Ander werk van Patrick Modiano in vertaling:

De plaats van de ster (roman, 1973)

De ringboulevards (roman, 1974)

Villa Triste (roman, 1976)

De straat van de donkere winkels (roman, 1980)

Memory Lane (roman, 1983)

Aardige jongens (roman, 1984)

Verloren wijk (roman, 1987)

Zondagen in augustus (roman, 1988)

Verdaagd verdriet (roman, 1990)

Trouwboekje (roman, 1992)

Het circus komt voorbij (roman, 1994)

Hondelente (roman, 1995)

Uit verre vergetelheid (roman, 1998)

Dora Bruder (roman, 1998)

Onbekende vrouwen (novellen, 2000)

Kleine Bijou (roman, 2002)

Nachtelijk ongeval (roman, 2004)

Een stamboek (roman, 2005)

De horizon (roman, 2011)

Het gras van de nacht (roman, 2013)

Patrick Modiano

In het café van de verloren jeugd

Vertaald door Maarten Elzinga

Amsterdam – Antwerpen

Em. Querido’s Uitgeverij BV

2014

Eerste druk, 2008; tweede druk 2013; derde, gecorrigeerde, en vierde (e-book) druk, 2014

Oorspronkelijke titel Dans le café de la jeunesse perdue

Oorspronkelijke uitgever Éditions Gallimard, Parijs

Copyright © 2007 Patrick Modiano, Éditions Gallimard

Copyright Nederlandse vertaling © 2008 Maarten Elzinga / Querido

Omslagontwerp Brigitte Slangen

Omslagfoto Elisabeth Perotin

isbn9789021458304 / nur302

www.querido.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de derde druk, 2014.

Halverwege de weg van het ware leven maakte een zwarte melancholie zich van ons meester, die doorklonk in zoveel spottende en trieste woorden, in het café van de verloren jeugd.

Guy Debord

##

Van de twee ingangen van het café nam ze altijd de smalste, die we de schaduwpoort noemden. Ze koos telkens hetzelfde tafeltje achter in de zaal. De eerste keren praatte ze met niemand, maar na een tijdje had ze kennisgemaakt met de stamgasten van de Condé, van wie de meesten van onze leeftijd waren, ik schat zo tussen de negentien en de vijfentwintig. Soms kwam ze aan een van hun tafeltjes zitten, maar meestal bleef ze trouw aan haar plekje op de achtergrond.

Ze kwam niet op een vast moment van de dag. Je kon haar heel vroeg ’s morgens aantreffen. Of ze verscheen tegen middernacht en bleef dan tot sluitingstijd. Het was het café dat het langst openbleef in de hele wijk, samen met Le Bouquet en La Pergola, en het had ook de vreemdste klantenkring. Ik begin me af te vragen of die plek en die mensen soms alleen zo vreemd waren door haar aanwezigheid, alsof zij alles met haar parfum doordrenkte.

Stel dat u er geblinddoekt naartoe was gebracht, dat men u aan een tafeltje had geïnstalleerd en u de blinddoek had afgedaan. Vervolgens had u een paar minuten de tijd gekregen om de vraag ‘In welke wijk van Parijs bent u?’ te beantwoorden. U had alleen maar de mensen om u heen hoeven te observeren en naar de gesprekken te luisteren, en dan had u het misschien geraden: in de buurt van het carrefour de l’Odéon, dat ik me altijd even mistroostig en regenachtig voorstel.

Op zeker moment was er een fotograaf in de Condé verschenen. Uiterlijk onderscheidde niets hem van de andere klanten. Dezelfde leeftijd, dezelfde onverzorgde kleding. Hij droeg een jasje dat hem te lang was, een linnen broek en soldatenkistjes. Hij had een hele reeks foto’s genomen van de bezoekers van het café. Op den duur hoorde hij zelf ook tot de vaste klanten, en voor de anderen was het net of hij familiekiekjes nam. Jaren later zijn ze gepubliceerd in een fotoboek over Parijs, met alleen de voornamen of de bijnamen van de klanten als onderschrift. Er zijn verschillende foto’s bij waar ze ook op staat, en zij is steeds degene die je het eerst opvalt. Ze ving als vanzelf het licht op, zoals sommige actrices. Onder aan de pagina wordt ze vermeld als ‘Louki’. ‘Van links naar rechts: Zacharias, Louki, Tarzan, Jean-Michel, Fred en Ali Cherif...’ ‘Op de voorgrond, aan de bar: Louki. Achter haar: Annet, Don Carlos, Mireille, Adamov en dr. Vala.’ Zij zit kaarsrecht, terwijl de anderen een meer ontspannen houding hebben aangenomen, degene die Fred heet is bijvoorbeeld in slaap gevallen met zijn hoofd op de kunstleren bank, en hij heeft zich duidelijk een paar dagen niet geschoren. Ik moet eraan toevoegen dat ze de voornaam Louki pas in de Condé heeft gekregen. Ik was erbij toen ze op een avond tegen twaalven arriveerde en er niemand meer was behalve, aan één tafeltje, Tarzan, Fred, Zacharias en Mireille. Het was Tarzan die uitriep: ‘Kijk, daar heb je Louki...’ Ze leek even te schrikken, toen glimlachte ze. Zacharias stond op en sprak met gespeelde zalving: ‘Vanavond doop ik je. Voortaan zul je Louki heten.’ En toen iedereen haar in de loop van de avond Louki was gaan noemen, leek het wel of ze zich opgelucht voelde over die nieuwe naam. Ja, opgelucht. Inderdaad, hoe meer ik erover nadenk, hoe meer ik mijn eerste indruk bevestigd zie: ze verschool zich in de Condé alsof ze ergens voor op de vlucht was, ergens aan wilde ontsnappen. Die gedachte was bij me opgekomen toen ik haar alleen zag zitten, achter in het café, in dat hoekje waar ze niemand opviel. Maar in het gezelschap van anderen trok ze evenmin de aandacht. Ze bleef zwijgzaam en afstandelijk, en luisterde alleen maar. Ik had zelfs gemerkt dat ze zich het liefst aansloot bij de meer luidruchtige groepjes, die van de ‘schreeuwbekken’, anders was ze niet zo vaak te vinden geweest aan de tafel van Zacharias, Jean-Michel, Fred, Tarzan en la Houpa... In hun buurt versmolt ze met het decor, was ze niet meer dan een anonieme aanwezige, zo iemand die in onderschriften bij foto’s een ‘niet-geïdentificeerde persoon’ of gewoon ‘X’ wordt genoemd. Nee, de eerste tijd in de Condé heb ik haar nooit met iemand apart zien zitten. En het was ook niet erg dat ze door een van die schreeuwbekken waar iedereen bij was Louki werd genoemd, want dat was toch niet haar echte naam.

Maar als je goed naar haar keek zag je dat ze zich door bepaalde details van de anderen onderscheidde. Aan haar kleding besteedde ze een voor de klantenkring van de Condé nogal ongebruikelijke zorg. Toen ze op een avond, aan het tafeltje van Tarzan, Ali Cherif en la Houpa, een sigaret opstak, viel het me op dat ze zulke fijne handen had. En vooral dat haar nagels glansden. Ze had ze transparant gelakt. Dat kan natuurlijk een nietszeggend detail lijken. Goed, iets serieuzer dan. Er moet wel eerst nog iets over de stamgasten van de Condé worden gezegd. Ze waren dus tussen de negentien en vijfentwintig jaar oud, behalve een paar oudgedienden zoals Babilée, Adamov en dr. Vala, die zo langzaamaan tegen de vijftig begonnen te lopen, maar je vergat hun leeftijd. Babilée, Adamov en dr. Vala waren trouw gebleven aan hun jeugd, aan wat je met een welluidende en ouderwetse uitdrukking de ‘bohème’ zou kunnen noemen. Ik zoek ‘bohème’ op in het woordenboek: ‘kring van artiesten die een zwervend of ongeregeld bestaan leiden’. Een definitie die zeker van toepassing was op degenen die indertijd de Condé bezochten. Sommigen, zoals Tarzan, Jean-Michel en Fred, beweerden dat ze sinds hun puberteit geregeld met de politie in aanraking waren gekomen, en la Houpa was op haar zestiende ontsnapt uit het verbeteringsgesticht van Bon-Pasteur. Maar dit was de Linkeroever, en de meesten van hen leefden onder de dekmantel van literatuur en kunst. Zelf was ik student. Dat durfde ik hun niet te zeggen, en ik hield me een beetje op de achtergrond.

Ik had meteen aangevoeld dat zij anders was dan de anderen. Waar kwam ze vandaan, voordat ze haar die bijnaam hadden gegeven? De stamgasten van de Condé hadden wel vaker een boek bij zich. Ze legden het achteloos naast zich op tafel, en meestal zaten er wijnvlekken op het omslag. De zangen van Maldoror. Illuminations. De geheimzinnige barricaden. Maar zij kwam in het begin altijd met lege handen. Ze moet op een gegeven moment hebben besloten het voorbeeld van de anderen te volgen, want toen ik haar een keer in de Condé aantrof zat ze in haar eentje te lezen. Vanaf dat moment had ze haar boek altijd bij zich. In het bijzijn van Adamov en de anderen legde ze het duidelijk zichtbaar op tafel, alsof dat boek haar paspoort was, of een verblijfsvergunning die haar aanwezigheid in dit gezelschap legitimeerde. Maar niemand schonk er aandacht aan, noch Adamov, noch Babilée, noch Tarzan, noch la Houpa. Het was een pocket met een groezelig kaft, het soort boeken dat je tweedehands op de kaden kunt vinden. De titel stond er in grote rode letters op: De verloren horizon. In die tijd zei me dat niets. In plaats van haar te vragen waar het boek over ging, had ik domweg aangenomen dat De verloren horizon voor haar een soort accessoire was, en dat ze alleen deed of ze het las om zich aan de klantenkring van de Condé aan te passen. Een voorbijganger die vanaf de straat een vluchtige blik naar binnen wierp – of misschien zelfs even zijn voorhoofd tegen de ruit drukte – zou die klantenkring hebben aangezien voor een doodgewone groep studenten. Maar hij zou snel van mening zijn veranderd als hij had opgemerkt hoeveel drank er doorheen ging aan de tafel van Tarzan, Mireille, Fred en la Houpa. In de rustige cafés van het Quartier latin werd nooit zoveel gedronken. Natuurlijk, tijdens de stille middaguren wekte de Condé misschien een andere indruk. Maar tegen het vallen van de avond werd het de ontmoetingsplaats voor wat een sentimentele filosoof ‘de verloren jeugd’ had kunnen noemen. Waarom juist dat café? Dat had te maken met de caféhoudster, een zekere mevrouw Chadly, die zich nergens over leek te verbazen en zelfs blijk gaf van een zeker begrip voor haar klanten. Jaren later, toen je in die wijk alleen nog maar etalages van chique winkels zag en er een leerboetiek was gevestigd in het pand van de Condé, ben ik mevrouw Chadly nog een keer tegengekomen, op de andere Seine-oever, waar de rue Blanche schuin oploopt. Ze herkende me niet meteen. We liepen een tijdje naast elkaar en praatten over de Condé. Haar man, een Algerijn, had de zaak na de oorlog gekocht. Ze wist al onze namen nog. Ze vroeg zich dikwijls af wat er van ons geworden was, maar maakte zich geen illusies. Ze had van het begin af aan geweten dat het ons slecht zou vergaan. Zwerfhonden, had ze gezegd. En toen we afscheid namen, bij de apotheek aan de place Blanche, had ze me toevertrouwd, terwijl ze me recht in de ogen keek: ‘Persoonlijk had ik een zwak voor Louki.’

Wanneer ze aan het tafeltje van Tarzan, Fred en la Houpa zat, dronk ze dan net zoveel als zij of deed ze alleen maar alsof, om hen niet voor het hoofd te stoten? Hoe dan ook, met haar kaarsrechte bovenlichaam, haar trage, gracieuze gebaren en haar bijna onmerkbare glimlach leek ze uitstekend bestand tegen de drank. Aan de bar is het gemakkelijker om te sjoemelen. Als je dronken vrienden dan even niet opletten, giet je gewoon je glas leeg boven de spoelbak. Maar aan een tafeltje in de Condé was het lastiger. Ze dwongen je mee te doen met hun drinkgelagen. Op dat punt toonden ze zich erg gevoelig, en wanneer je hen niet vergezelde op wat zij hun ‘reizen’ noemden, werd je beschouwd als te min voor hun gezelschap. Wat andere bedwelmende middelen betreft, meende ik te hebben begrepen, zonder het zeker te weten, dat Louki die ook gebruikte, samen met sommige leden van de groep. Toch was er niets in haar blik of houding waaruit je had kunnen afleiden dat ze geregeld in kunstmatige paradijzen vertoefde.

Ik heb me vaak afgevraagd of ze soms via een kennis van de Condé had gehoord, voordat ze er voor het eerst naar binnen stapte. Of dat iemand in dat café met haar had afgesproken en niet was komen opdagen. Dan zou ze dag in dag uit, avond aan avond aan haar tafeltje hebben zitten wachten, op de plek die het enige aanknopingspunt vormde tussen haar en die onbekende, in de hoop dat hij alsnog zou komen. Een andere manier om hem te bereiken was er niet. Geen adres. Geen telefoonnummer. Alleen een voornaam. Maar misschien was ze er bij toeval verzeild geraakt, net als ik. Ze was in de wijk en wilde ergens schuilen voor de regen. Ik heb altijd gedacht dat sommige plekken een soort magneten zijn waar je vanzelf toe wordt aangetrokken wanneer je er in de buurt komt. Dat gaat onmerkbaar, zonder dat je er erg in hebt. Een oplopende straat, een trottoir in de zon of juist in de schaduw, meer is er niet voor nodig. Of een regenbui. Zoiets voert je precies daarheen, naar de plek waar je terecht moest komen. Ik denk dat de Condé, door zijn ligging, die magnetische kracht inderdaad uitoefende, iets wat een kansberekening zou hebben kunnen bevestigen: binnen een tamelijk wijde omtrek werd je er onvermijdelijk naartoe gezogen. Ik weet er alles van.

Een van de leden van de groep, Bowing, die wij ‘de Kapitein’ noemden, hield zich bezig met een project dat ook op bijval van de anderen kon rekenen. Al bijna drie jaar lang noteerde hij de namen van alle klanten van de Condé, in de volgorde waarin ze binnenkwamen, met de datum en het exacte tijdstip. Hij had een paar vrienden opgedragen hetzelfde te doen in Le Bouquet en La Pergola, die de hele nacht openbleven. Jammer dat de klanten van die cafés niet altijd hun naam wilden prijsgeven. De nachtvlinders die enkele ogenblikken rond een lamp cirkelen te redden van de vergetelheid, dat was wat Bowing eigenlijk probeerde. Hij droomde, zei hij, van een immens register waarin honderd jaar lang de namen van de klanten van alle Parijse cafés zouden zijn opgetekend, met vermelding van het tijdstip van aankomst en vertrek. Hij was geobsedeerd door wat hij ‘de vaste punten’ noemde.

In die continue stroom van vrouwen, mannen, kinderen en honden die voorbijkomen en aan het eind van de straat weer verdwijnen, zou je zo af en toe de herinnering aan een gezicht willen bewaren. Ja, volgens Bowing moest je in de maalstroom van de grote stad een paar vaste punten zien te vinden. Voordat hij naar het buitenland vertrok, had hij me het schrift gegeven waarin hij drie jaar lang dag na dag de klanten van de Condé had geregistreerd. Zij staat er alleen in onder haar valse naam, Louki, en ze wordt voor het eerst genoemd op een dag in januari, de 23e. De winter van dat jaar was uitzonderlijk streng en sommigen van ons bleven de hele dag in de Condé, om niet de kou in te hoeven. De Kapitein noteerde tevens onze adressen, zodat je je de verschillende routes kon voorstellen waarlangs we dagelijks de Condé bereikten. Ook dat was voor Bowing een manier om vaste punten te creëren. Haar adres schrijft hij er niet meteen bij. Pas op 18 maart lezen we: ‘14 uur, Louki, 16 rue Fermat, XIVe arrondissement.’ Maar op 5 september van hetzelfde jaar woont ze op een ander adres: 23 uur 40. Louki. 8 rue Cels, XIVe arrondissement.’ Ik neem aan dat Bowing onze routes naar de Condé intekende op grote kaarten van Parijs, en dat de Kapitein zich daarbij bediende van ballpoints in verschillende kleuren. Misschien wilde hij weten of er een kans bestond dat onze wegen elkaar zouden kruisen voordat we onze bestemming hadden bereikt.

Ik herinner me inderdaad dat ik Louki een keer op straat ben tegengekomen, in een wijk die ik niet kende en waar ik op bezoek was geweest bij een verre neef van mijn ouders. Toen ik bij hem wegging liep ik naar metrostation Porte-Maillot, en we kwamen elkaar tegen aan het eind van de avenue de la Grande Armée. Ik staarde haar aan en ze keek ook naar mij, met een blik alsof ik haar verraste op een pijnlijk moment. Ik stak haar een hand toe: ‘We hebben elkaar in de Condé ontmoet,’ zei ik, en dat café leek me opeens het andere eind van de wereld. Ze glimlachte opgelaten: ‘O ja... in de Condé...’ Dat was kort nadat ze daar voor het eerst was verschenen. Ze had zich nog niet bij de anderen aangesloten, en Zacharias had haar nog niet de bijnaam Louki gegeven. ‘Raar café hè, de Condé...’ Ze knikte bevestigend. We liepen een paar passen samen op en ze zei dat ze daar in de buurt woonde, maar helemaal niet hield van die wijk. Het is idioot, die dag had ik achter haar echte voornaam kunnen komen. Bij porte Maillot, voor de ingang van de metro, zijn we uit elkaar gegaan, en ik zag nog hoe ze in de richting van Neuilly en het bois de Boulogne liep, met steeds langzamere passen, alsof ze iemand de kans wilde geven haar nog terug te roepen. Op dat moment dacht ik dat ze vast nooit meer naar de Condé zou komen en dat ik nooit meer iets van haar zou vernemen. Ze zou verdwijnen in dat wat Bowing ‘de anonimiteit van de grote stad’ noemde, een verschijnsel dat hij bestreed door de bladzijden van zijn schrift te vullen met namen. Een Clairefontaine-schrift van honderdtachtig pagina’s met een rood geplastificeerd kaft. Eerlijk gezegd schiet je er niet veel mee op. Wanneer je het schrift hebt doorgebladerd, weet je behalve de namen en tijdelijke adressen nog niets van al die mensen, en van mij evenmin. De Kapitein was waarschijnlijk van mening dat het al heel wat was dat we ergens waren genoemd en ‘vastgelegd’. Voor de rest... In de Condé vroeg niemand je naar je achtergrond. We waren te jong, we hadden nog geen verleden waar veel over viel te vertellen, en we leefden in het heden. Zelfs de oudere klanten, Adamov, Babilée of dr. Vala, maakten nooit een toespeling op hun verleden. Ze volstonden ermee er gewoon te zijn, net als wij, daar hadden ze genoeg aan. Pas nu, na al die tijd, betreur ik dat: ik zou graag hebben gezien dat Bowing in zijn schrift iets nauwkeuriger was geweest en aan iedereen een kleine biografische notitie had gewijd. Dacht hij echt dat je later aan een naam en een adres genoeg had om de hoofdlijnen van een leven te herkennen? En dan vooral zo’n simpele voornaam, die niet eens de echte is? ‘Louki. maandag 12 februari, 23 uur.’ ‘Louki, 28 april, 14 uur.’ Hij noteerde ook de plaatsen die de klanten rond de tafels innamen. Soms heeft hij niet eens een naam vermeld, zelfs geen voornaam. Tot drie keer toe schrijft hij, in de maand juni van dat jaar: ‘Louki en de man met het suède jasje en bruin haar.’ Hij had hem niet naar zijn naam gevraagd, of die vent had hem geen antwoord willen geven. Blijkbaar hoorde hij niet bij de vaste klanten. De man met het suède jasje is voorgoed verdwenen in de straten van Parijs, en Bowing heeft alleen zijn vluchtige schaduw kunnen vastleggen. Overigens bevat zijn schrift ook pertinente onjuistheden. Toch zijn er een paar aanknopingspunten die me sterken in de gedachte dat ze niet voor het eerst in januari in de Condé kwam, zoals Bowing doet geloven. Ik heb een herinnering aan haar die beslist dateert van voor die tijd. De Kapitein noemt haar pas als de anderen haar de naam Louki hebben gegeven, en ik denk dat hij haar niet eerder had opgemerkt. Ze had zelfs geen recht op een vage aantekening in de trant van ‘14 uur, Een brunette met groene ogen’, zoals de man met het suède jasje en bruin haar.

Ze is bijna een half jaar eerder, in oktober, voor het eerst opgedoken. Daarvoor heb ik in het schrift van de Kapitein een aanknopingspunt gevonden: ‘15 oktober. 21 uur. Verjaardag van Zacharias. Aan zijn tafel: Annet, Don Carlos, Mireille, la Houpa, Fred, Adamov.’ Dat herinner ik me nog heel goed. Ze zat aan hun tafel. Waarom had Bowing verzuimd haar naar haar naam te vragen? De aanwijzingen zijn flinterdun en tegenstrijdig, maar ik ben er zeker van dat zij er die avond bij was. Alles wat haar voor Bowing onzichtbaar maakte, had juist mijn aandacht getrokken. Haar schuchterheid, haar trage bewegingen, haar glimlach en vooral haar zwijgen. Ze zat naast Adamov. Misschien kwam ze voor hem naar de Condé? Adamov was ik dikwijls tegengekomen in de omgeving van het Odéon, en nog verder weg, in de wijk van Saint-Julien-le-Pauvre. Altijd als ik hem zag liep hij met zijn hand op de schouder van een meisje. Een blinde, die zich door een ander liet leiden. Toch wekte hij de indruk, met zijn droefgeestige hondenogen, dat hij alles in de gaten hield. En het leek wel of het telkens een ander meisje was dat hem als geleide diende. Of als verpleegster. Waarom zij niet? Inderdaad, juist die avond was ze samen met Adamov uit de Condé weggegaan. Ik had gezien dat ze door de doodstille straat in de richting liepen van het Odéon, Adamov met zijn hand op haar schouder terwijl hij zich als een slaapwandelaar voortbewoog. Het leek wel of ze bang was dat ze te vlug liep, en af en toe bleef ze even staan, als om hem op adem te laten komen. Bij het carrefour de l’Odéon drukte Adamov haar met een plechtig gebaar de hand, daarna verdween ze in de ingang van de metro. Hij liep verder, nog steeds als een slaapwandelaar, regelrecht naar Saint-André-des-Arts. En zij? Ja, die herfst begon ze de Condé te bezoeken. En dat is vast geen toeval. Ik heb de herfst nooit een triest seizoen gevonden. De dorre bladeren en de steeds kortere dagen betekenen voor mij niet het einde van iets, maar juist de belofte van een toekomst. Wanneer het in oktober ’s avonds begint te schemeren, is de lucht in Parijs elektrisch geladen. Zelfs als het regent. Op zulke uren heb ik geen last van somberheid of van het besef dat alles voorbijgaat. Ik heb juist het gevoel dat alles mogelijk is. Oktober is de eerste maand van het jaar. Het is het begin van het schooljaar en volgens mij ook het seizoen voor nieuwe plannen. Dus als zij in oktober in de Condé is opgedoken, dan is dat omdat ze toen een deel van haar leven achter zich had gelaten en verlangde naar iets wat in romans een complete metamorfose heet. Trouwens, één detail wijst erop dat ik er niet ver naast kan zitten. In de Condé heeft ze een nieuwe voornaam gekregen. Zacharias had het die dag zelfs over haar doop. Een tweede geboorte, in zekere zin.

Wat betreft de man met het suède jasje, die staat helaas niet op de foto’s die in de Condé zijn genomen. Dat is jammer. Vaak lukt het met behulp van zo’n foto om iemand alsnog te identificeren. Zo’n foto wordt in de krant gezet, met een oproep aan getuigen om zich te melden. Was het iemand van de groep, iemand die Bowing niet kende en wiens naam hij verzuimd had te noteren?

Gisteravond heb ik het schrift bladzijde voor bladzijde doorgenomen. ‘Louki en de man met het suède jasje en bruin haar.’ En tot mijn verbazing kwam ik erachter dat de Kapitein die onbekende man niet alleen in juni had vermeld. Ergens onder aan een bladzijde staat een haastige krabbel: ‘24 mei. Louki en de man met het suède jasje en bruin haar.’ Dezelfde notitie kom je ook in april tegen, tot twee keer toe. Ik had Bowing gevraagd waarom hij haar voornaam telkens met blauw potlood had onderstreept, als om haar van de anderen te onderscheiden. Nee, dat had hij niet zelf gedaan. Toen hij een keer aan de bar in zijn schrift noteerde welke klanten er aanwezig waren, had een man naast hem toevallig gezien wat hij aan het doen was. Iemand van een jaar of veertig die dr. Vala kende. Hij had een prettige, zachte stem en rookte filtersigaretten. Bowing dacht hem te kunnen vertrouwen en had hem iets verteld over zijn Gouden Boek, zoals hij het noemde. De man leek geïnteresseerd. Hij was ‘uitgever van kunstboeken’. Jazeker, hij kende degene die een tijdje geleden foto’s had genomen in de Condé. Hij was van plan ze te publiceren onder de titel: Een café in Parijs. Zou Bowing zo vriendelijk willen zijn hem voor één dag zijn schrift te lenen? Dat zou hem kunnen helpen met de onderschriften bij de foto’s. De volgende dag had hij het schrift teruggegeven en zich daarna nooit meer in de Condé vertoond. De Kapitein had zich erover verbaasd dat de voornaam Louki telkens met blauw potlood was onderstreept. Hij had er het fijne van willen weten en dr. Vala gevraagd wat deze wist over die uitgever van kunstboeken. ‘O, heeft hij u gezegd dat hij uitgever was?’ Vala kende hem oppervlakkig, doordat hij hem vaak was tegengekomen in café La Malène, aan de rue Saint-Benoît, en in Le Montana, waar hij zelfs een paar keer vier-twee-een met hem had gespeeld. Die vent kwam al heel lang in de wijk. Hoe hij heette? Caisley. Vala scheen liever niet over hem te praten. En toen Bowing iets had gezegd over zijn schrift en de blauwe potloodstrepen onder de naam Louki, was er een schaduw over Vala’s gezicht gegleden. Dat duurde maar heel kort, toen glimlachte hij. ‘Hij zit vast achter dat meisje aan... Het is zo’n knap kind... Maar wat een apart idee om al die namen in uw schrift op te schrijven... Werkelijk kostelijk, u en uw groep en uw patafysische experimenten...’ Hij haalde alles door elkaar, patafysica, automatisch schrijven, metagrafie, lettrisme en alle andere experimenten waar de meer literaire klanten van de Condé, zoals Bowing, Michel, Fred, Babilée, Larronde of Adamov, zich mee bezighielden. ‘En het is trouwens gevaarlijk, wat u doet,’ had dr. Vala er vermanend aan toegevoegd. ‘Het lijkt wel het register van een politiebureau, dat schrift van u. Alsof we allemaal zijn opgepakt bij een razzia...’

Daar was Bowing het niet mee eens, en hij had nog geprobeerd zijn theorie van de vaste punten uit te leggen, maar vanaf die dag had de Kapitein de indruk dat Vala hem wantrouwde en hem zelfs meed.