Religiestress

Hoe je te bevrijden van deze eigentijdse kwelgeest

Tom Mikkers

Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Dit boek werd mede mogelijk dankzij een bijdrage van Kerk en Wereld.

www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Ontwerp binnenwerk: Marjorie Specht, www.ontwerpkantoor.nl

Illustratie omslag: Joep Bertrams

ISBN 978 90 211 4437 5

NUR 700; 740

© 2012 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 211 4422 1

De Boeddha zou ooit gezegd hebben:

‘Je moet niet ergens in geloven omdat iemand het gezegd heeft, zelfs niet als ik het was, als het niet overeenstemt met je eigen opvattingen en je eigen gezonde verstand.’

TEN GELEIDE

Religie veroorzaakt stress in Nederland. Dat is vreemd. Kerken krimpen. Politieke partijen die zich beroepen op godsdienstige beginselen weten steeds minder kiezers aan te spreken. Wat kan ons religie dan nog schelen?

Maar schijn bedriegt. Niet gehinderd door een teveel aan kennis worden de meest wilde meningen over religie en geloof verkondigd. Hoofddoekjes, christelijke homotherapie en ritueel slachten verhitten de maatschappelijke gemoederen. Ook sommige gelovigen schieten in een kramp. Kom niet aan verworven rechten, lijkt het devies van degenen die de godsdienst verdedigen.

Dit boek is in de eerste plaats een zelfhulpboek over religie voor een samenleving waarin het redelijk religieuze spreken en het redelijk spreken over religie langzaam maar zeker steeds ingewikkelder zijn geworden. Wie in dit boek een verklaring zoekt voor de kerkverlating en secularisatie kan beter terecht bij historici en sociologen die hier zinnige dingen over hebben geschreven. Mij gaat het vooral om de vraag waarom religieuze onderwerpen de publieke opinie volledig kunnen beheersen in een samenleving waarin godsdienst bijzaak is geworden voor heel veel mensen.

Aan stress heeft niemand wat. Dit boek – dat uit twee delen bestaat – is een remedie om religieuze stress te lijf te gaan.

In het eerste deel – Symptomen & ziektebeeld – gaat het om de vraag op wat voor wijze de afgelopen decennia in de Nederlandse samenleving sprake was van religiestress. Ik schets globaal enkele lijnen en bespreek daarna relevante stressfactoren.

Ik ben zeker niet volledig. Allereerst beperk ik me tot Nederland. Ik heb ervoor gekozen om me met name te richten op de seculiere en christelijke groepen in onze samenleving. Ik bespreek de reactie op de komst van de islam in Nederland wel (met name die van het seculiere volksdeel), maar hoe moslims bijvoorbeeld denken over christenen is geen thema in dit boek.

Het is ook niet zo dat ik de gevoelige thema’s die spelen in het debat over religie volledig uitdiep, laat staan dat ik alle thema’s en onderwerpen bespreek die de afgelopen decennia religiestress veroorzaakten. Het is mij om iets anders te doen. Ik wil het patroon laten zien dat volgens mij sinds de jaren 70 aan het spreken over godsdienst in onze samenleving ten grondslag ligt. Overigens gebruik ik de woorden kerk, geloof, godsdienst en religie door elkaar. In de meeste gevallen bedoel ik er georganiseerde en geïnstitutionaliseerde vormen van godsdienst mee.

Het tweede deel – Diagnose & remedie – is het ‘zelfhulpgedeelte’ van dit boek. In dit deel ga ik in op de term religiestress. De aanleiding om dit boek te schrijven is de gevoeligheid voor religie in een seculiere samenleving. Zo is de term in eerste instantie ook bedacht.

Zelfs in een samenleving waarin de meerderheid van de bevolking zich niet meer rekent tot een of andere georganiseerde vorm van godsdienst, weet religie stress te veroorzaken. Toch kies ik voor een brede definitie, waaronder meer religieuze conflicten vallen dan alleen de botsing tussen geloof en seculariteit. Mijn definitie luidt: ‘Religiestress ontstaat als de druk die religieuze of levensbeschouwelijke opvattingen en gedragingen op mensen uitoefenen te groot wordt. De mensen zelf en hun onderlinge relaties komen onder hoogspanning te staan, met als gevolg een verhoogd risico op spanningen, conflicten, mijding en geweld.’

Ik kies voor religiestress als containerbegrip. Waarom? Omdat ik gaandeweg het schrijven steeds meer tot de ontdekking kwam dat je de allergie voor godsdienst in onze samenleving niet los kunt zien van de spanningen die godsdiensten van oudsher veroorzaakten. Ik splits het begrip religiestress uit in twee hoofdtypen en bespreek vijf subtypen.

In het zelfhulpdeel bespreek ik vragen als: Hoe voorkomen we dat de stress over godsdienst het samenleven bemoeilijkt? Hoe kan religie een bron van inspiratie zijn, in plaats van een onruststoker die mensen almaar verder uiteen drijft? En last but not least: hoe blijven we zelf in evenwicht en vallen we niet ten prooi aan destructieve religieuze stress?

De remedie die ik aanreik is allereerst een richting en geen pasklaar antwoord. Ik ben me ervan bewust dat tolerantie in veel gevallen juist gaat over opvattingen van anderen die je tegenstaan. Je tolereert een ander omdat je vindt dat je verdraagzaam moet zijn, terwijl het gevoel knaagt dat wat die ander beweert of doet niet klopt. Verdraagzaamheid schuurt altijd: je houdt je vast aan redelijke argumenten, maar soms gaat de uitkomst tegen je gevoel of je geweten in. Juist daarom is tolerantie ook zo’n moeilijk onderwerp. De richting die ik aanreik is een poging om er toch iets meer over te zeggen dan dat verdraagzaamheid ingewikkeld is. Mijn zoektocht naar de spelregels van een harmonieuze pluriforme samenleving is nog niet ten einde. Ik hoop met het tweede deel een aanzet te geven tot het gesprek hierover.

Ook de vormgeving van het tweede deel sluit aan bij die van een zelfhulpboek: tips en overwegingen wisselen elkaar af. De afzonderlijke onderdelen zijn los van elkaar te lezen. Zelfs een preek en handreiking om op een specifieke wijze naar bijbelteksten te kijken, zijn in dit deel opgenomen. Ik volg daarmee een klassiek didactisch model: in een tekstboek vind je de achtergronden; een werkboek is bedoeld om datgene wat je geleerd hebt te oefenen. Het zelfhulpgedeelte is te beschouwen als het werkboek, compleet met tips en goedbedoelde raad.

Hoe kan geloof vruchtbaar zijn voor een samenleving die grotendeels seculier is? Dat wil ik degenen die religie wantrouwen graag laten zien: geloof kan ook waardevol zijn. Misschien is dat naïef: mensen zullen van mening verschillen over een vruchtbare bijdrage van religie aan ons samenleven en de mate waarin religie het publieke domein mag bepalen. Maar laat verschil van mening nooit een reden zijn om er het zwijgen toe te doen of een ander het zwijgen op te leggen.

Of we het willen of niet: Nederland is al eeuwenlang een land met meerdere religieuze gezindten, opvattingen en overtuigingen. Door de eeuwen heen is daar op verschillende manieren mee omgegaan. Het was niet altijd pais en vree. De kerk waarmee ik verbonden ben, de Remonstrantse Broederschap, is een product van zeventiende-eeuwse religiestress met zeer gewelddadige kanten. Precieze calvinisten verdroegen geen kerk die ruimte bood voor voortschrijdend inzicht of verschillende theologische standpunten. Rekkelijke remonstranten werden de kerk en vervolgens het land uitgegooid.

Remonstranten benadrukten van oudsher de waarde van pluriformiteit. Ik hoop dat ik met dit boek mijn steentje aan die traditie bijdraag.

Let wel: ik ben geen rekkelijke heilige. Over sommige onderwerpen die ik bespreek voel ik zelf nogal wat stress. Zo moet ik bekennen dat ik een verleden heb met de Rooms-Katholieke Kerk, die ik heb verlaten. Ook kan ik me opwinden over de stellingname van evangelische en orthodoxe christenen. Dat klinkt zeker mee in dit boek en in mijn beschrijving van zaken.

Ik trap in zekere zin in mijn eigen val: ik verkondig het luisterend oor, maar ik ben vooral zelf aan het woord. Ik geef de opdracht om te onderzoeken hoe je ruimte voor elkaar kunt maken, maar tegelijkertijd geef ik aan waar volgens mij de grenzen liggen waarbinnen godsdiensten een menselijke samenleving mogelijk kunnen maken. Ik roep op om het oordeel over elkaar uit te stellen, maar laat ondertussen niet na om te vertellen wat ik ervan vind.

Bovendien kom ik met voorbeelden die veel met mijn persoonlijke leven te maken hebben. Zo klinkt mijn betrokkenheid bij de homo-emancipatie in de tekst door. Ik heb hiervoor gekozen omdat homoseksualiteit en geloof een terugkerend thema in mijn leven is, en ik in mijn werk als theoloog naar wegen zoek om dit onderwerp bespreekbaar te maken. Ook verwijs ik geregeld naar mijn kerk en bespreek ik ervaringen die ik als predikant binnen en buiten deze kerk heb opgedaan. Zo bezien is dit boek een persoonlijk relaas en is het beslist eenzijdig. Daarnaast: mijn theologische aannames zullen niet door iedereen gedeeld worden.

Mocht je me af en toe toch te stellig vinden: er zijn vast goede argumenten om er anders over te denken. Mocht je me te vrijzinnig of juist te christelijk vinden, dan hoop ik dat ik je uitdaag om vanuit je eigen overtuiging na te denken over oplossingen voor religieuze spanningen en conflicten. Mocht je bij het lezen van dit boek zelf in de stress schieten, leg het dan gerust weg: wat ik beweer is dat niet waard.

Waarom ik dit zelfhulpboek schrijf? Misschien wel omdat ik hoop dat mensen ooit vrij van religiestress kunnen zijn. En om eerlijk te zijn, dat vooruitzicht wens ik mezelf ook toe: om vrij te zijn van stress die door religieuze denkbeelden veroorzaakt wordt. Wie dit boek goed leest moet wel tot de conclusie komen dat de auteur er niet vrij van is, en zijn eigen tips en raadgevingen nog maar eens goed op zich moet laten inwerken. Niet de stressdokter, maar de patiënt is in dit boek aan het woord. Mijn pijn klinkt mee in wat ik schrijf. En meningen, stellingnames en oordelen maken deel uit van wat volgt. Wees gewaarschuwd!

De proloog bij dit boek is geschreven door kerkhistoricus prof.dr. Peter Nissen. Peter Nissen is hoogleraar spiritualiteitstudies en verbonden aan de Faculteit der Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit Nijmegen. Hij wordt door de media vaak gevraagd als commentator bij ontwikkelingen in de Rooms-Katholieke Kerk.

In 2010 maakte hij via een ‘kerkelijk verhuisbericht’ bekend dat hij vriend werd van de Remonstrantse Broederschap. We delen daarmee het gegeven dat we allebei van huis uit rooms-katholiek zijn en ons op enig moment in ons leven verbonden hebben met de vrijzinnig protestantse Remonstrantse Broederschap.

In de proloog vertelt Peter Nissen zijn ervaringen met religiestress. Het commentaar dat hij in de media over kerkelijke zaken gaf, leidde bij sommige mensen tot heftige reacties. Ook schetst hij de eerste contouren van religieuze spanningen in Nederland. Ik ben Peter Nissen zeer dankbaar dat hij dit boek wilde openen met zijn evenwichtige gedachten over dit onderwerp. Zijn bijdrage is een oase van rust te midden van alle opwinding en soms persoonlijke stress die erin centraal staan.

Dank aan degenen die hebben meegelezen en me wezen op onvolkomen-heden. Blij ben ik ook met de prent die Joep Bertrams maakte voor de cover en de vormgeving van het binnenwerk door Marjorie Specht. Ook de prettige begeleiding door uitgeverij Meinema heeft eraan bijgedragen dat dit boek er nu is.

Een belangrijke gesprekspartner bij de gedachtevorming over religiestress is voor mij mijn echtgenoot Peter Bost. Zonder hem was het maken van dit boek een stressexpeditie geworden. Op oudejaarsavond 2011 vroeg ik aan hem: ‘Waar denk je aan als je aan godsdienst en kerk in Nederland denkt?’ Hij antwoordde: ‘Stress.’ Zo is het woord religiestress geboren. Aan Peter draag ik dit boek op.

Tom Mikkers

Den Haag, voorjaar 2012

PROLOOG

De verleiding van
extreme posities

Peter Nissen

In een hoekje van mijn studeerkamer bewaar ik een stapel bijzondere brieven. Zij zijn afkomstig van mensen die wij in ons huiselijk jargon met – ik geef het grif toe – weinig respect ‘gewaaiden’ noemen. ‘Een gewaaide’ is in het Limburgs een aanduiding voor wie in het Nederlands ‘een halve gare’ heet.

De brieven hebben allemaal met religie, met geloof en met kerk te maken. Zij komen van mensen die ik niet persoonlijk ken, maar die mijn adres hebben weten te achterhalen of hun brief hebben gestuurd naar de universiteit waaraan ik werkzaam ben. Een deel van de brieven komt van mensen die mij deelgenoot hebben willen maken van hun bijzondere religieuze ervaringen of inzichten. Zij hebben boodschappen uit de hemel ontvangen, communiceren regelmatig met hun beschermengel of zijn uitverkoren om profeet te zijn. Een meneer heeft mij en anderen – van ministers-presidenten tot aartsbisschoppen, de lijst van geadresseerden werd in elke brief herhaald – enkele jaren brieven gestuurd om ons te overtuigen van het feit dat hij door Onze Lieve Vrouw van een psychose was genezen. De brieven wekten sterk de indruk dat het genezingsproces nog niet helemaal was voltooid.

De grootste categorie brieven komt van ‘bezorgde gelovigen’, van zeloten die reageerden op publieke uitlatingen van mij over de Rooms-Katholieke Kerk. Zij hadden een verwijtende, soms uitgesproken hatelijke toon, en liepen niet zelden uit op verwensingen. Die verwensingen bereikten mij overigens niet alleen per brief. Ik ben, na een kritisch opinieartikel over het beleid van een bisschop, ook ooit door iemand gebeld die mij bezwoer voortaan te zwijgen over de bisschop en die mij vervolgens dreigend meldde dat hij wist naar welke school mijn kinderen gingen. Het was in de zomervakantie waarin wij van de bisschopsstad zouden verhuizen naar een universiteitsstad, dus ik heb er niet te zwaar aan getild. Maar leuk was het niet.

De laatste jaren komen de verwensingen en bedreigingen nauwelijks nog per brief. Ze komen nu per e-mail of zijn te vinden op websites. Vaak zijn ze afkomstig van reaguurders: mensen die anoniem of onder pseudoniem reageren op een site, bijvoorbeeld naar aanleiding van een krantenbericht. Maar soms hebben ze ook een afzender met een naam. Een van de Nederlandse redacteuren van de website Catholica, zelf pas een paar jaar geleden overgestapt naar de Rooms-Katholieke Kerk, heeft mij, nadat ik zelf in 2010 publiekelijk afstand had genomen van het instituut Rooms-Katholieke Kerk en het pausschap, in een weblog voorspeld dat ik zou branden in de buitenste duisternis van de hel. Zoiets. Ik kan de precieze formulering niet meer nagaan, want het bericht is verdwenen nadat de redacteur op de verzendlijst van de Noorse extreemrechtse terrorist Anders Breivik bleek te staan. Er zijn op internet heel wat christelijke ijveraars te vinden die zich graag kandidaat zouden stellen voor de functie van stoker in de hel.

Religie zorgt voor spanningen, roept heftige reacties op, ontvlamt de emoties. Die emoties worden zichtbaar in allerlei debatten: het debat tussen de verachters en de verdedigers van religie en geloof, het debat over de toelaatbaarheid van religie in het publieke domein, het debat over religie en identiteit, over religie en inburgering en over ‘vreemd’ en ‘eigen’ in religies. En dan zijn er nog de debatten binnen de religies zelf: tussen rekkelijken en preciezen, tussen vernieuwers en behouders. Voor de tegenstanders van religie zijn die laatste soort debatten echte achterhoedegevechten. Zij bevestigen hen alleen maar in hun overtuiging dat religie achterlijke onzin is. Voor anderen zijn juist deze debatten een heilige zaak, een strijd om de waarheid.

Als historicus weet ik natuurlijk wel dat religie door de eeuwen heen met enige regelmaat voor spanningen heeft gezorgd. Toch heb ik er in mijn jeugd nooit iets van gemerkt. Dat kan uiteraard aan mijn jeugdige onschuld liggen. Ik groeide op in een Limburgs dorp in de jaren 60. Kerk en geloof hadden daar en toen nog een zekere mate van vanzelfsprekendheid. Zij hoorden bij het dorp als het water van de Maas die er langs stroomde. Rond geloof en kerk hing een ontspannen sfeer. Zij waren verbonden met de blijheid van het leven, met geborgenheid en verbondenheid. Voor de meeste dorpsgenoten hoorden kerk en geloof eenvoudig bij het leven. Van religieuze krampachtigheid merkte ik toen nog niets. Dat had ongetwijfeld te maken met de tijd en met de toevallige bedienaren van de kerk die in ons dorp werkzaam waren.

De tijd was in de katholieke wereld die van het aggiornamento van het Tweede Vaticaans Concilie en zijn eerste nadagen: de ramen en deuren van de kerk werden opengezet, de kerk werd bij de tijd gebracht. Ik kan me nog herinneren dat wij thuis via de televisie, met een aantal buurtgenoten – niet iedereen in de straat had al televisie – op 8 december 1965 de uitzending bekeken van de feestelijke afsluiting van het concilie op het Sint-Pietersplein te Rome en dat er een algemeen gevoel was dat het goed was wat daar gebeurde. Een klein half jaar later, in mei 1966, deed ik mijn eerste communie. In de jaren daarvoor was het nog gebruikelijk geweest dat kinderen voorafgaand aan hun eerste communie ook voor de eerste keer klassikaal in de kerk gingen biechten. Onze lichting heeft dat niet meer gedaan. Ik kan er mij althans niets meer van herinneren, dus als we het al gedaan hebben, dan heeft het in elk geval geen trauma achtergelaten. De pastoor van ons dorp omarmde de vernieuwingen. De laatste twee kapelaans die hem terzijde stonden, verlieten binnen enkele jaren het priesterambt om te trouwen. Een van hen werd verliefd op de dochter van de dorpssmid, die hij bij de tennisclub had leren kennen. In mijn herinnering wond niemand in het dorp zich daarover op. De meeste mensen gunden het hem van harte. Ze vonden het verplichte celibaat toch maar onzin. En ze moesten toegeven: de dochter van de smid was een mooie meid. En de kapelaan was zo’n aardige man, die heeft toch ook gevoelens, die hoeft toch ook niet alleen te blijven in het leven?

We zijn nu bijna een halve eeuw verder. Het dorp van mijn jeugd heeft geen smid meer, geen kapelaan en zelfs geen pastoor. Die laatste moet het dorp delen het met vier andere dorpen. De inwoners zien hem maar zelden. Kerk en geloof hebben hun vanzelfsprekendheid verloren, zelfs in mijn Limburgse Arcadië. Een groot deel van de mensen laat de kerk onverschillig. Zij gaan hooguit bij een uitvaart nog naar de parochiekerk, en dan gaan ze voor de overledene. Anderen zetten zich in om nog iets van de parochie overeind te houden, soms met de moed der wanhoop, want wie zal er na hen nog overblijven? Enkelen hebben de dorpsparochie achter zich gelaten om elders hun toevlucht te zoeken: in een kloosterkerk waar nog ‘progressieve paters’ zijn, of juist in een kapel waar de liturgie helemaal in het Latijn en volgens de misorde van vóór het Tweede Vaticaans Concilie wordt gevierd, want ‘alleen daar is het ware geloof nog te vinden’.

Bij die krampachtigheid rond religie, kerk en geloof heb ik mij nooit thuis gevoeld, al heb ik er ook niet altijd helemaal aan kunnen ontsnappen. Toen ik in de jaren 70 naar de middelbare school ging, werd in de stad waar die school lag de behoudende priester Jo Gijsen tot bisschop benoemd. Zijn benoeming zette de zaken op scherp en bracht tegenstellingen aan het licht waarvan ik mij pas achteraf realiseerde dat die al ouder waren. Ik was er van dichtbij getuige van, want in het gebouw van mijn middelbare school – het Bisschoppelijk College te Roermond – vergaderde op zaterdag de Diocesane Pastorale Raad. Een godsdienst-leraar had mij gevraagd te helpen met het verzorgen van de koffie en thee tijdens die vergaderingen en zo was ik onder meer getuige van de bijeenkomst waarin de Pastorale Raad het vertrouwen in de nieuwe bisschop opzei en deze daar met kille gezagsargumenten op reageerde. Vanaf dat moment wist ik dat religie met grote spanningen gepaard kan gaan. En als jongeman in een katholieke omgeving, met belangstelling voor een theologiestudie na de middelbare school en met de ambitie wel ‘iets in de kerk te gaan doen’, zat ik er middenin. Ik heb het geweten. Het heeft mij decennia lang beziggehouden. Het heeft mij spanning opgeleverd, stress, hoge bloeddruk. En – zoals ik al vertelde – boze brieven, dreigtelefoontjes en haatmails.

Dat religie spanningen oproept, dat er stress is over religie, heeft volgens mij alles te maken met het wegvallen van de vanzelfsprekendheid ervan. Het wegvallen van die vanzelfsprekendheid brengt met zich mee dat wij gedwongen worden positie te kiezen. De een doet dat op basis van redelijke argumenten, de ander op basis van vooroordelen, een derde op basis van gevoelens of persoonlijke ervaringen. Het is als met de verkiezingen. Ook die vragen om een positiebepaling, en dat kan bij sommigen tot hevige verkiezingsstress leiden.

Bij onderwerpen die religie in het nieuws brengen, zoals islamitische terreuraanslagen, ritueel slachten of seksueel misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk, heeft iedereen wel een mening over religie. Er wordt dan over religie gesproken als over het weer: op het werk, op school, bij de bakker en bij de kapper. Ook van het weer lijkt iedereen verstand te hebben, en in elk geval heeft iedereen er een mening over. Maar er is één groot verschil: aan het weer kunnen we zelf weinig veranderen, terwijl religie óók te maken heeft met keuzes die wij in het eigen leven maken. Je kunt het weer goed of slecht vinden, maar het heeft geen zin er voor of tegen te zijn: het weer verandert er niet door. Maar je kunt wel voor of tegen religie zijn, voor of tegen het geloof in een God, voor of tegen de islam, voor of tegen het christendom, voor of tegen de kerk, voor of tegen de paus, voor of tegen de vrouw op de kansel, voor of tegen de kerkelijke inzegening van homorelaties. En ga zo maar door. En je kunt dan denken dat jouw mening ertoe doet. Dat religie kan veranderen door de keuzes die jij maakt. Dat de plaats van religie in de samenleving groter of kleiner wordt door jouw positiebepaling.

Het wegvallen van de vanzelfsprekendheid van religie, kerk en geloof heeft ertoe geleid dat voor- en tegenstanders een grotere druk voelen om hun posities naar voren te brengen en te verdedigen. Het debat raakt daardoor gepolariseerd. Zowel voor- als tegenstanders zoeken sneller extreme posities op. Zij nemen uitgesproken posities in. Ook hun beeld van religie wordt steeds uitgesprokener: het is een kwestie van alles of niets. Voor nuance is steeds minder plaats. Het debat wordt krampachtig. De Amerikaanse filosoof en literatuurwetenschapper William Egginton heeft er – in een boek waarin hij pleit voor gematigdheid in het debat over religie, In Defense of Religious Moderation (2011) – op gewezen dat verstokte atheïsten en hardnekkige fundamentalisten in dat debat in zekere zin dicht bij elkaar staan: zij zijn er beiden van overtuigd te beschikken over de code van alle codes. Zij zoeken niet, zij weten, en zij weten zeker.

De zekerweters lijken het debat over religie te bepalen. Maar zij blijken vaak juist weinig over religie, kerk en geloof te weten. Uitgesproken standpunten zijn zelden gebaseerd op een brede en genuanceerde kennis van de zaak waarop die standpunten betrekking hebben. Want wie veel weten, zullen voorzichtig worden in hun oordeel. En wie voorzichtig zijn in hun oordeel, zullen geen behoefte hebben de spanning rond religie op te voeren. Bij stress en emoties is het debat niet gebaat. Als die de sfeer gaan bepalen, kan het soms beter zijn maar even te zwijgen. Of alles nog eens rustig af te wegen, nog eens even naar elkaar te luisteren, nog eens wat meer informatie in te winnen, of nog eens iets te lezen. Bijvoorbeeld een boek over religiestress.