Ander werk van Kees ’t Hart

Vitrines (verhalen, 1988)

Land van genade (roman, 1989)

De neus van Pinokkio (roman, 1990)

Zwembad (roman, 1992)

Blauw Curaçao (roman, 1996)

Kinderen die leren lezen (gedichten, 1998) Ida Gerhardt Poëzieprijs 2000

De revue (roman, 1999) Multatuliprijs 2000

De ziekte van bewondering (essays, 2004)

Ter navolging (roman, 2004)

Het mooiste leven... (reportage, 2006)

De krokodil van Manhattan (roman, 2006)

De kunst van het schrijven (essays, 2007)

Ik weet nu alles weer (gedichten, 2008)

De keizer en de astroloog (roman, 2008)

Engelvisje & andere verhalen (2010)

Hotel Vertigo (roman, 2012)

Teatro Olimpico (roman, 2014)

Kees ’t Hart

Het gelukkige schrijven

Amsterdam – Antwerpen

Em. Querido’s Uitgeverij BV

2015

Eerste druk, 2015; tweede druk (e-book), 2015

Copyright © 2015 Kees ’t Hart

Voor overname kunt u zich wenden tot Em. Querido’s Uitgeverij bv, Spui 10, 1012 wz Amsterdam.

Omslag Esther van Gameren

Omslagbeeld Euf Lindeboom

isbn 978 90 214 5899 1 / nur 320

www.querido.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2015.

Voor Euf

Het gelukkige schrijven

Voorbeeld 1. In 1904 verscheen bij Insel Verlag in Leipzig een merkwaardig boekje, Fritz Kochers Aufsätze, geschreven door de zesentwintigjarige Robert Walser (ik las het in de vertaling van Jeroen Brouwers). In de inleiding meldt de schrijver dat hij de moeder van Fritz met enige moeite wist te bewegen deze opstellen voor publicatie af te staan. ‘Ze zullen velen op veel plaatsen onjongensachtig en op vele andere plaatsen maar al te jongensachtig voorkomen,’ schrijft hij. Het boekje bevat twintig ‘opstellen’ van de scholier Fritz, met uiteenlopende titels als ‘De mens’, ‘De herfst’, ‘De school’, ‘Beleefdheid’, ‘Armoede’ en ‘Het vaderland’. Alleen die titels al! Onvergetelijk geestige stukken zijn het, maar je moet het wel willen zien. Je kunt, als je niet oplet, gemakkelijk over de vele wonderbaarlijke en merkwaardige waarnemingen, stellingnames en opmerkingen heen lezen. Dit is proza van de allerhoogste kwaliteit. Het doet niet mee en het geeft iedereen gelijk, het schuurt, het stelt alles ter discussie, maar het wil niet discussiëren. Het bevestigt niets maar ondervraagt alles. Het vanzelfsprekende is in dit proza ver te zoeken, tenzij je alles vanzelfsprekend vindt. De zinnen en beelden erin zetten zichzelf steeds op de tocht. Ze spreken niet mee, maar tegen, zonder het te willen. Dit is het wonderbaarlijkste proza dat ik ken. Droomproza.

Het beste is, zou je zeggen, om als schrijver Walser na te volgen, maar dan ben je een na-aper. Hij weet niet eens wat na-apen is. Walser schrijft omdat hij gelukkig wil zijn. ‘Don’t do this at home’, zo had de titel van dit artikel moeten luiden. Wil mijn schrijfkunst overleven dan moet het deze kant op. Walser is voor mij een voor-beeld, niet om na te apen, maar om als beeld te gebruiken dat aan mijn beelden, mijn prozabeelden, voorafgaat. Walser gaat vooraf aan de theorie. Ieder proza moet aan de theorie voorafgaan. Walsers proza spreekt met twee woorden, het verschijnt in een net pak of nette jurk op het werk en vervolgens doet het op de verkeerde momenten een tegenvoorstel. Ik verlang naar dit proza, ik verlang naar ‘Robert Walser’. Keer op keer probeer ik het uit en op een dag gaat het me lukken, ik weet het zeker. Het móét me lukken, want het is erop of eronder. Maar als het me ooit lukt, zal ik er tegelijkertijd niets over kunnen en mogen zeggen, want de ware schrijver zwijgt over zijn gelukkige schrijven. Hij beschikt niet over een theorie en dus heeft hij gewoonweg geen idee wanneer hij gelukkig schrijft. In interviews zegt hij altijd dat hij mooie boeken schrijft. Of hij vertelt over zijn jeugd. Hij praat of schrijft nooit in algemene termen over zijn werk. Hij of zij heeft het nooit over ‘de’ literatuur of dat ‘wij’ schrijvers beter dit of dat zouden moeten doen. De toekomst van ‘de’ literatuur interesseert hem of haar niets. Wie daar in algemene termen over schrijft is in zijn ogen verloren. Alleen zijn eigen toekomst als schrijver interesseert hem, maar daar zwijgt hij over. Vandaar dat hij altijd zijn eigen glazen ingooit. Ook de laatste twee zinnen van Walsers ‘inleiding’ staan in mijn hart gegrift. Wat moest ik daarom lachen toen ik ze de eerste keer las. ‘Adieu, m’n kereltje! Adieu, lezer!’ Het staat er zo onschuldig, net na dat ontroerende ‘Adieu, m’n kereltje’. Maar ‘Adieu, lezer’ kan ook gelezen worden als: ‘Rot op, lezer.’ Zoekt u het maar uit, lezer.

Neem de eerste zin van Walsers opstel ‘De mens’: ‘De mens is een fijngevoelig wezen.’ Al gelijk bij mij een lachbui terwijl het niet zeker is of Walser daar op uit was. Is Walser een komiek? Is dit ironie? Of meent-ie het? In Walser-proza weet je het nooit zeker. Hij gebruikt de taal van de onweerlegbare vanzelfsprekendheid, de evidentie (‘de mens is...’, ‘het leven is...’, ‘de vrouw is...’), waardoor je direct gaat zitten denken aan het tegendeel. Hij parodieert, zonder het erover te hebben, de algemeen aanvaarde taal van het geloof (in alles) en de filosofie (over alles). De mens dit, de mens dat. Het leven zus, het leven zo. De vrouw, het kind, het leven, de man, de vrede. Hij ondergraaft vanzelfsprekendheid niet door erover te reflecteren, maar door haar te gebruiken. Het gelukkige schrijven wil verborgen zijn, het ontkent zichzelf en spreekt vanuit een kelder op de toonhoogte van een mier. Walser verklaart niets over ‘zichzelf’, hij geeft niets prijs, hij doet, hij zet in, hij ondergraaft vanzelfsprekendheid door haar te tonen. Hij kan van tevoren niks doen aan wat hij schrijft, hij doet het. Maar hoe kun je ervoor zorgen dat je niks kunt doen aan wat je schrijft? Nergens over nadenken? Maar dat lukt niet. Dit is de paradox waar ik uit wil komen. Daarom is dit geen gelukkig essay omdat het veel te opzichtig over het gelukkige schrijven reflecteert. Ik blijf, terwijl ik dit schrijf, met lege handen staan. Ik ben er weliswaar, tegen beter weten in, aan begonnen maar zou nu zo snel mogelijk moeten stoppen, wil ik kans van slagen hebben. Mijn essay vraagt zich te veel af waar je toelatingsexamen voor het gelukkige schrijven kunt doen, wanneer de cursus begint en wat de eindexameneisen zijn. Maar er is geen opleiding. Je hebt alleen voorbeelden en de sprong in het diepe. De gelukkige schrijver stelt zich het gedroomde leven van anderen voor. Hij probeert onschuld in stand te houden door het er niet over te hebben. Hij blijft trouw aan opinies waarvan hij het bestaan alleen vermoedt. Hij verbergt zijn strategie zo lang mogelijk. Hij zegt altijd dat er geen strategie is. Hij schrijft heldere zinnen en zet ze in een herkenbaar kader. Wat je neerzet, moet je kunnen zien. Pas dan begint het schrijven. Aan experimenteel schrijven heeft hij een hekel. Niet de zinnen en de woorden moeten door elkaar gehaspeld, maar de vanzelfsprekendheden. Proza dat als een kwispelend hondje op me afkomt en daarna aan mijn broekspijpen begint te hangen. Mag je lachen? Is het zo bedoeld? Is het bewust zo bedoeld? Waar komt dat hondje vandaan? Kinderen die willen, krijgen op hun billen, zei mijn moeder vroeger. De gelukkige schrijver probeert niets te willen.

Neem de volgende twee zinnen uit Walsers ‘opstel’ ‘De mens’: ‘Hij heeft slechts twee benen, maar een hart waarin een leger van gedachten en gevoelens zich op zijn plaats voelt. Men zou de mens met een mooi aangelegde lusthof kunnen vergelijken, als onze meester dergelijke toespelingen zou goedkeuren.’ Wat een merkwaardig dubbelzinnige zinnen. Alles is dubbelzinnig of raar, of net ernaast. ‘Hij heeft slechts twee benen.’ Wat een ongehoord gekke zin. Weer zo’n vanzelfsprekendheid waar je het beter niet over kunt hebben omdat wij inderdaad twee benen hebben. Maar wat doet dat ‘slechts’ in deze zin? Alsof Fritz bezwaar maakt tegen het hebben van twee benen. De mens heeft er slechts twee, waarom niet drie of vier, suggereert hij. Fritz heeft dus bezwaar tegen iets waar je geen bezwaar tegen kunt hebben. Vervolgens dat ‘maar’, dat aan het hebben van een hart verbonden is. ‘De mens heeft slechts twee benen, maar een hart.’ Dus er is volgens Fritz een tegenstelling tussen het hebben van twee benen en een hart. Dat ‘hart’ is overigens ook al vreemd. Gedachten en gevoelens zijn volgens de in literatuur gestandaardiseerde metaforiek altijd in verschillende lichaamsdelen geplaatst: je hebt een hoofd vol gedachten en een hart vol gevoelens. En let op de metaforiek van ‘het leger’ wanneer Fritz het over gedachten en gevoelens heeft. Om maar te zwijgen van dat totaal op hol geslagen beeld van een lusthof. De mens als lusthof? Wat is dit voor rare praat? ‘Als onze meester dergelijke toespelingen zou goedkeuren.’ Maar waarom zou de meester dat niet willen goedkeuren? En wat is precies zo gewaagd aan het beeld van een lusthof? Of schaamt Fritz zich hier plotseling omdat, zonder dat hij het wil, ineens ‘lust’ zijn betoog binnenkomt? De mens is een lusthof, een hof van lust. En daarom moet de meester het eerst goedkeuren.

Wie of wat is die Fritz precies? Een naïeve scholier, een doortrapte schurk? Een betweter? Ouwehoer? Is dit ironisch proza? Nee, het ontstijgt de ironie, omdat ironie altijd tegelijkertijd reflecteert. Dit is contaminerend proza, het haalt alles overhoop en door elkaar. Het ziet tegenstellingen waar niemand die ziet, het verbindt zaken waar niemand verbanden ziet en het zet de banaalste vanzelfsprekendheden binnen de kortste keren op de tocht. Zonder het te willen, zo lijkt het. Dit proza doet, het wil niet. Het is proza dat ongelijk wil hebben. Het babbelt, het keert om, het haalt de dingen door elkaar, het krabt aan vanzelfsprekendheden onder het mom dat het ze verdedigt. Dit is dus het gelukkige schrijven dat alleen tot stand komt wanneer je het niet meer verwacht. Vlak voor je in slaap valt. Wat zou ik graag dit soort proza schrijven! Zo moet het, wil literatuur overleven. Ik bedoel, wil mijn literatuur overleven. Ik wil in mijn romans proza uitproberen dat bol staat van scheefpraat, zeurpraat, contaminaties, omkeringen, stennismakerij zonder stennis. Proza waar schimmel op zit, waar een lachbui in rondhangt, waar de paradoxen als vogeltjes in rondzwermen. Proza dat waxinelichtjes naar de Gouden Koets gooit. Er moet een vreemde geur in hangen, al lijkt het op gewoon proza dat van a naar b gaat en van de wereld een vanzelfsprekend schaakbord maakt.

Nog meer beelden. In gelukkig proza worden de gelukkigen gelukkiger en de ongelukkigen ongelukkiger. Is vrede een vorm van oorlog en oorlog het mooiste wat er is. Het is altijd de ironie voorbij. Het vraagt om toestemming. Vindt u het niet erg dat ik dit opschrijf? Mag ik in uw kamer op bezoek komen? De stemming is in dit proza altijd opgewekt, het leven een droom, de bedoelingen zijn glashelder al weet je niet zeker wat bedoelingen zijn. In dit proza krijgt de bruid de bruidegom en de bruidegom de bruid. En de mensen sterven en ze zijn niet gelukkig. En daarna toch weer wel. ‘De mens is gelukkig.’ Zo luidt de eerste de beste zin van dit proza. En de laatste zin moet altijd luiden: ‘Want de mens moet gelukkig zijn.’

De gelukkige schrijver is een veelschrijver omdat hij een hekel aan pretenties heeft. Hij heeft niet één doel, maar honderden, liefst duizenden doelen. Bovendien drijft de angst hem voort dat hij ooit uitgeschreven raakt. Hij wil altijd naar de bekende weg vragen. De verdediger van dit proza, zoals ik, verdedigt altijd de veelschrijver. Georges Simenon (schreef meer dan 500 boeken), Barbara Cartland (ruim 700), Robert Walser (duizenden pagina’s), Daniel Defoe (honderden boeken), Herman Brusselmans (bijna 80 boeken), Edgar Wallace (200 boeken), Toon Tellegen (120 boeken), William Wallace Cook (600 boeken), Jan en Paul Nowee (64 Arendsoog-boeken), Jacq Vogelaar (tientallen boeken, honderden essays). Wat zou ik graag veelschrijver zijn: feuilletons, oorlogsromans, pornoboeken, voetbalboeken, kookboeken. Het maakt de gelukkige schrijver niets uit. Hij of zij wil niets betekenen en demonstreert dat keer op keer in het volgende boek. Hij is er niet bang voor een saai boek te schrijven, of steeds hetzelfde boek over liefde en geluk. Hij vindt dat het saaie boek nog altijd beter is dan het boek dat meetelt, dan het boek dat ‘de’ geschiedenis of ‘de’ nieuwste filosofie zo fraai in scène zet, dan het boek dat ‘de’ rancune van de mens celebreert. Hij celebreert alleen zichzelf en daarom faalt hij. Met succes.

Het beslissende kenmerk van dit proza blijft dat je het er nooit over kunt hebben zoals ik hier doe, omdat je dan de uitgangspunten ervan op de tocht zet. Walser reflecteert nooit op zijn geschriften, heel af en toe in brieven, maar dan moet je ernaar raden. Hij zegt er niets over, hij schreef gewoon. Ongewoon. Het ongewone was bij hem gewoon geworden. En precies dat is het kenmerk van dit proza. Het is verloren in zichzelf, de schrijver leeft in het boek, hij analyseert niet maar schrijft, hij stelt geen vragen, ondergraaft alles maar altijd heeft hij het idee alleen zichzelf te ondergraven. Hij wil altijd ongelijk krijgen en krijgt het ook. De anderen hebben gelijk. Boeken over armoede bezorgen hem een lachbui, want arm was hij zelf al. Hij doet liever niet mee en daarom doet hij mee. ‘I would prefer not to,’ zegt hij. En daarom doet hij het. De gelukkige schrijver offert zich op zonder te weten waarom, voor wie en met welk doel. Niet voor niets dat Walsers romanfiguren vaak (huis)knechten zijn die zichzelf wegcijferen. Hij probeert niets te bereiken en streeft daar hartstochtelijk naar. Hij is alleen geëngageerd met zichzelf, hij is zijn eigen avant-garde en de enige voorman van zijn generatie, die alleen uit hemzelf bestaat. Hij kan het niet laten en bestrijdt dat.

Voorbeeld 2. Op 20 februari 1843 gaf ene Victor Eremita in Kopenhagen het reusachtige boekwerk Enten-Eller uit, bij ons vertaald als Of/Of. Ruim 700 pagina’s grabbeltonproza. Essays, een roman, spreuken, verhandelingen, ontboezemingen, filosofische analyses. Pas een paar weken later werd bekend wie het geschreven had: Søren Kierkegaard, theologisch student, zoon van een handelaar. Hij was toen negenentwintig jaar oud en het hek was van de dam. In twaalf jaar tijd (hij stierf op 11 november 1855) publiceerde hij, vaak onder andere namen (kenmerkend voor de gelukkige schrijver) een reusachtige hoeveelheid boeken, met titels als De herhaling, De ziekte tot de dood, Filosofische kruimels, Opbeurende toespraken, Wat de liefde doet, Vrees en beven.

Wat dachten de Denen destijds toen ze zijn eerste werk lazen? Wie kon het volgen? Iedereen wist dat er een nieuwe ster aan het firmament verschenen was, maar wie of wat was die ster precies? Wat was de bedoeling? Hans Christian Andersen kreeg van een vriendin een zeer treffende brief: ‘Een nieuwe literaire komeet is aan de hemel verschenen, zwanger van onheil en brenger van onheil. Het boek is zo demonisch dat je het steeds opnieuw weer leest, je legt het ontevreden weg, maar altijd weer krijgt het je te pakken’ (geciteerd in de inleiding van Andries Visser bij de Nederlandse vertaling van Of/Of uit 2007). Net als Walser, dacht ik toen ik het las. Want de ware schrijver wil je niet lezen, je hebt een hekel aan zijn pedanterie en zijn bedekte hoogmoed en daarom lees je hem (of haar). Omdat het moet.

Eén ding ontdekten de beginnende Deense lezers van dit proza al spoedig. Er was (en is) geen beginnen aan om Kierkegaards duizelingwekkende buitelingen rond religie, filosofie en maatschappelijke zekerheden te volgen. Het is nog steeds halsbrekend proza waar je uren in rond kunt dwalen en dan nog de dingen niet op een rijtje kunt zetten. En overnieuw moet beginnen. Wat zegt hij hier? Welke cirkelredenering spant hij voor zijn karretje? Of ben ik de cirkelredenering? Wie als schrijver gelukkig wil blijven of wil worden, dient na Walser met Kierkegaard door te gaan. Leer van hem om alles op de tocht te zetten.

Neem bijvoorbeeld in Of/Of de weerlegging van de Idee dat er één eerste liefde is. Want als je beseft dat ‘dit’ je eerste liefde is, dan moet je vooraf geweten hebben wat dat is: een eerste liefde. Maar als je dat weet, dan moet aan dat besef ook weer een besef van ‘eerste liefde’ zijn voorafgegaan. De eerste liefde bestaat dus niet, of het moet de liefde tot God zijn. Of neem zijn redenering over het onderscheid tussen de ‘aanleiding’ om een roman te schrijven en de roman zelf. ‘Zonder aanleiding gebeurt er eigenlijk niets, en toch heeft de aanleiding part noch deel aan de gebeurtenis.’ En even verderop: ‘In de idee kan de hele werkelijkheid kant-en-klaar voorhanden zijn, zonder de aanleiding wordt ze nooit werkelijk.’ Uiteindelijk concludeert hij (uiteraard) dat de vaak toevallige ‘aanleiding’ tot de roman belangrijker is dan de roman zelf. Handen in het haar. Wat moet je hiermee? Wat moet je met zijn aangrijpende en tegelijk doldwaze verdediging van Abrahams offer van zijn zoon Isaak (in Vrees en beven). Wat moet je met zijn weerlegging van het begrip herhaling in het meesterwerk De herhaling. Keihard lachen. Wat moet je met Kierkegaards steeds terugkerende preoccupatie met ‘gelukkig zijn’? Niet met ‘belangrijk’ zijn, maar met ‘gelukkig’ zijn. De mens moet gelukkig zijn. Dat drijft Kierkegaard voort en voort. Ook al was dat streven bij hem aanleiding tot het diepste ongeluk.

Kierkegaards werk is een handboek voor de gelukkige schrijver. Hij verdedigt niet het christendom maar het onhoudbare daarvan. Hij wil altijd en overal ongelijk hebben. Later hebben de duizenden samenvatters en interpretatoren het uiteraard teruggebracht tot een optelsom van meningen en indelingen. Tot het belang ervan. Kierkegaard bedoelde dit, Kierkegaard bedoelde dat, et cetera et cetera. Hij was een existentialist, hij was een protopostmodernist. Et cetera et cetera. Hij deelde het mensenleven, om nog maar iets te noemen, in drie fasen in: een esthetische, ethische en religieuze fase. Ik buig mijn hoofd deemoedig voor dit soort indelingen, die hijzelf altijd tegensprak. Iedereen heeft altijd gelijk, zeg ik met Kierkegaard, behalve ik. Maar wie hem leest om hem te ‘snappen’, om hem in te delen, om hem van ‘belang’ te voorzien, om hem als profeet te zien, ontdoet hem van zijn glanzende querulantie, die bijvoorbeeld de christelijke godsdienst noodzakelijk achtte juist omdat je er niks aan hebt. Ieder snappen, iedere indeling van Kierkegaards werk is verdacht. ‘Een grapjas heeft gezegd dat je de mensheid kunt indelen in officieren, dienstmeisjes en schoorsteenvegers. Die opmerking is naar mijn idee niet alleen geestig, maar ook diepzinnig. Er is een groot speculatief talent voor nodig om een betere indeling te geven. Als een indeling niet op ideale wijze haar onderwerp dekt, dan moet je de toevallige op alle manieren de voorkeur geven, omdat die de fantasie in beweging zet.’ Alle vanzelfsprekendheden komen bij hem op de tocht te staan. Zijn werk is op te vatten als een grote, aanhoudende, verwoestende en aangrijpende poging het evidentiedenken van Hegel (dat tot in onze tijd het dominante denken is) te weerleggen. Te vergiftigen, kan ik hier beter zeggen. De gelukkige schrijver vergiftigt, hij vernietigt niet.

Kierkegaard lees je om hem niet uit te hoeven lezen, of in te hoeven delen. De schrijver die gelukkig wil worden (zoals ik) dient hem te lezen om te schateren over zijn doortrapte zelfmedelijden rond zijn mislukte huwelijksaanzoek, om te huiveren bij zijn radicale totaal onleefbare christelijkheid, om te genieten van zijn metaforiek. Lees hem om zijn redeneringen, zijn superieure zinnen, zijn invallen, zijn spotternij, zijn omkeringen, zijn voorkeuren voor de contaminatie. Lees hem om tijdelijk stil te kunnen staan bij zijn ‘stilte van het ogenblik’. Dat het daarom gaat. Om te kunnen snappen dat het daar tegelijkertijd niet om gaat, omdat het ogenblik waar het om gaat direct al voorbijgegaan is. Je leest hem om in te zien dat hij het banale altijd verdedigt, niet alleen in zijn christelijke werk waarin hij het banale van de historische figuur Jezus steeds benadrukt. Maar hij verdedigt het ook in literatuur. In Two Ages: A Literary Review (1846) bespreekt hij bijvoorbeeld twee tamelijk onbenullige romans van een nu allang vergeten Deense schrijfster. Hij heeft het niet over de ‘betekenis’ ervan, niet over de kern, niet over wat de schrijfster wilde en of ze een belangrijke rol in de Deense literatuur speelde, maar over het banale van de familieverhoudingen erin. En hij juicht de roman toe omdat hij juist in het banale uitblinkt. Hij verdedigt altijd het onverdedigbare, altijd. Zijn geschriften zijn even vaak oersaai als scherp en direct aansprekend. Hij verdedigt het Huwelijk en verwerpt de Liefde en de Eerste Liefde. Hij pakt altijd het Vanzelfsprekende en het Hogere aan. Of keert het om, of verklaart het banaal. Lees zijn hoogst curieuze betoog over ongelijk hebben dat als volgt eindigt: ‘En dus is het opbouwend altijd ongelijk te hebben, want het oneindige bouwt de mens op, het eindige niet.’ Zou rechtstreeks uit een opstel van Robert Walser kunnen komen.

Voorbeeld 3. De roman staat onder druk. Niet lezen dat soort artikelen met dat soort zinnen. Weg ermee. Eigenpraat en zelfdunk. Nooit meer lezen. Nog een keer dan. Recent schetste Oek de Jong in Wat alleen de roman kan zeggen (2013) een schril beeld van wat de televisie, internet en de sociale media aan verwoestingen in deze ooit zo geliefde vorm van kunst hebben aangericht. Nostalgie en schrille beelden. De (lees)-cultuur is veranderd, stelt hij, de beeldcultuur rukt op, lezers zijn veranderd en vroeger komt niet meer terug. Laten we maar met romans ophouden, maar die conclusie trekt De Jong niet. We moeten een ander type roman gaan schrijven, niet willen concurreren met de beeldcultuur en internet. Een roman waarin ons ‘diepe ik’ zich openbaart. Een meepraatroman dus, want de diepte was er al voor je erin sprong. Eigen diepte bestaat al. Een roman die hij met Pier en oceaan (2012) zelf al schreef, bedoelt hij natuurlijk.

Wat zou Enno Develing (1933-1999) over De Jongs betoog plezier hebben gehad! Al in 1968 publiceerde hij onder de titel Het einde van de roman een betoog over de ondergang van de romankunst, waarin hij wees op de impact van de televisie. Zijn boek werd vernietigend besproken. Querulantenproza was het. Tegenspraakproza. Ook al omdat juist in die tijd de romankunst in Nederland als nooit tevoren bloeide. Mulisch, Hermans, Haasse, Reve, Wolkers schreven hun meesterwerken, de oplagen waren enorm. Develing was een feestbederver. Meedenken was bij hem een gotspe. Wat dacht hij wel. Hoe durfde hij te suggereren dat het maar eens helemaal uit moest zijn met dat geneuzel in romans. Dat schrijvers ermee moesten ophouden, of in ieder geval het roer helemaal moesten omgooien.

Develing wist dat hij op tere schrijvers- en lezerszieltjes trapte, hij hield van jennen, en daarom maakte hij zijn betoog zo polemisch mogelijk. Het is achteraf komisch om te zien hoe verbeten de literaire goegemeente op zijn vaak terechte, snijdende en niet zelden geestige afrekening met de romankunst en romanschrijvers reageerde. Blijkbaar had hij een open zenuw geraakt. ‘Iedere roman gaat zonder uitzondering over de schrijver zelf,’ schreef hij, ‘en zo het [die roman dus – kth] al enige informatie verschaft is dat informatie over de schrijver, wat misschien aardig is voor zijn familie en kennissen, maar nauwelijks voor een willekeurige lezer.’

Ik was meteen bij de les, herinner ik me. Zei iemand hier wat ik al lang stiekem af en toe dacht? ‘Op deze manier wordt de lezer in een passieve rol gedwongen. Hij heeft maar te slikken wat de schrijver hem voorschotelt. Het enige wat hij kan doen is de roman terzijde schuiven en te kennen geven dat hij het niet mooi vindt (iets wat met de meeste literaire romans inderdaad gebeurt).’ En dit dus al in 1968. En neem dit: ‘De schrijver veracht in wezen zijn lezer, beschouwt hem als een geestelijke analfabeet en plaatst zichzelf op een zo hoog plan, dat hij serieus meent dat zijn persoonlijke voorkeuren, meningen, gevoelens en wat al niet meer voor een lezer interessant zijn, hetgeen van een grenzenloze zelfoverschatting getuigt.’ Zeg dat wel, dacht ik en ik denk het vaak nog als ik een roman lees waarin het weer een en al evidentie is wat de klok slaat. Nare Jeugd. Onbegrepen. Arm en Niet Rijk. Mooi, maar toch gelukkig. Liefdesverdrietgeluk. Et cetera. Et cetera. Wanneer gaat het eens over iets wat ik nog niet weet, over iets anders dan de zelfmedelijdende belevenissen van de schrijver die een beetje aanpassingsproblemen heeft of denkt te hebben? Wanneer verheft de schrijver zich een keer niet boven de massa en blijft hijzelf een keertje niet buiten schot? De huidige romankunst informeert niet meer, stelde Develing. De achttiende- en negentiende-eeuwse romans (die van schrijvers als Balzac, Zola, Tolstoj) verschaften ‘informatie in maatschappelijk, religieus en sociaal opzicht over hun tijd’. Dat is voorbij, de roman is volgens hem verworden tot een van de werkelijkheid losgezongen kunstvorm. De ‘individuele expressie’ van naoorlogse schrijvers als Kerouac, Sartre, de nouveau roman, werd een doel op zich, werd tot ‘officiële kunst’. Romans zeuren steeds meer over zichzelf, vond hij, over kleine liefdesperikelen, over gebrek aan communicatie, over onwil, over het (on)geluk van de schrijver. ‘Het zijn niet de schilderijen van Karel Appel of de ontboezemingen van Gerard Kornelis van het Reve die het wezen van onze tijd vertonen, maar de Brienenoord brug, de Delta werken en het nieuwe Schiphol.’ Wat werden ze in 1968, toen er allerlei overspannen ideeën over kunst en vrijheid circuleerden (ze circuleren nog!), kwaad over dit soort opinies! Het was heerlijk. Hij pleitte voor romankunst die geen kunst meer wilde zijn, en het ook niet meer was, maar die wel direct van belang was voor het leven zelf. Kan natuurlijk niet, maar wat dan nog? Waarom pleiten voor iets wat wel kan? De gelukkige schrijver pleit altijd voor zijn ongelijk en voor het onmogelijke.

Develing trok zijn conclusies. Hij schreef na zijn nog tamelijk traditionele romandebuut Alberto en ik (1964) drie ‘projecten’ – het begrip ‘roman’ wilde hij niet meer gebruiken. Voor de soldaten (1966), De maagden (1968) en Het kantoor (1973). Op de rol stond nog het project Ajax-Feijenoord, maar daar kwam het niet meer van, hij werd ziek en stierf in 1999. Ik las ze vroeger alle drie en vond ze geweldig. Zo vreemd kon literatuur dus ook zijn. Zo vreemd en gelukkig. Dit was proza dat ik niet kende, ik was er verlegen van, ik was het er niet mee eens, dat ook, maar ik wist dat hier de literatuur opnieuw werd uitgevonden. Wat wilde ik precies worden? Meeschrijven of gelukkig zijn? Gelijk hebben? Columnist met een mening? Dat nooit. Wat een plezier had ik met De maagden – en nu nog steeds, het is schitterend – waarin hij op koele, objectiverende en documentaire toon en krankzinnig gedetailleerd de ontmaagding van een meisje beschrijft. Met foto’s erbij. Hij beschrijft ruim tachtig pagina’s lang de fietstocht van het meisje naar het huis van haar vriend. Geen namen van straten, maar wie in Den Haag woont kan de tocht met het boek in de hand helemaal nafietsen. ‘Ze rijdt de fiets naar de trottoirrand en manoeuvreert hem vervolgens tussen twee geparkeerde auto’s door, een Volkswagen en een Opel Kadett, naar de met bakstenen geplaveide straat.’ Ook borden en aanplakbiljetten krijgen een precieze beschrijving. ‘Op de hoek is de winkel van een groenteboer. In witte waterverf staat met grote letters op de winkelruit geschreven: 10 kilo aardappelen 1,95; andijvie gesneden kilo 50; hand-peren triumf sap sap!! Kilo 39, James extra 89; tomaten heel kilo 49. Boven de deur hangt een emaille bordje met Div. Dranken ’t Hoekje Conserven.’ Aan mij was dit wel besteed, ik heb er echt keihard om gelachen. Develing wilde een zo objectief mogelijke beschrijving van de werkelijkheid geven. Niet zoals een ‘kunstschrijver’ die kunstzinnig interpreteert. Zonder literair gedoe, geen flashbacks, geen vooruitblikken, rechttoe rechtaan de werkelijkheid zelf. De schrijver moest geheel verdwijnen. Geen taalspelletjes, taal mocht van hem alleen fungeren als informatiedrager. Ook de paginalange beschrijving van de ontmaagding van het meisje kreeg een volstrekt koele en objectiverende toon mee. Wie zit te hopen op pornografische scènes komt bedrogen uit. ‘Zijn hand is nu tussen de wat vochtige schaamlippen gekomen en beweegt daar zachtjes van beneden naar boven en vice versa. Hij zegt dat ze niet bang moet zijn. Tegelijkertijd haalt hij zijn penis uit zijn broek en duwt hem tegen haar dij.’ Develing nam bovendien tientallen verhalen op van vrouwen over hun ontmaagding. Het zijn letterlijk uitgeschreven weergaven van bandopnames. Inclusief de versprekingen, herhalingen, kromme zinnen, nergens is ingegrepen. En dat levert prachtige, openhartige, vaak ingehouden emotionele, soms schrijnende miniatuurtjes op. ‘En de ontmaagding zelf vond ik op dat moment, op dat moment vond ik ’t heel erg goed, erg fijn, op dat moment, maar die avond heb ik wel gehuild.’

De kritiek was vernietigend. Vrijwel iedereen maakte het boek met de grond gelijk (op Paul de Wispelaere na). Develing was een tijdje de boeman van de literaire wereld. Ik denk en hoop dat hij daar tevreden over was. Dit was geen literatuur meer, schreef men, en het was filosofisch allemaal onhoudbaar, objectiviteit bestaat namelijk helemaal niet. Develing sprak zichzelf tegen, vond men, hij gaf wel degelijk interpretaties, hij koos wel... et cetera et cetera. Godverdomme, wat hadden ze gelijk. En wat waren ze daar tevreden over, wat waren ze trots op hun gelijk en wat kan ik daar nu nog kwaad over worden. Develing werkte aan een uitgesproken utopisch (en romantisch) project, je moet wel blind zijn als je dat niet ziet. Het is pijnlijk dat destijds vrijwel niemand het voor hem opnam. Natuurlijk wist hij heel goed dat zijn ‘projecten’ onhoudbaar waren, onuitvoerbaar en tot de literaire afgrond zouden leiden. Who cares? Wat wil je als schrijver? Wat doe je precies? Beetje meebabbelen? Waarom zou je aan houdbare en uitvoerbare projecten werken? Dat doet iedereen al. Iedereen schrijft romans. Weg met de romankunst. Hij had gelijk. Nu nog. Wat is er niet mooier dan ongelijk te hebben en je daar nooit maar dan ook nooit bij neer te leggen?

Ik hou hiermee op. Ik had er nooit aan moeten beginnen. Vergeet dit zo snel mogelijk. Wie gelukkig wil leren schrijven moet zich daar zo weinig mogelijk in verdiepen. En er zeker nooit over schrijven. Je moet het doen. Liefde moet je doen, zoals Kierkegaard schreef. Lees Herman Brusselmans niet. Lees Jacq Vogelaar, William T. Vollmann niet. Lees belangrijke boeken met meningen erin en beslissende opvattingen. Laat je nomineren voor alle literaire prijzen. Geloof in alle evidenties. Ja, de mens heeft twee benen. En hij is slecht. Weiger om niet mee te doen. Doe een net pak aan en een mooie jurk. Iedereen heeft gelijk behalve ik. Vernietig dit essay na lezing.

Naam: Samuel Clemens, beroep: Mark Twain

Op 14 juli 1879 arriveerde Mark Twain, pseudoniem van Samuel Clemens (1835-1910), met zijn gezin per trein vanuit Antwerpen in Rotterdam. ‘Curious head-dresses,’ noteerde hij die dag in zijn Notebook en tijdens een wandeling door de stad zag hij vier mensen met een bril op. De volgende dag gingen ze naar Amsterdam waar hij onder andere een plein bezocht ‘with cheap trash (Jews) – could have bought the whole thing for $ 300 and lost money’. Hij zag arme meisjes en jongens (‘orphans’) op straat, beschreef hun kleding. Bekeek Rembrandts Nachtwacht en een paar portretten ‘of some burghers, or burglars, have forgotten which’. Hij zag een dag later tot zijn verbazing ergens in een stal op een bord namen van koeien staan, zag in Den Haag De stier van Potter (‘flies visible under the hairs’). Maakte een ritje door Bloemendaal (‘Blumen-something’) en verbleef in de buurt van Haarlem (‘Harlaam’) waar hij een vijftienjarig meisje ontmoette, juffrouw Korthals, dat Duits, Engels, Frans en zelfs Italiaans sprak en zichzelf als Duits beschouwde (‘not Dutch’). Ze maakte diepe indruk: een paar dagen later, hij was al in Londen, schreef hij in zijn Notebook dat hij niet moest vergeten haar een van zijn boeken te sturen. Twains verblijf in Nederland is nergens in de steeds maar aanzwellende reeks Twain-biografieën opgetekend. Toch kun je in zijn summiere aantekeningen over die drie dagen een paar kenmerkende opvattingen teruglezen van deze Amerikaanse literaire ster die nog steeds niet is uitgestraald.

Het tijdstip is bijvoorbeeld opvallend. In 1876 verscheen The Adventures of Tom Sawyer en al in 1877 publiceerde uitgever Rinkes in Arnhem een Nederlandse vertaling door Myra, pseudoniem van mej. C.M. de Meyier. In 1879 kwam de tweede druk uit. Voor vertaalster en uitgever is het maar goed dat Twain hier waarschijnlijk niks van af wist, want hij wond zich geweldig op over geld dat hij misliep aan roofdrukken en illegale vertalingen die overal van zijn werk verschenen. Soms schreef hij woedende brieven aan uitgevers ervan, dat leverde meestal niks op, naar geld van vertalingen kon hij al helemaal fluiten. Hij zette zich zijn leven lang krachtig in voor de bescherming van copyrights van schrijvers en was uitermate tevreden toen vlak voor zijn dood het Amerikaanse Congres een wet aannam die schrijvers voor de duur van achttien jaar alle rechten op hun werk garandeerde. Geld was een van zijn obsessies. Altijd was hij op zoek naar mogelijkheden rijk te worden, liefst zo snel mogelijk, vandaar dus ook zijn grap over die rommelmarkt in Amsterdam. Als het niet met boeken lukte, dan maar met dubieuze machines of andere geldverslindende projecten. Het is komisch en tragisch tegelijk als je leest over de tot niets leidende ideeën waar Twain zijn geld in stopte. Was er dan niemand die hem af en toe met z’n kop onder een koude kraan hield? Zijn ideeën voor bijvoorbeeld een elastieken broekophouder, een nieuwe procedure voor de vervaardiging van grafische illustraties, een glazen ‘handgranaat’ met branddovende vloeistof, een dekenklem, een eeuwigdurende kalender, een inbrekersalarm, een rem voor locomotiefwielen, gingen stuk voor stuk de mist in en kostten handenvol geld. Een plan voor een automatische zetmachine bracht hem zelfs aan de rand van de financiële afgrond. De machine moest in staat zijn hele woorden tegelijk af te drukken, maar het ding werd met de dag ingewikkelder en bevatte op het laatst meer dan achttienduizend bewegende delen. Hij weigerde in te zien dat een vernuftige machine van Ottmar Mergenthaler de toekomst had, daarmee kon je met losse letters werken en die bleek het nog te doen ook. Twain had een tic voor machines, hij was de eerste romanschrijver die met een typemachine werkte, al in 1875, hij schepte er later flink over op. Schrijven moest altijd snel bij hem, tijd was nu eenmaal geld. Zijn grote romans schreef hij meestal binnen een maand of zes. Soms liet hij de manuscripten een tijd liggen omdat andere plannen toch ineens voorgingen. Aan The Adventures of Huckleberry Finn, in mijn ogen zijn grootste werk, begon hij in 1877, daarna liet hij het drie jaar liggen, schreef de rest in een paar maanden, en vervolgens liet hij het weer een tijd liggen. Het verscheen pas in 1884. Aan plannen was nu eenmaal geen gebrek bij deze veelschrijver en allesdoener. Hij werkte ook al met de nieuwe uitvinding van Thomas Alva Edison: de geluidsmachine. Hij dicteerde een paar verhalen op wasrollen, maar vond het uiteindelijk niks en die wasrollen zijn niet bewaard gebleven. Om uit je vel te springen.

Hij blijft actueel; in Amerika kunnen ze, terecht, geen genoeg van hem krijgen. Allerlei maatschappelijke kwesties bespreekt hij al. In 1903 viel hij bijvoorbeeld in het messcherpe en bloederige verhaal A Dog’s Tale experimenten op dieren aan. Het begint met de uiterst geestige zin: ‘Mijn vader was een St-Bernard, mijn moeder een collie, maar ik ben een Protestant.’ Zijn Amerikaanse lezers waardeerden het maar matig, ze lazen liever nostalgische herinneringen over zijn tijd als stuurman op de Mississippi of zijn grappige reisverhalen. Twain woonde destijds in Europa, in Florence, hij was zijn schuldeisers in Amerika ontvlucht. Natuurlijk kende iedereen hem nog van zijn meesterwerken. Hij wilde niet alleen herinnerd worden als een grapjas, ‘a phunny phellow’, zoals hij het spottend noemde en dus legde hij zich in de laatste fase van zijn schrijverschap toe op bittere, sombere en keiharde bespiegelingen over de ware aard van de mens en de Amerikaanse en Europese machtspolitiek. Hij trapte vaak met volle kracht op de ziel van de Amerikaanse burger. In The War Prayer (1905) maakte hij gehakt van het Amerikaanse patriottisme. ‘O Heer, Onze Vader, help ons om hun soldaten met onze granaten aan stukjes te rijten; help ons om hun velden te bedekken met de bleke vormen van hun patriottische doden; help ons om het geschreeuw van hun gewonden te smoren in het gedreun van onze kanonnen.’ Dat liet hij een dominee bidden, men was er woedend over. In die tijd waren kort na elkaar zijn dochters Susy en Jean en zijn vrouw Olivia overleden, hij belandde in een diepe depressie waaruit hij pas langzamerhand opkrabbelde. En de laatste jaren van zijn leven was hij in New York en Boston weer een veelgevraagde en uitermate geestige gastspreker op recepties en partijen. En kon je hem in New York op zondagochtend, wanneer de kerken uitgingen, op 5th Avenue in zijn witte pak zien flaneren. Hij was en is een fenomeen, nog altijd verschijnen in Amerika herdrukken van zijn werk en de discussie over zijn leven en werk beslaat langzamerhand meer dan vijftig meter boekenplanken en zal voorlopig niet ophouden.

In 2011 was hij opnieuw in het nieuws. Alan Gribben publiceerde een nieuwe editie van Huckleberry Finn en verving daarin het woord ‘nigger’, dat Twain ongegeneerd gebruikt, door ‘slave’. Zijn argument is dat het boek steeds vaker van leeslijsten in bibliotheken verdwijnt omdat ‘the n-word’ erin voorkomt. Dus moeten we het maar aan de huidige normen aanpassen. In Amerika (en langzamerhand ook in Nederland) komen dit soort discussies helaas maar al te vaak voor. Bibliotheken voeren een eigen aankoopbeleid dat per staat en per district verschillend is, al naargelang hoe de politieke of religieuze wind waait. En steeds vaker moeten ouders of andere verontruste burgers harde strijd voeren om boeken van Darwin, Faulkner en dus ook van Mark Twain ongecensureerd op de inkooplijsten te houden. Er stak een ware storm op tegen Gribbens nieuwe uitgave, en het is natuurlijk een krankzinnig idee om boeken uit het verleden aan te passen aan onze huidige idealen. Het einde is zoek, laten we hier alvast beginnen met het Wilhelmus: die zin over de koning van Hispanje die wij altijd geëerd hebben, kan dat niet veranderd? In dat wij de koning van het geld altijd geëerd hebben? Jammer dat Twain dit debat niet meer meemaakte, hij had er ongetwijfeld een hilarisch artikel over geschreven.

De discussie over Twains vermeende racisme in zijn spannende en soms gruwelijke meesterwerk Huckleberry Finn blijft af en toe de kop opsteken, ook al is het iedereen duidelijk dat Twain in de gevluchte slaaf Jim een moreel superieur mens schetste. Juist het voortdurend gekissebis tussen Huck Finn en Jim over allerlei maatschappelijke kwesties maakt het boek nog steeds onweerstaanbaar. Huck is de onnozele blanke die alles meent te doorzien, die ‘niggers’ ziet als gebruiksvoorwerpen, zoals dat in Zuidelijke staten gebruikelijk was, maar uiteindelijk tot inzicht komt en Jim is overduidelijk de wijze man die de menselijke lijnen uitzet. Shelly Fisher Fishkin toont in Was Huck Black? (1993) overtuigend aan dat Twain sterk beïnvloed was door de taal van de slaven van zijn familie. Hij hoorde ze toen hij jong was praten, genoot ervan en legde hun taal voor het eerst in literatuur vast. Ook het dialect dat Huck spreekt is er direct aan ontleend. Het is overigens mooi om te zien dat Twain zich in zijn jeugd maar moeizaam losmaakte van de Zuidelijke opvattingen over slavernij. Hij werd in Missouri geboren en was als jongeman lid van een militiegroep die tijdens de Burgeroorlog (1861-1865) de zaak van het Zuiden verdedigde. In zijn allereerste brief aan zijn moeder in 1853 (hij was achttien) lezen we over een reis naar New York: ‘(...) and when I saw the Court House in Syracuse, it called to mind the time when it was surrounded with chains and companies of soldiers, to prevent the rescue of Mr. Reynolds’ nigger, by the infernal abolitionists. I reckon I had better black my face, for in these Eastern States niggers are considerably better than white people.’ Maar al tijdens de Burgeroorlog verdedigde hij op dit gebied de standpunten van het Noorden en in latere jaren bleef hij een vurig voorvechter van de zwarte emancipatie.

Maar hij vergat zijn afkomst niet. Hij cultiveerde zijn Zuidelijke tongval, het werd zijn handelsmerk tijdens de lezingen die hij jarenlang vooral in het noordoosten van Amerika gaf. Wanneer hij herinneringen aan zijn jeugd ophaalde, begon hij soms met onvaste stem negrospirituals te zingen die hij als jongen gehoord had. Zij die het meemaakten, schrijven er ontroerd over. Lezingen bleven zijn hele leven zijn belangrijkste inkomstenbron waarbij hij zich vaak als een verwende popster gedroeg: hij stelde overdreven eisen, was lastig en humeurig en beledigde rustig de hele tent als men hem met te weinig egards behandelde. Het is moeilijk je een voorstelling van deze optredens te maken. Je moet je hem voorstellen als een cabaretier die alles wat heilig was op de hak nam en inspeelde op de (voor)oordelen van zijn toehoorders. Engelsen hadden het gedaan, Fransen waren verkeerd, New Yorkers waren windbuilen, Europeanen hadden foute regeringen, kapitalisten waren uitzuigers en negers werden onderdrukt. Dit alles doorspekt met anekdotes uit zijn jeugd en verhalen over zijn reizen naar Europa en Hawaï. Hij gaf de indruk dat hij alles ter plekke bedacht en werd kwaad als hij van zijn verhalen de volgende dag de letterlijke tekst in kranten terugzag. Dat betekende minder verkochte kaartjes voor de volgende lezing. Hij leerde die uit zijn hoofd, dat staat vast, sommige zijn in manuscript bewaard, andere zijn door aanwezigen opgetekend. Als je ze nu leest – er zijn er heel wat gepubliceerd – snap je niet wat er zo geestig aan was, blijkbaar moet je erbij geweest zijn. Volgens de kranten van die tijd zette hij de zalen echt op hun kop, men lachte zich tranen. Hij sprak expres overdreven traag, zat er rustig een sigaar bij te roken en hij droeg een wit pak. Hij nam vaak lange pauzes die suggereerden dat hij alles ter plekke verzon. Misschien komen de komische voordrachten van Godfried Bomans uit de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw een beetje in de buurt. Of de monologen van Toon Hermans. Acteur Hal Holbrook bracht jarenlang met groot succes door heel Amerika een Mark Twain-onemanshow op de planken, Mark Twain Tonight! Prachtig om te zien, er zijn opnames van, knap werk, zeer geestig ook, maar het blijft behelpen. Misschien zit er niets anders op dan je je eigen Mark Twain voor te stellen wanneer je zijn werk leest.

Over de laatste twintig jaar kun je in de meeste biografieën weinig teruglezen. Toegegeven, Twain had zijn beste boeken al geschreven. De lichte en briljante toon daarvan verdween langzamerhand, hij werd een minder gelukkige schrijver, en hij probeerde zich in latere tijd te ontworstelen aan zijn imago van droogkomiek. Hij verloor zijn onschuld, meer en meer was hij alleen nog een ster en gedroeg hij zich daar ook naar. Maar geestig bleef hij: in hotels schreef hij zich vaak in onder zijn eigen naam en gaf dan als beroep ‘Mark Twain’ op. Zijn geëngageerdheid nam toe. Hij schreef felle stukken tegen de Christian Science, nam het op voor Dreyfus en voor Joden in het algemeen, maar permitteerde zich toch weer allerlei algemeenheden over ‘de’ Joden, zie ook zijn opmerking tussen haakjes bij de rommelmarkt in Amsterdam. Zo schreef hij serieus dat ‘zij’ nooit met hun handen werkten, altijd alleen met hun hersenen, wat hem in New York op woedende ingezonden brieven kwam te staan. Op het einde van zijn leven belandde hij in een uiterst pijnlijke situatie toen hij zijn secretaresse Isabel Lyon ontsloeg en zij in de pers verhaal haalde. Er gingen hardnekkige geruchten dat hij een verhouding met haar had gehad. Wie daar meer over wil weten moet het uiterst gedetailleerde boek Dangerous Intimacy (2006) lezen van Karen Lystra, die als een ware speurneus alles uit de kast haalt. Ze neemt het op voor Twain en beroept zich op een nog niet gepubliceerd autobiografisch geschrift waarin hij erkent dat hij zich veel te veel door Miss Lyon heeft laten inpalmen en zelfs zijn eigen dochters van zich vervreemdde. Mooi detail: Twain las een artikel van ‘onze’ Frederik van Eeden over hypnose en wist ineens zeker dat Isabel Lyon en haar trawanten hem jarenlang onder hypnose hadden gehouden.

Op het eind van zijn leven omringde Twain zich met meisjes tussen tien en zestien jaar. Alles in het nette. Onbedorven vond hij ze, lief en leuk, spontaan en grappig, vandaar ongetwijfeld ook zijn aantekening over de Nederlandse of Duitse juffrouw Korthals in zijn Notebook in 1879. De correspondentie tussen de oude schrijver en de meisjes is uitgegeven en is de moeite waard. Twain noemde zijn vriendinnetjes ‘Angelfish’ en hij bracht ze bij elkaar in een soort club die hij het ‘Aquarium’ doopte. Zijn dochter Clara was bezorgd of het niet een beetje onfatsoenlijk was, zo’n oude man met die meisjes, maar er gebeurde nooit iets raars, ook al omdat Twain de ouders gewoon mee uitnodigde langs te komen. Twain schreef uiterst vermakelijke en soms ontroerende brieven aan zijn vriendinnetjes. Ook hun antwoorden zijn bewaard. Op 29 maart 1908 schrijft Dorothy Quick bijvoorbeeld: ‘P.S. I am so glad I am a member of the Aquarium lots of love.’ Af en toe drukt hij de meisjes op het hart vooral niet volwassen te worden, ‘don’t grow up’, staat er dan in een brief en na hun zestiende schrijft hij ze niet meer. Hij stelt komische reglementen voor de club op en noemt zichzelf ironisch ‘Chief Slave of the Aquarium’.

Waarom zou je het nu nog over Mark Twain moeten hebben? Niet alleen omdat hij zo verdraaid geestig uit de hoek kon komen, zijn oneliners worden nog vaak te pas en te onpas geciteerd. Ook niet omdat zijn leven model kan staan voor de Amerikaanse droom dat je het op eigen houtje heel ver kunt schoppen. Twain was een talenman en vooral daarom moet het nog steeds over hem gaan. Hij schreef zijn beste werk in taal die mensen werkelijk spraken, ook voor Amerikanen was dat nieuw. Schrijven was bij hem in zijn beste momenten een reconstructie van spreektaal. Niet om er vervolgens flauwe grappen over te maken maar om zo precies mogelijk te laten horen hoe het ooit geklonken had. Zijn bewondering voor een meisje in Haarlem dat meer dan vier talen sprak, was niet toevallig. Hij herkende in haar iets van de talenman die hijzelf was. Hij leerde Duits (al schreef hij ook komische sketches over de moeilijkheid ervan), Frans en een beetje Italiaans. Bij hem komen zonder satirische bijbedoeling de stemmen aan het woord van slaven, bootslui en ‘gewone mensen’, stemmen zoals ze ooit geklonken hebben. Het hondsbrutale jongensjargon van Huck Finn dat gebaseerd was op de taal die Twain als jongen zelf ooit hoorde en wie weet gesproken had, biedt nog steeds onvergetelijke literatuur. Via de stem en de taal van de slaaf Jim die Twain zo precies mogelijk reconstrueerde, kunnen we nu nog een beslissend beeld voor ogen krijgen van de maatschappelijke verhoudingen in de Zuidelijke Staten van Amerika voor de Burgeroorlog. Twain schreef in zijn beste werk meeslepend en gedreven, hij liet zich niet remmen door dwaze invallen of ongerijmde vergelijkingen. Met een vlijmscherp oog voor sociale verhoudingen. Zelf werd hij oneindig sentimenteel wanneer hij herinneringen aan zijn jongensjaren aan de Mississippi ophaalde. De rivier die traag door Amerika stroomt en waaraan hij zijn mooiste passages wijdde.

In 2010 verscheen Autobiography of Mark Twain, Volume 1 als onderdeel van de wetenschappelijk verantwoorde uitgave van Twains volledige werk. Deel 2 en deel 3 verschenen inmiddels ook. Alle drie vuistdikke boeken met een gigantisch notenapparaat waarin alle voorkomende figuren worden benoemd en uitgelicht en waarin minutieus staat wanneer Twain zich in data of plaatsen vergist. En dat deed hij vaak. Wie een beeld wil hebben van wat er speelde in de Amerikaanse samenleving tussen 1860 en 1900 kan met deze noten zijn hart ophalen.

Er bestonden allang allerlei uitgaven van zijn ‘autobiografie’, maar deze nieuwe editie pretendeert al het voorafgegane overbodig te maken. De samenstellers brachten al zijn biografische geschriften bijeen en zetten ze in de volgorde die Twain zelf voor ogen had. Vorige uitgaven rommelden maar wat, stelt men in de inleiding, men zette de geschriften in chronologische volgorde, iets wat Twain tijdens zijn leven vaak genoeg verboden had. Hij vond dat een autobiografie, wilde die volstrekt eerlijk zijn, altijd uit fragmenten zou moeten bestaan, uit invallen, anekdotes, los uit de pols geformuleerde herinneringen, zonder een van tevoren bedacht schema of stramien. Want dat zou alleen maar zelfcensuur opleveren. Als grote voorbeelden noemde hij vaak Confessions van Jean-Jacques Rousseau en Mémoires van Casanova. Keer op keer zette hij zich aan het werk, hij schreef lange fragmenten, werkte aantekeningen van lezingen om, sprong van het ene naar het andere onderwerp, maar gooide alles dan na een tijdje in een doos, vergat het project en begon een paar jaar later opnieuw of dicteerde dan maar zijn herinneringen aan een secretaris. Uiteindelijk bleef een gigantische hoeveelheid geschriften over, de inleiders spreken over pakken papier en vele honderdduizenden woorden. Uit geldnood publiceerde hij af en toe delen ervan. Nu hebben we dus deze reusachtige boeken.

En eerlijk is eerlijk, het valt allemaal niet mee. Je moet wel een hardcore liefhebber van Twains werk zijn, wat ik ben, om het te kunnen waarderen. Ik begrijp dat er zo’n wetenschappelijke uitgave moet zijn, maar wanneer je een beginnend Twain-lezer bent, heb je er niet veel aan. De geschriften zijn opvallend braaf. Niets over Twains eventuele seksuele escapades, niets over schurkenstreken, geen abject geroddel over zijn vroegere vrienden, geen enkele bekentenis waar je je plaatsvervangend voor schaamt. Rousseau en Casanova, dat is inderdaad smullen, maar Twain houdt helaas al zijn kaarten op zak, voor zover hij die heeft. Misschien was hij in de grond, ik ben daarvan overtuigd, een brave jongen en tamelijk lieve man met ‘normale’ schuldgevoelens en ‘normale’ seksuele hang-ups, die erg veel van zijn moeder en zijn vrouw hield. Maar waarom dan zijn strenge eis dat dit werk pas honderd jaar na zijn dood, vanaf 2010 dus, gepubliceerd mocht worden? Wel oeverloze uitweidingen over Amerikaanse politieke kwesties en ellenlange beschrijvingen van zijn woningen en hotels in Florence, Berlijn en Wenen. Helaas maar af en toe die verwoestende geestigheid en scherpe blik waar je bij hem steeds op zit te hopen en waarop hij je in zijn romans en verhalen keer op keer trakteert. Bijvoorbeeld de toespraak bij zijn zeventigste verjaardag waarin hij vertelt dat hij enorm gezond geleefd heeft omdat hij zich altijd beperkte tot het roken van één sigaar tegelijk. Of de grap over de man die hem ooit bij een lezing introduceerde en zei dat hij maar twee dingen over Mark Twain wist, ten eerste dat hij niet in de gevangenis zat en ten tweede dat hij niet wist waarom. Soms kom je hartverscheurende stukken tegen, bijvoorbeeld over de dood van Susy en van zijn vrouw, dan word je helemaal stil. Maar het is te weinig, bovendien kende ik al hele stukken uit eerder gepubliceerde autobiografische geschriften.

Misschien is deze uitgave zo teleurstellend omdat Twain al zijn werk eerst aan zijn vrouw en zijn vriend William Dean Howells voorlegde. Zij censureerden hem met volle kracht. Olivia Langdon, ze kwam uit een fundamentalistisch georiënteerde protestantse familie, schrapte zijn dolle invallen, zijn godslasteringen en zijn obscene toespelingen. Zij was bijvoorbeeld ontevreden over Huckleberry Finn omdat dat vol staat met in haar ogen ondraaglijke platvloersheden. Ze streepte er hele stukken uit weg. En ook Howells, een academisch georiënteerd schrijver, waar Twain helaas altijd goed naar luisterde omdat hij tot het Amerikaanse schrijversestablishment hoorde, zag erop toe dat het allemaal netjes bleef. Jerome Loving laat dit alles overtuigend zien in zijn in 2010 verschenen biografie (de derde in minder dan zes jaar tijd!). Twain was wel een rebel maar hij wilde niet te ver gaan, dat zou hem lezers kosten. Pas na zijn dood verscheen het grappige pornografische werkje 1601 waarin hij koningin Elizabeth i met haar hofhouding bijvoorbeeld laat debatteren over de juiste spelling van het woord ‘bullocks’. Volgens Elizabeth is spelling wel het allerlaatste waar je je als vrouw over druk maakt wanneer je de ‘bullocks’ van een man tegen je ‘bottom’ voelt slaan.

En nu zitten we dus in onze maag met deze vuistdikke boeken, waarvan deel 1 in Amerika onverwacht een geweldige bestseller werd, meer dan 150.000