De functie van frictie

De functie van frictie

Zoek de wrijving op die glans geeft, zonder dat je krassen maakt.

Annemarie Mars

© 2021, Uitgeverij Koninklijke Van Gorcum BV, Postbus 43,
9400 AA Assen.

Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp www.reprorecht.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, www.stichting-pro.nl).

NUR 801

ISBN folio 9789023257912

ISBN ebook 9789023257929

1e druk, 2021

Uitgave: Uitgeverij Koninklijke Van Gorcum, Assen

Tekstredactie: Kitty Janssen

Grafische verzorging: Luciën Wink

Illustraties: Patty Koot, BuroPARK, Breda

Omslagontwerp: Kim Boeren, Viesrood grafisch & interactief ontwerp, Zwolle

Foto achterkant: Hannah Anthonysz

Druk: Drukkerij Van Gorcum, Raalte

Beste lezer,

We hebben iets gemeen; jij en ik.

Een fascinatie voor verandering en wat dat bij mensen losmaakt.

Althans, dat leid ik af uit het feit dat je dit boek opengeslagen hebt. Je slaat blijkbaar aan op het woord frictie. Frictie maakt verandering boeiend, enerverend, afwisselend en frustrerend. Soms brengt het verfrissende inzichten, soms forceert het een noodzakelijke doorbraak, soms geeft het pure vertwijfeling en soms komt de stoom ervan uit je oren.

Frictie intrigeert me al zo lang ik me kan herinneren. Ten eerste omdat er een grote kern van waarheid zit in de veel gehoorde tegeltjeswijsheid:

zonder wrijving geen glans.

Maar de reden dat ik dit boek wilde schrijven, is dat er nog een tegeltje naast hoort te hangen:

wrijving maakt meer kapot dan je lief is.

Er komt bij veranderingen ook onrust, gedoe en turbulentie los die krassen maken. Het gaat me aan het hart dat zoveel veranderingen last hebben van frictie die de verandering in de weg zit. In dit boek verken ik de scheidslijn tussen die twee tegeltjes. Om erachter te komen welke frictie je hebt op te zoeken en van welke frictie je beter weg kunt blijven.

Ik verheug me erop om je de inzichten te laten zien die ik in mijn ontdekkingsreis heb opgedaan. En om je onder te dompelen in het gesprek dat we elke dag met elkaar voeren om samen te veranderen.

Ik wens je veel reflectie toe!

Annemarie Mars

Inhoudsopgave

Inleiding

1. Stilstaan en bewegen

Over verandering

Een solide richting

2. Gevoel en verstand

Over je binnenwereld

3. Pijn en verlangen

Over beweegredenen

4. Nu en straks

Over urgentie

5. Doel en middel

Over de afnemer

6. Veranderen en verikken

Over de doelgroep

7. Kosten en baten

Over behoudende krachten

Een gedeelde richting

8. Sturing en ruimte

Over zeggenschap

9. Geven en nemen

Over samenwerken

10. Moeten en willen

Over bepalen

11. Delen en vermenigvuldigen

Over inspireren

12. Gevraagd en ongevraagd

Over helpen

13. Doen en laten

Over loslaten

Een geleefde richting

14. Leeg en vol

Over verbinding

15. Los en vast

Over ontkenning

16. Mee en tegen

Over euforie en weerstand

17. Vallen en opstaan

Over reflectie

Verbondenheid

18. Warm en koud

Over jullie

19. Wij en zij

Over de afwezige derde

20. Zitten en staan

Over jou

Conclusie

Toegift - The making of

Overzicht van basisbegrippen

Overzicht van vragen en spanningsvelden

Overzicht van interventies

Epiloog

Dankwoord

Index

Over de auteur

Noten en uitstapjes

Inleiding

Mensen zijn geen spreeuwen.

Je hebt het vast wel eens gezien, een dansende zwerm spreeuwen in de avondzon. De vloeiende golfbeweging is een prachtig schouwspel. De spreeuwen botsen niet. Ze raken elkaar niet eens. Van de duizenden spreeuwen stort er niet één neer omdat hij even niet oplet. Ze bewegen samen in een geavanceerd systeem waarin elke vogel exact hetzelfde wil: wegblijven uit de klauwen van de buizerd. Het enige dat elke spreeuw hoeft te doen om dat doel te bereiken is zich te richten op de vogels die het dichtst bij hem vliegen. Het maakt niet uit waar de zwerm heenvliegt, als de spreeuwen maar samen bewegen.

Als mensen samen bewegen raken ze elkaar wel. Dat moet ook wel. Bij ons maakt het wél uit waar we heen bewegen. Ons krachtenveld is veel ingewikkelder dan alleen de paar mensen direct naast ons. Niets dan lof voor het systeem van de spreeuwen, maar wij beschikken over iets dat veel geavanceerder is:

interactie.

We zoeken elkaar op, we praten met elkaar, we wisselen feiten, meningen en gevoelens uit om onze koers uit te zetten en de volgende stap te bepalen. In dat veelvormige gesprek geven we elkaar voortdurend over en weer zetjes. Door die zetjes raken we elkaar, botsen we met elkaar, zoeken we elkaar, schuren we met elkaar. Zo worden we het eens, sturen we bij, komen we op ideeën, zetten we ons af, vieren we successen en maken we er na één stap achteruit twee vooruit. Deze manier van bewegen geeft een minder mooi schouwspel dan dat van de spreeuwen; het is allerminst een vloeiende golfbeweging. En toch zijn we met dit systeem in staat verschil te maken. Om samen op een betere plek te komen. Als dat nodig is.

Dat raken, botsen, zoeken en schuren is frictie. De Van Dale omschrijft het woord frictie als ‘wrijving’. En bij het woord wrijving staat ‘de weerstand die optreedt wanneer een voorwerp beweegt ten opzichte van een ander’. In het proces van interactie moeten we die voorwerpen figuurlijk nemen. Het is wat we zeggen en doen.

Frictie en rust

Frictie heeft in verandering een belangrijke functie. Het is de spreekwoordelijke wrijving die glans geeft. Het raken, botsen, zoeken en schuren zorgt ervoor dat we samen progressie kunnen maken. Maar we kunnen ook wrijving veroorzaken die krassen maakt. Dan geeft het gedoe, onrust, turbulentie, negativiteit en verwarring die maken dat we juist niet verder komen.

Je wilt ook niet de hele tijd wrijven. Interactie heeft ook het tegenovergestelde nodig van frictie: rust. Dat zijn de momenten van bezinning, ontmoeting, vredigheid, acceptatie en erkenning om te koesteren en te berusten in wat er is, en om op te laden voor de volgende energiepiek. Dan geeft rust voeding aan de glans. Maar ook van rust kun je te veel hebben. Dan ontaardt het in apathie, gelatenheid, afzijdigheid en zelfgenoegzaamheid. De rust is verdovend en de glans ebt weg.

In het gesprek over verandering kunnen we dus frictie losmaken en rust brengen, en beide kunnen zowel helpen als hinderen. Zo ontstaan vier kwadranten. Twee disfunctionele kwadranten en twee functionele kwadranten (afbeelding 1).

Afbeelding 1 Functionele en disfunctionele frictie en rust.

Als we verandering willen laten slagen, is er veel aan gelegen dat we de frictie en de rust opzoeken die helpt en wegblijven bij de frictie en rust die hindert. Hoe je dat doet is de centrale vraag die ik in dit boek ga beantwoorden.

Interventies

Ik heb dit boek geschreven voor veranderaars. Dat is iedereen die in de weerbarstige praktijk van een veranderopgave staat. Je wilt iets bereiken in een organisatie of in een keten of netwerk van organisaties. Wat ook je rol is of op je visitekaartje staat, je wilt beweging tot stand brengen, iets oplossen, mensen helpen of ze ergens enthousiast voor maken.

In elk geval: je wilt iets.¹

Als je iets wilt en je onderneemt actie om dat te bereiken, dan tref je mensen op je pad. Mensen voor wie je het wilt, mensen met wie je het samen wilt doen, mensen die je nodig hebt. Met die mensen ga je in gesprek, of zij met jou. In dat gesprek geef je elkaar zetjes. Elk zetje dat je geeft, zal bij die andere persoon een reactie oproepen in de vorm van een zetje terug en dat roept weer een reactie op bij jou. In die wederzijdse beïnvloeding komt energie los. Soms knettert het, soms stroomt het, soms valt het stil. In dit boek zetten we de schijnwerper op wat jij in die interactie doet, de reactie die je daarmee bij de ander losmaakt en of je daarmee bereikt wat je wilt.

Een zetje dat je geeft om iets te bereiken noem ik in dit boek een interventie. Dit boek is een zoektocht naar het effect van interventies van veranderaars.

Universele spanningsvelden op vier gesprekslijnen

Die zoektocht ben ik begonnen met het verzamelen van talloze interventies van veranderaars die ik in de praktijk waarnam, waaronder die van mijzelf. Tijdens het analyseren en ordenen van al die zetjes en de reactie die ze bij de ander losmaken, deed ik twee inzichten op die hebben geleid tot de structuur van dit boek.

Het eerste inzicht was dat interventies zijn in te delen in vier categorieën: op inhoud, zeggenschap, gedrag en relatie. En bij elke categorie werk je naar iets anders toe.

Als je interventies doet op de inhoud van de verandering, werk je aan een solide richting.

Als je interventies doet op de zeggenschap, kies je de beste manier om te werken aan een gedeelde richting.

Als je interventies doet op gedrag, werk je aan een geleefde richting.

Als je interventies doet op de relatie, werk je aan verbondenheid.

Je kunt met je interventies dus langs vier gesprekslijnen progressie maken, en het proces kan langs diezelfde vier lijnen ook stagneren. En soms sla je met één interventie meerdere vliegen in één klap. Waar je op die lijnen aan werkt zijn de vier delen van dit boek: een solide richting, een gedeelde richting, een geleefde richting en verbondenheid.

Het tweede inzicht was dat op elk van die gesprekslijnen meerdere universele spanningsvelden op je liggen te wachten. Het zijn de dilemma’s en tegenstrijdigheden die zich in vrijwel elke complexe verandering voordoen en waar je je als veranderaar toe te verhouden hebt. Bij elk spanningsveld liggen valkuilen open. Als je erin stapt, zul je disfunctionele interventies kiezen waardoor de beweging stagneert. En bij elk spanningsveld is houvast te geven om functionele interventies te kunnen kiezen waarmee je progressie maakt. Ik heb twintig van die universele spanningsvelden verzameld. Ze vormen de hoofdstukken van dit boek.

Leeswijzer

Dit boek bestaat dus uit vier delen met elk gemiddeld vijf spanningsvelden (afbeelding 2).

De hoofdstukken hebben de titel van een begrippenpaar, zoals ‘nu en straks’, ‘sturing en ruimte’ en ‘warm en koud’. Die begrippen verwijzen naar het spanningsveld, maar pas in de tekst zal het zich ontvouwen. De hoofdstukken zijn aan elkaar geregen als schakels. Aan het einde kom ik weer terug bij het begin. Dat maakt de ketting een passende metafoor om ze in een plaatje te vatten. Het is niet zomaar een ketting, maar een parelketting. Dan kunnen we elk hoofdstuk zien als een zoektocht om de parel te laten glanzen zonder krassen te maken.

Ik pretendeer geen volledigheid. In dit boek staan de honderd functionele en disfunctionele interventies die ik in de praktijk het meeste waarneem en die het sterkste doorwerken in de progressie die je maakt. Richt je bij het lezen op de disfunctionele interventies die je herkent vanuit je eigen situatie, zodat je volop kunt reflecteren op wat je te doen staat. Door van elk hoofdstuk de kopjes te scannen, worden de functionele interventies al duidelijk. Elk hoofdstuk luid ik in met een vraag. Door die vraag te beantwoorden komt het spanningsveld open te liggen. Elk hoofdstuk eindigt met een korte samenvatting van het hoofdstuk en een overzicht van alle functionele en disfunctionele interventies in de rood-groene matrix. Zo kun je elk hoofdstuk scannen op wat voor jou relevant is.

Afbeelding 2 Twintig universele spanningsvelden op vier gesprekslijnen.

In de bijlagen staan overzichten van de basisbegrippen, vragen, spanningsvelden en interventies.

Dit boek begint en eindigt met wat jij wilt. Dat moet je ruim zien. Je kunt ook iets voor iemand anders willen of iemand willen helpen. Je kunt ruimte willen geven aan wat de ander wil. Je kunt ook al iets samen willen. Wat je wil, kan een pril idee zijn of een vergevorderd plan. Iets om morgen te bereiken of over tien jaar. Dat reken ik allemaal tot wat jij wilt.

Ik schrijf over het proces van actie en reactie alsof het zich voltrekt in zijn meest elementaire verschijningsvorm: het tweegesprek. Degene tot wie je je in dat gesprek richt noem ik consequent de ander. Elke zin is ook toepasbaar op al die andere ontelbare verschijningsvormen van actie en reactie: je bijdrage in de vergadering, je keynote speech, je post op Instagram, je stuurgroepverslag, je video, je appje, je boek en je glimlach naar degene die de deur voor je open houdt. Dit boek gaat over alles wat jij naar anderen doet, de reactie die je daarmee losmaakt en of je daarmee bereikt wat je wilt.

Waar ik ‘hij’ of ‘hem’ schrijf, kun je uiteraard ook ‘zij’ en ‘haar’ lezen.

Verantwoording

Dit boek is het resultaat van bijna drie decennia praktijkervaring en permanente reflectie op de effectiviteit van interventies van veranderaars. Ik heb alleen inzichten opgeschreven die ik zelf en met mijn klanten doorleefd heb als adviseur, procesbegeleider, coach, spreker en trainer. Net als met mijn eerdere boeken, waarvan Hoe krijg je ze mee? de bekendste is, sla ik met deze publicatie een volgend paaltje in mijn voortschrijdend inzicht als denker over leiderschap bij verandering. In de toegift the making of laat ik zien hoe mijn gedachtegoed zich sinds mijn laatste boek heeft ontwikkeld en beschrijf ik mijn werkwijze in het ontwikkelen van mijn gedachtegoed.

Dit is een zelfhulpboek met als extra aanmoediging: try this at home! Ik ga ervan uit dat je alle disfunctionele interventies die je herkent zelf kunt opheffen, uiteraard met de disclaimer om alert te zijn op de situaties die dermate complex zijn dat gespecialiseerde ondersteuning nodig is.

En nu?

Het is tijd om te beginnen met het eerste hoofdstuk, dat de opmaat is naar deel 1. En omdat dit een boek is over verandering en omdat ik nu eenmaal graag alles ter discussie stel, gaan we eerst verandering zelf ter discussie stellen. We vragen ons af:

hoezo veranderen?

1. Stilstaan en bewegen

Over verandering

Alles stroomt.

Heraclitus zei het 2500 jaar geleden al: Panta Rhei.² Verandering is constant en eeuwig. Je kunt niet twee keer in dezelfde rivier stappen, want de rivier vult zich continu met nieuw water.

Ook de wetenschap komt stelselmatig tot dezelfde conclusie. Over zestien jaar is elke cel die je nu in je lijf hebt, vervangen.³ Een zandduin in de woestijn, toch een majestueus baken van rust zou je zeggen, kan in één jaar wel vijftig meter opschuiven.⁴ En over achtduizend biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen biljoen jaar is ons hele universum getransformeerd tot niets.⁵ Heel strikt genomen is verandering dus niet constant en eeuwig, want het houdt blijkbaar ook een keer op. In elk geval zal niets van wat je nu om je heen ziet blijvend zijn.

In het oude Griekenland was de rivier nog een kabbelend beekje.⁶ Inmiddels is daar een tsunami van verandering bijgekomen. Ik denk dat Heraclitus vreemd zou opkijken als hij de kolkende rivier van vandaag zou zien.

Alles dendert.

Die continue verandering is de tijdgeest van vandaag. Veranderingen komen van alle kanten op ons af en we hebben zelf ook ideeën. Het lijkt wel alsof we permanent aan het verbouwen zijn, met meerdere verbouwingen naast elkaar die weer overgaan in een volgende, et cetera. Verbouwen is going concern geworden.

Maar we hoeven ons nou ook weer niet gek te laten maken.

Tel je zegeningen

Ten eerste moeten we ons afvragen of het wel zo is dat alles dendert. Het denderen is wat we op het eerste gezicht zien. Het zicht op het kolkende water en het oorverdovende lawaai trekt al onze aandacht. We zijn namelijk geprogrammeerd om vooral onze aandacht te richten op wat verandert. Je kijkt pas naar iemands haar als hij naar de kapper is geweest. Je blik valt pas op je parketvloer als er een verse kras op zit.

Die manier van kijken heeft evolutionair gezien een belangrijke functie: door alert te zijn op afwijkingen van wat normaal is kun je gevaar op tijd signaleren. Je kunt tijdig maatregelen nemen om het af te wenden. Die manier van kijken maakt mensen en organisaties wendbaar en daar is in tijden van continue verandering alle aanleiding toe. Maar deze manier van kijken is ook een valkuil. Je ziet dan makkelijk iets essentieels over het hoofd. Het klopt dat er veel zaken snel veranderen, zoals de technologie waarmee we met elkaar communiceren en de samenwerkingsverbanden die we aangaan. Maar er zijn net zo goed genoeg zaken die veel langzamer veranderen en die we daardoor als vanzelfsprekend gaan beschouwen. Zoals ons hart voor de zaak, onze liefde voor het vak, de trouwe klanten, onze rituelen, dierbare relaties en ieders bijzondere kwaliteiten en eigenaardigheden. Dat zijn de zaken waarvan je juist niet wilt dat ze veranderen. Die langzame waarden zijn ook onderdeel van de rivier. Ze liggen in de luwte. Ze stromen veel trager.

Alles stroomt, maar niet alles stroomt even snel.

Je kunt je afvragen wat deze bespiegeling betekent in een boek dat gaat over het proces van actie en reactie. Ik begin er niet voor niets mee, want hij betekent alles. De manier waarop je je tot de rivier verhoudt, bepaalt hoe je in elk gesprek stapt. Als je alleen kijkt naar wat er verandert, is de verbouwing het enige onderwerp van gesprek. Alles wat je doet is sturend van aard, want je moet nu eenmaal mee in de vaart der volkeren. Je geniet niet meer van het gezelschap van de ander en je viert niet wat je samen hebt opgebouwd. De langzame waarden blijven wel stromen, maar door een gebrek aan aandacht kunnen ze ongemerkt ook de verkeerde kant op gaan stromen. Dan slijten ze.

Als je je zegeningen telt, voer je het gesprek anders. Je vertrekt vanuit dankbaarheid voor wat er is. Zo breng je functionele rust in de interactie. Dat gaat veel verder dan het advies om elkaar af en toe ook te ontmoeten alleen voor de gezelligheid. En het is meer dan de tip om elk gesprek positief te openen en om de bekende hamburgertactiek te gebruiken waarin we eerst zeggen wat er goed is, zodat we daarna op tafel kunnen leggen wat er beter kan. Als het daarbij zou blijven is het tellen van je zegeningen niets meer dan een gesprekstechniek om de ander ontvankelijk te maken voor wat je wilt. Ware dankbaarheid stuurt niet. Het brengt een energie in het gesprek die met slechts vier woorden is samen te vatten:

het is al goed.⁷

Alles wat je nodig hebt om je samen tot de rivier te verhouden is er al. Jij bent er, de ander is er, wat jullie hebben opgebouwd is er. Dat zijn je zegeningen. Vanuit die dankbaarheid voer je elk gesprek.

Legitimeer elke wending

Laten we dan nu onze blik richten op het kolkende deel van de rivier. En ons afvragen wat we van al dat gedender vinden. Dat iets dendert, betekent niet dat het een goede zaak is. Dat noemde mijn hoogleraar Politicologie dertig jaar geleden ‘de logische kloof tussen zijn en behoren’: dat iets zo is, wil nog niet zeggen dat het zo zou moeten zijn.⁸

Het kabbelende beekje waar Heraclitus naar keek werd vooral door natuurkrachten voortgestuwd; door een combinatie van neerslag, smeltend ijs en de zwaartekracht. Dat is natuurlijke verandering. De tsunami van vandaag veroorzaken we vooral zelf. Het is door mensen gestuurde verandering. Het kolkende water is de spreekwoordelijke verzameling van ontelbare ideeën van ontelbare mensen die iets willen en daar anderen in mee willen krijgen. Het merendeel van het water dat de rivier moet verstouwen, voegt iemand anders ergens aan de rivier toe. Dat kan een nieuw businessmodel zijn, een handige lifehack, nieuwe technologie of een oproep tot geweld.

We stappen in een valkuil als we uit de denderende rivier afleiden dat snel stromend water in zichzelf goed is. Dat verandering in zichzelf goed is. Dat is een valkuil die ik veranderverheerlijking noem. Beweging is niet in zichzelf goed, beweging kan goed uitpakken als het je naar een betere plek brengt dan waar je nu bent.

Veranderverheerlijking is een grote stoorzender, die op meerdere fronten disfunctionele frictie losmaakt. Als je verandering naar de ander presenteert als een doel op zich, blijft de reden die je voor de verandering geeft hangen in een platitude. Als de ander je vraagt waarom de verandering nodig is, zal het antwoord iets zijn als:

“we moeten met de tijd mee”,

“stilstand is achteruitgang”,

“we moeten innoveren”,

“het kan altijd beter”,

“we moeten wendbaar zijn”.

Begrijp me niet verkeerd. In een wereld waarin alles stroomt zijn deze antwoorden niet onwaar, maar ze zijn niet het hele verhaal en daarom pakken ze disfunctioneel uit. Ze doen namelijk een appèl op de ander om te gaan bewegen, maar ze geven er geen richting bij. Het is druk zonder richting en die combinatie leidt tot verwarring en stress. Deze antwoorden brengen ook de onuitgesproken suggestie in het gesprek dat de ander verandering moet omarmen ongeacht welke verandering het is. Dat is niets anders dan een oproep tot gehoorzaamheid in een modern jasje, met bijbehorende irritatie.

Als je verandering als een doel op zich ziet, is de kans bovendien groot dat je tegen te veel veranderingen ‘ja’ zegt. Op ‘nee’ ligt immers de zweem van de achterblijver. Niemand wil in één adem genoemd worden met die onfortuinlijke topman die een paar decennia geleden voor het oog van de camera uitsprak dat het met dat internet nooit iets zou worden. Dat maakt veranderverheerlijking de zakelijke variant van fear of missing out.

Het is één ding dat je zelf te veel hooi op je verandervork neemt. In een organisatie zal alles waar jij ‘ja’ tegen zegt ook het werk van anderen raken. De paradox is dat jouw angst om voor behoudend uitgemaakt te worden bij die anderen leidt tot behoudendheid. De combinatie van gebrek aan richting en veranderoverkill weerhoudt hen ervan om mee te gaan. Ze houden af in alle denkbare actieve en passieve variaties, en niet zelden op een manier die voor jou voelt als akelig negatief. Wat je zelf ziet als positiviteit, namelijk de overtuiging dat verandering iets is dat goed en nastrevenswaardig is, pakt uit als een self denying prophecy.

Nu kunnen we het universele spanningsveld van dit hoofdstuk blootleggen. Dat ligt niet tussen stilstaan of bewegen, want als alles beweegt bestaat stilstand niet. Het spanningsveld ligt open bij elke mogelijke nieuwe wending; het is de afweging tussen wel doen en niet doen. Elke wending die je wilt maken zou op basis van zijn inhoudelijke kwaliteit door de ballotage moeten komen. Het gesprek waarin je je wendingen legitimeert met een solide reden is functionele frictie.

Dan blijven er vast nog genoeg wendingen over waar je ‘ja’ tegen zegt. Het water in de rivier zal nog steeds snel blijven stromen. Maar de rivier kan meer kuub per seconde verstouwen. Het water gaat minder denderen en meer doorstromen. Dat gedender was immers niets minder dan water onder druk dat niet vloeiend kon stromen. Bij gebrek aan een solide richting kon het geen kant op.

Uiteraard is het tegenovergestelde van veranderverheerlijking net zo disfunctioneel. Dan verheerlijk je de rust. Je verklaart de notie van verandering op jou niet van toepassing en je sluit je af voor de wendingen die de stroming voor je aandraagt, of voor de mogelijkheid dat je zelf water aan de rivier zou kunnen toevoegen. Er verandert te weinig. Dat is disfunctionele rust.

Ik kan me niet voorstellen dat je zelf in die valkuil zit, want dan zou je dit boek niet lezen. Misschien word je op de proef gesteld door mensen die er wel inzitten. Dan ligt de weg naar hun veranderbereidheid niet in jouw appèl aan hen om veranderbereid te zijn, maar in het gesprek over de vraag welke wendingen voor jullie relevant zijn.

Dus?

Veranderen is geen doel op zich. De afweging die je bij elke wending te maken hebt, is of je er ‘ja’ of ‘nee’ tegen zegt. Veranderverheerlijking is de stoorzender die je het zicht op de ‘nee’-optie ontneemt, met alle disfunctionele frictie van dien. Om de juiste afweging te maken is het zaak om elke wending inhoudelijk te legitimeren met een solide reden. En om je zegeningen te tellen, want alles wat je nodig hebt om je samen tot de denderende rivier te verhouden is er al.

Afbeelding 3 De disfunctionele en functionele interventies uit dit hoofdstuk.

En nu?

Nu we verandering zelf hebben uitgesloten als reden om te bewegen, kunnen we beginnen met zoeken wat die reden dan wel is en of die reden solide genoeg is om tot leven te kunnen komen. Dat doen we in de zes hoofdstukken van deel 1.

Een solide richting

In dit eerste deel zetten we de schijnwerper op de inhoud van ‘de’ verandering. Zodat je het proces van actie en reactie kunt gebruiken om een veranderidee, -voorstel of -visie solide te maken; om het zo te verwoorden dat het kans van slagen heeft.

In dit eerste deel is nog niet relevant wie de verandering op tafel legt, of hij al gedeeld wordt en wie de knoop erover doorhakt. Dat komt pas in deel 2, als we het over zeggenschap gaan hebben. We beoordelen de verandering die onderwerp is van gesprek puur op zijn inhoudelijke merites. Om deel 1 leesbaar te houden, én omdat de ander er nu niet bij is, ga ik ervan uit dat jij degene bent die de verandering op tafel legt. Dat het iets is dat jij wilt. Ik ga je vragen stellen om erachter te komen of wat je wilt solide is. De vragen die ik aan jou stel kun jij uiteraard ook aan de ander stellen, om erachter te komen of wat hij wil solide is. Of jullie kunnen de vragen samen beantwoorden voor een verandering die jullie beiden willen.

In deel 1 maak ik gebruik van de metafoor van de film. We zien verandering als een aaneenschakeling van opeenvolgende beelden. Jouw zintuigen zijn de camera. Verandering is, zoals de Engelsen zeggen, in the eye of the beholder. Er zijn dus zoveel films als er gesprekspartners zijn. Hoe scherper de beelden zijn van ieders film, hoe beter je ze naast elkaar kunt leggen om te zoeken naar de overlap.

Uit het ontelbaar aantal beeldframes waaruit elke film bestaat, kunnen we er twee een bijzondere status geven. Het eerste is het beeld dat je ziet in het hier en nu. Dat noem ik A. Als je iets wilt kunnen we ook een beeldframe in de toekomst aanwijzen waarin wat je wilt is gerealiseerd. Die toekomstige situatie noem ik B. In een wereld waarin alles stroomt, is B altijd een moving target. Het is wat je nu denkt dat je op dat moment bereikt wilt hebben.

Afbeelding 4 Verandering als film.

Met de schijnwerper op de inhoud en met de metafoor van de film in de hand kunnen we de eerste vraag gaan stellen:

welke innerlijke stem is aan het woord?

2. Gevoel en verstand

Over je binnenwereld

Mensen zijn irrationele wezens.

Wat je wilt, zit van binnen. Met wat je zegt en wat je doet breng je het naar buiten. Onze binnenwereld is geen regelcentrum waar één kapitein het voor het zeggen heeft. Er zijn twee stemmen die afzonderlijk van elkaar het stuur kunnen nemen: het gevoel en het verstand. De aanwezigheid van die twee innerlijke stemmen betekent dat zelfs de meest elementaire gespreksvorm, het tweegesprek, al de complexiteit heeft van een double date.

Beide innerlijke stemmen klinken in die double date niet noodzakelijk even hard door. Het gevoel heeft betere kaarten omdat hij een langere ontstaansgeschiedenis heeft dan de ander. Daar maken marketeers slim gebruik van. Die hebben er een vak van gemaakt om vooral de delen van ons brein aan te boren die het gevoel reguleren.⁹ Ze gebruiken een scala aan beïnvloedingstechnieken om ons verstand uit te schakelen, zodat wij hun producten kopen. Als we de aankoop achter in de kast opbergen bij alle andere zooi die we achteraf niet nodig bleken te hebben, blijven we zitten met het gevoel dat we ons vreselijk in de maling hebben laten nemen.

Veranderen is niet hetzelfde als producten kopen. Kopen gaat over iets willen hebben wat je nog niet had, veranderen gaat over iets doen wat je nog niet deed. Dat is andere koek. Maar als het verstand zich al zo makkelijk buiten spel laat zetten als je iets wilt kopen, hoe zit het dan met de krachtenverdeling in onze binnenwereld als je iets wilt veranderen?

Breng gevoel en verstand met elkaar in gesprek

Als mensen het woord ‘gevoel’ uitspreken, heeft het nogal eens een wat mythische bijklank. “Volg je gevoel, dat weet altijd de weg”, zeggen ze er soms zelfs bij. Alsof ons gevoelsmatige kompas boven alle twijfel verheven is. Als we erkennen dat in de vergaarbak van alle gemoedstoestanden die we gevoel noemen niet alleen hoop, verlangen en liefde zitten, maar ook haat, weerzin en jaloezie, weten we dat we wat ons gevoel ons ingeeft niet zomaar als solide richting aan mogen nemen.

Maar het heeft ook weinig zin om het gevoel als innerlijke stem het zwijgen op te leggen omdat het zo’n wispelturige gesprekspartner kan zijn. Het gevoel laat zich eenvoudigweg niet buitenspel zetten. Het is realistischer om er juist van uit te gaan dat ons gevoel uiteindelijk de beslissingen neemt. Dat ons gevoel de motor is die maakt dat we gaan bewegen. Ik zou die stelling kunnen onderbouwen door te verwijzen naar gezaghebbend wetenschappelijk onderzoek, dat aantoont dat die oudere breindelen ons gedrag het sterkste sturen.¹⁰ Ik vind het passender om het te onderbouwen vanuit mijn eigen waarneming. Ik zie al bijna dertig jaar dat alleen iets snappen niet genoeg is om iets anders te gaan doen. Mensen gaan pas bewegen als ze er ook iets bij voelen. Als er iets is dat ze aan het spreekwoordelijke hart gaat.

Als alleen het verstand spreekt, leidt het gesprek alleen tot praten over verandering, maar niet tot verandering. Het gesprek blijft hangen in een beschouwing over definities, modellen, bespiegelingen en abstracties. Als ook bij de ander alleen het verstand aan het woord is, domineren in de double date de hoofden het gesprek. Aan interessante gespreksstof zal geen gebrek zijn, maar het gesprek knettert niet. De motor blijft uit want het gevoel wordt niet geraakt. Verstand zonder gevoel is een lege verandering. Het geeft disfunctionele rust.

Maar gevoel zonder verstand is natuurlijk evenmin de bedoeling. Het verstand is je reality check. Met het verstand kun je je gevoel met argumenten en feiten onderbouwen, kun je onderzoeken waardoor de situatie heeft kunnen ontstaan, kun je werkbare oplossingen bedenken en meten of je op de goede weg bent. Gevoel zonder verstand leidt tot ondoordachte veranderingen, die een oneindige stroom -terechte- bezwaren losmaken als mensen de schade moeten opruimen waar ze al voor hadden gewaarschuwd. Dat is disfunctionele frictie.

Je gevoel vertelt je of je iets echt wilt, je verstand vertelt je of je het zou moeten willen.

Dat mensen irrationele wezens zijn is dus geen legitimatie om je gevoel te volgen, het is juist de aansporing om je hoofd er ook bij te houden. Zodat we tegenwicht kunnen bieden aan de impuls om ons door ons gevoel te laten meeslepen en om ons te behoeden voor beslissingen waar we later spijt van krijgen. Elke tegenkracht die we daaraan kunnen bieden is meegenomen.

Dat brengt ons bij het universele spanningsveld van dit hoofdstuk: het is de ongelijke strijd tussen gevoel en verstand. De manier om je ertoe te verhouden is die ongelijkheid te onderkennen en te dealen met de paradox dat je je hoofd nodig hebt om de momenten aan te wijzen dat je gevoel tegengas nodig heeft. Dan kun je het gevoel erkennen als de motor en het hoofd erbij houden als reality check. Beide stemmen kunnen in de double date voluit met elkaar botsen, elk vanuit hun eigen functie. Dat botsen is functionele frictie.

Als het je eigen gevoel is dat je laat botsen met je verstand noemen we het zelfreflectie. Als de botsing tijdens de double date ook ‘over tafel gaat’ noemen we het reflectie.¹¹ Je bent samen aan het zoeken. Jullie verstand en jullie gevoel vullen elkaar aan. Het verstand van de één helpt het gevoel van de ander, en andersom.

Reflectie is niet hetzelfde als beschouwing. Het woord beschouwing wil ik voorbehouden aan de zoektocht waarin alleen het verstand aan het werk is. Dan ben je ordening aan het scheppen in de situatie. Je ontrafelt de werkelijkheid door het zetten van kunstmatige hekjes. Door die hekjes ontstaan hokjes. Plaatjes met hekjes en hokjes noemen we modellen. Met modellen hoeft niets mis te zijn. Het bouwen van modellen is één van mijn favoriete bezigheden en dit boek leunt er zwaar op. Maar als op de beschouwing geen reflectie volgt, heb je alsnog een leeg gesprek over hekjes en hokjes. Als hulpmiddel voor reflectie kunnen modellen een krachtig houvast bieden bij de botsing tussen de vraag wat je wilt en de vraag of je dat zou moeten willen (afbeelding 5).

Afbeelding 5 Reflectie en beschouwing.

Markeer de gedeelde richting

Als in de double date het gevoel en het verstand voluit met elkaar kunnen botsen, zijn er twee uiterste conclusies mogelijk. De eerste is dat jullie niet hetzelfde willen. De vraag is wat je dan doet. We hebben deel 2 en 3 nog nodig om die vraag te beantwoorden.