat zien.

Helpt het veel? Zoeken we werkelijk de Here? En als we Hem zoeken met welk doel doen we dat dan? Zijn daar dan geen bijbedoelingen? Als het niet is om ons hachje te redden, om niet af te gaan voor de mensen, dan misschien om ons eeuwige hachje te redden? Is het juist in het zoeken van de Here en in het gebed waarin we Hem vragen om hulp niet het meest dat we bedrieglijk zweren: dat God er op een verkeerde manier wordt bijgehaald?

Wie mag de berg van de Here beklimmen? David misschien, de dichter van de psalm? We kunnen hem meteen wel afschrijven. Hij had te veel bloed aan zijn handen om zelfs maar de tempel te mogen bouwen. Hij liet een officier in het leger opzettelijk sneuvelen om zijn eigen overspel te verbergen. Nee, David zeker niet.

Dan de stamvader van de nieuwe mensheid: Noach, de enige die met zijn gezin de zondvloed overleefde. Een nieuwe aarde – met een dronken stamvader die niet meer in de gaten heeft of hij zijn kleren aan of uit heeft. Noach valt zeker buiten de boot.

Dan eerder Abraham, de vader van alle gelovigen. Hij luisterde naar de roep van God, zonder te weten wat de gevolgen zouden zijn. Abraham – die de Egyptische koning voorloog en zijn vrouw vroeg hetzelfde te doen. Zo ga je met de mensen om die je asiel verlenen. Zo ga je om met je vrouw. En zo’n verhaal is er nog een keer van Abraham – net als van zijn zoon Izak. Bij Abraham kun je je nooit zeker voelen. Abraham – nee dus.

Petrus – de rots waarop de kerk gebouwd is? We weten beter. Petrus loog er flink op los, toen het vuur hem te na aan de schenen kwam. ‘Die niet bedrieglijk zweert.’ Nee, Petrus zeker niet.

Er is er een die de wet in persoon is: Mozes. Hij ging met God om als met zijn vriend. Hij was de zachtmoedigste van alle mensen – die zo kwaad werd dat hij in blinde woede vergat wat God tegen hem gezegd had. Hij mocht zelfs het lánd niet in waar de heilige berg stond. Op de koop toe gaf hij daarvan niet zichzelf de schuld, maar het volk waaraan hij leiding gaf en haalde er een heel andere situatie bij.

Wie dan wel? Wie is de man die rein is van handen en zuiver van hart, die zijn ziel niet op valsheid richt, noch bedrieglijk zweert?

Dat is Jakob.

Dat is Jakob!?

‘Sela’ staat erachter. Even pauze. Daar moet je even van bijkomen.

Jakob is het oerbeeld van de bedrieger. Van hem staat er dat verschrikkelijke verhaal dat hij zijn oude blinde vader bedroog om de zegen van zijn broer af te pikken. Een laffe, onbetrouwbare kerel. Zo ging hij om met zijn vader. Zo ging hij ook om met zijn schoonvader om hem diens vee af te troggelen. Die schoonvader was trouwens ook niet helemaal zuiver, net als Jakobs moeder. Het zat in de familie – maar Jakob spande de kroon. Zijn naam zegt het al: hiellichter, pootjehaker. Hij heeft je altijd weer bij het been.

Déze man mag de berg van de Here beklimmen. Zo staat het in de Bijbel, het Woord van God zelf. God is een rare God. Jakob op weg naar de Allerheiligste op de heilige berg. Ladders met engelen en een belofte van God. Dat was in Bethel, huis van God. Maar Jakob gaat verder en hij wordt geroepen naar de heilige berg: Jeruzalem. Zo zegt de psalm het.

Wat is dat voor een vreemde God? Hij laat Jakob de controle passeren waar Mozes buiten de deur werd gehouden. In het gezelschap van Jakob nog heel wat ongeregeld volk. Ze gaan op weg naar Jeruzalem waar de koning der ere zijn troon heeft. Zij mogen komen naar de plaats waar God de Heer regeert. ‘Hij heerst vanaf het hout’, zegt een vroegkerkelijke schrijver. Zijn troon is een kruis. Daar hangt Hij, uitgekleed als Noach, als hoofd van de nieuwe mensheid. In zijn gezelschap rovers en militairen. Rond Hem mensen die de spot drijven met een onschuldige. Terwijl er toch geen bedrog in zijn mond is geweest.

In het gezelschap van Jakob komen heel wat mensen mee. Allemaal toegelaten bij God. Door het geloof, net als Abraham. Ze hebben zichzelf verloren. Ze waren al verloren. Maar nu zijn ze gered, omdat de God van Israël zo’n vreemde wending aan de toegangspsalm voor zijn heiligdom geeft: dat is Jakob. Daar is Maria van Magdala en daar volgt een lange rij van mensen die Hem begroeten als koning.

Het is feest in Jeruzalem. Heft uw hoofden op, gij poorten, opdat de Koning der ere inga. Wie is Hij deze koning der ere? Het is de Here, geweldig in de strijd. Hij heeft de machten overwonnen die niet te overwinnen waren: de menselijke zonde en het menselijke bedrog, zelfs de menselijke leugen om bestwil. Geen bedrog in zijn mond, maar wel als een lam ter slachting geleid, om op de berg des Heren geofferd te worden. Het is Pasen, het grote feest van Israël. Het Lam wordt geslacht en er komt iemand door de heiligheidscontrole heen. Dat is Jakob.

Dat ene zinnetje – ‘dat is Jakob.’ Ik kan het niet begrijpen. Het klopt niet. Maar het is wel mijn redding.