Maaike de Haardt

Raam op

het zuiden

Religie en spiritualiteit

van het alledaagse

Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat

het keurmerk Forest Stewardship Council (FSC) draagt. Bij dit papier

is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid.

Ook is het papier 100% chloor- en zwavelvrij gebleekt.

www.uitgeverijmeinema.nl

Ontwerp omslag: Mulder van Meurs

ISBN 978 90 211 4337 8

e-ISBN 978 90 211 4441 2

NUR 700; 728

© 2013 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Woord vooraf

‘Wanneer komt dat boek nu?’, vroeg Catharina Halkes me regelmatig, nadat ik haar had opgevolgd op de naar haar genoemde leerstoel aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Zij is een grote stimulerende kracht geweest achter het boek dat hier nu ligt. Het is meer dan spijtig dat dit project pas na haar overlijden goed op gang is gekomen.

Vanaf 2003 heeft de Unie NKV, een samenwerkingsverband van katholieke vrouwenorganisaties, het mogelijk gemaakt dat de Catharina Halkes leerstoel Religie en Gender tijdelijk werd uitgebreid met een Unie NKV leeropdracht ‘Vrouwen, geloof en cultuur’. Na het beëindigen van deze leeropdracht in 2011 heeft de Unie NKV mij in de gelegenheid gesteld dit boekproject uit te voeren, door middelen beschikbaar te stellen waarmee ik een redacteur kon aantrekken. Ik ben de Unie NKV er zeer dankbaar voor en hoop haar met dit boek een materiële erfenis van haar leeropdracht te bieden.

Vanuit de Catharina Halkes/Unie NKV leerstoel heb ik onderzoek gedaan, wetenschappelijke en meer populariserende artikelen geschreven, colleges, jaarlijkse Open Studiedagen en lezingen gegeven. Ik heb daarbij van begin af aan het dagelijks leven tot uitgangspunt genomen. Vanuit heel verschillende thema’s en invalshoeken onderzoek ik steeds opnieuw het belang en de betekenis van het alledaagse in de hedendaagse cultuur voor het denken over religie, spiritualiteit en theologie. Met dit boek wil ik een handzame en bovendien breed toegankelijke inleiding op thema’s en inzet van deze benadering bieden en een aanstekelijke visie op religie, spiritualiteit en het theologisch en religiewetenschappelijk denken presenteren. Om die reden heb ik ervan afgezien een uitgebreid notenapparaat op te nemen. Wel is in een bronnenlijst achter in het boek de literatuur opgenomen die in de teksten wordt genoemd.

Zonder mijn collega’s van de Open Studiedagen, Lieve Troch, Grietje Dresen en eerder ook Hedwig Meyer-Wilmes, de gesprekken met vriendinnen en vrienden – met name Magda Misset-van de Weg, Seth de Hoon, Marian Papavoine, Ied Meurders, Annemiek Way en Adrie Lint – en vooral de uitvoerige en betrokken commentaren van Hans Sterk en Nell Toemen op de conceptteksten was dit boek niet geworden tot wat het is. Ik ben hun allen zeer dankbaar. Zonder redacteur Inez van der Spek was dit boek er op deze manier niet gekomen. Niet alleen door haar forse redactionele ingrepen in mijn teksten, maar vooral door haar meedenken over perspectief en kader van het boek, dwong ze me om opnieuw naar mijn teksten, mijn ideeën, mijn keuzes en mijn vanzelfsprekendheden te kijken. Hierdoor werden de verschillende delen van dit boek tot een groter geheel gesmeed. En bij dat alles kookten we, aten we, liepen we langs het strand en werkten in vriendschappelijke collegialiteit hard aan dit boek. Dank, Inez. Carine Zebedee maakte in korte tijd de literatuurlijst op orde en Esther van der Panne van uitgeverij Meinema heeft dit boek enthousiast onthaald en gaf goede suggesties om de rode draad van dit boek, het huis, te versterken. Lia van Strien, bureauredacteur bij Meinema, deed ten slotte de laatste tekstronde en droeg zo nog veel bij aan de leesbaarheid van het boek. Ook hun zeg ik dank.

Ik draag dit boek graag op aan Catharina Halkes en aan de vrouwen van de Unie NKV.

1. Ter inleiding: religieuze muzikaliteit

Ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag maakte componist en jazzmusicus Theo Loevendie (1930) samen met het Nederlands Blazers Ensemble een programma waarin hij zijn muzikale autobiografie ten gehore bracht. Het project kreeg als titel Raam op het zuiden. De reis startte bij zijn jeugd in de Amsterdamse Kinkerbuurt, met draaiorgelmuziek, accordeon, kerkklokken, de smartlappen van zijn moeder, en zijn toevallige maar onuitwisbare kennismaking met Bach, via een onderwijzer. Bach, de muziek uit dat andere deel van Amsterdam, het Vondelpark en de dure concertgebouwomgeving, dat hij enkel vanuit zijn raam op het zuiden kende. Rond zijn zestiende ontdekte hij de jazz en ging saxofoon spelen. Op zijn drieëntwintigste vertrok hij naar Istanbul om in een feestorkest te spelen en pas op zijn vijfentwintigste ging hij naar het conservatorium, waar hij later op zijn beurt weer les ging geven. Loevendie werd niet alleen een bekend musicus maar vooral ook een wereldberoemd en gelauwerd componist van ontelbaar veel werken, van kleine, intense stukken voor een of meer instrumenten en zangstem, tot kamermuziek, werken voor symfonieorkesten en ensembles en een aantal opera’s. Een van zijn meest gespeelde stukken is De dag- en nachtegaal, muziek en tekst geschreven bij een sprookje van Hans Christiaan Andersen.

Vanaf zijn jeugd vol bonte muziekklanken heeft hij van iedere muzikale ontmoeting en traditie die hij in zijn leven tegenkwam, iets in zijn eigen spel en composities meegenomen. Ritme, melodie en klankkleur van muziek uit het Midden-Oosten, met name Turkije, hebben zijn werk blijvend beïnvloed. Vanuit zijn achtergrond in de jazz laat hij in sommige van zijn composities ruimte voor improvisatie, voor de eigen creativiteit van de musicus. En niet alleen klinken in zijn werken muzikale invloeden van niet-westerse culturen, steeds meer krijgen ook ‘exotische’ instrumenten zelf een plaats in zijn muziek. Een bruggenbouwer, noemt hij zichzelf. Bij de uitvoering van dit biografische programma in Tilburg, begin 2001, zaten we als toehoorders samen met de muzikanten en Loevendie zelf op het podium. Het was bijna een huiskamerconcert, een intiem gebeuren waarbij we dicht bij de uitvoerenden zaten en betrokken werden in hun spel en het verhaal achter de muziek.

Tradities opnieuw uitvinden

Fascinerend en ontroerend vond ik dit programma, waarbij tijden en plaatsen en de meest uiteenlopende genres in één muzikale levensloop werden geïntegreerd. En ik realiseerde me dat ik me verwant voel met deze manier van werken. Ik wil de rijkdom, de creativiteit, de veelkleurigheid en meerstemmigheid van de religieuze, spirituele en theologische tradities die mij vertrouwd zijn naar voren halen.

Zoals Loevendies muzikale traditie niet in een vaste vorm en inhoud bestaat, zo beschouw ik de westerse – en dus overwegend christelijke – traditie niet als een vaste vorm met eenduidige inhoud. Het is veel meer een verzameling van religieuze inzichten, wijsheden, rituelen, teksten, symbolen, handelingen, opvattingen, leerstellingen, instituten, personen… Kortom: een geheel van religieuze en spirituele praktijken, die allemaal op een eigen manier in relatie staan tot het verhaal van de christelijke traditie. Ook de vraag wat dan precies ‘het verhaal’ van die christelijke traditie is, wordt steeds op een andere manier beantwoord. Religieuze tradities vormen bovendien geen geïsoleerde set van religieuze praktijken en geloofsinhouden, maar staan in verbinding met allerlei grote en kleine verhalen van andere religieuze en culturele tradities. Het eigen verhaal wordt daardoor verdiept, verscherpt of juist gerelativeerd, maar hoe dan ook beïnvloed. Iedere traditie, iedere vorm van religie en spiritualiteit is op die manier ontstaan: in en vanuit een concrete plaats, tijd en culturele situatie. Of het nu om religieuze of niet religieuze tradities gaat, ze worden steeds opnieuw ‘uitgevonden’: wat is doorgegeven en voorgegeven, wordt toegeëigend en krijgt opnieuw een vorm.

Aanwezigheid

De energieke en creatieve muziek die Loevendie in samenspel met het Nederlands Blazers Ensemble maakte, ontstond uit de wijze waarop Loevendie in zijn leven om zich heen keek en openstond voor de muziek en de muzikale zeggingskracht van wat hij tegenkwam. Iets soortgelijks wil ik in dit boek doen. Kijken, tasten, proeven en luisteren naar wat zich aan spirituele en religieuze ‘muzikaliteit’ aandient, vanuit de verwondering en het verlangen die worden opgeroepen door wat ik aanduid met de lastig te vertalen Engelse term sense of presence. In het Nederlands kun je dit uitdrukken met ‘een gevoel of bewustzijn van (goddelijke) aanwezigheid’ maar daarmee verdwijnt de zintuiglijke dimensie van ‘sense’ enigszins uit het zicht. In spiritualiteit en religie, zo wil ik laten zien, gaat het in de grond om de ontvankelijkheid voor die presentie, om het geraakt worden door goddelijke aanwezigheid in en vanuit de concrete, dagelijkse werkelijkheid. ‘Immanuel’, God met ons, klinkt het in de Bijbel als getuigenis van deze presentie. Religieuze en spirituele tradities zijn allereerst de verwerking van deze ervaringen. Door middel van verhalen, beelden, symbolen, rituelen, handelingen, waarden en inhouden brengen ze tot uitdrukking wat deze ervaringen betekenen voor de omgang met elkaar, met de wereld en met God. Proeven van het goddelijke, van goddelijke aanwezigheid, als een vanuit de dagelijkse ervaring gevonden kennis van het goddelijke, is een vorm van weten waarin praxis centraal staat. Het gaat om kennis die belichaamd is, die wordt verkregen door te doen, te oefenen, te praktiseren.

De onderdelen van dit boek hebben met elkaar gemeen dat ze vertrekken vanuit het alledaagse leven in de hedendaagse westerse, multiculturele en globaliserende cultuur. Daarin ben ik op zoek naar momenten van presentie, verwondering en verlangen. Het gaat me erom spirituele en religieuze ‘grondtonen’ in onze samenleving en cultuur zichtbaar te maken. Natuurlijk kan ik die grondtonen alleen herkennen en benoemen omdat ik van kinds af aan vertrouwd ben met de ‘muzikaliteit’ of ‘spirituele grondtonen’ van de westerse christelijke cultuur. In mijn werk als theoloog en religiewetenschapper met een vrouwenstudies-signatuur richt ik me op de relatie tussen religie en hedendaagse cultuur. Vanuit dat perspectief bestudeer ik al vele jaren teksten, beelden, leer en praktijken van de christelijke traditie, onder meer om kritische, creatieve en vruchtbare vormen van wederzijdse beïnvloeding tussen cultuur en religie zichtbaar te maken.

In beweging zetten

De inzet van dit boek is om verbindingen te ontdekken en te leggen tussen hedendaagse cultuur, alledaags leven en spiritualiteit en religie. Doorgaans start de zoektocht naar dergelijke verbindingen vanuit de bekende religieuze vindplaatsen of vanuit herkenbare religieuze teksten of rituelen. Plaatsen, teksten en rituelen die als typisch religieus, spiritueel of ‘heilig’ worden herkend en vaak ‘apart’ staan van de rest van het leven. Ik kies voor een andere benadering.

Graag trek ik nog een keer een parallel met Loevendies verhouding tot traditie. Hij wist uit zijn eigen levensloop dat er meer en andere muziek was dan die aan de conservatoria werd gedoceerd en in de concertzalen klonk. Pas na een uitgebreide omweg maakte hij kennis met de gerespecteerde canon van de klassieke muziek. Hij eigende zich die canon vervolgens op geheel eigen wijze toe, vanuit zijn ervaringen met ‘marginale’ en ‘triviale’ muziek, en heeft de canon daarmee ook voorgoed veranderd. Schijnbaar onophefbare muzikale cultuurverschillen komen bij Loevendie samen in een nieuwe, open muzikale cultuur.

Als vrouw in een overwegend mannelijke religieuze en theologische traditie, kwam ik niet vanzelfsprekend uit bij de canon van christelijke traditie en theologie. Ook had ik thuis al geleerd dat er meer religie, meer christelijke traditie was dan in de kerken, religieuze plaatsen bij uitstek, geleerd werd. Dat nam niet weg dat mijn nieuwsgierigheid was gewekt en dat ik ernaar verlangde meer van die traditie te weten en te begrijpen. Ik was voldoende geraakt door de grondtonen ervan om mijn religieuze en spirituele muzikaliteit in relatie tot de canon van de traditie verder te willen ontwikkelen.

Zoals Loevendie op een open en vrije manier keek naar de muzikale canon en de wetten die daar gelden, zo keken steeds meer mensen, onder wie veel vrouwen, op een nieuwe manier naar de eerbiedwaardige canons van religie en wetenschap. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw werden universiteiten, religieuze instituties en maatschappelijke instellingen – bepaald niet zonder weerstand – gedemocratiseerd. Dat raakte uiteindelijk ook de inhoud van wetenschap en religie. Vrouwen en mannen brachten niet alleen hun eigen blik, stem en ervaring in; ook streefden ze ernaar de ervaringen van de buitenstaander, de ander, expliciet tot klank te brengen en stem en kleur te geven. Zij waren de initiators van de avant-garde, van de politieke en feministische bewegingen, van vrouwenstudies, genderstudies, postkoloniale en queerstudies. Zij keken niet alleen naar de theorie, maar ook naar het dagelijks leven van mensen en probeerden die twee op elkaar te betrekken. Als ik in dit boek nadenk over religie, theologie en spiritualiteit, ga ik voort op de paden die toen gebaand zijn. Mijn overtuiging daarbij is dat theologie het gevaar loopt tot louter buitenkant te worden als ze niet in open verbinding staat met spiritualiteit en religie als een vorm van levenshouding en levensvoltrekking.

Trefwoorden bij de benadering van religie die ik voorsta zijn, naast verlangen en verwondering, kwetsbaarheid, aandacht, kracht, creativiteit, kennis en wijsheid, en een vorm van praktische nuchterheid. Religie betekent dan eerst en vooral het vermogen je te laten raken, open te zijn voor het onvermoede, het onverwachte, voor datgene wat de vanzelfsprekendheden en zekerheden doorbreekt. Die geraaktheid roept een zeker verlangen op. In klassiek theologische termen heet dit een verlangen naar God. Ik zou dat verlangen, in navolging van auteurs uiteenlopend van Augustinus tot Mary Daly, willen omschrijven als een energie die mensen in beweging zet, een emotie in de letterlijke betekenis van het woord: e(x)movere, in beweging zetten. De beweging en niet het bezit houdt het verlangen actief. Of, zoals het in de volkswijsheid klinkt: ‘Het hebben van de zaak is het einde van het vermaak.’ Met andere woorden, het is de beweging van het verlangen die mensen gaande houdt.

Verlangen en verwondering

De gerichtheid van het verlangen kent in de traditie vele namen: geluk, leven in overvloed, bloei, volheid van leven, het goede leven voor allen. Als zodanig heeft het geen specifieke inhoud en evenmin een specifieke richting. Augustinus, Thomas van Aquino en andere bekende theologen spreken over een verlangen naar God, maar Mary Daly vindt het woord ‘God’ te beladen en kiest voor Be-ing, Zijnd-e in het Nederlands, om deze ‘aantrekkingskracht’ en vooral het ‘werkwoordelijk karakter’ ervan te benoemen. Daly realiseert zich te goed dat ‘God’ een soortnaam is die tot een eigennaam is geworden. De god die God genoemd wordt, zoals de joodse theologe Melissa Raphael dat heeft geformuleerd. God, die goddelijke aanwezigheid waarop het verlangen is gericht, kan misschien vergeleken worden met het magnetische noorden: het is uiterst moeilijk om de precieze locatie van deze geomagnetische noordpool te bepalen omdat deze voortdurend in beweging is. Verlangen lijkt dan op een kompasnaald, voortdurend op zoek naar de richting van dat magnetische noorden, die goddelijke aantrekkingskracht. Het verlangen naar leven in overvloed trekt als een magneet, het is er altijd maar er is geen duidelijke weg om er te komen. Het verlangen wordt door de aantrekkingskracht in beweging gezet, maar heeft zelf geen andere plaats en geen ander ritme dan de feitelijke, alledaagse werkelijkheid. En precies dat maakt dit verlangen zo krachtig en levengevend, maar tegelijkertijd zo risicovol, kwetsbaar en niet te controleren.

Verlangen, maar ook verwondering liggen aan de basis van religie, schreef ik hiervoor. Beide worden op heel veel verschillende manieren tot uitdrukking gebracht. In smartlappen en Bach, in poëzie en clichés, in gebed en ritueel, in het zigeunerinnetje met de traan en de Madonna van Botticelli, in films, koken of tuinieren. In wereldsteden en achtertuinen, in literatuur en in persoonlijke verhalen. Kunst, met een grote K of met een kleine k, het schone in vele gestalten. Mensen worden erdoor geraakt, in beweging gezet, gesteund, en geholpen om hun eigen leven te verstaan. De Afro-Amerikaanse dichteres Audre Lorde schreef ooit dat poëzie geen luxe is maar een belangrijke drijvende kracht die verandering op gang kan brengen. Poëzie, kunst, als uitdrukkingswijze van verlangen en verwondering, is dan ook onlosmakelijk met het spirituele en het religieuze verbonden. Daarom bespreek ik in dit boek naast meer dagdagelijkse zaken als koken, tuinieren en het overleven in de stad ook romans, een film en een kunstproject als ingang om religie en spiritualiteit te ontdekken. Het gebeurt met regelmaat dat ik een roman of een gedicht lees, een film zie of een tentoonstelling bezoek en me op de een of andere manier geraakt weet. Ik denk dan vaak: daar wil ik ooit nog wat mee doen. Als theoloog welteverstaan. Als leidraad in een college of uitgewerkt in een artikel. En dan, soms pas na jaren, keer ik er inderdaad naar terug. Omdat de alledaagse werkelijkheid, al dan niet in kunst vertaald, me een ander perspectief op het denken over religie en spiritualiteit geeft.

Het huis

Voor dit boek is het beeld van het huis als leidraad gekozen. Meer dan iets anders staat het huis symbool voor het alledaagse en daarmee voor het vanzelfsprekende. Dat wat vanzelf spreekt en waarover dus niet gesproken hoeft te worden omdat het niets voorstelt. Religie en wetenschap hebben het huis lange tijd als een weliswaar noodzakelijk, maar toch onbetekenend (vrouwen)domein beschouwd. Daar spelen zich de dagelijkse dingen af: eten, drinken, slapen. Maar het huis is ook de plaats van liefde, geboorte en dood, van familie en vrienden; van de eerste kwetsuren en van de eerste genegenheid. Het is de plaats waar de wereld op veel manieren binnenkomt en van waaruit de wereld ontdekt wordt. Waar je huis staat, hoe het eruit ziet, met wie je er woont, dat alles bepaalt voor een deel iemands identiteit. En als je verhuist, vrijwillig of gedwongen, geeft dat een ander zicht op jezelf, op je verhouding tot anderen en tot de wereld. Maar zelfs simpelweg naar buiten gaan, om te spelen, te werken, boodschappen te doen, naar school of naar het park te gaan, dat alles kan zomaar ineens je blik en je visie veranderen. Dat geldt ook voor het lezen van een boek, een film zien, muziek luisteren, surfen op het internet of op vakantie gaan. In dit boek ga ik uit van de voortdurende wisselwerking tussen huis en wereld, tussen binnen en buiten, tussen individu en gemeenschap. Ik probeer iets zichtbaar te maken van de spiritualiteit en religiositeit die ermee verbonden zijn, en de betekenis ervan voor het denken over religie op het spoor te komen. De titel van dit boek, Raam op het zuiden, verwijst dan ook niet enkel naar Loevendies project en benadering of naar mijn eigen raam op het zuiden, maar is bovenal beeld voor de openheid en de wisselwerking van huis en wereld.

Zoals ik wil laten zien dat er geen principieel onderscheid is tussen het huis en de rest van de wereld, tussen privé en publiek, hoge en lage cultuur en evenmin tussen vrouwen- en mannendomeinen, zo wil ik ook voorbij een aantal andere tegenstellingen of dualismen komen die ons westerse denken bepalen. Het dagelijkse leven, zo laat ik in de verschillende hoofdstukken zien, is juist de plaats waar die tegenstellingen onhoudbaar blijken te zijn. Ik ben ervan overtuigd dat we aan deze opposities voorbij moeten om het verlangen naar geluk, overvloed en een goed leven voor allen – of welke woorden we ook aan het verlangen geven – handen en voeten te kunnen geven. Religie en spiritualiteit, de sporen van goddelijke aanwezigheid in de wereld, zijn het kompas waarop de naald van het verlangen een richting zoekt, trillend en altijd in beweging. Maar steeds vanuit de plaats waar je je op een bepaald moment bevindt.

Tijd en plaats

De hoofdstukken in dit boek vertrekken vanuit verschillende plaatsen, gesymboliseerd in verschillende ruimten in en rond het huis. Het is een huis bovendien dat in de wereld staat, in de stedelijke ruimte. Voorafgaand is het hoofdstuk ‘Tijd maakt plaats’ te lezen. Theoretisch gezien is het boek gesitueerd binnen de verschuiving van de focus op tijd naar een focus op plaats en ruimte. In dit hoofdstuk licht ik dit toe en verbind het met mijn eigen visie op religie en spiritualiteit van het alledaagse.

De meeste hoofdstukken zijn ingrijpende bewerkingen en actualiseringen van teksten die ik over een aantal jaren heen voor hetzij een wetenschappelijk, hetzij een groter publiek schreef, een aantal hoofdstukken werd speciaal voor dit boek geschreven. Ze worden alle gedragen door de benadering van religie die hierboven beschreven staat en die geworteld is in wat in traditioneel theologische termen een sacramentele visie op de werkelijkheid is: de overtuiging dat wat in religieuze tradities het goddelijke of God genoemd wordt, zich manifesteert in de concrete werkelijkheid. Het woord ‘God’ is in onze tijd beladen met veel verschillende connotaties, beelden en opvattingen. Dit boek is niet de plaats om die expliciet te bespreken, dat zou een meer wetenschappelijke theologische uiteenzetting worden. Mij gaat het er hier vooral om de spirituele kracht en mogelijkheden zichtbaar te maken die in het alledaagse leven in de hedendaagse cultuur, veelal onbewust, aanwezig zijn. Ik hoop hiermee bij te dragen aan een levensnabije en inspirerende kijk op spiritualiteit en religie.

Tijd en plaats

2. Tijd maakt plaats

To see a world in a grain of sand

And a heaven in a wild flower,

Hold infinity in the palm of your hand

And eternity in an hour.

William Blake

Het leven vandaag de dag lijkt beheerst te worden door ‘kloktijd’. We rennen van de ene afspraak naar de andere en proberen onze zaken en taken zo efficiënt mogelijk af te handelen. Aan het einde van de dag, de week, de maand heb je desondanks heel vaak het gevoel dat de tijd vliegt, dat je nog steeds niet gedaan hebt wat je eigenlijk wilde doen. Wie kent niet het gevoel geleefd te worden door de agenda en steeds opnieuw ingehaald te worden door de tijd? ‘We moeten meer tijd maken’ is een aanbeveling die alom klinkt. Maar hoezo tijd maken? De tijd maakt ons...

‘Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd?’

Lineaire en cyclische tijd

De eerste klok met slinger stamt uit de tiende eeuw. Daarvoor waren er vele andere manieren om tijd te meten, met name zonnewijzers. Nog niet eens zo heel lang geleden werd een standaardtijd ingevoerd, de Greenwich Mean Time, gebaseerd op wat middelbare zonnetijd wordt genoemd en gemeten op de nulmeridiaan. De GMT begon in 1848 bij de Britse spoorwegen en gold voor het hele spoorwegnet. In 1870 werd hij bij wet landelijk ingevoerd en van daaruit volgden standaardiseringen voor Europa en het Britse Koninkrijk. In 1928 werd de wereldtijd ingevoerd, met de Greenwichtijd als uitgangspunt. Tot dan golden lokale tijdstandaarden, lokale middelbare zonnetijden, die onderling vaak verschilden. Aan de invoering van een standaardtijd lagen praktische motieven ten grondslag: bijvoorbeeld dat treinreizigers op lange reizen niet steeds hun klok hoefden te verzetten en de spoorwegen op basis van een standaardtijd een schema van vertrek en aankomst konden maken.

Tijd, de tijd op onze horloges, computers, wekkers en agenda’s, is geen ‘natuurlijk’ gegeven maar een constructie, gebaseerd op plaatselijke afspraken en beschikbare meetapparatuur. Sinds de invoering van de standaardtijd heeft ook de tijd niet stilgestaan. Steeds verfijndere metingen zijn mogelijk geworden, door middel van bijvoorbeeld kwartsuurwerken en de atoomklok. In het gewone leven lijken we daar niet zo veel van te merken, maar wie – actief of passief – geïnteresseerd is in snelheidssporten, kent de invloed van deze metingen. Denk aan de toenemende precisering bij de 100 meter sprint bij het hardlopen of de 500 meter bij het schaatsen!

Tijd als concept is statisch noch onveranderlijk. Zoals de manier waarop de tijd gemeten wordt historisch en cultureel varieert, zo verschilt ook ons begrip van tijd zelf. In een agrarische samenleving verhouden mensen zich anders tot de tijd dan in onze postindustriële samenleving. En het tijdsbesef in het huidige Noord-Europa verschilt niet alleen van dat in delen van het huidige Afrika, maar net zo goed van het tijdsbesef in de Middeleeuwen of het oude Griekenland. Noties van tijd zijn verbonden met de behoeften en het wereldbeeld van een samenleving en van concrete individuen daarbinnen, en bovendien zijn ze afhankelijk van de stand van de technologie en de meetapparatuur.

In het Westen kennen we twee categorieën van tijd: een lineaire tijd en een cyclische tijd. Schematisch gesteld is lineaire tijd de geldende tijd, die zich ontvouwt in een rechte, ononderbroken lijn, gericht op een oneindige horizon. Het is het tijdsbesef dat onze kloktijd bepaalt, van seconden naar minuten, uren, dagen en jaren die elkaar opvolgen. Tijd waarin het verleden ook werkelijk voorbij is en alleen de toekomst telt. Gesymboliseerd als Vadertje Tijd, de oude man met als attributen een zandloper en een zeis, herinnerend aan de Griekse god Chronos.

Hier tegenover staat de cyclische tijd, de tijd van de seizoenen, die komt, gaat en weer komt. Een tijdsbesef verbonden met het dagelijks leven, met name in landbouwsamenlevingen. Het wordt beschouwd als meer ‘primitief’, verbonden met een mythisch bewustzijn, dat ahistorisch is en zonder nood aan precieze metingen, omdat het drijft op de ritmes van de natuur. Toekomst is hier slechts een recapitulatie van het heden. Het is een tijdsbesef dat als niet-christelijk en niet-westers wordt beschouwd, omdat het louter natuurlijk is, niet gericht is op een einde der tijden, en het geen definitief en openbarend goddelijk ingrijpen in de geschiedenis kent. Weinig verrassend wordt dit tijdsbesef aangemerkt als ‘vrouwelijk’ en het wordt diametraal tegenover de lineaire ‘mannelijke’ tijd gesteld.

Chronocentrisme

De laatste decennia is dit ‘chronocentrisme’, de dominantie van de lineaire tijd, steeds meer onder kritiek komen te staan. Niet alleen de organisatie van de postindustriële, globaliserende samenleving, maar ook het gewone leven wordt er steeds ingrijpender door gevormd en zelfs gecontroleerd. De lineaire tijd heeft het dagelijks leven en de gehele natuur steeds meer binnen een alomvattende, wereldwijde markteconomie getrokken, waar tijd geld is en alles wat mensen doen in dat perspectief lijkt te staan. Een film als Spring, Summer, Fall, Winter and… Spring (2003), die zich afspeelt op een geïsoleerd eiland op een onbepaalde plaats in Oost-Azië, waar een oude monnik een kleine jongen inwijdt in een leven van eeuwige herhaling, heeft niet voor niets zoveel succes in het Westen.

Volgens velen beheerst de kloktijd het leven zodanig dat we tijd moeten maken. Tijd maken voor de dingen die er ‘echt toe doen’. Vraag is wat mensen precies bedoelen als ze dit zeggen. In ieder geval lijkt het om een ander soort tijd te gaan, slow is een woord dat tegenwoordig geregeld valt. Andere critici van de lineaire tijdsopvatting geven de voorkeur aan een meer cyclisch tijdsbesef. Toch ben ik er niet van overtuigd dat dit pleidooi voor een cyclisch tijdsbesef een oplossing biedt. Veel hedendaagse spiritualiteitsbewegingen, in het bijzonder die bekend zijn onder verzamelnamen als neopaganisme, godinnenbeweging of wicca, pleiten voor zo’n alternatieve tijdsopvatting. Wat deze bewegingen in al hun verscheidenheid delen is de heiliging van de natuur en de erkenning van een vrouwelijke goddelijke kracht of Godin. Ze keren zich af van het patriarchale joodse en christelijke denken en zeggen zich te baseren op voorchristelijke, heidense religieuze tradities die een cyclisch tijdsbesef kennen. Met deze keuzes uiten ze een scherpe kritiek op de door de lineaire tijd gestuurde westerse cultuur en religie.

Dit type spiritualiteit claimt een soort terugkeer naar een ‘natuurlijke’ of ‘oorspronkelijke’ en daarom meer heilzame tijd. Het risico van idealisering en romantisering ligt hier voor de hand, al was het maar omdat we zo weinig weten van die vroegere culturen, en ook omdat de spiritualiteitsbewegingen minder oud, oorspronkelijk of historisch geworteld zijn dan men vaak suggereert. Daarnaast wordt hiermee de betekenis en ook het belang van de ‘gewone’, lineaire tijd geheel en al ontkend. Los van alle mogelijke kritiek op de dominantie van de kloktijd en het economische en technologische systeem dat ermee samenhangt, is er natuurlijk ook onnoembaar veel goeds uit voortgekomen. Maar, wellicht nog belangrijker: door lineaire en cyclische tijd zo tegen elkaar uit te spelen, worden ook de dualistische genderopvattingen die ermee verkleefd zijn, bevestigd. Bestaat er wel zoiets monolithisch als lineaire, mannelijke tijd versus cyclische, vrouwelijke tijd? En is inderdaad deze moderne, lineaire tijd de enige tijd die we kennen?

Veelvoud aan tijdsbelevingen

Ook om over zulke ingewikkelde zaken als tijd te denken, start ik graag bij het dagelijks leven en alledaagse praktijken. En dan blijkt dat dagelijkse ervaringen van tijd ingewikkelder en meerduidiger zijn dan de genoemde tegenstellingen doen vermoeden. In het alledaagse leven bestaat een veelvoud aan tijdsconcepten en tijdsbelevingen. Werktijd, emoties, relaties, zorg, vrije tijd en wat tegenwoordig, in economische termen, quality time heet, kennen allemaal een eigen ritme, tijdmeting en tijdsbeleving. Al die verschillende tijdsopvattingen en -belevingen zijn niet tot een enkelvoudig model te herleiden. Ze zijn contextgebonden, lopen in elkaar over en zijn zeker niet altijd in een helder, meetbaar kader onder te brengen en te kwantificeren. Denken dat dit wel kan, is een illusie.

Laat ik dat met een simpel voorbeeld concreet maken. Een collega blijkt ernstig ziek en moet geopereerd worden. Het houdt me bezig, ik schrijf een kaartje, bel op en praat uitgebreid met haar als zij weer op het werk is. Ik praat er met anderen over, tijdens het werk en daarbuiten. Dat zijn moeilijk kwantificeerbare ‘tijdsbestedingen’, die grenzen tussen de kloktijd van het werk en de tijd van relaties doen vervagen. Zo gaat het ook met ervaringen in de natuur, met de aandacht en zorg voor je naasten, gezin, familie, vrienden. Zeker in crisissituaties en bij geboorte, ziekte en dood. In dergelijke situaties dringt een ‘ander’ tijdsbesef zich vaak onontkoombaar op. Zo herinner ik me uit de dagen dat mijn vader stervende was, mijn verbazing dat het ‘gewone leven’ en de ‘gewone wereld’ een heel ander ritme en een heel andere tijd volgden dan wij met de familie. Terwijl voor ons het leven op een bepaalde manier stilstond en de intensiteit van het moment telde, bleek het leven om ons heen tegelijkertijd gewoon door te gaan.

Het is onmogelijk om de tijd in dergelijke buitengewone situaties enkel vanuit de strakke, lineaire tijd te benoemen. Evenmin kun je hierbij spreken over een cyclisch tijdsbesef. Zelfs in een cultuur waarin tijd geld is, weerspreekt het dagelijks leven een enkelvoudige tijdswerkelijkheid. Ook op de door kloktijd gedomineerde werkplekken blijken dualistische tegenstellingen niet houdbaar – of het nu gaat om objectief en subjectief, publiek en privé, rationeel en intuïtief, om de tegenstelling tussen lichaam en geest, of zoals hier, tussen lineaire en cyclische tijd. Het perspectief van het alledaagse maakt de complexiteit van het leven duidelijk: tijd is geen kwestie van of/of maar van en/en. Het alledaagse, zo zou je kunnen zeggen, onderbreekt de ijzeren logica van de kloktijd en ontmaskert daarmee de aanspraak van de kloktijd op uniciteit en absoluutheid als een illusie. In al zijn concreetheid relativeert het alledaagse de normativiteit die uitgaat van dit ritme van de kloktijd.

‘Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd?’

De lelies in het veld

Maar toch... De tijd maakt ons. En het lijkt steeds erger te worden. Of is dat gezichtsbedrog? Alles heeft zijn tijd, spreekt de schrijver van het bijbelse boek Prediker (3:1-13) ons toe. Baren, sterven, planten, oogsten, lachen, huilen, rouwen, dansen, zoeken, verliezen, spreken, zwijgen, oorlog, vrede, haten en liefhebben. Mensen mogen een besef van duur hebben maar, zegt de Prediker, Gods werk blijft ondoorgrondelijk. Daarom is het maar het beste om vrolijk te zijn en het ervan te nemen. Als de mens kan genieten is dat immers een gave van God.

En kijk naar de vogels in de lucht, zo klinkt het bij de evangelist Matteüs (6:26). Kijk naar de lelies in het veld. Maak je niet bezorgd om de dag van morgen, want de dag van morgen zorgt voor zichzelf.

Ik haal deze bekende passages hier wat uit hun verband, maar meen toch dat ze te lezen vallen in de context van deze mijmeringen over de tijd. Ze roepen ons op om ons vooral niet bezig te houden met de waan van de dag, met wat we morgen zullen eten en aantrekken. Ik lees ze als een kritiek op de opvatting dat wanneer we de tijd niet organiseren, niet zelf in de hand hebben, het met ons leven, onze behoeften, ons werk, ja zelfs met onze spiritualiteit, niet goed zal gaan. Maar timemanagement is geen garantie voor een goed leven. Kijk naar de vogels in de lucht en verwonder je. Misschien ook wel: heb vertrouwen, laat je meedrijven op de wind en geef je over...

Verwondering

Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd? Het zijn inmiddels klassieke woorden van de dichteres M. Vasalis (1909-1998), de laatste regels van het gedicht ‘Eb’, een tekst die in mijn studententijd jarenlang in mijn kamer heeft gehangen.

Eb

Ik trek mij terug en wacht.

Dit is de tijd die niet verloren gaat:

Iedre minuut zet zich in toekomst om.

Ik ben een oceaan van wachten,

waterdun omhuld door ’t ogenblik.

Zuigende eb van het gemoed,

dat de minuten telt en dat de vloed

diep in zijn duisternis bereidt.

Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd?

Spreekt het gedicht over een relativering van tijd? Van welke tijd? Of gaat het helemaal niet om tijd? Gaat het om wachten, zich terugtrekken, om overgave aan de tijd of juist zich onttrekken aan de tijd? In ieder geval is er sprake van een ander tijdsbesef dan dat van de kloktijd.

In haar dankwoord bij de uitreiking van de Constantijn Huygensprijs 1974 wees Vasalis de verwondering aan als bron voor relativering in haar werk. Michaël Zeeman sloot zijn in memoriam van Vasalis af met de woorden: ‘Maar het belangrijkste was toch dat haar poëzie er meteen stond, met die onvervreemdbare eigen toon, die dwingende en natuurlijke manier van beelden vormen. Alsof ze van buiten de tijd was gekomen’ (de Volkskrant, 21 oktober 1998). Alsof ze van buiten de tijd was gekomen: alsof ze afstand van de tijd had genomen om zich te verwonderen, ook over de tijd.

Verwondering, de ervaring van afstand en nabijheid ineen. Die ervaring van verbazing, verrassing, ontsteltenis; van iets zien en ervaren wat voordien niet werd gezien of ervaren. Van het gewone dat ineens ook buitengewoon is en het buitengewone dat ook gewoon blijkt. De filosoof Cornelis Verhoeven schreef een beroemde introductie in de filosofie met als titel Inleiding tot de verwondering (1967). Hij zegt met enigszins plechtige, maar goed gekozen woorden:

In de verwondering ervaren wij ons zelf op grond van een ontmoeting met een werkelijkheid. De verwondering laat een scala van mogelijkheden toe omdat zij een zelf-ervaring is op weg en op zoek naar een houding ten opzichte van de werkelijkheid die wordt ontmoet. Zij is nog geen houding of gevoel, maar de concentratie waaruit eventueel een houding of een gevoel kan ontstaan (p. 30).

Verwondering als een open ervaring ten aanzien van de werkelijkheid die ons tegemoet treedt. Traditioneel wordt verwondering beschouwd als de basis, als het begin van de filosofie. In mijn visie ligt verwondering ook aan de basis van iedere vorm van spiritualiteit en religie. Het is een manier van in de tijd zijn en er tegelijkertijd buiten zijn. Ineens wordt de werkelijkheid ‘ontmoet’ in plaats van als vanzelfsprekend aangenomen. ‘In de verwondering staat alles op het spel’, zegt Verhoeven. Ze is daarom niet zonder risico. Je zou ook kunnen zeggen: in de verwondering is alles kwetsbaar en open. De werkelijkheid licht op een andere manier op, maar ook: een ander deel van de werkelijkheid licht op. In de verwondering laat ik me op een andere, nieuwe, manier door de werkelijkheid, het andere, de ander, raken. Verwondering om wat is, wat was en wat nog komen gaat. Een beeld van de tijd: heden, verleden en toekomst, door Vasalis vanuit haar verwondering in dit gedicht uitgedrukt met eb en vloed en verbonden met ruimte en plaats. Met de oceaan en, zo volg ik mijn eigen verbeelding, met de kust, de plaats waar de getijden zichtbaar worden.

Ruimte, plaats, heeft alles te maken met de materialiteit van het leven. De zee, de kust, parken en woestijnen, het zijn de plaatsen waar de tijd bij Vasalis een andere dimensie aanneemt. Waar zij – en ook wij die door haar in poëzie gestolde verwondering worden geraakt – zich op een andere manier tot de werkelijkheid verhoudt.

Maar niet enkel de schoonheid en de stilte van de natuur roepen op tot verwondering, tot een andere ervaring van in de tijd staan. Op de meest uiteenlopende plaatsen kunnen mensen zich opgeroepen voelen om de vanzelfsprekendheid van de werkelijkheid te doorbreken. Hierboven sprak ik al over de andere tijdservaring op plaatsen van ziekte en dood. Maar in feite kan de hele werkelijkheid tot verwondering leiden. Iedere concrete plaats kan verbazing, ontsteltenis, een schok voortbrengen. Van de kleine zandkorrel tot de onoverzichtelijke metropool. Van de rust van een tuin tot de hectiek van de stad.

Tijd maakt plaats

En zo ben ik vanzelf van de ene naar de andere dimensie overgegaan. Naast tijd, dat moeilijk grijpbare maar overheersende begrip tijd, speelt ook ruimte een belangrijke rol in de ervaring en ordening van het menselijk bestaan. Tijd en ruimte, chronos en topos, zijn een centraal filosofisch en theologisch tweetal. Van dit tweetal heeft ruimte of plaats het in de loop van de geschiedenis steeds meer moeten afleggen tegen het primaat van de tijd. Ruimte werd vooral beschouwd als een passief gegeven, een leeg vat, waarin de (lineaire) tijd zijn werk deed en plaats betekenis toekende. Vanaf het begin van de jaren negentig in de vorige eeuw echter is er in de mens- en cultuurwetenschappen sprake van een spatial turn: ruimte en plaats worden belangrijke thema’s. Deze nieuwe aandacht voor plaats hangt samen met het toegenomen inzicht dat mensen lichamelijke wezens zijn en ze zich daarom altijd ergens bevinden. Aandacht voor plaats heeft niet alleen een geografische dimensie maar brengt ook de verbinding tussen plaats, herinnering en identiteit aan het licht, aldus theoloog en filosoof Philip Sheldrake. Plaats is níet passief en leeg. Integendeel, een plaats of ruimte krijgt niet louter betekenis toegewezen maar geeft zelf mede betekenis. Het is niet om het even waar een gebeurtenis zich voltrekt. Ruimte en plaats doen ertoe.

Binnen de tijdsopvatting van een strak chronocentrisme is het religieuze beperkt tot vaste tijden en vaste plaatsen, waar ‘het’, de religieuze viering, de spirituele beleving, zou moeten gebeuren. Voor velen blijkt dat ‘het’ vervolgens uit te blijven, zo ze er al ‘tijd voor maken’. Maar als we het over het religieuze of het spirituele hebben, is ‘tijd maken’ dan wel een passende uitdrukking? Stelt de slogan dat we tijd moeten maken zich niet te zeer onder de kloktijd, onder het maakbare, het meetbare en het beheersbare? Misschien gaat het bij spiritualiteit veeleer om ‘ruimte of plaats maken’. Het is niet mijn bedoeling om ruimte tegen tijd uit te spelen of alleen aan ruimte betekenisvolheid toe te kennen; het gaat mij erom aan de druk van de lineaire, maakbare tijd te ontkomen. Het gaat erom een besef te ontwikkelen dat concrete plaatsen, specifieke ruimtes werkelijk van belang zijn om verwondering te wekken. En het gaat erom het moderne, lineaire denken – inclusief het verlangen om ‘tijd voor belangrijke dingen te maken’ en de daarmee samenhangende gedachte dat belangrijke dingen maakbaar zijn – zijn overmoed en illusies te ontnemen. Vanuit een veel complexer tijdsbegrip dan we in de moderne tijd hanteren, wezen Prediker en Matteüs al op de ‘ijdelheid’ van het geloof in maakbaarheid.

Makom en Mokum

Religie en spiritualiteit hebben zich in hoge mate door het lineaire tijdsbesef van de moderniteit laten meevoeren: in hun gerichtheid op het absolute, op het oneindige, de eeuwigheid aan het einde der tijden, en in hun overtuiging dat de weg ernaartoe beheersbaar en maakbaar is. Meer nog, ze hebben ook het goddelijke in die absolute oneindigheid gelokaliseerd. Daarmee is het mensen heel moeilijk gemaakt om een sense of presence te hebben, om goddelijke aanwezigheid te herkennen. ‘In de verwondering staat alles op het spel’, maar de onzekerheid die een dergelijke religieuze grondhouding met zich mee zou brengen, laten zowel theologen als religieuze instituten nog steeds niet graag toe. Zij geven er de voorkeur aan God een duidelijke en vaste plaats toe te wijzen, daarmee de zo hoog geachte ‘vrijheid van God’ in feite ontkennend. Ik pleit ervoor om in het alledaagse en gewone leven naar plaatsen van goddelijke aanwezigheid te zoeken, concrete plaatsen waar het leven zich materieel en belichaamd afspeelt. De ervaring van verwondering kan een toegang bieden tot dergelijke plaatsen.

Het besef dat goddelijke aanwezigheid op concrete plaatsen herkend kan worden, is niet nieuw. Het heeft wortels in zowel de joodse als de christelijke tradities. Het woord ‘plaats’ in de Hebreeuwse Bijbel, bijvoorbeeld, verwijst niet naar een abstract, leeg of neutraal begrip maar naar plaatsen van menselijke en goddelijke betekenis, plaatsen waar bijzondere gebeurtenissen ‘plaatsvinden’, zo schrijft de Amerikaanse theoloog Belden Lane in een van zijn boeken over landschap en spiritualiteit. Het gaat om ontmoetingsplaatsen, plaatsen om te wonen, plaatsen om te vieren en te vergaderen. In het Hebreeuws is ‘geen plaats hebben’ een uitdrukking voor ‘ophouden te bestaan’. Het Hebreeuwse woord voor plaats, makom, verwijst niet alleen naar een concrete plaats maar is ook een verwijzing naar ‘goddelijke aanwezigheid’. In de Jiddische verbastering van makom, die echoot in de naam Mokum, koosnaam voor Amsterdam, klinkt die verwijzing naar goddelijke aanwezigheid eveneens.

Laten we plaats maken. Om te kijken waar we zijn, om werkelijk te zien, om de verwondering te ontdekken van waaruit de dichters leven en waarin spiritualiteit haar grond vindt. Om goed te kijken hoeven we geen ‘tijd voor belangrijke zaken te maken’; het vraagt om openheid, aandacht en verwondering voor de plaatsen waar we ons bevinden.