Colofon

www.uitgeverijmeinema.nl

www.annevandermeiden.nl

www.krouwels.com

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs

Fotografie: Christiaan Krouwels (Spreken in de dienst, Spreken als coach, Spreken tijdens de les) en Sandra Haverman (Spreken op een bruiloft)

ISBN 978 90 211 4421 4

E-ISBN 978 90 211 4436 8

NUR 810

© 2012 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag

worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige

wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen

of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke

toestemming van de uitgever.

Mag ik uw aandacht

Voor mensen die geïnspireerd en zinvol spreken moeten of willen en die een gids zoeken voor het doornige pad naar de grazige weiden van een geboeid gehoor, is dit boek geschreven. Aan het woord zijn is een moeilijk, boeiend en intrigerend werk. Daar sta je dan en je kunt weinig anders. Je hebt een mooie tekst gemaakt, fraaie beelden erbij gezocht, zinvolle conclusies en bemoedigende aanbevelingen in petto, maar nu moet al die ijver effectief omgezet worden in tevreden hoorders. Hoe doe je dat? Wat moet je weten om zinvol te kunnen presenteren en wat moet je (praktisch) kunnen en vooral laten? Vanaf het omslag van dit boek en uit de binnenpagina’s staren vele hoorders je aan, verwachtingsvol. Nu moet het gebeuren. In vier hoofdstukken hebben we, gewapend met ervaring en in ruggespraak met deskundige auteurs, geprobeerd om te schetsen wat een spreker op zijn of haar weg kan tegenkomen. Dat geldt voor religieus getinte bijeenkomsten, situaties waar een rituele bijdrage op zijn plaats is. Maar ook voor omstandigheden waar een zinvol woord verwacht mag worden en die zijn er vele en velerlei.

Volledigheid was niet ons doel, wel de uitstalling van mogelijkheden, vormen en technieken die je wellicht zelf niet snel bij de hand hebt. Je moet zelf voor de gouden appels van de inhoud zorgen, wij hebben de zilveren schalen waarop je ze moet aanreiken een beetje opgepoetst. Van harte sterkte, plezier en profijt toegewenst.

Willem en Anne van der Meiden

Leeswijzer

Dit boek gaat van het algemene naar het bijzondere. In de eerste drie hoofdstukken zul je veel informatie vinden die in het algemeen van belang is wanneer iemand het woord voert. Het gaat dan om formele aandachtspunten, om inhoudelijke en retorische adviezen, om de invloed van het publiek en om ethische aspecten van spreken in het openbaar, of je nu een pluim op de hoed zet van iemand die koninklijk wordt onderscheiden of in één minuut je boosheid voor de leden van een gemeenteraad mag etaleren. De sfeer van veel behandelde praktijkervaringen wijst al vooruit naar het vierde hoofdstuk, waarin het meer specifiek gaat over het woord voeren in situaties waarin zingeving, geloof en spiritualiteit een centrale plaats innemen.

Dat wij beiden in een christelijke traditie staan – liever: ons bewegen – kunnen we niet verbloemen, maar we hopen dat dit boek voor een breder publiek dan het christelijke aantrekkelijk is. Op het terrein van zingeving zijn weliswaar vanouds bekende hoofdwegen, maar inmiddels ook vele andere begaanbare paden. De muren van religieuze instituties zijn aan sterke erosie onderhevig en op de weiden van geloven en inspiratie bloeien duizenden bloemen.

Omdat wij aannemen dat het aantrekkelijk is als een gids veel informatie bevat, hebben wij ervoor gekozen praktisch te blijven en je te trakteren op tal van voorbeelden en ervaringen. De theorie – over retorica en lichaamstaal bijvoorbeeld – schuwen we niet, maar is in andere literatuur rijkelijk voorhanden. Achter in dit boek tref je een selectie van recente en goede literatuur.

Ten slotte zul je merken dat we een enkele keer sommige zaken herhalen en in een ander verband anders formuleren. Dat is in toespraken niet ongebruikelijk en zelfs aan te raden en zo is het ook hier bedoeld. Het is eveneens gebruikelijk om een kennismaking met ‘u’ te beginnen om, als het bevalt, met ‘je’ voort te zetten. Wij hopen dat je dat bevalt.

Wij wensen je veel plezier met deze wandelgids.

Hoofdstuk 1 De vorm: minstens het halve werk

Ach, het gaat er toch om wat je te vertellen hebt, nietwaar? Als je verhaal maar goed is, wat zul je je dan druk maken om de vraag of het wel overkomt? Niets is minder waar. Wij beginnen daarom met een hoofdstuk over de vorm, want de vorm van een toespraak is van groot belang. Een geslaagde communicatie tussen spreker en hoorders is voor veel meer dan de helft afhankelijk van de vorm waarin de toespraak gehouden wordt: plaats, houding, stem, lichaamstaal, melodie en volume. Mensen onthouden eerder hoe je iets zegt dan wat je zegt. Dat is misschien vervelend voor mensen die vinden dat ze een prachtig verhaal te vertellen hebben, maar het is zeer verstandig om hier rekening mee te houden. Wij beginnen daarom met een uitgebreid hoofdstuk over de formele aspecten van spreken in het openbaar.

1. Daar sta je dan

Zo, daar sta je dan met een microfoon in je hand voor al die mensen.

Zo – of zou het anders, beter kunnen?

Daar – of kun je beter ergens anders staan?

Sta je – of zou je liever willen zitten?

Dan – of zou een ander moment beter zijn?

Met een microfoon – maar waarom durf je het niet zonder?

In je hand – of zul je je verstoppen achter een lezenaar met een vaste microfoon?

Voor al die mensen – hoeveel zijn het er eigenlijk?

Zo, daar sta je dan. Je bent trainer van de B2 en je staat in de kleedkamer na een dramatische wedstrijd, verloren omdat de scheidsrechter in de laatste minuut ten onrechte een penalty gaf aan de tegenstander. Vijftien tierende en vloekende junioren. Maar zo kunnen ze niet naar huis. Je schraapt je keel. Wat doe je? Wat zeg je?

Zo, daar sta je dan, bij de begrafenis van een collega, achter een katheder in een bomvolle aula. Vóór jou hield de dochter van de overledene haar verhaal. Niemand heeft het droog gehouden. Nu mag jij. Je verhaal zal een ander aspect van de overledene laten zien. Wat doe je? Wat zeg je?

Zo, daar sta je dan, in een restaurant bij het bruiloftsdiner. Je beste vriendin is getrouwd, jij was getuige en ceremoniemeester. Je tikt tegen je glas en twintig gezichten draaien zich naar je toe. Ze willen iets moois, iets geestigs, iets warms. Ze willen dat je het stel op een sokkel hijst, maar ook op humoristische wijze de les leest. Wat doe je? Wat zeg je?

Zo, daar sta je dan met je loopmicrofoon in een bedrijfskantine. Honderden boze mensen om je heen die wel eens willen horen wat de vakbond voor hen kan doen als het bedrijf inderdaad failliet gaat. Jij mag hun dat gaan vertellen en je wilt strijdbaar en daadkrachtig overkomen. Wat doe je? Wat zeg je?

Zo, daar sta je dan, in een warm leslokaal. De beamer is heet en de powerpointpresentatie gaat van start als jij op je apparaatje drukt. Twaalf mensen zitten in een carré om je heen. Je gaat hun iets vertellen over de wetenschappelijke ontdekking die je hebt gedaan. Je zeer deskundige publiek straalt scepsis uit. Wat doe je? Wat zeg je?

Zo, daar sta je dan, op de publieke tribune van de gemeenteraad. Je hebt een minuut, daarna gaat de microfoon onverbiddelijk uit. Het gaat over een onderwerp waarover je je vreselijk opwindt. Om je heen zitten even boze insprekers die op hun beurt wachten, vóór je zitten zo op het oog verveelde raadsleden. Wat doe je? Wat zeg je?

Zo, daar sta je dan achter een tafel op het liturgisch centrum. Vóór je vijftig mensen met gesloten ogen. Het is stil. Jij doet de voorbeden in een zondagse viering van je kerkelijke gemeente. Je hebt teksten voor je liggen omdat je niet zomaar iets wilt zeggen. Kijk je? Wat doe je? Wat zeg je?

Dit hoofdstuk gaat over de ‘buitenkant’ van het proces dat spreken in het openbaar heet. Spreken in het openbaar is immers een proces dat een spreker met hoorders aangaat, is communicatie tussen de spreker en publiek. Spreken is gehoord worden, begrepen worden. De communicatie is geslaagd als je iets bij je publiek teweegbrengt: enthousiasme, compassie, begrip, een nieuw spoor van denken, ontroering, een bevrijdende lach.

Natuurlijk is wát je zegt belangrijk. Een slecht verhaal laat zich niet verkopen met formele trucjes. Wie met groot gemak en uitstraling een verhaal houdt waar geen touw aan vast te knopen valt, dat liefdeloos is of waarvan geen enkele grap aankomt, valt hard door de mand. Je moet dus een goed verhaal hebben, goed opgebouwd, met een pointe die overkomt bij je gehoor. Het verhaal moet van jou zijn, je moet erachter staan, je moet je stof de baas zijn. Maar de cijfers over wat een publiek gemiddeld onthoudt van een toespraak wijzen ook in een andere richting. Een paar zinnen, een spannende metafoor, een grap – dat onthouden mensen. En die prachtige opbouw die je achter je laptop hebt bedacht, geeft vooral jezelf houvast, maar komt niet over als je je publiek niet bij de hand neemt. Bekend is ook – als je verhaal goed is – dat er meer, veel meer bij je publiek overkomt wanneer de vorm waarin je je toespraak giet goed is, wanneer je houding, je stem, je intonatie goed overkomen, wanneer mensen je goed kunnen zien en horen. Daarom gaat het nu eerst over de vorm en in het hoofdstuk hierna over de inhoud van je verhaal, over de opbouw en het betoog. Dat is namelijk de volgorde in de perceptie van je hoorders: eerst de vorm, dan de inhoud. Of je dat nu wilt of niet.

Angst

Daar sta je dan. Wat doe je? Wat zeg je? Hoeveel mensen zijn er niet die zwetend wakker worden bij het vooruitzicht dat ze iets moeten gaan zeggen tegen andere mensen? Het zijn er heel veel. Spreken in het openbaar staat hoog op de lijst van zaken waar mensen bang voor zijn, hoger dan een bezoek aan de tandarts of de confrontatie met spinnen of ratten. Spaans benauwd krijgen velen het bij het idee dat ze iets moeten gaan zeggen. Omdat ze zich daartoe verplicht voelen. Omdat het van hen wordt gevraagd. Omdat ze er simpelweg niet onderuit kunnen. Of omdat ze zich daarvoor in een onbewaakt ogenblik hebben aangemeld.

Hoe ziet die angst eruit? Wat is er zo vreeswekkend aan wanneer je – in het bezit van een goed verstand en niet gehinderd door spraakproblemen – in het openbaar iets gaat zeggen tegen andere mensen? Een paar angsten op een rijtje:

‘Ik sta voor gek! Ik sta te kijk, in het midden van de belangstelling. Dat wil ik niet.’ Het zijn niet altijd mensen die uit pure bescheidenheid deze reflex vertonen. We zien soms ook geharnaste branieschoppers wit wegtrekken wanneer ze in een live programma voor radio of tv een microfoon voorgehouden krijgen. ‘Waarom ik? Vraag maar een ander. Ik heb even geen tekst.’

‘Ik heb niet zo veel te zeggen, ik ben niet interessant. Anderen kunnen het veel beter.’ Mensen verschansen zich, niet altijd uit bescheidenheid, graag achter anderen die zij groter gezag toedichten.

‘Hoe kan ik dat nou in drie minuten doen? Het gaat over de wereld en omstreken.’ Vooral kerkmensen hebben er last van dat zij alles van een bepaald onderwerp willen meenemen omdat ze anders van hun geloofsgenoten de wind van voren krijgen.

‘Wat ik wil zeggen, luistert vreselijk nauw. De tekst moet woord voor woord kloppen.’ Ook deze angstvlucht is populair onder theologen én onder beginnende politici.

‘Ik ben van slag. Ik ben bang dat ik, wanneer het erop aankomt, stilval of door emoties word overmand.’ Deze angst kent iedereen, zeker op verdrietige momenten of als je gezondheid te wensen overlaat.

‘Dit gebed heeft zo veel moeilijke woorden. Ik moet steeds spieken.’ Zeg het dan in andere woorden – zou je denken.

Taal

In politieke debatten, zeker met media-aandacht, doen oneliners en andere krachtige uitspraken het altijd goed. ‘Doe eens normaal, man’ wordt beter onthouden dan een goed opgebouwd betoog van een kwartier. Een grap doet het beter dan een verhandeling. Lichaamstaal wint het van retorische kwaliteiten. Bekend voorbeeld is het effect op kijkers en kiezers van de geïrriteerde en lusteloze houding van toenmalig PvdA-partijleider Ad Melkert na een debat waarin hij verbaal volledig onder de voet gelopen was door Pim Fortuyn. Een ouder voorbeeld is dat van toenmalig VVD-coryfee Hans Wiegel die aan een vijandig gehoor meldde dat hij een gewone stratenmaker had ontmoet en een ‘verdomd aardig gesprek’ met hem had gevoerd. Natuurlijk wist hij dat hij de verachting van links zou oogsten, maar hij glunderde van oor tot oor, want hij wist dat iedereen dit zou onthouden. Nog ouder is het voorbeeld van John F. Kennedy die in een van de eerste tv-debatten van presidentskandidaten in 1960 dankzij boyish charm & wits Richard Nixon aan zijn zegekar bond.

Nervositeit is in principe niet erg, als ze maar niet verlammend werkt. Je kunt nervositeit ook omzetten in positieve energie. Er is vrijwel geen geroutineerde spreker die de spanning vooraf niet voelt. Maar die spreker is dan in staat om de spanning te benutten om zich te concentreren. Je merkt dan dat je energie langzaam wegstroomt naarmate je langer bezig bent, maar dat je na afloop voldaan kunt zijn. En vermoeid, want concentratie vergt altijd energie.

Laten we eens zien of er formele aspecten van dit communicatieproces zijn, of er gebruiksaanwijzingen zijn die je kunnen helpen om je angst te overwinnen en de uitdaging aan te gaan, die zelfs plezier bij je kunnen wekken om eens iets in het openbaar te zeggen tegen anderen. Want een goed verhaal tegen de juiste mensen op de goede plek en op het juiste ogenblik kan een enorm effect teweegbrengen. Daarover later meer.

2. Om te beginnen

Ruimte

Daar sta je dan. Waar sta je? Bekijk eens de ruimte waar je iets gaat zeggen en doe dat het liefst van tevoren. Hoe ziet dat zaaltje, dat restaurant, die aula, die kleedkamer, die kerk eruit? Hoeveel mensen komen er ongeveer? Hoe zorg ik ervoor dat mensen mij zien? Wat is de beste plek? Komen er zo veel mensen dat ik beter iets hoger kan gaan staan? En als de plek die je wordt aangewezen je niet bevalt, doe er dan eerst iets aan. Verwijder een hinderlijk object, schik tafels en stoelen, haal iets wat afleidt uit de weg. Gaan er twintig mensen verspreid in een veel te grote zaal zitten, vraag hun dan om bij elkaar te gaan zitten, omdat dat voor jou prettiger is. Ze doen het graag. Als je aan tafel in het midden zit en je gaat staan om een toost uit te brengen, blijkt meteen dat je niet iedereen tegelijk kunt aankijken. Neem dus plaats bij de hoek van een tafel, op enige afstand. Je tafelgenoten kunnen je dan allemaal tegelijk aankijken en jij hen. Geef je een werkgroep voor vijftien studenten en het zaaltje heeft tafels en stoelen in een opstelling als van een ouderwets klaslokaal, dan kun je interactie en een goed gesprek wel vergeten. Zet de tafels en stoelen in een kring of in een carré – dat helpt. En staat het verhitte pupillenelftal om je heen te schreeuwen in de kleedkamer, dwing hen dan eerst te gaan zitten en vraag dan met kracht om stilte, zodat jij met enig overwicht je verhaaltje kunt afsteken. Bepaal dus zelf hoe je de omgeving waarin je een toespraak houdt het liefste wilt hebben, hoe je je het meest op je gemak kunt voelen en ervoor zorgt dat mensen je goed kunnen zien en horen.

Kleren

Wat trek ik aan? Goede vraag. Driedelig grijs in de kleedkamer of op de zeepkist – dat zullen de mensen onthouden en niet wat je zegt. In je meest dierbare lompen brood en wijn delen? Niet doen. Sommigen zullen het als gebrek aan respect uitleggen en je vergelijken met mensen die in korte broek met een zak patat een kathedraal bezoeken. Strak in het pak of een cocktailjurkje als veertienjarige? Bij hoge uitzondering. Blijf wel bij jezelf. Natuurlijk kan een rokkostuum iets toevoegen aan je verhaal, maar als je je ervoor geneert, het kostuum je niet staat of twee maten te klein is, dan leidt je kleding jou en je gehoor af van wat je zeggen wilt. ‘Dominee, uw gevoeg staat open’, werd een beginnende predikant eens toegefluisterd voordat een viering begon. Het woord bestaat niet, maar de jongeman wist meteen wat ermee werd bedoeld en begon de communicatie met een achterstand. Draag wat je prettig vindt en controleer even in de spiegel of je make-up niet uitgelopen is en of de resten van koffie of eten niet zichtbaar zijn op je gezicht of op je kleren. Hul jezelf vlak voor je begint te praten niet in een wolk van parfum: je optreden zal een adembenemende indruk achterlaten, maar niemand die kan ruiken let meer op wat je zegt. Natuurlijk zie je er zo goed mogelijk uit, maar blijf bij jezelf – zorg dat je je prettig voelt. Ben je nerveus? Ga tevoren even naar het toilet – ook als er niets te produceren valt – want die druk op de blaas is een hinderlijk gevoel. En denk dan aan je gevoeg of het mantelpakje dat ergens achter zou kunnen blijven haken.

Staan en zitten

Sta je als je een toespraak houdt? In veel gevallen wel, want het is belangrijk dat je gezien wordt. Op de publieke tribune bijvoorbeeld of bij een tafelrede, bij het uitspreken van rituele teksten met begeleidende handelingen, bij je toespraak op een zeepkist voor boze vakbondsleden. Staan hoeft niet altijd. Als je het woord neemt of krijgt in een stafvergadering met vijf collega’s is het ongebruikelijk om te gaan staan. Toch kom je wel eens in de verleiding gezien de huidige mode van vergaderen met een laptop of een iPad voor je. Ga gerust staan als je iets belangrijks wilt gaan zeggen. Of vraag je collega’s de laptop even dicht te klappen. Zet de situatie naar je hand om beter verstaan en begrepen te worden. Maar staan is in de meeste gevallen wel aan te raden, want zittend ben je minder zichtbaar. Dus sta je. En dan begint het vaak al te kriebelen.

3. Benen en handen

Benen en handen

Daar sta je dan. Sta je stevig? Of sta je in de houding en beginnen je knieën vervaarlijk te trillen? Probeer de stand van je benen uit die je het meest bevalt en probeer ontspannen te staan, maar niet al te nonchalant. Maar wat doen mijn benen ineens raar! En daar is de hamvraag: wat doe ik met mijn handen? Wat je met je handen doet – dat is het halve werk. Want die handen willen iets en als ze vrij bungelen, willen ze eigenlijk maar één ding: ze willen naar elkaar toe. Dat zie je vaak: mensen die zich een houding proberen te geven, verlegen of zenuwachtig zijn en hun handen dan toestaan om elkaar op te zoeken en te vinden. Dan krijg je de feestredenaar die tien minuten lang zijn handen op zijn rug gevouwen houdt als een uitrijdende schaatser – dat ziet er echt niet uit. Of je ziet het muurtje uit de voetbalwedstrijd: iemand die de handen voor zich gevouwen houdt alsof hij of zij bang is voor een aanslag op de edele delen. Of je hebt de bidders, die hun handen liefst wringend voor de borst houden en zo elke tekst een merkwaardige draai kunnen geven. Mensen die hun armen over hun borst vouwen – zij hebben een agressieve, dominante uitstraling: ‘Ik ben hier de baas’. Dat werkt soms in een kleedkamer of in een onrustige klas, maar ziet er onvriendelijk uit en leidt af van wat je te zeggen hebt. Handen in de zij – een uitroepteken en een daad van agressie: ‘En nu luisteren jullie naar mij!’ Of een man die een toespraak houdt met beide handen in de zakken. Verschrikkelijk. Een man met één hand in zijn broekzak en de andere vrij om te gebaren, dat kan dan weer wel, al heeft het iets arrogants en respectloos. Of – nooit doen – een vrouw die voor het gemak haar tasje maar om haar schouder heeft gelaten en van pure zenuwen niets anders doet dan het ding in balans houden en eraan plukken. Handen laten zien dat je nerveus bent. Hoeveel mensen plukken niet onzichtbare pluisjes van hun kleren of trekken aan hun oorlellen, grijpen naar hun neus, wissen zich elke tien seconden het zweet van het voorhoofd of zitten met hun handen in hun haar? Het leidt allemaal af, maar het is o zo begrijpelijk.

Rug

Bij een grote vredesdemonstratie in Den Haag, begin jaren tachtig, kreeg na de ovationeel ontvangen organisatoren minister-president Lubbers het woord. Een massaal boegeroep was zijn deel – het kabinet had besloten kruisraketten in Nederland te stationeren – en een groot deel van het duizendkoppige publiek draaide de spreker demonstratief de rug toe. Lubbers was onverstoorbaar, keek de ruggen aan en deed zijn verhaal. Hij wist zeker dat de televisie zou registreren wat hij zou zeggen en dat zíjn publiek er thuis kennis van zou nemen. Dus moest hij zeggen wat hij te zeggen had en hij deed het met verve.

Als je spreekt in het openbaar, moet je eigenlijk je beide handen tot je beschikking hebben. En dat is voor veel mensen een probleem. Toch kun je het je aanleren, al zul je niet gauw het niveau halen van befaamde handensprekers – kunstpresentator Pierre Jansen bijvoorbeeld vroeger, zanger Jacques Brel, actrice Halina Reijn of weerman Erwin Krol. Handen zijn zeer geschikt om gedeelten van je toespraak te accentueren, om je publiek weer even bij de les te krijgen, om ook anderszins interactie te krijgen met de hoorders. Mensen hebben een rijke gebarentaal tot hun beschikking die als hulpmiddel kan worden ingezet. Mensen die met hun handen spreken, daar kijk en luister je graag naar. Het is dynamisch en niet statisch, het is uitnodigend en niet afstotend. Lukt het je, dan heb je een groot voordeel. Het is helemaal niet vreemd om bijvoorbeeld bij een opsomming met je vingers mee te tellen. Niemand zal zich daardoor gekleineerd voelen. Het is helemaal niet vreemd om je publiek met je handen uit te nodigen het met je eens te zijn of een vraag te stellen. Doe dat dan wel met je handpalm naar boven en niet met een wijzende vinger. Niemand zal het je kwalijk nemen als je bij het vertellen van een religieuze inspiratie je handen ten hemel heft, al zal niemand in de zaal iets hebben met middeleeuwse theologische voorstellingen. Wat wel opvalt, is naar de hemel verwijzen terwijl je het over de diepste ellende hebt. ‘Tegengebaren’ zijn meestal hilarisch en worden kennelijk ‘automatisch’ gemaakt.

Ook bij het gebruik van je handen geldt: het moet bij je passen en bij wat je te zeggen hebt. Ben je gewoonlijk een rustig iemand, ga dan niet staan maaien met je armen voor een publiek. Ben je wat dynamischer, maak dan gebruik van je talenten, maar altijd met mate. Molenwiekend oreren in de aula van een crematorium? Niet doen. Maar strak en doodstil in het gelid voor een groep uitzinnige supporters – dat kan ook niet. Kleine mensen hebben onbewust de neiging om zich met veel gebaren groter te maken. Lange mensen hebben onbewust de neiging zich door een statische houding te verstoppen. Het is handig als je dat van jezelf weet. Blijf bij jezelf en onthoud steeds: het gaat erom dat mensen me zien en naar me luisteren.

Je handen vol

Maar die handen laten zich niet zo eenvoudig regisseren. Er zijn echter hulpmiddelen die de ergste houterigheid kunnen wegnemen. Neem iets in je ene hand bijvoorbeeld – niet in beide. De bekende balpen of het glas bij de toost, het spiekbriefje, al staat er niets op, het cadeau dat je gaat geven, de uitnodigingskaart. Maar ga niet honderd keer op die balpen klikken. En als je merkt dat je gaat trillen – armen en benen hebben nu eenmaal die neiging bij onrust – onthoud dan dat de waarneming van die trilbeweging wordt versterkt door een papiertje of een glas water in je hand. En dan is het positieve effect wel verdwenen.

De loopmicrofoon – een patent hulpmiddel. Het is onmogelijk om die met twee handen aan te pakken – je bent Mick Jagger niet – je houdt hem voor je mond en je andere hand gaat vanzelf gebaren maken. Een prachtig gezicht – als het goed gaat. Want het kan ook fout gaan. Dan zie je iemand met in de ene hand een microfoon en in de andere hand een spiekbriefje. Ziet er minder goed uit. Of je ziet iemand met een loopmicrofoon stokstijf blijven staan – weg is het effect. Als je een loopmicrofoon tot je beschikking hebt, moet je lopen – niet rennen, niet springen, niet dansen, maar wel bewegen, rustig, op een kleine oppervlakte. Met je gezicht naar je publiek. En wees je er dan van bewust dat je stem alleen wordt versterkt als je de microfoon voor je mond houdt. Je arm heeft namelijk de neiging te gaan zakken – dat mag, maar dan moet je even niets zeggen. En het gaat nogal eens mis als er storingen optreden: ongewilde en afleidende gebeurtenissen als iemand die luidruchtig binnenkomt, iemand die de aandacht blijft trekken, maar ook gewilde storingen, zoals een gesprek met het publiek. Dat ziet er altijd goed uit met een loopmicrofoon, maar blijf in de gaten houden dat het een instrument is om iemands stem te versterken.

4. Expressie en stem

Gezicht

Behalve benen en armen heb je ook een gezicht. De manier waarop je je gezichtsuitdrukking inzet bij een toespraak is een onderschat én een overschat hulpmiddel. Een beweeglijke mimiek doet het goed als je hoorders dicht bij je zitten of staan. Zorg dat je gelaatsuitdrukking past bij wat je te zeggen hebt, maar dat gaat meestal vanzelf. Je ziet eigenlijk zelden iemand met verbaasd opgetrokken wenkbrauwen een verhaal houden bij een begrafenis of een jubilaris toespreken met neergeslagen ogen. Je hoeft je gezicht niet in de plooi te houden, maar ga ook niet de paljas of de doodbidder uithangen. Deel niet schaterlachend brood en wijn uit en doop geen kind in je tranen. Is de afstand tot je publiek echter groter of sta je zelfs op tientallen meters, dan hoef je je over je gezicht geen zorgen te maken. Zorg wel dat je gezicht zichtbaar blijft: kijk niet naar de punten van je schoenen of naar links en rechts en achterom.

Stem

En dan je belangrijkste hulpmiddel: je stem. Luid en duidelijk. Sommigen kunnen het, zonder microfoon een gehoor van tweehonderd mensen toespreken. Maar overschat jezelf niet. Gebruik bij twijfel voor de zekerheid een microfoon, zeker als je publiek niet ademloos naar je wil luisteren. Eerste vraag is altijd: ‘Ben ik voor iedereen te verstaan? Ook daar achterin?’ En natuurlijk de vraag of de mobiele telefoons op ‘stil’ staan.

Sommige mensen hebben van zichzelf een stem die prettig is om naar te luisteren, een warme stem, een heldere stem, een vriendelijke stem. Maar anderen hebben dat nu eenmaal niet: ze praten met een flink accent, zijn verkouden, schor of hees, hebben een snik in hun stem of stotteren licht. Niets van aantrekken, je bent wie je bent. Natuurlijk kun je bij storende stemproblemen de hulp van een logopedist inroepen, zeker als je vaker gaat spreken, lezingen gaat houden, voorgaat in vieringen, mensen gaat trainen of les gaat geven. En het is echt af te raden om met een opvallende variant van het syndroom van Gilles de la Tourette een kansel te beklimmen. Maar ieder vogeltje zingt zoals het gebekt is en mocht je stem al in negatieve zin opvallen, mensen zijn er snel aan gewend. Maar er zijn stemaspecten die wel te beïnvloeden zijn. De melodie van je stem bijvoorbeeld, de toonhoogte, het volume en het tempo waarmee je spreekt, de pauzes ook die je aanbrengt, de rust die je uitstraalt of juist het elan dat je met je stem kracht bijzet. Over de toonhoogte van je stem zijn zelfs doorwrochte adviezen. Die gaan in de sfeer van: lage tonen voor relativering, het onschadelijk maken van tegenwerpingen, middentonen voor de uitleg, voor de argumenten, voor het doceren, en hoge tonen voor de euforie, de emotie, voor het enthousiasme. Dat gaat overigens vrijwel vanzelf – ook zonder theorie.

Maar stemmen zijn niet gelijk. Er zijn schreeuwers, ook in een kerkdienst, er zijn fluisteraars die met geen microfoon te helpen zijn, er zijn mitrailleurs en er zijn slaapwandelaars, er zijn jodelaars die slechts verwondering teweegbrengen, er zijn piepers, mompelaars, krakers en brommers. Blijf bij jezelf, maar wees je ervan bewust waarin je stem tekortschiet of juist uitblinkt en doe er dan iets mee. Daar kun je je namelijk in trainen. Let op je ademhaling bijvoorbeeld, zeker als je nerveus bent. Er zijn simpele technieken te leren hoe je ademtechnisch op verhaal komt, rustig wordt, (weer) kunt focussen. Train de mogelijkheden van je stem door er iemand bij te betrekken. Lees (een gedeelte van) de tekst die je wilt uitspreken aan iemand voor in verschillende tempo’s, op een verschillende toonhoogte, vlak en melodieus – en vraag dan naar welke uitvoering hij of zij het liefst luisterde. En neem dat advies mee als je je verhaal gaat houden. Zijn je vreemde talen niet om aan te horen? Doe het dan niet. Doe niet als de toenmalige premier Wim Kok, die op vriendschapsbezoek in Parijs president Chirac ontmoette. Die oreerde met een bewonderenswaardige, maar ook vermoeiende flux de bouche uit het hoofd minutenlang over de warme vriendschap tussen het Franse en Nederlandse volk, waarop onze eerste minister het woord kreeg en niets anders wist uit te brengen dan: ‘Wie, mwa oossie.’ Praat gewoon Nederlands en huur een tolk, zou je zeggen.

Hoed je ook voor zaken die je stem kunnen verstoren. Neem voordat je gaat praten geen flinke teug bier of cola of een forse slok whisky. Rook niet eerst (buiten!) drie sigaretten omdat je nerveus bent. Hoesten is hinderlijk, maar mag met mate, boeren is uit den boze, de hik is helaas soms onvermijdelijk en een loopneus of een serie niesbuien is ook niet handig – zorg in dat geval dat de kwaal verholpen is voor je verder gaat. En als je ongemerkt een bloedneus krijgt, is er vast wel iemand die je daar even op wil wijzen. Probeer tot slot droog te spreken – vraag het de bezoekers die bij cabaretier Youp van ’t Hek op de eerste rij zitten – en neem als het te droog wordt een slokje water. En ten slotte: let op die hinderlijke stopwoordjes. Vrijwel iedereen heeft die: ‘eh’ is het beruchtst. Bij het ooit populaire radiospelletje waarbij je dat woord niet mocht gebruiken, vielen de meeste mensen snel door de mand. Geruststellende gedachte: de meeste luisteraars horen het niet, tenzij je elke zin acht keer onderbreekt met deze keelslag. Dan is een korte stilte te verkiezen. Ook op ‘eh’ valt te trainen. Maak een geluidsopname en hoor jezelf kritisch terug. Mocht jouw ‘eh’ het signaal zijn dat je de draad kwijt gaat raken, gebruik dan van die onopvallende zinnetjes als: ‘Hoe ver zijn we nu?’ ‘Laat ik het anders zeggen.’ ‘Ik vat even samen.’ ‘Tot zover geen vragen?’ Lukt het dan nog niet, zeg dat dan tegen je publiek en blader even rustig door je papieren om te kijken waar je verder kunt.

5. Hulpmiddelen

Papier

Stel nu dat je niet zo zeker bent van je tekst. Dat je niet recht uit je hart en voor de vuist weg kunt spreken. Omdat je onderwerp ingewikkeld is, omdat je vanwege nervositeit je onzeker voelt, omdat je veel wilt citeren of omdat je bang bent dat je je emoties niet de baas bent. Dan is daar het papier. Van een spiekbriefje met enkele punten die je niet mag vergeten, met de naam van de jubilaris en van haar partner, met jaartallen, cijfers of citaten, tot een volledig uitgewerkte tekst. Er zijn tal van sprekers met veel routine die de tekst van een toespraak toch helemaal op papier bij zich hebben. Al was het maar als geheugensteun of voor het geval dat je wordt getroffen door een black-out of andere storingsfactoren. Een beproefde methode is ook van het blad papier alleen de rechter- of linkerhelft te gebruiken voor je tekst en de brede marge voor kernwoorden die de tegenoverliggende alinea’s weergeven. Je hoeft dan alleen maar met de duim langs de kernwoorden te gaan om de tekst op te roepen en de draad niet kwijt te raken. Mensen die diep ontroerende teksten tijdens een uitvaartplechtigheid uitspreken, hebben toch vaak een papier bij zich, al zullen ze er niet één keer op kijken. Dat neemt niemand hun kwalijk. Als de woorden maar raak zijn. Maar in de voorbereiding moet je er wel op letten dat je spreektaal schrijft: helder, korte zinnetjes, voorbeelden, verhalen. Dat geldt zelfs voor een klassieke lezing, hoe nauw de tekst ervan soms ook luistert. De hand-out – na afloop uitreiken! – of het artikel dat zal verschijnen is goed genoeg voor de mensen die het naadje van de kous willen weten. Maar tijdens de lezing staat de interactie met het gehoor centraal, niet de letterlijke tekst van het verhaal. Een briefje met trefwoorden, namen, cijfers of jaartallen kan best in de hand worden vastgehouden als je iemand toespreekt of je vrij kunt bewegen met een loopmicrofoon (of zonder). Maar dat kan niet met een uitgewerkte tekst. Als je die wilt gebruiken, moet je vooraf op zoek gaan naar een katheder of lezenaar en die laten komen of improviseren als die er niet is. Volstrekt overbodige tip: controleer drie keer voor je van huis gaat of je de tekst bij je hebt. Je moet de sprekers de kost niet geven die hulpeloos hun tas omploegen op het moment dat ze aan de beurt zijn en vervolgens radeloos staan te improviseren of hun beurt gewoon voorbij laten gaan.

Praten vanaf een laptop of iPad – een nieuwe gewoonte. Een laptop ontneemt je hoorders een stuk van hun uitzicht. En het is voor de spreker lastig om zich goed op zijn gehoor te concentreren – het turen op een laptop kan behoorlijk afleiden, meer nog dan het bestuderen van een tekst op papier. Een iPad heeft dat nadeel niet, maar je moet wel vaker de tekst doorscrollen. En dat leidt dus af. Hoe moderner de media, hoe slonziger vaak de communicatie – en dat is nu eens niet de observatie van liefhebbers van het oude en vertrouwde.

Lezenaar

Ha, een katheder! Redmiddel voor velen die toch de angst om het hart slaat als ze iets in het openbaar moeten zeggen. Ze zijn er in soorten en maten, maar het belangrijkste voor jou is dat je er je tekst op kunt leggen. Een katheder (lezenaar/lessenaar) of spreekgestoelte beschermt je tegen al die schaamteloze blikken en biedt je houvast. Gesloten katheders kun je met je handen vastklemmen. En er is vrijwel altijd een microfoon, die je als richtpunt kan dienen in de ruimte. Papier voor je, een beetje wegduiken en beginnen maar. Maar dan beginnen vaak de problemen. Een slechte microfoon is nog het minste probleem – zet hem op de juiste hoogte of vraag bij ernstige problemen om technische assistentie. Lukt het niet, probeer het dan zonder, maar ga niet aanmodderen en ga niet begeleid door fluittonen een overledene gedenken. Het werkblad van katheders is vaak voor jou te hoog of te laag – standaardgegeven: de onderkant van het lessenaarblad moet zich ter hoogte van je navel bevinden. Sommige lessenaars zijn doorzichtig of open van onderen, zodat de bescherming minimaal is. Een liturgisch centrum in een kerk is bijvoorbeeld vaak slechts een tafel. Soms is het behoorlijk donker en ontbreekt er een leeslampje op de katheder of het is kapot. Maar het belangrijkste is: wat jou bescherming biedt, maakt de communicatie met je luisteraars ingewikkeld. Want zij zien je nauwelijks. Niet voor niets zijn amfitheaters populair – mensen kunnen je zien daar beneden en als het om een groot publiek gaat, kan een camera die jou op een scherm weergeeft van nut zijn. In de gebruikelijke opstellingen ziet je publiek een flinke gesloten katheder als een houten of kunststoffen rechtopstaande doos met daarbovenuit een hoofd. Als je pech hebt als luisteraar zit er ook nog eens een microfoon in je beeld. En dat hoofd kijkt je eens in de minuut aan, omdat het de meeste tijd voorovergebogen bezig is een tekst voor te lezen. Jij als spreker hebt dat vaak niet door, je hebt je verschanst achter je veilige burgwal en draagt je verhaal voor. Ben je al wat ouder en worden je ogen minder, dan staat er ook nog een leesbril op je neus, omdat je vergeten bent je tekst in een flink lettercorps uit te printen. Communicatie kun je het nauwelijks meer noemen. Spreken van achter een katheder is voor een spreker vaak veilig, maar voor de hoorder niet zelden een crime. Wees je dus ervan bewust dat deze manier van spreken een aparte aanpak vereist: een goede en goed uit te spreken tekst, waarvan je de inhoud beheerst. Oogcontact maken met de mensen die naar je luisteren, als ze tenminste niet te ver weg zitten. Niet je katheder als een huzaar berijden, maar losjes vasthouden, een stapje opzij of naar achteren durven doen. Niet je hoofd als een wilde alle kanten op draaien, maar in een soort rustige cadans, als een trage dans. En probeer zo veel mogelijk van de tekst los te komen. Van goede uitgesproken teksten onthouden mensen zo’n 30%, van slechte vrijwel niets. Die ene oneliner, dat rake beeld, die provocatie, die verrassende humor – die scoren, samen met de indruk die van de spreker overblijft.

Visueel

Nog meer hulpmiddelen. Ha, de powerpoint, het whiteboard of schoolbord, de flap- of flip-over, de overheadprojector. Laten we het meest gebruikte hulpmiddel van dit moment nemen, de beamer met een powerpoint presentatie op een scherm. Nieuwere vormen van digitale presentatie zijn in opmars – denk aan de technieken die ingezet worden bij verkiezingsuitzendingen op televisie – maar tal van mensen zweren nog bij deze techniek, die nog niet eens twintig jaar oud is. Er moet ook altijd iets te zien zijn, heeft de spreker bedacht en zij heeft thuis met de tong uit de mond foto’s, teksten, grafieken, kaarten of kunstwerken in een presentatie verwerkt. Als dat maar goed gaat…

Voorlichter

Een persfoto toont een voorlichter van een ziekenhuis dat vanwege een slordig bestreden virus onder vuur ligt. Hij heeft vier microfoons voor zich staan en leest van een papier dat hij met twee handen vasthoudt zijn verhaal voor waarin het officiële standpunt van het ziekenhuis is vervat. Hij keurt zijn publiek geen blik waardig. Dat publiek staat niet op de foto, maar wel een viertal fotografen met forse camera’s. Die camera’s zijn geen van alle gericht op de voorlichter en ook de cameralieden kijken een andere kant op. Een toonbeeld van mislukte communicatie.

Als je een lezing over de techniek van Rembrandt houdt, jaarcijfers van een bedrijf presenteert of reisdia’s vertoont met commentaar, is daar ook alles voor te zeggen. Het oog wil ook wat en de beelden structureren je verhaal – ze zijn zelfs bijna belangrijker dan wat je erover zegt. Maar als je een boeiend exposé wilt geven over de resultaten van een historisch onderzoek, kunnen beelden soms een hinderlijke onderbreking vormen van wat je te zeggen hebt. Er is onderzoek gedaan waaruit blijkt dat als er alleen maar woorden zijn, mensen 10% onthouden van wat er gezegd wordt. Zijn er alleen beelden, dan beklijft 30% en bij de combinatie ervan 50%. Dus: zeker, het oog wil ook wat. Er zijn mensen die voorwerpen onder het gehoor laten rondgaan om hun verhaal te illustreren en zo nog andere zintuigen bedienen. En zeer professionele sprekers willen nog wel eens een aangenaam geurtje toevoegen aan wat ze te zeggen hebben.

Maar eerlijk is eerlijk: de ervaring leert dat de helft van de powerpointpresentaties volstrekt overbodig is én dat veel mensen geen idee hebben hoe ze ermee moeten omgaan voor een luisterend publiek. Daarvoor kunnen tal van redenen zijn. De voorbereiding is slecht geweest. Nog erger: het is een bestaande presentatie die niet vooraf is geraadpleegd. Er zitten geluidsfragmenten of muziek in de presentatie die niet beluisterd zijn. Of de apparatuur werkt niet op het beslissende moment. Je hebt bedacht om een filmpje van YouTube te laten zien of een interessante website, maar er is geen internetverbinding (of je hebt een verkeerde kabel meegenomen). Nog erger: op je USB-stickje staat de verkeerde presentatie. De goede staat op een ander stickje, thuis of op kantoor. Een radeloze spreker is het gevolg. Of de beamer doet het niet en je hebt geen wachtwoord bij je voor de laptop die je bedrijf of school je heeft meegegeven. Of – dat komt dus vaker voor – het is domweg een zeer slechte en overbodige presentatie.

6. Zo niet en zo wel

Een flagrant voorbeeld ter lering. Zij was directeur van een welzijnsorganisatie en moest uitleggen hoe haar instelling met klachten van cliënten omgaat. Daartoe had ze in een presentatie organogrammen, cijfers en werkstromen weergegeven, afgewisseld met opwekkende citaten en foto’s. Het waren vijftig ‘dia’s’ geworden en ze had tien minuten spreektijd. Al bij de derde dia stond ze met haar rug naar het publiek, bewoog haar arm voor de beamer langs om iets te accentueren en las in brokken voor wat ze zag. De betekenis van veel ontging haar – ze had niet tevoren de presentatie bekeken – en haar gesproken tekst was samen te vatten met: ‘O ja, nu de intakeprocedure… ik dacht dat die straks zou komen… nou, die wijst zich eigenlijk vanzelf… waar is nou mijn klikkertje… o ja. Oeps, nou ben ik er eentje te ver… of niet? Deze foto kunnen we gerust overslaan… Kijk, we hadden in 2011 48 klachten… o nee, 84.’ De presentatie duurde twintig zenuwtergende minuten en van communicatie was geen sprake. De mislukking van de presentatie straalde uit naar de organisatie die de spreekster vertegenwoordigde.

Zo bont maken sprekers het niet vaak, maar feit is dat bij het inzetten van dit hulpmiddel communicatief veel misgaat. Zo’n presentatie moet altijd een hulpmiddel blijven en nooit dominant worden. Zorg dat je niet één wordt met je publiek – dan zou je gerust vanaf de eerste rij je toespraak kunnen houden. Negeer de beelden ook niet, maar zorg in elk geval dat jij in de belangstelling van je gehoor blijft staan. Maak dus niet te veel dia’s, alleen de hoognodige: echt illustrerende illustraties, cijferreeksen en grafieken, ingewikkelde citaten of citaten in andere talen, een stukje tekst dat essentieel is voor je betoog of een formule. Denk ook aan een terugkerende dia die vertelt waar je in de opbouw van je betoog op dat moment bent beland. Kijk uit voor flauwe visuele grapjes – ze leiden vaak enorm af. Maar maak dus van je presentatie wel gebruik bij je verhaal. Hoe? Loop weg van je katheder of ga staan als je zit. Ga bij het scherm staan – als je rechtshandig bent voor de kijker rechts, dan hoef je bij aanwijzen je publiek de rug niet toe te keren. En kijk ter voorbereiding eens een keer naar weerman Erwin Krol: ‘Kijk, het Azoren hoog komt dichterbij, maar u ziet dat het in de Scandinavische landen behoorlijk koud is op het moment. De warme luchtstroom vanuit het zuiden, die nu nog hier tot aan de Alpen de temperatuur aangenaam maakt, zal niet naar onze streken komen, maar hier afbuigen naar het oosten.’ En al die tijd is Krol met zijn handen in de weer, loopt van de Azoren naar de Oeral en terug en kijkt zijn publiek indringend, maar vriendelijk aan. Toegegeven, het is televisie en hij kan zijn hoorders niet zien, maar van Erwin Krol kan een spreker bijzonder veel leren, en niet alleen over het weer. Onthoud bij dit hulpmiddel dat jíj aan het woord bent en dat het beeld ertoe dient dat nog helderder wordt wat je bedoelt. En stel je vooraf serieus de vraag of je echt een powerpointpresentatie nodig hebt.

Hik

Een bruiloftsdinertje: een van de getuigen houdt haar praatje, maar heeft al iets te diep in het glas gekeken. Haar zinnen zijn onsamenhangend, ze zwaait wat ongecontroleerd met een papiertje en haar grappen missen net hun doel. Als ze zich al voorbereid had, dan is daar niets meer van te merken. Ze denkt overduidelijk dat ze het goed doet, maar ze is de enige. Na een lastig kwartier zakt haar verhaal als een pudding in elkaar en oogst ze een mager applausje, maar vooral plaatsvervangende schaamte. De stemming zakt wat in en na afloop gaat het gesprek alleen maar over haar mislukte toespraakje. Zo mis kan het gaan.

Er zijn verschillen tussen de visuele hulpmiddelen. Bij het gebruik van een flip-over of whiteboard wordt nog wel eens de fout gemaakt dat er niet over is nagedacht hoeveel tijd het kost om sommige zaken uit te schrijven zodat je vaak met je rug naar je publiek staat. Of dat je handschrift vrijwel onleesbaar is. Of dat je te klein schrijft en te veel, zodat het achterin niet meer te zien is. Natuurlijk is de extra activiteit van het schrijven aantrekkelijk en je kunt er bijvoorbeeld in onderwijssituaties goed je publiek bij betrekken. Maar gaat het alleen om toelichting, dan kun je je teksten het beste tevoren opgeschreven hebben. Dat kan bij een flip-over of schoolbord – weet je nog, die proefwerkvragen die klaarstonden achter het dichtgeslagen schoolbord? – heel goed en bij een overheadprojector is het zelfs aan te raden. Nadeel van het laatste hulpmiddel is dan weer dat mensen boven je hoofd gaan kijken, voordeel is dat jij je hoorders wel kunt aankijken. Vanzelfsprekend zijn deze hulpmiddelen, behalve de overheadprojector, bij voorkeur in te zetten bij een niet al te groot aantal luisteraars.

Publiek

O ja, luisteraars. Daar ging het immers om bij spreken in het openbaar. Contact maken met je publiek is een van de lastigste aspecten van deze communicatiesoort. Hoe het zou moeten, is van nogal wat factoren afhankelijk: van de ruimte waarin je spreekt, van de plaats waarvandaan je spreekt – daarover hadden we het al even. Maar ook van belang is hoe groot je publiek is en hoe de mensen zitten of staan. Sta je vanaf een kansel uit den hoge achthonderd mensen in een kerk toe te spreken, dan hoef je je over oogcontact geen zorgen te maken. Er zijn belangrijker kwesties, zoals de galm in de kerk, hoe lang en met welk tempo je spreekt. Maar de mensen zie je nauwelijks en zij zien jou evenmin. Neem een punt in de verte, een halve meter boven de laatste rij, en neem twee mensen op verschillende plaatsen in het publiek die je af en toe aankijkt, mensen die duidelijk actief luisteren. Meer is niet nodig. Maar als je een werkcollege leidt voor twintig studenten, die je in een carréopstelling aankijken, dan is frequent oogcontact een vereiste en moet je bereid zijn te luisteren en je verhaal te onderbreken. Zitten er tachtig mensen in een halve cirkel in de aula of collegezaal, beweeg je hoofd dan van links naar rechts en terug – langzaam! – en kies enkele ankerpunten in je publiek, vier of vijf, iemand die je kent, iemand vooraan en achterin, iemand midden, links en rechts. Een jubilaris kijk je bij een diner zo veel mogelijk aan, zijn of haar partner en kinderen ook iets vaker, en af en toe betrek je de disgenoten bij je betoog.

Maar met oogcontact alleen ben je er niet. Want een publiek is geen ding, maar een levend organisme. Er zit iemand fanatiek te knikken – je wordt er zenuwachtig van. Iemand zit zichtbaar te knikkebollen – een fascinerend gezicht, maar wel afleidend. Drie studenten doen opzichtig niet mee met je werkcollege. Iemand zit te huilen en je weet niet waarom. Er is een hoorder die luidruchtig en aanhoudend hoest. Iemand zit constant te gebaren dat hij je niet verstaat, hoe hard en helder je ook spreekt. Iemand is boos en wil je steeds onderbreken. Of – het gebeurt – iemand wordt onwel en moet worden weggebracht op een brancard.

Voor al deze ‘storingen’ zijn geen vaste recepten. Gezond verstand moet je erdoorheen helpen. En soms moet je het opgeven. Bij een lezing in een kerk zat een zwaar beschonken man onder het orgel. Hij zocht een rustig plekje, wilde slapen, maar werd op een lezing getrakteerd. Daarop begon hij luidruchtig misbaar te maken. De spreker hield na enige pogingen maar op, totdat de man verwijderd was. Het kan soms niet anders.

Omgaan met vragen

Maar de belangrijkste ‘storing’ is natuurlijk de vraag – en dat kan een welkom middel zijn om je verhaal reliëf te geven. Je kunt terugkomen op wat je gezegd hebt, iets wat je had willen zeggen en hebt geschrapt toch even voor het voetlicht brengen, het kan een correctie zijn op wat je wel erg kort door de bocht hebt geformuleerd. Maar het kan ook lastig zijn. Een vraag kan kant noch wal raken. Een vraag kan zo scherpzinnig en to the point zijn dat je het antwoord schuldig moet blijven. Wees dan eerlijk: ‘Dat zoeken we op’ of ‘Je zou wel eens groot gelijk kunnen hebben, ik kom erop terug, maar niet nu.’ Bij lastige vragen of lastige vragenstellers kan een wedervraag nog wel eens helpen. En soms ben je gewoon afhankelijk van een goede gespreksleider die je verlost van een onmogelijke vragensteller. Maar: laat als het maar even kan vragen toe. Je verhaal krijgt er meer kleur door, je kunt er met je lichaamstaal anders mee omgaan dan als je achter een katheder staat. Sta je achter die katheder of op een verhoging, daal af en kom dichterbij als de vragenronde begint.

Drama

November 1988. Herdenking van de Kristallnacht van 1938, de eerste grote pogrom op Joden in nazi-Duitsland. Parlementsvoorzitter Philipp Jenninger houdt in de West-Duitse Bondsdag een verhaal voor vertegenwoordigers van het parlement en de regering, van organisaties van Joodse en andere slachtoffers van de vervolgingen. De gevierde politicus, een rijzende ster in zijn partij, houdt een verhaal met veel retorische vragen. Stonden we destijds niet allemaal achter Hitler? Hadden we niet allemaal een hekel aan Joden? Helaas mompelt hij binnensmonds en lukt het hem niet om de juiste intonatie en lichaamstaal met zijn teksten te combineren. Citaten klinken als zijn eigen meningen. Zijn gehoor ervaart het als een verdediging van het antisemitisme, als een verontschuldiging zelfs en als een gotspe. De helft van het publiek verlaat geschokt de zaal en met de politieke carrière van de veelbelovende Jenninger is het in één klap gedaan. Hij had zich wel op de inhoud van zijn verhaal, maar niet op de vorm voorbereid. Zo mis kan het gaan.

Een kerkdienst zonder nazit – het zou eigenlijk niet mogelijk moeten zijn. Het is dan ook niet erg dat het in het nagesprek bij de koffie over koetjes en kalfjes, het weer of voetballen gaat. Die hoofden zijn intussen wel bezig te kauwen op wat je gezegd hebt en dan krijg je soms flarden te horen van waardering of scepsis. Wanneer het na afloop van een crematieplechtigheid niet gaat over wat je hebt gezegd, maar het reüniegevoel het even wint van de rouw, realiseer je dan dat dat ook een manier van verwerken is en dat jouw bijdrage op een andere manier daarbij heeft geholpen.

Bang voor vragen? Dan heb je je huiswerk niet goed gedaan. Heb je een uitdagende toespraak, bedenk dan thuis de drie lastigste vragen die je gesteld kunnen worden en formuleer voor jezelf een antwoord. Dat helpt. Een mond vol tanden is in dit geval geen fraai gezicht. Vragen staat niet alleen vrij, maar is een belangrijk onderdeel van dit communicatieproces. Hoor en wederhoor: spreken in het openbaar is interactie tussen een spreker en een publiek.

7. Kan gebeuren

Nog meer storingen, klein en groot leed voor sprekers. Gezond verstand helpt. Een staalkaart van menselijk onvermogen, deels door eigen toedoen, deels door dat van anderen.

Tekst vergeten. Een schietgebedje aan de heilige Improvitus helpt niet. Kan gebeuren. Vroeger was het ‘fataal’ en moest je zelf maar een poging doen om er zonder geheugensteun het beste van te maken. Dat leidde niet vanzelfsprekend tot een afgang, soms zelfs tot groot succes. Dat was nog in de tijd dat je hulpeloos was en een huisgenoot niet snel de tekst per e-mail kon opsturen naar de zaal waar je sprak of naar je telefoon. In het eerste geval – en er is een printer – merkt het publiek er niets van. In het tweede geval ziet het er wat minnetjes uit, dat spieken op je iPhone, maar is er nog iets van te maken.

Verkeerde plaats. Je gaat spreken in de openbare bibliotheek van Roosendaal (NB), terwijl er mensen op je zitten te wachten in de bibliotheek van Rozendaal (Gelderland). Kan gebeuren. Een aardige secretaris aan de lijn: het geeft niet echt, we hebben een volle agenda, volgende keer beter. Zoiets corrigeer je niet meer onmiddellijk, maar je moet je wel soepel en ‘gratis’ revancheren.

Rampscenario. Je staat op en je hebt geen enkel geluid meer in je keel. Verder dan scherp, hees krijsen kom je niet. Koorts. Je kunt van verkoudheid geen meter ver meer zien. Wat te doen? Het ligt er natuurlijk aan of je er een bent in een reeks van zes sprekers. Dan kun je afbellen. Maar als je de keynote speaker bent? Of je proefschrift moet verdedigen? Of je intredepreek moet houden? Je belt of je laat bellen. Kan ik de tekst mailen? Kan iemand die voorlezen? Moet ik zelf maar gaan en de tekst uitdelen en piepend vragen beantwoorden? Dat laatste is het beste. Een Amerikaanse collega droeg thuis belangrijke lezingen die hij live moest houden altijd eerst in zijn werkkamer voor, voor camera en microfoon. In geval van nood kon de band ‘aan de andere kant’ ontvangen en afgedraaid worden. Ook een methode, maar zeker minder dan de oorspronkelijke opzet. Nood breekt wet. Breek je een been, dan moet je afzeggen en de gevolgen voor lief nemen. Kan gebeuren.

Opstaan met koorts. Winterweer, besneeuwde wegen. Goede raad: beslis niet meteen om af te bellen zodat ze misschien nog iets kunnen regelen. Dan veroorzaak je paniek bij de organisatoren. Misschien valt het mee. Je lezing en jezelf inpakken, een paar paracetamolletjes als voorzorg, sterke keeltabletten, vraag de zaalbeheerder om een cognacje of lauwe thee met een scheut, veel water drinken tijdens het spreken en eventueel de microfoon een tikje opvoeren. Je zegt tevoren dat je er wat wankel staat vanwege ziekte, maar daar kom je niet meer op terug. Het begrip stroomt troostend vanuit de zaal het podium op. Kan gebeuren.

Met je partner gezellig naar een dorp voor een avond voor de Heemkundegroep. Acht uur, zegt de agenda. Je komt om half acht binnen en valt midden in het programma. Je stelt je op achter in de zaal, een verwonderde voorzitter komt op je af: u hier? Ja, ik moest hier toch spreken? Een schichtige blik van de man naar de secretaris die komt aangesneld. ‘Hoe zit dit, Henk?’ Een brede glimlach. Ja, zegt de man, volgend jaar staat u op de agenda. We werken hier lang vooruit. De voorzitter knikt. Gaat u toch zitten, koffie met appeltaart. Het jaar is zo om, roept de voorzitter. Voor hij de echte spreker aankondigt, verwelkomt hij ons. Fijn dat u even komt kijken bij ons. Ik weet het wel, u bent hier pas over een jaar aan de beurt, maar je kunt je niet genoeg voorbereiden. En daar zit je vervreemd te luisteren naar een verhaal over de overheidssubsidies voor het herstel van oude houtwallen. Kan gebeuren.

Emotie

Een zielsbedroefde dochter herdenkt haar plotseling overleden moeder in de aula van een begraafplaats. Ze heeft passende woorden bijeengezocht, maar als het zover is, kan ze er vrijwel geen van uitspreken. Dat had ze zien aankomen, want haar zus stond als opvang naast haar en vulde aan waar zij stilviel. Er was voor het gehoor eigenlijk geen touw aan vast te knopen, maar niemand die daar aanstoot aan nam. Toen er alleen nog maar een tweetonig snikken overbleef, liep een vriendin rustig naar voren, nam het papiertje over, kuste de meiden en sprak de zinnen uit die zo grondig waren voorbereid. Het was de beste toespraak van die middag. Zo goed kan het gaan als het mis gaat.

Fluitend naar je werkkamer, rustige dag. Een telefoontje om tien over tien: aarzelend. O, u bent nog thuis. Jazeker, hoezo? U had hier om tien uur zullen spreken. Stilte. Ver weg de geluiden van instortende gebouwen. Er wordt snel gerekend. Zal ik u meteen na de middag zetten? Dan ruilt u met X. Doe maar. Dit is dus niet die dag van vanmorgen vroeg. Maar ben je de enige spreker, dan komt het niet meer goed als er geen rek meer zit in het programma. Kan gebeuren.

Zondagmorgen. Neuriënd ter kerke als gastpredikant. Een halfuurtje naar Amsterdam. Je neemt er veiligheidshalve een uur voor. Maar ver buiten de bebouwde kom raak je onwrikbaar vast in een file. Geen telefoon bij je. Het zweet breekt je uit. Huishoudbeurs in de RAI. Weet jij veel. Je komt uiteindelijk een half uur te laat aan. Desperate ouderlingen spreken buiten op straat ongeveer iedereen aan die ze niet kennen. ‘Bent u de dominee?’ Binnen worden de kinderen aan het werk gezet en wordt Psalm 119 aangeheven. Dan parkeer je voor de stoep en word je met zacht geweld de kerk binnengesleept, de kansel op. Wees ervan overtuigd dat je niets meer fout kunt doen. Kan gebeuren. Misschien een tip voor onzekere voorgangers?

8. Resumé

We noemden in het begin van dit hoofdstuk enkele voorbeeldsituaties. Laten we bij wijze van resumé die situaties nog eens langslopen, met enkele aanbevelingen over de formele aspecten. Let wel – en dat herhalen we hier – sommige suggesties zijn ook werkelijk suggesties: misschien is het aardig om het eens zo te proberen. Andere suggesties stoelen op positieve, maar ook op dramatische ervaringen en zijn meer dan aanbevelingen. Soms liggen de suggesties zeer voor de hand – maar ook weer zo voor de hand dat je er gemakkelijk aan voorbijziet – dan weer zijn het misschien eyeopeners. Voor dit alles geldt: jij zou het zomaar beter kunnen weten dan de schrijvers van dit boek en dat horen we dan graag. Maar hier zijn enkele suggesties.

Kleedkamer

Neem nu de trainer in de kleedkamer na een vervelende nederlaag. De gemoederen zijn verhit, er is onrust en iedereen praat door elkaar heen. Jij wilt orde scheppen, troosten – die keeper kan er ook niets aan doen – en bemoedigen, want volgende week is er weer een wedstrijd en dinsdag moet er gewoon weer getraind worden.

Suggesties: eerst iedereen laten zitten, desnoods met stemverheffing of een lichte duw. Jij bent de baas, daarvoor ben je hier. Als iedereen zit, sta jij hoger en kijken ze naar boven – die blikrichting heb je nodig. Maan tot stilte, desnoods ook met stemverheffing. Jij hoeft hen niet te horen, zij moeten naar jou luisteren. Lukt dat, plaats dan staccato je oneliners en begin altijd positief. Bedek de fouten met de mantel der liefde, leg de nadruk op het goede – ‘spannende wedstrijd’, ‘eerste helft prima’, ‘middenveld valt niets te verwijten’ – toon begrip voor de boosheid – ‘erg veel pech gehad’, ‘iedereen maakt fouten’ – en smeed de eenheid weer: ‘volgende week beter als we er hard voor werken’, ‘het kan niet altijd tegenzitten.’ Drie minuten, dat moet genoeg zijn. En zet humor in als wapen tegen boosheid. Trek geen net pak aan en ga niet op zoek naar de microfoon. Gewoon doen en met overwicht.

Varianten: vakbondsvertegenwoordiger of baas voor twintig boze bouwvakkers, onrustige schoolklas.

Type: hiërarchische overreding.

Doel: onrust bedaren, eenheid scheppen en instemming krijgen.

Aula

De spreker of spreekster in de aula van een crematorium – collega, bevriend in de tweede lijn. Het publiek is geëmotioneerd door de vorige toespraak. Jouw verhaal is anders, zakelijker.

Lezen

Er zijn stokoude handschriften gevonden met onbekende teksten. Een historicus heeft die als eerste ontcijferd en gaat voor een gretig en goed opgekomen publiek vertellen wat de teksten behelzen. Het belooft een opmerkelijke middag te worden, er is aandacht van de media en de verwachtingen gonzen al door de zaal. Een perfecte powerpointpresentatie zal de impact van de lezing nog verhogen. Om zijn publiek zo goed mogelijk te informeren, deelt de spreker de vertaalde teksten tevoren uit. Vervolgens houdt hij zijn verhaal en kijkt aan tegen honderd gebogen hoofden, een enkeling werpt nog een verstoorde blik op de dia’s en de spreker wordt op willekeurige plaatsen in zijn betoog overvallen door vragen als: ‘Ik lees hier dat de schrijver Marcion citeert. Dat is toch opmerkelijk want…’ En het gaat op dat moment helemaal niet over Marcion. Niet doen dus, een hand-out vooraf uitdelen.

Suggesties: jouw bijdrage is ook belangrijk. Samen schetsen de sprekers, met de muziek en de entourage, een beeld van de overledene. Misschien heeft hij of zij wel meer tijd met werken doorgebracht dan met haar of zijn gezin of familie. Collega zijn en je werk goed doen kan een belangrijk element zijn in iemands leven. Daarom is jouw bijdrage belangrijk. Ga niet mee in de emotie als je die niet voelt, wees rustig. Draag je uitgeschreven verhaal voor vanaf het spreekgestoelte of van achter de tafel, neem pauzes en een slokje water. Leg de nadruk op de verdiensten van de overledene en de leegte die overblijft. Vertel vooral een menselijk verhaal en laat diens schitterende rapport over de verbetering van de managementstijlen maar liggen. Maak vriendelijk oogcontact en ga niet schreeuwen of wild gebaren. En maak het niet te lang, maak graag plaats voor anderen of voor muziek.

Variant: openingstoespraak voor een expositie met genodigden, lezing in een leerhuis.

Type: leesrede, gekaderde toespraak, hoorcollege.

Doel: moment markeren, empathie tonen en mensen met elkaar verbinden, feelgood.

Toost

Het diner – de toost voor een vriend of vriendin die iets bijzonders te vieren heeft. Je staat er voor hem of haar, niet voor jezelf. Je gehoor, 15 à 20 mensen, is welwillend en nieuwsgierig wat je gaat vertellen.

Suggesties: kies je plaats, ga daar staan, vraag (of tik op je glas) om stilte, neem in je ene hand het blaadje met punten waar je op moet letten of met de opbouw van je verhaal, gebruik je andere arm om uitnodigende gebaren te maken naar je publiek. Spreek zo veel mogelijk uit je hoofd, vertel anekdotes en maak licht ironische toespelingen. Maak jezelf vooral niet groter dan degene die terecht in het centrum van de aandacht staat. Houd het kort, maar prikkelend. En houd niet constant het glas in je lege hand. Gebruik bij voorkeur geen microfoon tenzij het gezelschap te groot is of als er in het zaaltje storende geluiden zijn. Wees jezelf, je doet het niet gauw fout. De intentie is het halve werk.

Varianten: toespraak bij jubileum, verjaardag, promotie, bij het uitreiken van een onderscheiding.

Type: causerie, laudatio (lofrede), dankrede, tafelrede.

Doel: eerbewijs, sympathie.

Zeepkist

De toespraak voor een massa bevlogen, opgewonden of misschien wel nauwelijks geïnteresseerde mensen. Een actieleider voor boze stakers bijvoorbeeld. Of enthousiaste partijgenoten na een verkiezingsoverwinning.

Suggesties: besef dat er weinig mensen zijn die echt precies willen horen wat je te zeggen hebt – dat je er bent, dat telt. Houd er ook rekening mee dat je publiek overal om je heen staat en – positief of negatief – onrustig is. Vraag nadrukkelijk om stilte. Zorg dat je zichtbaar bent (verhoging) en een microfoon hebt, liefst een loopmicrofoon in je hand. Probeer te bewegen. Spreek in korte, krachtige en luide zinnen en houd het verhaal binnen de perken. Laat geen vragen toe en laat je ook anderszins niet afleiden. Doe, met andere woorden, je plicht – ook als dat een ‘negatieve’ plicht is.

Varianten: toespraak bij het dopen van een schip, burgemeester op een volkskerstzang of een braderie.

Type: feestrede, hagenpreek, oratio pro domo.

Doel: je plicht doen, moment markeren, boosheid temperen of enthousiasme vergroten, commitment.

Presentatie

Een presentatie met hulpmiddelen voor collega’s, studenten of docenten, belangstellenden. Je staat – als het goed is – in het centrum van de aandacht. Je hoorders willen weten, weten misschien net zo veel als jij, willen overtuigd worden of voor hen belangrijke en toepasbare informatie krijgen.

Bellen

Mensen die veel gesticuleren telefoneren ook met hun handen, vast en mobiel. De hoorn of het mobieltje in de ene hand en de andere accentueert het gezegde of maakt vraagbewegingen. Het is als je het goed beschouwt een dwaas gezicht, maar mensen hebben het nu eenmaal nodig voor zichzelf, ook als ze niet gezien worden. Er zijn mensen met een handsfree telefoon, die druk gebarend met twee handen hun gesprek voeren. Een stokoude Israëli werd een halve eeuw geleden de werking van een telefoon uitgelegd, in de trant van: u houdt in uw linkerhand de hoorn en met de rechterhand draait u het nummer, waarop de man zei: ‘En met welke hand moet ik dan praten?’

Suggesties: bereid je goed voor, tekst en presentatie, zorg dat de techniek het doet, zet iedereen neer zoals jij dat hebben wilt. Spreek dan rustig, overlaad je publiek niet met informatie, maar beperk je tot enkele rake observaties, begeleid door passende beelden, houd je aan de spelregels voor het gebruik van hulpmiddelen en controleer de techniek en het materiaal dat je bij je moet hebben. Maak eerst je punt en ga dan in gesprek met je gehoor. Is dat gesprek van belang en gewicht, vraag dan iemand om gespreksleider te zijn. Ga bij voorkeur zitten, in een carré bijvoorbeeld: je bent informant en je hebt het niet nodig om je boven je publiek te verheffen. Verstop je liever niet achter een laptop, maar kijk met je luisteraars af en toe mee naar het scherm.

Varianten: werkcollege, productpresentatie in eigen bedrijf, persconferentie.

Type: leerrede, pleidooi, propaganda.

Doel: informatie verstrekken, discussie entameren, overreden.

Pleidooi

De pleitrede namens je achterban. Op de publieke tribune van de gemeenteraad bijvoorbeeld. Je hebt een minuut. Anderen staan te trappelen.

Suggesties: ga altijd staan en gebruik de loopmicrofoon die je aangeboden krijgt. Maar meestal mag je naar een spreekgestoelte lopen met staande microfoon, waar iemand na één minuut onverbiddelijk de stroom afhaalt. Kijk de raadsleden – ze hangen vaak verveeld onderuit, dit zijn voor hen niet de krenten uit de pap – indringend, maar niet intimiderend aan. Je bent boos, maar niet krankzinnig. Wie plant er nou een psychiatrische instelling naast een spoorbaan? Niet doen dus. Je schrijft thuis drie glasheldere zinnen op en leert die uit je hoofd. Geen papiertje erbij of stiekem in je tas of broekzak. Je spreekt je zinnen luid en duidelijk uit en ruim binnen de toegemeten tijd ga je weer zitten. Ze hebben je allemaal gehoord en of ze er iets mee doen, dat heb jij niet in de hand. Je hebt je best gedaan en je medestanders knikken je goedkeurend toe. Tem boosheid of andere emoties – ze werken averechts.

Varianten: forumdiscussies, kandidaten voordragen of aan-bevelen.

Type: pleitrede, verhaal namens anderen.

Doel: informeren, spreken in commissie (namens anderen), overreden.

Zingeving

Een verhaal houden in een zingevende setting. Die bewaren we voor de laatste hoofdstukken, want dat onderwerp, dat type toespraak verdient in deze uitgave nadrukkelijk aandacht.