Jean-Jacques

Suurmond

Meer geluk

dan grijsheid

Spiritualiteit van

de ouderdom

Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

© 2013 Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

ISBN 978 90 211 4443 6  /  NUR 728; 748

Tweede druk 2013

www.uitgeverijmeinema.nl

Boekverzorging: Karel Oosting

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door foto-kopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Het eerste hoofdstuk is een bewerking van het aanvangscollege van de cursus ‘Geestelijke leiding aan ouderen’, georganiseerd door Luce/Tilburg University. Het tweede hoofdstuk is oorspronkelijk een lezing gehouden in 2011 op het symposium ‘De waarde van de ouderdom’, in de Bergkerk te Amersfoort. ‘De zeer oude zingt’ is een bewerking van mijn column in het Tijdschrift Geestelijke Verzorging. Ik dank Marjan Halma, teamleider in de ouderenzorg, voor haar respons op een eerdere versie van het manuscript.

1 .

Ouder worden
als een spirituele kans

U merkt dat u ouder wordt? Dat wordt vaak als een proces van aftakeling gezien.

Als geestelijk verzorger valt het mij op dat mensen hier heel verschillend mee omgaan. Sommigen reageren met onbegrip en teleurstelling, anderen juist open en blijmoedig. Er zijn allerlei factoren die het verschil kunnen verklaren maar de belangrijkste is onwetendheid. Daaraan wil dit boekje iets doen.

Zonder de problemen van de laatste levensfase, die aanzienlijk kunnen zijn, te bagatelliseren wil ik aantonen dat juist daarin een spirituele kans ligt verborgen. In het tweede hoofdstuk leg ik vervolgens uit hoe het proces van ouder worden als een spirituele wég kan worden gezien. U zult merken dat verschillende thema’s daar op een andere manier terugkomen. Want als we spreken over ouder worden als ‘een kans’ of ‘een weg’, hebben we het over verschillende inkijkjes in hetzelfde proces.

Terwijl de uiterlijke mens vervalt, wordt de innerlijke vernieuwd, zegt de apostel Paulus in zijn tweede Korintenbrief. Zelden beseffen we dat die twee verschijnselen alles met elkaar te maken hebben: juist omdat de uiterlijke mens achteruitgaat, kan de innerlijke mens van dag tot dag vooruitgang boeken. Kort samengevat: ouder worden is een oefening in realiteitszin, een wekroep die tot overgave aan God kan brengen. Daarna ziet de ouderdom er heel anders uit. Zeer ouden kunnen dan gaan zingen, om het met een gedicht van Lucebert te zeggen.

Terzijde: met ‘God’ bedoel ik de ongrijpbare bron van de werkelijkheid die door het jodendom als de God van Israël wordt beschouwd en door de kerk als de Vader van Jezus Christus. Maar het woordje ‘God’ is daartoe niet beperkt. Juist door zijn ongrijpbaarheid heeft God vele namen. An-dere religies noemen hem bijvoorbeeld Brahman of Allah, terwijl veel humanisten meer in het algemeen spreken over de spirituele dimensie, ‘het hogere’ of ‘het grotere’ (de natuur, de geschiedenis of eenvoudig het leven in zijn totaliteit – soms het Leven genoemd). Al deze verschillende termen hebben gemeen dat het gaat om iemand die of iets wat mensen ver overstijgt en zin geeft aan het bestaan.

BEDONDERD?

‘Tussen zestig en tachtig is prachtig; tussen tachtig en honderd bedonderd’, verzuchtte een oude dame. Waarom ‘bedonderd’? ‘Omdat mijn lichaam het steeds meer laat afweten’, antwoordde ze. ‘En niet alleen mijn lichaam, maar ook mijn geest. Laatst kon ik me niet eens de naam van mijn kleinkind herinneren. Bovendien wil je niet geloven hoe vaak ik dit jaar al naar een uitvaart ben geweest.’

De ouderdom drukt je als geen andere levensfase met de neus op de werkelijkheid. Ziekte, te-genslag en dood zijn immers een onlosmakelijk deel van het leven. Maar zolang we niet oud zijn, kunnen we dat nog enigszins vergeten. Zelfs als we een groot verlies lijden, lukt het ons meestal wel om na een tijd de gewone draad weer een beetje op te pakken. ‘Het leven gaat verder’, zeggen we dan. Of: ‘De tijd heelt alle wonden.’

Als je ouder wordt, gaat dat echter niet meer op. Dan heelt de tijd geen wonden, maar maakt hij die alleen maar groter. Naarmate de maanden en jaren verstrijken, gaat je conditie steeds verder achteruit en wordt het lijstje namen waar je een kruisje achter moet zetten langer. Ook word je incasseringsvermogen minder, je krijgt een dunne huid. Veel ouderen voelen zich daarom ‘bedonderd’. Ze kunnen verongelijkt of bitter worden of, vaker nog, angstig en depressief. Depres-siviteit wordt wel bejaardengriep genoemd, zo vaak komt het voor.

Het gevoel ‘bedonderd’ te zijn is onthullend. Dan gaan we er kennelijk vanuit dat we onheus bejegend worden. Alsof we binnen de mensheid een schitterende uitzondering zouden zijn, die recht heeft op bovennatuurlijke bescherming. De engelen moeten ervoor zorgen dat je voet, lopend achter de rollator, niet over een steen struikelt. Gebeurt dat toch, dan roepen we: ‘Waarom moet mij dit overkomen?’ Het enige juiste antwoord is natuurlijk: ‘Waarom niet?’

De ontgoocheling van de ouderdom kan ener-zijds een recept voor depressie zijn, maar anderzijds ook dienen als een wekroep. We worden wakker geschud uit de illusie dat we een gepri-vilegieerde positie hebben, dat de wereld om ons heen zou draaien. Een kernvraag in alle geestelijke begeleiding is: wat is God al aan het doen in je leven? Wat is God aan het doen nu je je plas niet meer op kunt houden, nu je bij een val je heup hebt gebroken, nu je vrouw naar de gesloten afdeling moet?

Misschien dat de schellen ons van de ogen vallen en we gaan inzien dat niet wij, maar God het centrum van de wereld is. Dan wordt de ouderdom een rimpelige zegen. In wezen kan alles wat een mens overkomt een weg worden die ons dichter bij God brengt, mits we er wijs mee omgaan. Daar is soms wel de hulp bij nodig van een pastor, raadsman of geestelijk verzorger. Die heeft de vaardigheid om uit de harde rots van moeite en tegenslag water te helpen slaan, dat de dorst van de ziel lest.

DE OUDE JOB

Deze voorname spirituele les is het grote thema van de bijbelboeken Prediker en Job. Ze behoren tot de wijsheidsliteratuur. In wijsheid gaat het om levenskunst, savoir-vivre. Neem Job, de spreekwoordelijke lijder. Oud is hij, o wat is hij oud. En ook nog ziek, zijn lichaam is met zweren overdekt. Bovendien moet hij beleven dat zijn kinderen omkomen, zijn aandelen verdampen en zijn vrouw de huissleutel komt inleveren. Bladzij na bladzij beklaagt hij zich en bestookt God met de vraag ‘Waarom?’ Hij heeft toch altijd goed geleefd, zich om de armen bekommerd, trouw zijn religieuze plichten vervuld? Waarom moet hém dit overkomen? Dit heeft hij niet verdiend.

Hij voelt zich onrechtvaardig behandeld en in zijn betoog tegen vrienden en God wisselen klacht, opstandigheid, boosheid en verdriet elkaar af. Job voelt zich zwaar bedonderd. Hij verwenst zelfs de dag waarop hij geboren is: ‘Waarom ben ik niet in mijn moeders schoot gestorven, niet gestikt toen ik ter wereld kwam!’ Vandaag zouden we al snel met pilletjes komen aanrennen.

De vrienden van Job zijn verbazend slechte raad-gevers. Ze praten op hem in en proberen hem ervan te overtuigen dat hij wel gezondigd moet hebben, anders zou God dit toch nooit laten gebeuren. Zo bevestigen ze Job in de illusie dat het leven om hem draait. Hij zelf zou de oorzaak zijn van alles wat hem overkomt. Had je maar beter moeten oppassen, Job! Eigen schuld, dikke bult.

De waaromvraag kan mensen eindeloos bezighouden en ook Job moppert en klaagt vele bladzijden vol. Tot er aan het eind van het verhaal een zwaar onweer komt opzetten dat een einde maakt aan alle discussie. God antwoordt Job vanuit de storm met een tegenvraag: ‘Waar was jij eigenlijk toen ik de aarde grondvestte? Toen ik de dageraad ontbood? Toen ik het nijlpaard schiep?’

De sceptische toneelschrijver George Bernard Shaw vond een nijlpaard geen antwoord op de vraag van het lijden. Toch is het dat wel. De onverstoorbare gang van de wilde dieren, het opgaan en ondergaan van de zon geheel buiten Job om, het loeien van de storm hier en dan weer daar, wekken een vreemde bevrijding bij hem. Er gaat hem een licht op: de wereld draait niet om hem. Wat hem overkomt, heeft niet zo veel met hem te maken. Het leven is een gave van God en heeft een eigen, objectieve dynamiek waarop hij geen greep heeft.

Dit inzicht maakt een eind aan zijn ongelukkige geklaag, waarin hij ronddraaide zonder een uitweg te zien. In ontzag legt Job zijn hand op zijn mond. ‘Werkelijk, ik sprak zonder begrip’, zegt hij tegen God. ‘Eerder had ik slechts over u gehoord, maar nu heb ik u met eigen ogen gezien.’ En zittend op de scherven van zijn bestaan buigt hij het hoofd. Hij voelt zich niet meer bedonderd, maar verwonderd. Dit moment van spiritueel inzicht wordt voor hem het begin van een nieuw geluk. Oude man die hij is, krijgt zijn leven onverwachts een nieuwe kwaliteit.

WIE BEN IK?

Lijden aan de moeite van de ouderdom is in hoge mate het gevolg van onwetendheid, zoals aanvankelijk bij Job. Van kind af aan denken we dat de wereld om ons draait en dat we daarover controle hebben. Onze cultuur bevordert die illusie. De Gentse psychotherapeut Paul Verhaeghe laat zien dat in onze huidige samenleving mensen hun identiteit niet meer ontlenen aan een groep, zoals vroeger het geval was. Vroeger was je katholiek of protestant, huismoeder of leraar. Maar al die groepen en rollen zijn losser en vager geworden, ze zijn geen voldoende basis meer voor onze identiteit. Daarvoor moeten mensen nu terugvallen op het enige wat lijkt over te blijven: hun lichaam. Ze identificeren zich met hun lijf en streven soms naar een botoxbehandeling of gezondheidsscan alsof hun leven ervan afhangt – wat het in zekere zin dan ook doet. Dat is echter een wankele basis om je identiteit op te bouwen. Naarmate je ouder wordt en je lichamelijke gezondheid achteruitgaat, kloppen grote levensvragen luid aan je deur.

De mensen die vandaag hoogbejaard zijn, ouderen uit de zogenaamde ‘stille generatie’, komen nog uit een wereld waarin moeite geduldig gedragen werd. ‘Niet klagen maar dragen en bidden om kracht.’ Maar de mensen die nu oud beginnen te worden zijn meer opgegroeid met het idee dat het leven maakbaar zou zijn. Als hun lichaam dan onbehandelbare gebreken begint te vertonen, kunnen ze al snel denken dat hun bestaan geen betekenis meer heeft. ‘Ik kan niks meer, ik ben niks meer, wat heeft het nog voor zin?’ Dat is een authentieke spirituele vraag die zich, wellicht voor het eerst, dan onontkoombaar aan iemand opdringt.

Meer dan honderd jaar geleden schreef de Amerikaanse psycholoog en filosoof William James het boek Vormen van religieuze ervaring. De invloed van dit werk op de godsdienstpsychologie en -filosofie kan nauwelijks worden overschat. Voor het eerst behandelt hij de spirituele ervaring als een zelfstandig verschijnsel dat niet tot andere psychische dynamieken herleid kan worden. Hij buigt zich over de grondvragen van ons leven, die zeker in de laatste levensfase scherp naar voren kunnen komen: Wie ben ik? Welke zin heeft mijn bestaan? Wat beweegt mij?

Na een hele reeks concrete religieuze ervaringen uit het verleden en heden besproken te hebben, concludeert hij pragmatisch dat zo’n ervaring in de kern altijd bestaat uit twee aspecten: 1) een besef van onrust, van ongemak door tegenslag of lijden; en 2) de bevrijding daarvan door contact met een hogere macht.

ONGEMAK

Een besef van onrust of ongemak kan ontstaan door gevoelens van schuld of eenzaamheid of door het gevoel niet te deugen. Bij oudere mensen kan dat een schuldgevoel zijn vanwege zaken die niet af zijn, bijvoorbeeld vervreemding van de kinderen, maar ook door andere dingen die in een lang leven zijn misgegaan. Eenzaamheid wordt bevorderd door het verlies van dierbaren, het achteruitgaan van de zintuigen en een verminderde mobiliteit, zodat contact met anderen moeilijker wordt. Een gevoel van zinloosheid, van ‘niet goed zijn’, kan groeien wanneer je afhankelijk wordt en steeds minder zelf aan je leven vorm kunt geven. En het vooruitzicht dat de kwalen de komende jaren alleen maar zullen toenemen en de dood naderbij komt, kan onzeker en angstig maken.

Kortom: net als de bijbelse Job ervaart de ouder wordende mens dat het leven steeds meer aan zijn of haar controle ontglipt. Het besef daarvan, zegt James, is al het begin van transcendentie, van overgang naar de tweede, bevrijdende fase. Je doet immers als het ware innerlijk een stapje terug om te kijken naar je situatie van moeite en ongemak.

Een pastor of geestelijk verzorger, en op eigen wijze vaak ook de familie, kan je helpen om je situatie onder ogen te zien. Ook hier geldt het evange-liewoord: de waarheid maakt vrij. De nabijheid van iemand die kan luisteren, met een warmte die vrijlaat, is daarbij een hulp. Maar niet alleen in individuele gesprekken, ook in bijvoorbeeld groepsgesprekken, kerkdiensten of andere vieringen kun je bepaald worden bij de waarheid dat moeite en tegenslag bij het leven horen – bij jóúw leven – en dat je daar vaak geen greep op hebt.

Samen met een psychologe leidde ik als geestelijk verzorger eens een kring voor ouderen over verlies-ervaringen. Er waren blinden bij, hardhorenden, dementerenden, rolstoelers en mensen die hun kind of partner verloren hadden. We zaten aan een tafel vol verval. Toch: alleen al het feit dat ze in een veilige sfeer met anderen konden praten over ervaringen waarover ze geen controle hadden – zoals Job deed met zijn vrienden – was voor de deelnemers heilzaam en kon een begin van transcendentie worden waarin ze hun ongemakkelijke situatie overstegen.

Als oudere heb je daarom niet zo veel aan begeleiders die alleen maar vrolijk geluk willen rondstrooien. Even kan dat plezierig zijn en afleiding geven, maar het helpt niet echt. Sommige geestelijk verzorgers vinden dat broze oude mensen niet lastiggevallen moeten worden met gesprekken over verlies en dood. Ik verdenk hen ervan dat ze hun eigen sterfelijkheid niet onder ogen willen zien en daarom dat onderwerp vermijden. Ze gedragen zich als Job: ‘Ík ziek of dood? Hoezo, daarvoor ben ik te speciaal, dat verdien ik niet, ik probeer toch goed te leven!’ Het is daarom geen slecht idee als ouderen hen af en toe op de man (of vrouw) af vragen om zich hun situatie in te denken: hoe je soms dringend om een verzorgster belt die lang op zich laat wachten; hoe er steeds meer tochtige gaten in je bestaan vallen door het verlies van vrienden en familieleden.

Wat voor elk mens geldt, gaat zeker op voor ouderen: het christelijke motto memento mori (gedenk te sterven) is de sleutel tot waarachtig geluk, tot wijsheid. In De dood van Ivan Iljitsj vertelt de Russische schrijver Tolstoj over een ambtenaar die zijn hele leven vervreemd is geweest van zichzelf. Hij leefde voor zijn werk, zijn status en de sociale conventies. Pas de crisis van zijn naderende dood loutert hem daarvan, zodat hij het licht gaat zien. Sommige mensen beginnen pas in de nabijheid van hun dood echt te leven. Wie onder ogen ziet dat het leven eindig is, haalt meer uit het hier en nu. Dat is ook de ervaring van veel terminale patiënten, die het leven dat hun nog rest intenser en dieper beleven dan ooit. Zoals een van hen in een enquête opmerkte: ‘Ik wist niet dat de vogels zó mooi zingen.’ Besef van onze eindigheid haalt de grijze routine, de vanzelfsprekendheid uit het bestaan. Dit werkt trouwens ook door naar de volgende generatie. Als ouders niet bang zijn voor de dood, zijn de kinderen niet bang om te leven.

Het toedekken en vermijden van onze sterfe-lijkheid vergroot daarentegen alleen maar de onrust en angst en sluit mensen op in hun eenzaamheid. Belangrijker nog, het belet dat je de bevrijding te beleven van William James’ tweede fase, het contact met het hogere of God.

Overigens is besef van ons ongemak en onze eindigheid wel het begin van transcendentie, maar kunnen sommigen daarin blijven hangen. Meestal komen ze uit een bepaalde, ‘zware’ kerkelijke traditie. Ze zijn ervan overtuigd dat hun lijden bewijst dat ze God onwaardig zijn en blijven vreugdeloos rondploeteren in hun gevoel van zonde, schaamte en schuld. Dit is een perversie van het eerdergenoemde gevoel uitverkoren, speciaal te zijn, waarin de engelen ervoor moeten zorgen dat we onze voet niet aan een steen stoten. Deze mensen vinden zichzelf zulke bijzondere zondaren dat zelfs God hen niet kan redden. Hoogmoed vermomd als nederigheid.

BEVRIJDING

Evenals bij Job kan bij ouderen in de tweede fase de deur openzwaaien naar bevrijding door contact met God. James laat zien dat er dan ook werkelijk iets verandert: men voelt zich getroost, krijgt nieuwe levensmoed en gaat in het algemeen heel anders naar de eigen situatie kijken. Er komt vertrouwen dat, hoe moeilijk het leven soms ook is, alles ten diepste goed is, want ten diepste God.

Je kunt het ook zo zeggen: we zijn minder met onszelf bezig. De fase van contact met God is de fase van overgave. Je persoonlijke centrum verschuift. In de woorden van de apostel Paulus: ‘Niet ik, maar Christus leeft in mij.’ Zo zullen de meeste mensen het niet zeggen, maar het gaat wel om deze dynamiek. Hoe minder ik uit mijn eigen centrum leef, hoe minder bezorgd ik over mijn leven word. God zorgt voor mij, zingen de psalmen en gezangen van de kerk in alle toonaarden. Alleen heel anders dan we vroeger dachten, toen we er net als Job nog kinderlijk van uit gingen dat God om ons draait als om het middelpunt van de wereld. Die droom is gestrand op de weerbarstige rots van de werkelijkheid. We zijn uit ons eigen centrum geslingerd. Nu geven we ons over aan de zorgeloze beweging rond God, als een planeet om de zon, en dag en nacht, licht en duisternis horen er allemaal bij.

Op het eerste gezicht lijkt dit alsof we onbelangrijk zijn geworden, maar het tegendeel is het geval. Ons leven krijgt voor het eerst zijn volle waarde. De betekenis van ons leven ligt immers niet in onszelf maar voorbij onszelf in God, zoals de betekenis van een gedicht voorbij de concrete woorden op het papier ligt. We nemen nu onze juiste plaats in de schepping in – waar we tot ons recht komen, genieten en opbloeien, ook als we ouder worden.

James ziet hier een overeenkomst met het protestantse leerstuk van de rechtvaardiging, niet door werken maar door geloof alleen. Van nature willen we werken: problemen aanpakken en oplossen. Dat is prima en nodig, al liggen we er in de nacht soms wakker van. Maar, zoals ik al opmerkte, de moeite van de ouderdom en de naderende dood zijn niet op te lossen. Week na week, maand na maand, worden je ogen en oren slechter, wordt je lichaam zwakker, je geheugen fletser, vallen dierbaren weg. Het grootste lijden doen mensen zichzelf aan als ze op de een of andere manier op dat proces greep willen houden. Omdat dit zelden lukt, voelen ze zich waardeloos, ‘niet goed’. De verleiding is voor zowel een geestelijk verzorger als familieleden groot om aan die last te gaan sjorren. Maar doen ze dat, dan glijden ze zelf ook in de valkuil van ‘werken’ en raken eveneens gefrustreerd.

Belangrijk is dat de pastor of raadsvrouw die u bijstaat, inziet dat het ontregelende van de ouderdom een grote spirituele potentie heeft. Als ze daarentegen alleen maar gladstrijken en sussen, zijn ze als die vrienden van Job die hem met hun goedbedoelde adviezen bevestigden in zijn oude levenstraject, in de waan dat hij alles in eigen hand zou hebben. Juist de ontregeling, de ontsporing is de weg van God, zoals Job uiteindelijk ondervond. God is buiten-sporig. Daarom kan bijvoorbeeld de apostel Paulus ‘roemen’ in verdrukkingen. Niet omdat hij een masochist was, maar omdat een doorn in het vlees je dichter bij de genade – het ongrijpbare geluk – kan brengen.

Dit alles vraagt niet alleen draagkracht van uzelf als oudere, maar ook van uw omgeving. De vrienden van Job waren in het begin op hun pastorale best: zeven dagen bleven ze naast hem zitten, zonder iets te zeggen. Het ging fout toen ze hun mond opendeden. Toen schoten ze in de rol van behandelaren die naar een oplossing willen toewerken. Maar het gaat hier niet in de eerste plaats om behandelen, maar om begeleiden. In de dienst geestelijke verzorging waarvan ik deel uitmaak, bespraken we eens dat we ons soms verward voelen bij dementerende ouderen. Dat vraagt niet om een oplossing, maar is juist goed. Door hun verwarring te delen zijn we hen nabij. En dan opent zich vroeg of laat vanzelf een weg die we samen kunnen gaan – een weg die we niet vooraf hadden kunnen bedenken.

KWALITEIT VAN LEVEN

Die weg is ten diepste de weg van bewustwording, hoe beperkt die ook mag zijn. Iemand die goede raad geeft, is als een beeldend kunstenaar: hij of zij helpt je met nieuwe ogen naar de werkelijkheid te kijken. De moeiten en tegenslagen van de ouderdom worden dan heel anders beleefd. Niet meer als iets wat je ten onrechte overkomt, zoals Job klaagde, en waardoor mensen in zichzelf gevangen blijven en zichzelf kwellen, maar als een opening, ja een wond die je dichter bij God of het hogere brengt.

Dan komt er ruimte om je hele eigen wil, al dat gesleutel aan een moeilijke situatie, los te laten. Er verschuift iets fundamenteel, er komt ruimte voor ontvankelijkheid. Misschien wel de bekendste regel uit de Nederlandse dichtkunst luidt: ‘Alles van waarde is weerloos’ – uit het eerdergenoemde gedicht van Lucebert, getiteld ‘De zeer oude zingt’. Het echte leven, ten diepste het leven met God, is weerloos en vereist dat we onze greep ontspannen. Dan worden we, zegt het gedicht,‘van aanraakbaarheid rijk’. We kunnen geraakt worden en op onze beurt anderen raken. Niet door werken, maar door vertrouwen en overgave wordt een mens gered. Onvermoede ‘geestelijke krachten’ kunnen dan binnenstromen, zegt James, die daarvan in zijn boek talrijke voorbeelden geeft.

In spiritueel opzicht is de ouderdom een kans: sommigen ervaren zelfs een kwaliteit van leven die ze nooit eerder hebben gekend en groeien in betekenis voor anderen. Terwijl de uiterlijke mens vervalt, wordt de innerlijke mens vernieuwd. ‘Ik ben door alle moeite rijper geworden’, zei een oude, chronisch zieke dame. ‘En,’ voegde ze eraan toe, ‘daar profiteren ook mijn kinderen van.’

Natuurlijk heb je dan nog wel last van alle gebreken, maar je kwelt jezelf er niet meer mee. Je legt er niet meer die extra lading op van boosheid of verongelijktheid of schuld. Uit je eigen beheerste levensbaan geworpen, misschien ontspoord terechtgekomen in een zorgcentrum, weet je dat je meer bent dan je beperkingen, in contact als je bent met God, die alles in zich samenvat en overstijgt. Ja, het lijden dat altijd al een deel van het leven was en dat de oude stoïcijnen met samengeknepen lippen kalm probeerden te ondergaan, wordt een vreugdevol offer of een beproeving die je louteren kan. Volgens James is dat het wonder van het geloof, ‘een plechtige vreugde’ die veel meer is dan een voorbijgaand gevoel. Ze is de blijvende bron van je identiteit. Zoals de grote Nederlandse mysticus Ruusbroec zegt: ‘eeuwighe bliscap sonder mate die God selve es’ (eeuwige, mateloze blijdschap die God zelf is).

In wezen ontsnapt zo’n spirituele ervaring aan alle woorden en begrippen. Dat doet niets af aan haar belang. Laten we ons niet misleiden door het feit dat mensen er vaak in alledaagse termen over spreken. De impact op iemands leven is er niet minder om. ‘Van mij hoeft het niet meer,’ hoor je bijvoorbeeld stokoude mensen wel eens zeggen, ‘maar kennelijk heb ik nog een opdracht hier.’ Die ‘opdracht’ duidt op hun contact met God of het hogere. Voor hen is de last van de ouderdom niet zinloos en wordt met een twinkel in de ogen en een lied in het hart gedragen. Anders gezegd: ze gaan de spirituele weg.