Jean-Jacques Suurmond

..

BESTAAT U?

OVER AANDACHT, GEBED EN DE ZIEL

..

..

..

..

..

..

..

Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

..

De columns verschenen in de periode 2010-2012 in het dagblad Trouw. De column ‘Het creatieve midden’ is een beknopte versie van het artikel ‘Zielzorg. De weg naar het creatieve midden’ dat verscheen in Tijdschrift voor geestelijk leven, juli/augustus 2011. De column ‘Huiveren is ons voornaamste talent’ werd opgenomen in de biografie van Daniël Mok, Rudolf Otto: het kwetsbare leven (Amsterdam 2012). Een uitgebreidere versie van de lezing ‘Stilte en gebed bij Antoine de Saint-Exupéry’ werd voorjaar 2012 gepubliceerd in de nieuwsbrief van de Studiekring Drewermann, onder de titel: ‘Het wezenlijke is voor de psychologie onzichtbaar’. Een samenvatting van dezelfde lezing verschijnt in Herademing, juni 2013.

..

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs, Amsterdam

Binnenwerk: ZetProducties, Haarlem

..

isbn 978 90 211 4440 5

nur 700; 728

..

© 2013 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

www.uitgeverijmeinema.nl

..

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

..

..

..

BONUS

10 extra columns en lezingen staan voor u klaar op

www.uitgeverijmeinema.nl/bestaat-u

AANDACHT

EEN JAAR DAT WERKELIJK NIEUW IS

Nieuwjaar

Als u echt een nieuw jaar wilt, kunt u beter uw goede voornemens vergeten. Want alle voornemens liggen onverbiddelijk in het verlengde van wat we toch al wisten en dachten. Hoezo, nieuw? En nu niet zeggen: Oké, dan heb ik voor het nieuwe jaar geen goede voornemens. Want dat is ook weer een goed voornemen.

Toch, belooft Meister Eckhart, kunnen we alles als nieuw gaan beleven. Zelfs een gewone vlieg wordt dan ‘edeler dan een engel’. Dat zou u in het nieuwe jaar toch ook weleens willen meemaken. De mysticus schept in dit verband – daar begint het al mee – een splinternieuw woord: ‘ooghout’ (ougeholz).

Als we een houtblok zien, zien we dat gewoonlijk als een object. U zit hier en het hout is daar en u denkt: ‘O, dat is goed voor de haard, of daar kan ik een mooi plankje van maken of een bloempot op zetten.’ We kijken door de bril van onze wensen en behoeften, praktisch, vanuit eigenbelang.

Kijk je vervolgens nog eens, zonder praktische motieven, dan zie je allerlei eigenschappen die je eerst minder opmerkte: nerven, donkere en lichte delen, de sporen van witte schimmel.

Ten slotte, terwijl je rustig blijft kijken, let je ook niet meer op al die verschillende eigenschappen. Je ziet het hout, je bent je niet meer bewust van de afstand tussen je oog en het hout. De dualiteit is opgeheven, oog en hout zijn één: ooghout. Met andere woorden, je vergeet jezelf, je vereenzelvigt je met het hout. Je wordt één met het wezen van de dingen, één uiteindelijk met God, zegt Eckhart. Voor wie zo kijkt, wordt alles fris en nieuw.

Gewoonlijk nemen we echter slordig en oppervlakkig waar; we kijken vooral of iets nuttig voor ons is. Dan missen we heel veel, want het wezen van de dingen ontgaat ons. Het alledaagse bestaan kan dan een onvruchtbare routine worden waar je tegenop gaat zien. Het jaar 2013 wordt een herhaling van 2012, zoals dat een kopie van 2011 was. Zo’n eindeloze herhaling is volgens de dichter Dante kenmerkend voor de hel. De weg daar naartoe is, inderdaad, geplaveid met goede voornemens.

Het besef dat we niet in de werkelijkheid leven, die altijd nieuw is, maar in een voorspelbaar schijnwereldje, is universeel. Het is de bron van alle spiritualiteit, kunst en filosofie en een populair thema in boeken en films.

Zo heeft Plato’s parabel van de grot grote invloed op de christelijke spiritualiteit gehad. Hij voert daarin, naast de onvermijdelijke Socrates, zijn eigen broer Glaucon op. Hier komt ons woord glaucoom vandaan, dat een oogziekte aanduidt. Het verhaal handelt over de vraag in hoeverre we de werkelijkheid echt waarnemen. De grot zit vol mensen die denken dat de schaduwen die ze op de wand zien reëel zijn. Ja, ze prijzen degene die het best kan voorspellen welke schaduw op de voorgaande zal volgen. Want die moet wel een deskundige zijn, die het wezen van de wereld doorgrondt.

De ware filosoof is echter degene die inziet dat het maar schaduwen zijn. Dat gaat niet zomaar. Daarvoor heeft hij anderen nodig. Tegenstribbelend moet hij uit de grot getrokken worden. Buiten kan hij aanvankelijk door het heldere zonlicht niets zien. Maar als hij na een tijdje terug zou gaan, vraagt Socrates, zou hij zich dan nog wel aan kunnen passen nu hij niet meer gewend is aan het donker? ‘Zouden de mensen niet zeggen dat hij naar buiten is gegaan en terug is gekomen met bedorven ogen? En als het hen zou lukken om de man – die hen tracht te bevrijden en omhoog te voeren – te grijpen en te doden, zouden ze hem dan niet ombrengen?’

Deze intuïtie dat we in een schijnwerkelijkheid leven, waaruit we alleen tegen een prijs verlost worden, is ook de inspiratie van een populaire film als The Matrix. Daarin blijkt de alledaagse wereld een digitale illusie te zijn, die pas na een strijd die drie films duurt plaats maakt voor de werkelijkheid.

Van nature leven we in een grottig schaduwwereldje geplooid naar onze angsten en behoeften. We lijden aan spirituele glaucoom. Een blok hout bezien we, net als alle mensen en dingen, met praktische ogen: ‘Wat heb ik eraan?’ En met onze goede voornemens trekken we onze oude praktische wensen door naar het nieuwe jaar, zodat we dat bij voorbaat van zijn glans beroven.

Uit die schaduwwereld bevrijd worden is niet gemakkelijk. Anderen moeten ons daarbij helpen. Dat kan een kerkelijke gemeenschap zijn, een filosofische club, of een partner die weigert zich in te laten lijven in onze grot.

Laat varen alle goede voornemens, gij die het nieuwe jaar binnentrekt, opdat het een werkelijk nieuw jaar wordt.

WIJ LEVEN IN ONS EIGEN STRIPVERHAAL

Wat hebben Anders Breivik, Geert Wilders, Donald Duck, en u en ik gemeen? Antwoord: dat we maar ten dele in de realiteit leven. Breivik ziet dat Noorwegen aan moslims in de uitverkoop wordt gedaan en Wilders van de pvv dat Nederland in de muil van Brussel verdwijnt – alleen een sliertje Waddeneilanden lebbert er nog uit. Donald Duck denkt dat de hele wereld de pik op hem heeft, en u en ik gaan ervan uit dat niet wij maar de buurman getroffen kan worden door een hartaanval.

Dit is allemaal aantoonbaar onjuist. Een stap verder en er is zo weinig realiteitsbesef meer dat we spreken van een psychose. Een etiket dat verbloemt dat we onszelf zien uitvergroot in iemand die aan wanen lijdt: ook wij leven (deels) in een fantasie. Dat heeft gevolgen voor ons denken en doen. Zoals we de werkelijkheid ervaren, zo zijn wij, en zo is onze logica.

Voor Breivik is het, gezien de dreiging die hij ziet, logisch om te proberen met geweld – al betekent dat het doden van tientallen jongeren – een ramp voor zijn land te voorkomen. Die redenering horen we al in de Bijbel: het is beter dat een mens (of een groep mensen) sterft dan dat het hele volk naar de vaantjes gaat. Wilders beschouwt de Europese Unie als een groot gevaar. Voor hem is het dan ook logisch om uit de euro te stappen, al is dat de economische afgrond in.

Met dezelfde vanzelfsprekendheid verdrijft Donald Duck in kwakende woede een irritant keffende hond die hem voor een inbreker wil waarschuwen. En u en ik? Wij gaan er gezellig van uit dat niet wij maar de buurman het straks aan zijn hart krijgt. Logisch dat we fluitend door het leven gaan. Totdat we opeens wakker worden op de intensive care, mentaal totaal ontredderd omdat ons wereldbeeld is ingestort.

Aandachtig in waarheid leven is niet eenvoudig. Spiritualiteit wijst van oudsher de weg. Maar waarom vertekenen we eigenlijk de realiteit?

De oorzaak ligt in ons overlevingsinstinct. Dat wil overleven door voldoende eten, een huis dat beschermt tegen regen en kou, en nageslacht. Om die doelen te halen is de overtuiging nodig dat we speciaal zijn en daarom recht hebben op voedsel, een woning en seks. Dat zien we al, nog niet verhuld door mantelpakjes of driedelige kostuums, in kinderen. De wereld draait onbeschaamd om hen. Hun gevoel bijzonder te zijn wordt bevestigd door bijvoorbeeld andere kinderen te pesten. Ik herinner me dat ik op de kleuterschool tegen een bepaald meisje lelijke gezichten trok – en het kind viel flauw. Ik kon mijn eigen naam nog niet eens schrijven, maar stapte rond als een veldheer die Rome op de knieën had gekregen.

Het overlevingsinstinct vervormt onze kijk op de werkelijkheid op zo’n manier dat die ons gevoel bevestigt speciaal, machtig te zijn. Breiviks waarneming dat Noorwegen een ramp tegemoet gaat geeft hem in eigen ogen de status van een kruisridder die moedig het land verdedigt tegen oprukkende moslims. Wilders’ kijk op de islam en het Brusselse monster maakt hem voor velen tot een soort held die als enige durft te zeggen waar het op staat. Soms wordt elk woord van hem in de media uitgemeten alsof het rolde uit de mond van een groot profeet.

In het wereldbeeld van Donald Duck werkt alles en iedereen hem tegen. Dat is zijn manier om zich speciaal te voelen. Want waarom zou de wereld zich anders over hem zo druk maken? Hij is liever een getergde eend dan een grijze muis. In een paranoïde waan denk je dat je zo belangrijk bent dat iedereen almaar met jou bezig is. Je wordt achtervolgd, dus je bestaat. Het levert de eend nog de hoofdrol in een stripverhaal op ook.

In wezen zijn we allemaal Duck doende om de held te spelen in ons eigen kleine stripverhaal dat we van de werkelijkheid maken. U en ik, wij verwachten dat de buurman straks neervalt, niet wij. Het is moeilijk voor te stellen dat de koude vinger van Magere Hein bij ons aanbelt. Dat klopt eenvoudig niet met onze kijk op de wereld. Het past niet in het plot. In een stripverhaal gaan de buren, de figuranten, dood – niet de held.

Werkelijk leven is leven in de werkelijkheid. We moeten gestript worden van ons stripverhaal. Dit vereist dat ons overlevingsinstinct met zijn fantasieën niet langer domineert, wat een fundamentele verschuiving inhoudt. De eens gewelddadige apostel Paulus benoemt het zo: niet ik, maar Christus leeft in mij. De schellen zijn hem van de ogen gevallen en met ware aandacht ziet hij de wereld nieuw: ‘God alles in allen’. Dat maakt elk mens speciaal.

Van dood en verderf zaaiende held in zijn eigen stripverhaal, werd Paulus dienaar van de Werkelijkheid en een belangrijke bron van onze beschaving.

LIEFDE IS EEN BEELDENSTORM

Trinitatis

God gooit voortdurend zijn eigen beeld in de war. Hij is één en toch drie: terwijl je de Vader aanspreekt, zou die weleens de Zoon kunnen zijn. Richt je je tot de Zoon, dan word je ineens bezield door de heilige Geest. Zo raak je voortdurend aan het twijfelen.

Wie nooit heeft getwijfeld, heeft nooit echt geloofd.

Twijfelen we wel genoeg? We zijn vaak zo zeker, zo overtuigd van onze eigen mening. We weten zo goed hoe de wereld in elkaar zit. We weten hoe de kerk zou moeten zijn. Ja, we weten hoe we zelf in elkaar zitten. ‘Zo ben ik,’ zeggen we. Ik ben dit en niet dat, ik geloof dit wel maar dat zeker niet. En van anderen hebben we ook een prettig overzichtelijk beeld. Zelfs van God weten we heel goed waar hij wel en niet op uit is. Is dat niet de Judas in ons? Judas die zo heel duidelijk dacht te weten wat Jezus wel en niet moest doen?

Gods grootste gave is zijn eigen wezen. Hij past niet in een plaatje: hij is drie-enig. Voortdurend stuurt hij zijn eigen beeld door de war, en daarmee onze beelden over onszelf en anderen.

Zo wordt ware aandacht mogelijk. Het tegenovergestelde van de liefde is dat we van de ander een vast beeld maken. Tijdens een ruzie roepen we verwijtend: ‘Vroeger dacht je altijd heel anders, je bent niet consequent!’ We maken een maatstaf van onze herinneringen, waaraan de ander moet voldoen. Zo reduceren we hem of haar tot een fossiel uit het verleden. Maar echte liefde is onophoudelijk bereid zich te verbazen, te genieten van hoe verschillend de ander steeds weer is. Zoals God altijd weer anders is: nu Vader, dan Zoon, dan weer heilige Geest.

Iemand in een beeld vastzetten is de kern van alle vijandschap en van bijvoorbeeld oorlogspropaganda. Vandaag leven we in dit opzicht in een vijandige cultuur, gestempeld door de ratio, technologie en de zucht naar controle. Een onchristelijke cultuur, in de zin dat er weinig eerbied meer is voor het mysterie.

Vreemdelingen worden gereduceerd tot een vijandbeeld: ze zijn ‘profiteurs’ of ‘fundamentalisten’. In de zorg domineren steeds vaker richtlijnen en protocollen. Dat heeft iets gewelddadigs, want mensen kunnen nooit helemaal in kaart worden gebracht. Onze maatschappij weet zich niet goed raad met dementerenden en gehandicapten. We zien niet dat zij, evenals vreemdelingen, een gave zijn. Juist doordat zij ons in verwarring brengen, kunnen zij ons verlossen van het wassenbeeldenmuseum dat wij van het leven hebben gemaakt.

Mensen lijden aan deze verschraling van onze cultuur en zoeken in allerlei vormen van spiritualiteit weer contact met het ongrijpbare, bezielende mysterie. Maar een spiritualiteit die niet gegrond is in de drie-enige God, wordt al snel beperkend en mensvijandig. De kerk heeft vaak het geloof te veel ingevuld door te zeggen: Zó is God, zó moet je leven. Ook binnen esoterische stromingen is weinig ruimte voor onzekerheid. Echter, een spiritualiteit die twijfel ontmoedigt kan niet vruchtbaar zijn. Daarin passen geen onfeilbare dogma’s, pausen of goeroes.

Twijfelen is erkennen dat je God, noch de ander op formule kunt brengen. Het is de keerzijde van echte aandacht voor de ander die een geheim is. Een goede viering brengt ons dan ook in verwarring, zodat de mysterieuze bron van geloof, hoop en liefde weer gaat stromen. Op zondag trek je de deur van de overzichtelijke werkweek achter je dicht om naar de kerk te gaan en daar raadselachtige dingen te doen die niets met ‘efficiency’ of ‘targets’ te maken hebben. Denk aan het gebed, de stilte en meditatie die ons leeg maken. Denk aan de aanbidding, de worship waarin we onszelf vergeten. Symbolen en rituelen kunnen ons op onbekende lagen raken. Kerkmuziek kan ons aan het huilen of lachen brengen, zonder dat we weten waarom. En een beetje preek zet je onverhoeds op het verkeerde been, dat weleens het goede kan blijken te zijn.

Het slot van het evangelie vertelt hoe de opgestane Christus zijn leerlingen de wereld instuurt, met de opdracht om heilige verwarring te zaaien. Ze moeten de mensen onderspetteren met doopwater in de naam van de Vader, de Zoon en de heilige Geest. Zo worden ze schoongespoeld van de Judas in hen, die o zo goed weet wat God wil. De Judas die zo naar zekerheid en macht verlangt dat hij God en mensen vastzet in een beeld. Dat is verraad, verraad aan de liefde.

Dan heft Christus zijn armen om de leerlingen te zegenen.

Wat is toch die wond in zijn handpalmen, waarmee hij met hen en met ons allen is tot aan de voltooiing van de wereld?

Die wond is Judas, als eerste gegrift in zijn hand.