Ander werk van Patrick Modiano in vertaling:

De plaats van de ster (roman, 1973)

De ringboulevards (roman, 1974)

Villa Triste (roman, 1976)

De straat van de donkere winkels (roman, 1980)

Memory Lane (roman, 1983)

Aardige jongens (roman, 1984)

Verloren wijk (roman, 1987)

Zondagen in augustus (roman, 1988)

Verdaagd verdriet (roman, 1990)

Trouwboekje (roman, 1992)

Het circus komt voorbij (roman, 1994)

Hondelente (roman, 1995)

Dora Bruder (roman, 1998)

Onbekende vrouwen (novellen, 2000)

Kleine Bijou (roman, 2002)

Nachtelijk ongeval (roman, 2004)

Een stamboek (roman, 2005)

In het café van de verloren jeugd (roman, 2008)

De horizon (roman, 2011)

Het gras van de nacht (roman, 2013)

Patrick Modiano

Uit verre vergetelheid

Vertaald door Edu Borger

Amsterdam – Antwerpen

Em. Querido’s Uitgeverij BV

2014

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren.

Eerste druk, 1998; tweede en derde (e-book) druk, 2014

Oorspronkelijke titel Du plus loin de l’oubli

Oorspronkelijke uitgever Éditions Gallimard, Parijs

Copyright © 1996 Patrick Modiano, Éditions Gallimard

Copyright Nederlandse vertaling © 1998 Edu Borger / Querido

Omslagontwerp Brigitte Slangen

Omslagfoto Elisabeth Perotin

isbn9789021458243 / nur302

www.querido.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2014.

Voor Peter Handke

‘Uit verre vergetelheid’

Stefan George

##

Zij was van gemiddelde lengte en hij, Gérard Van Bever, iets kleiner. Op de avond van onze eerste ontmoeting, in die winter van dertig jaar geleden, was ik met hen meegelopen naar een hotel op de quai de la Tournelle en in hun kamer beland. Twee bedden, een bij de deur en het andere onder het raam. Dat laatste keek niet op de kade uit en ik geloof dat het een schuin dakraam was.

Ik had geen enkele wanorde in de kamer bespeurd. De bedden waren opgemaakt. Geen koffers. Geen kleren. Alleen maar een forse wekker op een van de nachtkastjes. En ondanks die wekker leek het wel of ze hier clandestien woonden en vermeden sporen van hun aanwezigheid achter te laten. We waren die eerste avond trouwens maar heel even in de kamer gebleven, net lang genoeg om er de kunstboeken neer te leggen die ik al een tijd met me meegesjouwd had en die ik niet in een boekhandel op de place Saint-Michel had weten te verkopen.

En het was juist op de place Saint-Michel dat ze me aan het eind van de middag hadden aangesproken, te midden van de stroom mensen die het metrostation binnendromden en degenen die in omgekeerde richting de boulevard opliepen. Ze hadden me gevraagd waar ze in de buurt een postkantoor konden vinden. Ik was bang dat mijn uitleg te vaag zou zijn want ik heb nooit iemand duidelijk kunnen maken wat de kortste weg is van het ene naar het andere punt. Dus bracht ik hen maar liever zelf naar het postkantoor bij het Odéon. Onderweg hield zij halt bij een café annex tabakswinkeltje en kocht er drie postzegels. Ze plakte ze op de envelop zodat ik de tijd had om te zien dat er ‘Mallorca’ op stond.

Ze liet de brief in een van de brievenbussen glijden zonder te controleren of het wel degene was waarop ‘Buitenland – Luchtpost’ stond. We maakten rechtsomkeert in de richting van de place Saint-Michel en de kaden. Ze maakte zich zorgen toen ze me de boeken zag dragen omdat ‘ze zeker wel zwaar waren’. Vervolgens zei ze kortaf tegen Gérard Van Bever: ‘Je zou hem een handje kunnen helpen.’

Hij glimlachte naar me en nam een van de boeken – het grootste – onder zijn arm.

In hun kamer aan de quai de la Tournelle had ik de boeken voor het nachtkastje op de grond gelegd, het kastje waarop de wekker stond. Ik hoorde hem niet tikken. De wijzers gaven drie uur aan. Een vlek op het kussen. Toen ik mij vooroverboog om de boeken neer te leggen had ik een ethergeur geroken die rond dat kussen en het bed hing. Haar arm raakte mij even en ze stak de lamp op het nachtkastje aan.

We hadden ’s avonds gegeten in een café aan de kade, naast het hotel. We hadden alleen het hoofdgerecht van het menu besteld. Van Bever had de rekening betaald. Ik had die avond geen geld en Van Bever meende dat hij vijf franc tekortkwam. Hij had de zakken van zijn jas en colbertje doorzocht en dat bedrag tenslotte in kleingeld bijeengebracht. Ze liet hem zijn gang gaan en staarde onder het roken van een sigaret verstrooid naar hem. Ze had ons haar eten gegeven om samen te delen en had alleen een paar hapjes van het bord van Van Bever genomen. Ze wendde zich tot mij en zei met haar enigszins hese stem: ‘De volgende keer gaan we naar een echt restaurant...’

Later bleven we met zijn tweeën voor de deur van het hotel staan terwijl Van Bever mijn boeken uit de kamer ging halen. Ik verbrak de stilte door haar te vragen of ze hier al lang logeerde, en of ze uit de provincie of uit het buitenland kwamen. Nee, ze waren afkomstig uit de omgeving van Parijs. Ze logeerden hier al twee maanden. Dat was alles wat ze me die avond vertelde. En haar voornaam: Jacqueline.

Van Bever was weer bij ons gekomen en had me mijn boeken teruggegeven. Hij wilde weten of ik de volgende dag nog zou proberen ze te verkopen en of dat soort handel lucratief was. Ze zeiden dat we elkaar nog eens konden ontmoeten. Het was moeilijk op een precies tijdstip met me af te spreken, maar ze zaten dikwijls in een café op de hoek van de rue Dante.

Nu en dan keer ik er in mijn dromen terug. Onlangs werd ik ’s nachts, lopend door de rue Dante, door een ondergaande februarizon verblind. De straat was in al die tijd niet veranderd.

Ik bleef voor de ruit langs het caféterras staan en keek naar de bar, de flipperkast en de paar tafeltjes die waren neergezet alsof ze aan de rand van een dansvloer stonden.

Toen ik halverwege de straat was gekomen wierp het grote gebouw aan de overkant, op de boulevard Saint-Germain, er zijn schaduw op. Maar achter me lag het trottoir nog in de zon.

Toen ik wakker werd zag ik de periode uit mijn leven waarin ik Jacqueline had leren kennen voor me in datzelfde contrast van schaduw en licht. Grauwe, winterse straten, maar ook zonlicht dat door de spleten in de luiken filtert.

##

Gérard van Bever droeg een overjas van visgraatstof die hem te groot was. Ik zie hem weer bij de flipperkast in het café in de rue Dante staan. Maar Jacqueline speelt. Terwijl de flipperkast voortdurend ratelende geluiden laat horen en lichtsignalen geeft, bewegen haar armen en bovenlichaam nauwelijks. Van Bevers jas was wijd en hing tot over zijn knieën. Hij stond kaarsrecht, de kraag naar beneden geslagen, en de handen in zijn zakken. Jacqueline droeg een grijze coltrui met kabelmotief en een jasje van kastanjebruin, soepel leer.

De eerste keer dat ik hen terugzag in de rue Dante draaide Jacqueline zich naar mij toe, glimlachte naar me en ging door met flipperen. Ik ging aan een tafeltje zitten. Haar armen en haar bovenlichaam maakten, tegenover dat massieve apparaat waarvan de schokken haar onverhoeds achterover konden werpen, een tengere indruk. Ze deed haar best om overeind te blijven, als iemand die de kans loopt overboord te vallen. Ze kwam bij me aan mijn tafeltje zitten en Van Bever stelde zich op voor de flipperkast. In het begin was ik verbaasd dat ze dat spel zo lang speelden. Dikwijls was ik het die er een eind aan maakte, anders zou het eindeloos zijn doorgegaan.

’s Middags zat er bijna niemand in dat café, maar vanaf zes uur verdrongen de bezoekers zich rond de bar en de paar tafeltjes in de zaal. Te midden van het geroezemoes, het geratel van de flipperkast en die opeengepakte mensen ontwaarde ik Van Bever en Jacqueline niet meteen. Eerst kreeg ik Van Bevers visgraatjas in het oog en vervolgens Jacqueline. Ik was herhaalde malen gekomen zonder hen aan te treffen en ik had elke keer een tijd lang aan een tafeltje zitten wachten. Ik meende dat ik nooit meer de kans zou krijgen ze te ontmoeten en dat ze in de menigte en het lawaai waren verdwenen. En op een dag, aan het begin van de middag, waren ze er, achter in de cafézaal, naast elkaar voor de flipperkast.

Andere details uit die periode van mijn leven herinner ik me nauwelijks. Ik ben de gezichten van mijn ouders bijna vergeten. Ik had nog een tijdje in hun flat gewoond en daarna mijn studie opgegeven, en ik kwam aan geld door oude boeken te verkopen.

Kort nadat ik Jacqueline en Van Bever had leren kennen logeerde ik een tijdje in een hotel bij hen in de buurt, het Hotel de Lima. Ik had mezelf een jaar ouder gemaakt door de geboortedatum die in mijn paspoort stond zo te veranderen dat ik meerderjarig was.

In de week voor ik mijn intrek nam in Hotel de Lima hadden ze mij, omdat ik niet wist waar ik moest slapen, de sleutel van hun kamer gegeven en waren naar een van die casino’s in de provincie vertrokken waar ze vaak heen gingen.

Vóór onze ontmoeting waren ze begonnen met het casino in Enghien en nog een paar casino’s in kleine Normandische badplaatsen. Daarna hadden ze zich op Dieppe, Forges-les-Eaux en Bagnoles-de-l’Orne geconcentreerd. Ze vertrokken op zaterdag en kwamen op maandag terug met het bedrag dat ze hadden gewonnen, nooit meer dan duizend franc. Van Bever had een spelsysteem ‘rond de neutrale vijf’ – zoals hij zei – bedacht, maar het kon alleen wat opleveren als je bescheiden bedragen inzette.

Ik ben nooit met hen mee geweest naar die gelegenheden. Ik wachtte tot maandag op hen zonder de buurt te verlaten. En vervolgens, na verloop van enige tijd, ging Van Bever naar ‘Forges’ – zoals hij het uitdrukte – want dat was minder ver weg dan Bagnoles-de-l’Orne, en bleef Jacqueline in Parijs.

Tijdens de nachten die ik alleen in hun kamer doorbracht hing er altijd die geur van ether. De blauwe flacon stond op het wastafelrekje. In de kast zaten kleren: een colbertje, een broek, een beha en zo’n grijze pullover met rolkraag die Jacqueline droeg.

Ik sliep die nachten slecht. Ik werd wakker en wist niet waar ik was. Ik had tijd nodig om de kamer te herkennen. Als iemand me iets over Van Bever en Jacqueline had gevraagd, zou ik volstrekt niet geweten hebben wat ik had moeten antwoorden en hoe ik mijn aanwezigheid had moeten rechtvaardigen. Zouden ze terugkomen? Ik begon eraan te twijfelen. Het kon de man die zich bij de ingang van het hotel achter een donkere, houten balie ophield weinig schelen dat ik naar de kamer ging en de sleutel bij me hield. Hij groette me met een hoofdknik.

De laatste nacht was ik om vijf uur wakker geworden en kon niet meer in slaap komen. Ik lag ongetwijfeld in Jacquelines bed, en de wekker tikte zo hard dat ik hem in de kast had willen zetten of onder een kussen verstoppen. Maar ik was bang voor de stilte. Toen ben ik opgestaan en heb het hotel verlaten. Ik liep over de kade tot bij de hekken van de Jardin des Plantes en ging vervolgens het enige café binnen dat al open was, tegenover het Gare d’Austerlitz.

De week daarvoor waren ze vertrokken om in het casino van Dieppe te gaan spelen, en ze waren heel vroeg in de ochtend teruggekomen. Vandaag zou het ook zo gaan. Nog één, twee uur wachten... De mensen uit de voorsteden kwamen in steeds grotere getale uit het Gare d’Austerlitz, dronken een kopje koffie aan de bar en dromden het metrostation in. Het was nog donker. Ik liep weer langs de hekken van de Jardin des Plantes en vervolgens langs die van de vroegere Halle aux Vins.

Vanuit de verte kreeg ik hun gestalten in het oog. De visgraatjas van Van Bever vormde een lichte vlek in het donker. Ze zaten met zijn tweeën op een bank aan de overkant van de straat, tegenover de gesloten stalletjes van de boekverkopers. Ze waren net uit Dieppe aangekomen. Ze hadden aan de kamerdeur geklopt, maar niemand reageerde. En ik had zo-even bij het weggaan de sleutel in mijn zak gehouden.

Mijn raam in Hotel de Lima keek uit op de boulevard Saint-Germain en het hogere gedeelte van de rue des Bernardins. Wanneer ik languit op het bed lag zag ik hoe zich in de omlijsting van dat raam de klokkentoren aftekende van een kerk waarvan ik de naam vergeten ben. En ’s nachts, wanneer het verkeerslawaai weggestorven was, sloeg de klok de uren. Jacqueline en Van Bever brachten me vaak thuis. We waren dan in een Chinees restaurant wezen eten. Of we waren naar een filmvoorstelling geweest.

Op die avonden onderscheidde niets ons van de studenten die we op de boulevard Saint-Michel tegenkwamen. Van Bevers een beetje versleten jas en Jacquelines leren jasje versmolten met het droefgeestige decor van het quartier Latin. En ik droeg een oude regenjas waarvan het beige vuil was geworden en had boeken bij me. Nee, ik weet echt niet wat de aandacht op ons had kunnen vestigen.

Ik had op het formuliertje van Hotel de Lima geschreven dat ik ‘student in de hogere letteren’ was, maar dat was louter een formaliteit, want de man bij de receptie had me nooit om enige informatie gevraagd. Voor hem was het voldoende dat ik iedere week de kamer betaalde. Toen ik een keer met een tas vol boeken de straat op ging om te proberen ze te verkopen aan een boekhandelaar die ik kende, zei hij tegen me: ‘En, gaat het goed met de studie?’

Eerst meende ik een zekere ironie in zijn stem te bespeuren. Maar hij was volkomen serieus.

In Hotel de la Tournelle heerste dezelfde rust als in Hotel de Lima. Van Bever en Jacqueline waren er de enige gasten. Ze hadden me verteld dat het hotel binnenkort zou sluiten en tot een appartementencomplex verbouwd zou worden. Je hoorde overdag trouwens gehamer in de aangrenzende kamers.

Hadden ze een formuliertje ingevuld en wat was hun beroep? Van Bever antwoordde me dat er in zijn papieren de vermelding ‘colporteur’ stond, maar ik wist niet of hij een grapje maakte. Jacqueline haalde haar schouders op. Zij was zonder beroep. Colporteur: al met al had ik ook aanspraak op die kwalificatie kunnen maken, want ik bracht mijn tijd door met het transporteren van boeken van de ene naar de andere boekhandel.

Het was koud. De gesmolten sneeuw op het trottoir en op de kaden, de zwarte en grijze tinten van de winter komen in mijn herinnering boven. En Jacqueline ging altijd naar buiten in haar leren jasje dat te dun was voor de tijd van het jaar.

##

De eerste keer dat Van Bever alleen naar Forges-les-Eaux vertrok en Jacqueline in Parijs bleef, was op precies zo’n winterdag. We staken de Seine over om Van Bever naar metrostation Pont-Marie te brengen, want hij zou in het Gare Saint-Lazare de trein nemen. Hij zei tegen ons dat hij misschien ook naar het casino in Dieppe zou gaan en dat hij meer geld dan anders wilde winnen. Zijn visgraatjas verdween in de ingang van de metro en wij, Jacqueline en ik, bleven met zijn tweeën achter.

Ik had haar altijd in gezelschap van Van Bever meegemaakt, zonder dat de gelegenheid zich voordeed echt met haar te praten. Het kwam trouwens ook wel eens voor dat ze de hele avond geen woord zei. En soms verzocht ze Van Bever kortaf sigaretten voor haar te gaan halen, alsof ze van hem af wilde. En van mij ook. Maar langzamerhand was ik aan haar zwijgzaamheid en haar bitsheid gewend geraakt.

Toen Van Bever die dag de traptreden van de metro-ingang afliep dacht ik dat ze er spijt van had dat ze niet zoals anders met hem meegegaan was. We liepen over de quai de l’Hôtel-de-Ville in plaats van terug te keren naar de linkeroever. Ze zei niets. Ik verwachtte dat ze abrupt afscheid van me zou nemen. Maar nee. Ze bleef naast me lopen.

Er hing mist boven de Seine en de kaden. Jacqueline moest het ijskoud hebben in dat te dunne leren jasje. We liepen langs het square de l’Archevêché aan het eind van het Île de la Cité, toen ze een hoestaanval kreeg. Tenslotte kwam ze weer op adem. Ik zei tegen haar dat ze iets warms moest drinken en we gingen het café in de rue Dante binnen.

Daar heerste het gebruikelijke geroezemoes van de namiddag. Er stonden twee figuren bij de flipperkast, maar Jacqueline had geen zin om te spelen. Ik bestelde een grog voor haar, die ze met een grimas opdronk, alsof ze vergif slikte. Ik zei tegen haar: ‘U zou niet in dat jasje naar buiten moeten gaan.’ Sinds we elkaar kenden lukte het me niet je en jij tegen haar te zeggen, want ze hield me op een bepaalde manier op een afstand.

We zaten aan een tafeltje achterin, vlak bij de flipperkast. Ze boog zich naar me toe en zei tegen me dat ze niet met Van Bever was meegegaan omdat ze zich niet helemaal goed voelde. Ze praatte vrij zachtjes en ik bracht mijn gezicht dichter bij het hare. Onze voorhoofden raakten elkaar bijna. Ze vertrouwde me iets toe: wanneer de winter eenmaal voorbij zou zijn, hoopte ze Parijs te verlaten. En waar zou zij dan heen gaan?

‘Naar Mallorca...’

Ik herinnerde me de brief met de envelop ‘Mallorca’ die ze de dag van onze eerste ontmoeting op de bus had gedaan.

‘Maar het zou beter zijn als we morgen konden vertrekken...’

Ze was plotseling doodsbleek geworden. Een van de mensen naast ons had, alsof hij ons niet zag, zijn elleboog op de rand van ons tafeltje gelegd en zette zijn gesprek met degene tegenover hem voort. Jacqueline was in de hoek van het bankje weggekropen. Het geratel van de flipperkast benauwde me.

Ik droomde er ook van weg te gaan wanneer de sneeuw op de trottoirs was gesmolten en ik in mijn oude mocassins liep.

‘Waarom pas aan het eind van de winter?’ vroeg ik haar.

Ze glimlachte naar me.

‘Eerst zouden we wat geld achter de hand moeten hebben.’

Ze stak een sigaret op. Ze hoestte. Ze rookte te veel. En altijd dezelfde sigaretten met die enigszins weeë geur van lichte Franse tabak.

‘Met het verkopen van die boeken van u zullen we niet veel geld sparen.’

Ik was blij dat ze ‘wij’ had gezegd, alsof we, zij en ik, voortaan voor altijd met elkaar verbonden waren.

‘Gérard komt vast en zeker met veel geld uit Forges-les-Eaux en Dieppe terug,’ zei ik tegen haar.

Ze haalde haar schouders op.

‘We spelen zijn systeem al een halfjaar, maar het levert ons niet veel op.’

Dat spelsysteem van ‘rond de neutrale vijf’ scheen haar niet te overtuigen.

‘Kent u Gérard al lang?’

‘Ja... We hebben elkaar in Athis-Mons, in de buurt van Parijs, leren kennen.’

Ze keek me zonder iets te zeggen recht in de ogen. Ze wilde me zeker duidelijk maken dat er over dat onderwerp verder niets te zeggen viel.

‘Dus u komt uit Athis-Mons?’

‘Ja.’

Ik kon me de naam van die voorstad, vlak bij Ablon, waar een van mijn vrienden woonde, goed herinneren. Hij leende de auto van zijn ouders en nam me ’s avonds mee naar Orly. Daar gingen we naar de bioscoop en naar een van de bars van het vliegveld. We bleven tot heel laat naar de aankondigingen van de aankomst van vliegtuigen en van hun vertrek naar hun verre bestemmingen luisteren en we dwaalden rond in de grote hal. Wanneer hij me naar Parijs terugbracht namen we niet de autoweg, maar maakten we een omweg via Villeneuve-le-Roi, Athis-Mons en andere voorstadjes in het zuiden. In die tijd had ik Jacqueline tegen kunnen komen.

‘Heeft u veel gereisd?’

Het was zo’n vraag waarmee je een alledaags gesprek weer op gang brengt, en ik had hem op een quasi-onverschillige manier gesteld.

‘Niet echt gereisd,’ zei ze. ‘Maar nu, als het ons lukt een beetje geld bij elkaar te krijgen...’

Ze praatte nog zachter, alsof ze me een geheim wilde toevertrouwen. En door al dat lawaai om ons heen was het moeilijk haar te verstaan. Ik boog me naar haar toe en weer raakten onze voorhoofden elkaar bijna.

‘Gérard en ik hebben een Amerikaan leren kennen die romans schrijft... Hij woont op Mallorca... Hij gaat daar een huis voor ons zoeken... Het is een vent die we in de Engelse boekwinkel aan de kade ontmoet hebben.’

Ik kwam er vaak. Die boekwinkel bestond uit een doolhof van kleine vertrekjes, waarvan de wanden achter boeken schuilgingen en waarin je je kon afzonderen. De klanten kwamen van ver en bleven er een tijdje hangen. Hij bleef tot heel laat open. Ik had er een paar romans uit de Tauchnitz-reeks gekocht die ik had geprobeerd door te verkopen. Boekenrekken in de open lucht met stoelen en zelfs een bankstel. Het leek wel een caféterras. Je kon vanaf die plek de Notre-Dame zien. En toch waande je je, zodra je over de drempel was gestapt, in Amsterdam of San Francisco.

Dus de brief die ze bij het Odéon op de bus had gedaan was aan die ‘Amerikaan die romans schreef’ gericht... Hoe heette hij? Misschien had ik wel een boek van hem gelezen...

‘William Mc Givern...’

Nee, ik kende die Mc Givern niet. Ze stak weer een sigaret op. Ze hoestte. Ze was nog steeds even bleek.

‘Ik heb zeker de griep te pakken,’ zei ze.

‘U zou nog een grog moeten nemen.’

‘Nee, dank u.’

Ze zag er plotseling ongerust uit.

‘Ik hoop dat het Gérard zal lukken...’

‘Ik ook...’

‘Ik maak me altijd zorgen wanneer Gérard er niet is...’

Ze had dat ‘Gérard’ op een heel tedere manier uitgesproken, waarbij ze de lettergrepen lang aanhield. Natuurlijk deed ze wel eens bits tegen hem, maar op straat nam ze hem bij de arm of vlijde haar hoofd tegen zijn schouder wanneer we aan een van de tafeltjes van Café Dante zaten. Toen ik ’s middags een keer aan de deur van hun kamer had geklopt, had ze tegen me gezegd dat ik binnen kon komen, en lagen ze met zijn tweeën languit op een van de smalle bedden, het bed dat bij het raam stond.

‘Ik kan niet zonder Gérard...’

Die zin was haar ontvallen alsof ze in zichzelf praatte en mijn aanwezigheid was vergeten. Ik was plotseling te veel. Het was misschien beter haar alleen te laten. En op het moment dat ik naar een excuus zocht om afscheid van haar te nemen richtte ze haar blik op me, aanvankelijk een afwezige blik. En ten slotte zag ze me.

Ik was degene die de stilte verbrak: ‘Hoe gaat het nu met de griep?’

‘Ik zou ergens aspirine moeten kopen. Weet u een apotheek in de buurt?’

Alles bij elkaar bestond mijn rol er tot dusver uit hun de dichtstbijzijnde postkantoren en apotheken te wijzen.

Er was er een vlak bij mijn hotel, op de boulevard Saint-Germain. Ze kocht niet alleen aspirines, maar ook een flesje ether. We liepen nog even samen verder, tot de hoek van de rue des Bernardins. Ze bleef voor de ingang van mijn hotel staan.

‘Als u wilt kunnen we vanavond samen eten.’

Ze drukte me de hand. Ze glimlachte naar me. Ik moest me inhouden om haar niet te vragen of ik bij haar mocht blijven.

‘Kom me maar om zeven uur ophalen,’ zei ze tegen me.

Ze verdween om de hoek van de straat. Ik kon niet nalaten te kijken hoe ze in haar leren jasje dat nauwelijks geschikt was voor de winter in de richting van de kade liep. Ze had haar handen in haar zakken gestoken.

Ik ben de hele middag in mijn kamer gebleven. De verwarming werkte niet meer en ik was zonder mijn jas uit te trekken op het bed gaan liggen. Nu en dan viel ik half in slaap of ik staarde naar een punt op het plafond, terwijl ik aan Jacqueline en Van Bever dacht.

Was ze naar haar hotel teruggegaan? Of had ze ergens in Parijs een afspraak? Ik herinnerde me een avond waarop ze ons, Van Bever en mij, alleen had gelaten. We waren met zijn tweeën naar de laatste voorstelling van een film gegaan en Van Bever maakte een zorgelijke indruk op me. Hij had me naar de bioscoop meegesleept, simpelweg om de tijd sneller door te komen. Rond één uur ’s nachts hadden we Jacqueline weer ontmoet, in een café in de rue Cujas. Ze had ons niet verteld hoe ze haar avond had doorgebracht. Van Bever had haar trouwens niets gevraagd, alsof mijn aanwezigheid hem verhinderde helemaal vrijuit te praten. Die nacht was ik te veel. Ze hadden me naar Hotel de Lima teruggebracht. Ze deden er het zwijgen toe. Het was een vrijdag, de dag voordat ze zoals gebruikelijk naar Dieppe of Forges-les-Eaux vertrokken. Ik had hun gevraagd hoe laat ze de trein zouden nemen.

‘Morgen blijven we in Parijs,’ had Van Bever kortaf gezegd.

Ze hadden voor de ingang van het hotel afscheid van me genomen. Van Bever had zonder me een hand te geven ‘tot morgen’ tegen me gezegd. Jacqueline had naar me geglimlacht, met een enigszins geforceerde glimlach. Het leek wel of ze bang was alleen met Van Bever achter te blijven en liever had gewild dat er nog iemand bij was. En toch had Van Bever, toen ik ze zag weglopen, Jacqueline een arm gegeven. Wat zeiden ze tegen elkaar? Probeerde Jacqueline zich ergens over te rechtvaardigen? Maakte Van Bever haar verwijten? Of haalde ik me maar iets in mijn hoofd?

Toen ik het hotel verliet was het allang donker. Ik liep door de rue des Bernardins naar de kade. Ik klopte op haar deur. Ze kwam me opendoen. Ze droeg een van haar grijze kabeltruien met rolkraag en haar zwarte, strak om de enkels zittende broek. Haar voeten waren bloot. Het bed bij het raam was niet opgemaakt en de gordijnen waren dicht. De kap van het bedlampje was verwijderd, maar het piepkleine peertje liet donkere hoeken onverlicht. En nog steeds die ethergeur, nog sterker dan anders.