Van Arnold Karskens verschenen eerder:

Berichten van het front. Verhalen uit de oorlog (1995)

Pleisters op de ogen, pleister op de mond. De geschiedenis van de Nederlandse oorlogsverslaggeving van Heiligerlee tot Kosovo (2001)

Reizen langs de frontlijn. Overlevingshandboek voor journalisten, hulpverleners en avonturiers (2002)

Onze man in Bagdad. Dagboek van een oorlogsverslaggever (2003)

Geen cent spijt. De jacht op oorlogsmisdadiger Frans van Anraat (2006)

ak-47. Oorlog is goed voor slechte mensen en 46 andere vlijmscherpe columns in het militair veteranenblad Checkpoint (2007)

Rebellen met een reden. Idealistische Nederlanders vechtend onder vreemde vlag (2009)

Het Beestmensch. De jacht op Nedernazi Klaas Carel Faber (2012)

Reisgids voor de frontlijn. Hét overlevingshandboek voor de avontuurlijke reiziger, hulpverlener, oorlogsjournalist, zakenman & pensionado met lef (2014)

Arnold Karskens

De zaak-Zorreguieta

Amsterdam – Antwerpen

Em. Querido’s Uitgeverij BV

2014

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek bijdragen van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten, de Stichting Democratie en Media en weldoeners die deelnamen aan crowdfunding via de Stichting Onderzoek Oorlogsmisdaden (op de website www.onderzoekoorlogsmisdaden.nl staan hun initialen vermeld).

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten van de foto’s in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Eerste druk, 2014; tweede druk (e-book), 2014

© 2014 Arnold Karskens

Voor overname kunt u zich wenden tot Em. Querido’s Uitgeverij bv, Singel 262, 1016ac Amsterdam.

Omslag J. Tapperwijn

ISBN 9789021457130 / nur 320

www.querido.nl

www.arnoldkarskens.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2014

##

‘Een dader is iemand die bewust op een concrete manier iets bijdraagt aan de dood, het uit de weg ruimen of het verwonden van anderen, als onderdeel van een uitroeiings- of eliminatieprogramma. Daartoe behoren de mensen die anderen doden in een persoonlijke confrontatie of op een indirecte wijze zoals door uithongering. Het zijn ook de mensen die de voorbereiding voor hun rekening nemen van de dodelijke klap, door slachtoffers aan te wijzen, bij elkaar te drijven, naar de executieplaatsen te brengen of hen tijdens een fase van het uitroeiings- of eliminatieproces te bewaken. Het zijn mensen die verder van de daad staan. Die leiders die het moord- en eliminatieprogramma bedenken, en de mensen die nauw met hen samenwerken en hen steunen.’

Uit: Daniel Jonah Goldhagen, Erger dan oorlog. Volkeren, eliminationisme en de aanhoudende schending van de menselijkheid

Alle pijn van de wereld

Soms hebben woorden de impact van een mokerslag.

Het is 25 april 1995. In een uitzending van de Argentijnse Radio Mitre vertelt een oud-marineofficier over zijn werk als beul tijdens de laatste Argentijnse dictatuur (1976-1983). Sara Ludmer de Steimberg luistert toevallig naar de radio. Haar zoon, de 22-jarige Luis Pablo, is op 10 augustus 1976 verdwenen. Sindsdien heeft ze niets meer van hem vernomen.

Ze belt in op het programma en vraagt de berouwvolle marineofficier of hij toevallig iets weet over het lot van haar kind. De officier herinnert zich de jongen als dienstplichtig militair bij zijn onderdeel. Op verdenking van contacten met de gewapende oppositie is hij gearresteerd en gemarteld. Uiteindelijk gooien ze hem verdoofd maar levend uit een vliegtuig boven zee.

Als ze na jaren van onzekerheid de details van het overlijden van haar zoon hoort, barst de moeder aan de telefoon in snikken uit. In enkele woorden schetst ze een beeld van hem. ‘Een zoon die zich met niemand liet vergelijken.’ Hoe ze na zijn verdwijning overal tevergeefs aanklopte. Nu, bij stom toeval, komt na twintig jaar een einde aan haar zoektocht. Ze hoort dat hij ergens op de bodem van een ijskoude zee ligt. Eenzaam en onbereikbaar. Als moeder heeft ze nooit afscheid kunnen nemen, haar zoon niet kunnen troosten in zijn laatste momenten. Terwijl Argentinië meeluistert, vat ze haar diepste verdriet samen. Het testament van een generatie. ‘Wat ik nu voel is alle pijn van de wereld.’

Een van de burgers die zitting hebben genomen in een regering en daarmee politiek medeverantwoordelijkheid dragen voor deze moord, is Jorge Horacio Zorreguieta Stefanini. Hij mag gerekend worden tot de tien meest invloedrijke burgerbewindslieden tijdens het militaire regime. In ieder geval een van de langst zittende, namelijk vijf van de zevenenhalf jaar durende dictatuur.

De meeste foto’s en televisiebeelden tonen ‘Coqui’, zoals zijn bijnaam luidt, als een vlotte man. Lachend, positief en toch ook gevoelig. Op zijn tijd pinkt hij een traantje weg, zoals bij de doop van zijn kleindochter Amalia, in 2004. Bovenal etaleert hij zich als selfmade man, die zich met noeste inzet en veel sociale vaardigheid heeft opgewerkt tot een respectabel mens. Hij is een graag geziene gast op recepties en feestjes van de Nederlandse koninklijke familie.

Dat is één zijde van de januskop.

Dezelfde Zorreguieta maakt als onderstaatssecretaris en later staatssecretaris van het Departement van Landbouw en Veeteelt deel uit van een uiterst repressief regime dat verantwoordelijk is voor vervolging, verdwijning, marteling, angst, vernedering en de dood van tienduizenden mensen.

In 2012, 2013 en 2014 reisde ik rond in Argentinië op zoek naar verklaringen van nabestaanden en ooggetuigenverslagen van collega’s van verdwenen personen werkzaam voor zijn Departement. Ook wilde ik weten of Jorge Zorreguieta een schakel vormde in de ‘chain of command’, de hiërarchie zonder welke de systematische schending van mensenrechten onmogelijk plaats kon vinden. Mijn ervaringen plaats ik in een bredere context door bronnenonderzoek in archieven. Zo kan de lezer zich een eigen oordeel vormen over de medeverantwoordelijkheid van de vader van koningin Máxima bij misdrijven tegen de menselijkheid.

Dit boek behandelt de zaak-Zorreguieta vanuit het perspectief van de slachtoffers. Het kan gelezen worden als een aanvulling op de ‘biografische schets’ over de hoofdrolspeler door Zuid-Amerikacorrespondent Jan Thielen en op het standaardwerk Militair geweld, burgerlijke verantwoordelijkheid van hoogleraar Latijns-Amerikastudies Michiel Baud, die ook het manuscript van De zaak-Zorreguieta aan een kritische blik onderwierp.

Mijn navorsing mondde in 2012 uit in een smeekbede van negen Argentijnen aan het Nederlands parlement en het Nederlands Openbaar Ministerie voor onderzoek naar de betrokkenheid en medeaansprakelijkheid van Jorge Zorreguieta bij de verdwijning van een of meerdere familieleden of hun eigen mishandeling. Dit verzoek sluit aan bij de eerdere aangiftes tegen Jorge Zorreguieta neergelegd in 2001 en 2010.

De klagers nemen het Zorreguieta kwalijk dat hij nooit zijn verontschuldigingen heeft aangeboden over zijn deelname aan een regering die op brede schaal terreur heeft bedreven. Ondanks zijn kennis weigert hij helderheid te bieden in de structuur van de gedwongen verdwijningen.

Dit boek is geen aanval op leden van het koninklijk huis. Als democraat ben ik uiteraard voor een gekozen staatshoofd en tegen de constitutionele monarchie, die de leiding van het land door erving overdraagt, maar persoonlijk koester ik geen wrok tegen Jorge Zorreguieta’s dochter Máxima en zijn schoonzoon Willem-Alexander, hoewel beiden meer afstand zouden kunnen nemen van Zorreguieta’s jarenlange werkzaamheden voor een onwettig, crimineel en terroristisch regime. Ik zie het koningspaar als voorbeeldige ouders. De vertederende foto’s waarop ze met hun kinderen spelen, mogen ons echter niet doen vergeten dat duizenden ouders en grootouders in Argentinië deze blijdschap tot op de dag van vandaag is ontnomen. Nooit hebben zij de eerste woorden gehoord, de eerste stappen gezien van hun kinderen of kleinkinderen. Velen missen al decennia de warme omhelzing van hun vader, moeder, broer of zus, neefje of nichtje. En dat veroorzaakt een pijn, zoals een familielid van een vermiste Argentijn het omschreef, ‘waar geen verdoving voor bestaat’.1

Amsterdam/Brussel/Buenos Aires, september 2014

Arnold Karskens

1 Feitlowitz, A Lexicon of Terror, p. 111.

Ontvoering op Suelos

‘Voor hij naar zijn werk ging, zei Carlos: “Bid hard tot God voor mij.” ’

– Echtgenote Cristina Martínez

De waarschuwing klinkt als een diagnose: ‘Het volk, de stad, iedereen lijkt verknipt. Half Buenos Aires loopt bij de psychiater,’ vertelt een Argentijnse vriendin me op weg naar een verjaardagsfeestje. De ‘cumpleaños’ wordt gehouden in de wijk Villa General Mitre, pal naast een stadion dat vernoemd is naar de Argentijnse godenzoon Diego Maradona. Het is tien uur in de avond en pikkedonker. Uit de voetbalarena klinken oergeluiden van supporters.

Een paar straten verder stappen we een huiskamer binnen. Het plafond van bakstenen is gemetseld in korte steunbogen, als in een kelder. In een kring keuvelen voornamelijk vrouwen van middelbare leeftijd. Bijna zonder uitzondering zijn het familieleden van vermiste personen. In het wit gekleed zit María Adela Antokoletz, de dochter van een van de oprichtsters van de Moeders van het Plaza de Mayo, de eersten die openlijk protest aantekenden tegen de verdwijningen tijdens de militaire junta die op 24 maart 1976 aantrad.

Het feestvarken heet Ricardo. Net 52 jaar geworden oogt hij met zijn enorme zwarte kuif en zijn veel te ruim zittende kleren als een uit de kluiten gewassen kind. Bezeten doet hij zijn best om het iedereen naar de zin te maken; een praatje hier, een praatje daar. Witte plastic bekers schenkt hij vol met wijn. Om de haverklap loopt hij naar de keuken en keert terug met volle schalen. Het meest opvallende is dat hij motorisch vertraagd beweegt, als in slow motion. Wanneer hij een vrouw omhelst, slaat hij zijn lange armen stevig om haar heen. Zo lang dat het zowel voor de vrouw als voor de toeschouwers ongemakkelijk aanvoelt.

Volgens de vriendin met wie ik het feest bezoek, heeft Ricardo iets opgelopen. In de smerige oorlog natuurlijk. ‘Zijn vader is vermoord en zijn moeder was actief in de vakbond en is gestorven aan kanker door het roet van verbrand suikerriet.’

De gespreksonderwerpen kennen allemaal één bizar ijkpunt: de dood.

Een vrouw met een beker wijn in de hand en een bordje pinda’s op schoot vertelt over de begrafenis van haar man, een docent aan de universiteit. In de grafredes prezen studentes hem voor de financiële hulp die hij hun bood in de dagen van de junta. Waarop de vrouw zonder een spier te vertrekken opmerkt dat hij wel aan het verzoek heeft voldaan van jonge studentes, maar dat hij haar zonder weduwepensioen of geld heeft achtergelaten. ‘Als ik dat toen had geweten, had ik hem persoonlijk vermoord.’

Een ander trekt de aandacht van de genodigden door luid te praten over het laatste telefoontje dat ze heeft ontvangen van haar broer voor hij verdween. Een gast fluistert: ‘Het is lang geleden en vaak herhaald, maar ze vertelt het steeds alsof het voor de eerste keer is.’

Op het einde van de avond keert iedereen met een zwaar gemoed huiswaarts. Misschien is dat ook de bedoeling van deze therapeutische sessie. Opzichtiger dan met het tonen van lijden kunnen nabestaanden het leven niet vieren.

Dertig jaar na de val van de Argentijnse militaire junta zijn de concentratiekampen gesloopt of verbouwd tot musea. Veel beulen zijn inmiddels gestorven. Maar de sporen van de Argentijnse dictatuur staan decennia later nog altijd gegrift in het geheugen van de achterblijvers. Ook bij de vrouw van middelbare leeftijd die ik de volgende dag ontmoet en die vanwege de voorjaarskou een dikke wollen poncho draagt. Poncho’s lijken uit het Zuid-Amerikaanse straatbeeld verdwenen, maar Cristina Martínez zweert bij de traditionele overjas. Haar gedrongen gestalte, hoge jukbeenderen, koperkleurige huid en bruine ogen verraden de genen van de oorspronkelijke pre-Colombiaanse bewoners van het continent. Je kunt dergelijke kleding zien als protest. Een stilzwijgende opstand tegen de nieuwe bewoners, de Europeanen. Wie onderdrukking voelt, ziet in het kleinste gebaar een daad van verzet.

Als prelude voor deze ontmoeting, midden op straat, heeft ze een bericht gestuurd. Dat is opmerkelijk, want familieleden van vermiste personen waarschuwen dat zij liever niets loslaat over de verdwijning van haar echtgenoot. Voor een vreemdeling die als klankbord dient en die zij niets kan verwijten maakt ze blijkbaar een uitzondering. Een Argentijnse overlevende omschrijft de terughoudendheid van zijn lotgenoten als diep ingevreten onzekerheid: ‘Ze zijn “golpeado”, aangeslagen.’ Maar al pratend met achterblijvers drijft ook zelfverwijt boven. Dat ze geen hulp hebben aangeboden. Althans onvoldoende. Vriendschappen, zelfs familiebanden, worden onder druk vloeibaar.

Wanneer ze haar tas op de restauranttafel neerzet, vallen de roodgelakte nagels aan fijne vingers op. Ze heeft zich veel moeite getroost voor dit gesprek. Het zwarte haar zit perfect en haar kleren tonen smetteloos. Maar als ze haar poncho uittrekt en langzaam over de stoel hangt, blijkt dat ze uitstel zoekt voor het openrijten van nauwelijks genezen wonden. Pas bij de koffie begint ze voorzichtig met een beschrijving van haar echtgenoot Carlos. ‘Hij was niet groot maar ook niet klein van postuur, 1 meter 73, met een rustige blik in de ogen. Een intelligente persoon. Hij hield van schrijven, poëzie.’ Geboren in de hoofdstad en opgegroeid als wees leren ze elkaar kennen in een evangelistenkerk als beiden 23 jaar oud zijn. Na drie jaar slaat het noodlot toe.

‘Vrijdag 13 augustus 1976 wil ik niet onthouden omdat die dag zwaar is beladen met verdriet en pijn. Die week was een bijzondere week. Alsof we wisten dat er iets zou gebeuren.’

’s Morgens, vlak voordat hij naar zijn werk gaat, spreekt ze haar man voor het laatst, thuis in Villa Tesei. Carlos slaapt in de periode van zijn ontvoering soms bij zijn broer Ernesto Costa, uit voorzorg. Cristina: ‘Dat deed hij om mij te beschermen, zodat ze mij niets zouden doen.’ In de dagen ervoor zijn een collega en een vriend ontvoerd. Toch vertrekt hij. Mogelijk acht hij zijn rol in de politiek zo miniem dat hij geen primair doelwit vormt voor een kidnapping. Of hij is ervan overtuigd dat ze hem niet verraden. De nacht ervoor zijn gewapende mannen het huis van zijn broer binnengevallen en hebben Ernesto geslagen. Ze zitten hem dus op de hielen. Niet op de hoogte van deze gebeurtenis nemen de twee echtelieden de volgende ochtend met een kus afscheid.

Wel moet Carlos Costa een dreiging hebben gevoeld, zoals waarschijnlijk veel Argentijnse slachtoffers bij het naderen van het fatale moment; plots verdwenen vrienden, onbeantwoorde telefoontjes, een postende auto in de straat. Cristina: ‘Voor hij naar zijn werk ging, zei hij: “Pedi mucho a Dios por mi – bid hard tot God voor mij.” Daarop antwoordde ik: “Bid jij ook zodat Hij naar je zal luisteren.” Toen is hij gegaan en keerde nooit meer terug.’

Carlos Costa en Cristina Martínez

Carlos Costa is onderzoeker ‘téchnico agropecuaio’ op het Instituto Nacional de Tecnología Agropecuaria (inta), het Nationale Instituut voor Landbouwtechnologie, onderdeel van het Argentijnse Departement van Landbouw en Veeteelt.2 Ook na de militaire coup van 24 maart 1976, die een einde maakt aan de regering van Isabel Perón, gaat hij trouw naar zijn werk. Cristina: ‘Carlos zei me wel dat er een wachtpost met militairen was neergezet.’

De ordetroepen hebben hem op een lijst gezet omdat hij volgens Cristina actief binnen de vakbond werkte en opkwam voor de rechten van de mensen op het platteland. ‘Maar allemaal ongewapend.’ Plots, als een correctie op een mogelijke veronderstelling, zegt ze dat hij geen bommen heeft gelegd en niemand heeft vermoord. ‘Hij wilde “justicia social”, sociale rechtvaardigheid.’ De schaduwzijde, dat hij mogelijk deel heeft genomen aan een moordaanslag, blijft verborgen. Zij zal dat nooit zeggen. Ze heeft dan alle contacten al afgesneden. Zoals ze medenabestaanden mijdt. In haar wereld past geen verstoring. Wegdrukken van herinneringen is een precies en tijdrovend werk.

inta Castelar Suelos-kantoor

Maar daarvoor maken we samen een tocht van een uur met de trein en vervolgens vijftien minuten met een taxi naar een groen complex van honderden hectares in de gemeente Castelar; grasvelden afgewisseld met groepen bomen, proefakkers en gebouwen. Hier ligt het inta-onderzoekscentrum van Carlos Costa.

Boven de ingang van zijn instituut hangt in koeienletters het woord suelos, bodemonderzoek. Het is een gebouw van twee verdiepingen met veel glas, bakstenen muren en een glimmende rode vloer. Als ze binnenstapt, tikt ze met haar vingers op haar borst en haalt diep adem. Dit gebouw benauwt haar. ‘Er komen allerlei herinneringen boven.’

Carlos Costa

Halverwege de trap naar de eerste verdieping draait ze zich om: ‘Wacht hier even, ze weten niet dat ik kom.’

Ze loopt vooruit en zoekt een oud-collega van haar echtgenoot. Deze heet Gervasio Carboni, is 62 jaar en al 41 jaar werkzaam op de afdeling. De lange grijze man loopt door de gang naar de laatste deur.

‘De ruimte is nu een vergaderzaal,’ zegt hij, wijzend naar de inkepingen in de vloer waar ooit een wand heeft gestaan. ‘Vroeger was dit het kantoor van Carlos.’ Binnen staan tafels tegen elkaar geschoven. Een landkaart van Argentinië hangt aan de beige muur. Archiefkasten ontbreken, een zeldzaamheid in dit land waar ieder kantoor een bergplaats lijkt voor overbodig meubilair en jarenlange administratie. De leegte geeft iets statigs aan de werkkamer. Iets verstilds. De tijd ligt hier niet opgestapeld in de vorm van stoffige en vergeelde papieren. Het bureau van Carlos Costa stond in de uiterste linkerhoek pal naast het raam. Het had er nog kunnen staan.

Er zijn verslagen van die dag opgetekend. Getuige Raúl Fontanellas ziet die ochtend een groep individuen in een groene Ford Falcon het terrein op rijden. De robuuste auto van Argentijnse makelij wordt in die dagen door politie- en legereenheden gebruikt bij hun heimelijke operaties. ‘Ze zeiden dat ze producenten waren. Ze spraken met de coördinator, samen met hem gingen ze naar het kantoor van meneer Costa en met geweld namen ze hem mee.’3

Collega Gervasio Carboni werkt die bewuste morgen in het lokaal ernaast wanneer hij rond tien uur op weg naar het toilet in de gang twee mannen ontmoet. Ze dragen burgerkleren met opvallend ruim zittende jassen waaronder hij korte wapens zoals een pistoolmitrailleur vermoedt. Het is bijna vijf maanden na de coup en er wordt jacht gemaakt op tegenstanders van de nieuw aangetreden regering. Een van het tweetal toont een foto van Carlos Costa. ‘Hij vroeg me of ik wist waar ze deze man konden vinden.’ Beweren dat hij er niet is, heeft geen zin. Voor het eerste uur van de werkdag moeten alle afdelingen een lijst aan de militaire wachtpost overhandigen met de vermelding wie aanwezig is en wie niet.

Carboni verwijst het duo naar het kantoor van de coördinator van Suelos. ‘Toen ik terugkwam van het toilet zag ik Carlos ingeklemd tussen de twee gewapende mannen zijn kantoor uit komen. Zijn hoofd gebogen. Hij liep langs mij, keek even op en zei: “Chau Gervasio.” ’

Had Carlos Costa kunnen ontsnappen? Niet door de gang. Het kantoor ligt op tientallen meters van de enige trap naar de benedenverdieping. Door het raam? Aan de buitenkant is voor de ruiten een metalen zonwering geplaatst. Trap je die kapot, dan wacht nog altijd een sprong van zes meter en beland je op de harde grijze straattegels van de onderliggende parkeerplaats. En dan? Waarschijnlijk wachten op dat moment buiten het gebouw militairen. Zo niet, verderop achter de bomen staat de permanente post. Een schot en iedereen is gealarmeerd. Trouwens, bij arrestaties is in bijna alle gevallen een handvol militairen betrokken. Altijd leeft de angst dat de arrestant een wapen trekt.

Cristina wil een plaquette hangen op de plek waar hij is weggevoerd, ‘als een herinnering’. Veel meer zegt ze tijdens het hele bezoek aan de ruimte niet.

Dat Carlos Costa vanachter zijn bureau wordt meegenomen is uitzonderlijk. Slechts 7 procent van de mensen die geregistreerd staan als ‘desaparecido’ (verdwenen) in Argentinië tijdens de jaren van de dictatuur wordt vanaf de werkplek meegenomen door mannen gehuld in kakiuniform of in leren jasjes die zich de ‘fuerzas conjuntas’ noemen, de gezamenlijke krachten. In de praktijk maken zij deel uit van een van de drie Argentijnse legeronderdelen, landmacht, marine en luchtmacht, al dan niet in combinatie met politieagenten van een lokaal commissariaat. Dat laatste ter voorkoming van verwarring als burgers alarm slaan bij het zien van gewapende lieden op straat. Bijna tweederde wordt van huis gehaald, met name ’s nachts. Een kwart wordt ontvoerd op de openbare weg.4

De dag van Carlos Costa’s verdwijning is het fris in de provincie Buenos Aires. Zo rond de tien graden Celsius. Het heeft licht geregend. Cristina wacht ’s avonds tevergeefs op zijn terugkomst of een bericht. Het is geen temperatuur om lang buiten te hangen. Evenmin de politieke atmosfeer voor een drankje met vrienden. Verontrust belt ze de volgende ochtend naar een vriendin, die op haar beurt naar Carlos’ werkplek op inta Castelar belt. ‘Een collega van hem stelde voor dat we elkaar zouden ontmoeten in een café omdat zij niet vrijuit kon praten. Zij vertelde wat er was gebeurd en waarschuwde dat de telefoons op het inta-kantoor werden afgeluisterd. Ik mocht haar later ook niet contacteren.’

Op de vraag of iemand haar na de ontvoering heeft gebeld, antwoordt ze: ‘Nee, niks, niks, niks. Geen vraag van: “Waar is hij? Heb je nieuws?” Tien jaar lang niemand, ook zijn kameraden niet. Als iemand is verdwenen, is hij opgelost in N.N.’

Die initialen staan voor een strafklasse van de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog met als doel het laten verdwijnen van de gevangene in ‘Nacht und Nebel’. Dat is voor de nabestaanden emotioneel zwaarder dan een normale doodstraf. Familieleden blijven achter in de immer knagende onzekerheid over het lot: is hij of zij dood? Of levend? En vooral wáár? De gedwongen verdwijningen in de dagen van de Argentijnse junta zijn op dit principe van ‘Noche y Niebla’ gestoeld. Tijdens zijn bewind spreekt juntaleider Jorge Videla zelden over het lot van de vermisten. Publiekelijk geconfronteerd op een persconferentie bezigt hij cryptisch taalgebruik: ‘Een vermiste als zodanig is een onbekende. Blijft hij vermist dan krijgt hij behandeling X. En als met zekerheid wordt vastgesteld dat hij is overleden krijgt hij behandeling Z. Maar zolang hij vermist is, kun je hem geen speciale behandeling geven. Hij is vermist. Hij heeft geen identiteit. Hij is er niet, niet dood noch levend. Hij is verdwenen. Geconfronteerd met dit feit kunnen we niets doen.’5

Zelf vraagt Cristina de leidinggevenden van het inta of het Landbouwdepartement niet om informatie over haar man. ‘Ik was bang. Ik stond er alleen voor. Het was een zware tijd. Er waren tal van geruchten die je hoorde van vrienden. Dat mensen die zochten ook verdwenen.’ Wel loopt ze officiële instanties af en doet navraag of hij opgesloten zit in een politiecel, een kazerne of gevangenis. Of zijn lichaam is gevonden op een vuilnisbelt of in een mortuarium ligt. Of hij ergens een bericht heeft achtergelaten. ‘Elke maand ging ik vragen bij het ministerie van Binnenlandse Zaken. En telkens zeiden ambtenaren hetzelfde: dat ze het niet wisten en niet konden helpen. Ook mensenrechtenorganisaties boden geen soelaas. Steeds keerde ik misselijk terug in een leeg huis. Het is zwaar iemand te zoeken die je niet kunt vinden.’

Carlos Costa wordt vervoerd naar het politiecommissariaat van zijn woonplaats Villa Tesei, naast Castelar, en daarop overgebracht naar een centro clandestino de detención, afgekort ccd, een geheim interneringscentrum waarvan Argentinië er tijdens de zevenenhalf jaar durende dictatuur 341 telt. Veelal maken de clandestiene centra een afgeschermd deel uit van kazernes of politiebureaus. Maar ook woonhuizen, scholen of verlaten fabrieken en winkels zijn in gebruik. Ze dragen schuilnamen als ‘Parel’ of ‘Sheraton’. Van buitenaf verraadt geen enkel uiterlijk kenmerk de functie, niet alleen vanwege het heimelijk karakter – er bestaat namelijk geen enkele juridische basis als een arrestatiebevel voor de gevangenneming – maar ook uit angst voor een bevrijdingsactie van de gewapende oppositie. De namen van de gevangenen worden geheimgehouden voor officiële instanties als gemeenteadministraties, rechtbanken, politiebureaus en ministeries, wat naspeuring door familieleden bemoeilijkt.

Sommige van de clandestiene centra zijn kort in gebruik, andere voor langere tijd. Costa wordt vervoerd naar Cuatrerismo-Brigada Güemes, een politiepost waar ook de hondenbrigade van Buenos Aires is gehuisvest. Een dubbele bladstalen deur vormt de ingang. Links liggen de drie martelkamers, rechts de kantoren van de inlichtingendienst en een fotografisch laboratorium. Van iedere binnengekomen gevangene wordt een foto gemaakt en een dossier opgesteld. Hier hoort hij ook zijn nummer. Alleen daar mag hij op reageren, want niemand in het gebouw wordt met zijn echte naam aangesproken. De beulen en hun assistenten gebruiken ook allemaal een alias. Naast gewone grote cellen waarin plaats is voor tien personen, herbergt de illegale gevangenis ‘tubos’, eenpersoonscellen, 90 centimeter breed en 180 centimeter lang en vaak zo laag dat een gevangene er alleen in kan liggen.

Dit ondervragingscentrum kent een lange geschiedenis, die begint in 1974 wanneer leden van de extreemrechtse paramilitaire groep Alianza Anticomunista Argentina, afgekort Triple A, het gebouw gebruiken als een provisorisch detentiecentrum waar gekidnapte tegenstanders kort verblijven voor hun terechtstelling. Na de staatsgreep in maart 1976 komt het officieel onder controle van het Eerste Legerkorps (Primer Cuerpo de Ejército). Deze militaire eenheid draagt de verantwoordelijkheid voor de provincies Buenos Aires en het aangrenzende La Pampa.

De illegale gevangenis, aangeduid met ‘ProtoBanco’ en later ‘Banco’, maakt tijdens de dictatuur enkele jaren deel uit van een circuit van grote detentie-, martel- en uitroeiingscentra in Buenos Aires, zoals Olimpio in de westelijke wijk Vélez Sársfield en Club Atlético in de oostelijke wijk Microcentro.

Wellicht heeft Carlos zich een idee kunnen vormen over de locatie van zijn onvrijwillige verblijfplaats. Er was geblaf van politiehonden en het geraas van twee elkaar kruisende autosnelwegen, die van Camino de Cintura met Autopista Ricchieri. Voeg hierbij het geluid van dalende en stijgende vliegtuigen en passerende treinen en het is aannemelijk dat Carlos geweten heeft dat hij zich in het zuidelijk deel van de hoofdstad bevond, in de buurt van het internationale vliegveld Ezeiza.

Zelf heeft Cristina de clandestiene gevangenis waar haar echtgenoot gevangenzat nooit bezocht. Alleen durft ze er niet heen. Ze stelt me voor samen te reizen.

De stadsbus doet er meer dan een uur over. Op de plaats van bestemming scheurt verkeer over de asfaltwegen. Op een middenstuk, waar we alleen kunnen komen door het oversteken van een drukke weg, staat een roestbruin monument. Het plakkaat, dat verklaart dat het een plek ter herdenking van verdwenen gevangenen betreft, is ontvreemd. Even verderop ontwijkt een politieagent de vraag of hier een clandestiene gevangenis heeft gestaan. Quasiverontschuldigend spreidt hij zijn armen, maar je kunt het ook opnemen als gebaar van desinteresse: ‘Men zegt het.’