Op de avond van 21 januari 1974 sprong Jan Arends uit het raam van zijn eenpersoonsappartement in Amsterdam. Twee dagen later verscheen zijn debuutbundel Lunchpauzegedichten, vol grillige, donkere maar ook wrang-geestige poëzie, die na veertig jaar nog altijd weet te verbijsteren.

‘Hier kotst iemand zijn hart uit met een minimum aan woorden.’ – Menno Wigman

Jan Arends

Lunchpauzegedichten

Met een nawoord van Menno Wigman

de bezige bij/lebowski publishers

Amsterdam 2014

De gedichten uit deze bloemlezing zijn afkomstig uit Vrijgezel op kamers. Verzameld werk (De Bezige Bij, 2003).

Copyright © 1974 Erven Jan Arends

Copyright nawoord © 2014 Menno Wigman

Eerste druk 1974

Omslagontwerp Dog and Pony

Verzorging e-book Ferdinand Rusch

isbn9789023490630

nur306

www.lebowskipublishers.nl

www.debezigebij.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tiende druk, 2014.

Wie

Voor Gerrit Kouwenaar

Wie

een boom

tekent

laat

het weten

zien.

Een

boom

is geen taal.

Een

getekende boom

is taal.

Een

bijl

maakt hout

van de boom.

Zo

is

een omgehakte boom

een daad

van de taal.

Alles

wat zegt

dat de boom

bestaat

is

taal.

Een

Een

bijl

maakt hout

van de boom.

Zo

weet

de bijl

van boom

en hout

en bijl.

Zo

spreken

de handen

van de mens

van de boom.

Zo

is hout

de taal

van het huis.

Zo

is het woord

de woning

van

de

mens.

Als je

Als je

eindelijk kunt zien

hoe de boom

vertakt

dan is het winter.

Wie

Wie

kwaad doet

aan de boom

vindt in mij

een vertoornde.

Het opperste

van boosheid.

Wie

aan de taal komt

komt aan de mens.

De winter

De winter

is het goede.

De beslotenheid

van de dag

als het avond is.

En

het kijken

in de boom

naar de kennis

die je weet.

Het goede

van warmte.

Het goede

van vuur.

Het

is winter

en het kijkt

in mijn leven

naar vroeger.

Het is goed

dat het winter is.

Als je

de winter liefhebt

mag je

de dood niet schuwen.

Het naakte

Het naakte

gebeente

van de boom

zien

als het winter is.

Het naakte

gebeente

van de boom

met weten

doordringen.

Het zijn

van de boom.

Het

zeker zijn

van de dood.

Ik ben

Ik ben

een boom.

Van groei

afaan

ben ik

van blad

tot blad

bekeken.

Toen

heeft iemand

een luis

ontdekt

op een

van mijn bladeren.

Nu word

ik omgehakt.

Taal

Taal

vertakt

en het laatste woord

is een vraag

in de lucht.

Er is

Er is

nog nooit

een mens geweest

die een korrel aarde

heeft bezeten.

Wat

Wat

geeft dat toch

een angstig gevoel

van vrede

als vader

zijn bijl slijpt.

Een

Voor Han Lammers

Een

bijl

maakt stof

van de mens.

Hard

Voor Jan Hein Donner

Hard

is de hand

van

de meester.

Vlak

is de hand

van

de meester.

Nog

harder

vlakker

en

gevreesder

de handen

van

de bovenmeester.

Je kunt

Je kunt

niet terug

naar de rechter.

De rechter

is dood.

Het kwaad

is gezegd.

Het kwaad

blijft herhaald.

Het kwaad

is recht geworden.

Het kwaad

is niet waar.

Alleen

het verdriet

is waar.

Je kunt

niet terug

naar de rechter.

De rechter

die het deed

is dood.

Als

Als

de mensen

mij nawijzen

is het niet

om mijn bochel.

Ik heb

geen bochel.

Waarom

wijzen de mensen

mij dan na?

Ik draag

een onzichtbaar teken

van schande.

Ik draag

een stigma.

Het

Het

is angst

die je

met vrees toont

aan andere mensen.

Het

Het

is het stigma

waar je

ziek van bent.

Ik

ben bij u

in het gekkenhuis

gekomen

om te doen

wat ik altijd

gedaan heb.

Een

stinkende wond

laten zien.

Het

stigma

zichtbaar maken

dat ik draag.

Het is

Het is

een vrouw geweest

die

zulke zieke planten

in mijn ziel

gezaaid heeft.

Zo ziek

dat het leven

mij met kwade ogen

aankijkt.

Ik heb

een andere mond

om het woord gedaan

in mijn leven.

Ik lieg

een taal

die er niet is.

Ik ben

Ik ben

een pleister

op mijn leven.

Als ik

hem losmaak

schreeuwt mijn verleden

van pijn.

Ik ben

een hoeder

van de bloemen

die ik lieg.

Beter

schieten

dan schrijven

zeg ik.

Beter

de waarheid

niet willen kennen.

Ik zeg

Voor Lenie

Ik zeg

ze heeft

een pissebed

tussen de benen.

Dat

kan niet.

Toch

is het waar.

Het

kan niet

gelogen zijn

als ik het zeg.

Dus

heeft ze

een pissebed

tussen

de benen.

Nu

moet ik haar

verkrachten

om dat beest

weer weg te halen.

In

In

al die

miljarden jaren

dat de tijd

nu oud is

moet er toch ooit

een fout

geweest zijn.

Een korte

onderbreking.

Een kleine

stilstand

in de tijd.

Een dag.

Hoe

weet ik dan

dat het vrijdag is

vandaag?

Kan

het niet zijn

dat wat

vandaag gebeurt

al gisteren

heeft plaatsgevonden.

Als je

Voor Nico Scheepmaker

Als je

werkelijk mooi

wilt zijn

moet je

een neushoofd hebben.

Een neushoofd

dat is genoeg.

Je hoeft

zelfs geen neus

te hebben.

Wanneer je

maar

een neushoofd hebt

een neushoofd

met wat snot eraan

dan is

het goed.

Je ziet

Je ziet

dat ze horens

op

hun hoofd

hebben.

Je

hoort toch

dat

ze piepende

geluiden maken.

Je weet

dat ze je

geweten

afluisteren.

Toch

ga jij door

met denken.

Als

Als

de slager

zijn vinger

verliest

in de gehaktmolen

dan brengt

die vinger

zijn geld op.

Ja ja

slagers

dat zijn kooplui.

Zij

Voor H.J.A. Hofland

Zij

kennen mij

niet.

Of

wel?

Zij

praten.

Zij

praten

nooit.

Ze

zwijgen

over mij.

Ze

zwijgen

pratend

over mij.

Ze

zwijgen

mij pratend

dood.

Het is

Het is

op de rug

van mijn hand.

Ik weet

dat het er is.

Maar

ik kan het

niet noemen.

Een mens

kan wel alles

willen weten.

Maar dit

is zo gewoon.

Het is

op de rug

van mijn hand.

Toch

weet

ik

het niet.

Ik

Ik

schrijf gedichten

als dunne bomen.

Wie

kan zo mager

praten

met de taal

als ik?

Misschien

is mijn vader

gierig geweest

met het zaad.

Ik heb

hem nooit

gekend

die man.

Ik heb

nooit

een echt woord gehoord

of het deed pijn.

Om pijn

te schrijven

heb je

weinig woorden

nodig.

Ik ben

Ik ben

van

een dorre tak.

Ik eet

de boom.

Ik eet

het gras.

Zo

eet ik aarde

en damp

en duisternis.

Zo

verbrand

ik alles

en ben het

en weet het.

Het was

Het was

een gek.

Een dwaas

die de vrees

niet kende.

Hij nam

het vuur

en warmde zich.

Dat zag

het hoofdschuddende

opperhoofd.

Een gek

gaf het vuur

aan de mensen.

De dokter

Voor Prof. Dr. P.C. Kuiper

De dokter

maakte van zijn hand

een heel groot oor.

Een teken

dat hij mij wilde

verstaan.

Luisteren

naar mijn noden.

Daarom

schreeuwde ik verdriet.

Om hem

aan het lachen

te maken.

Maar

dat ging niet

want hij was doof.

Ze hebben

Ze hebben

hun moskee gebouwd

om onze gulden

van god.

Ze

zijn gekomen

als soldaten

maar zonder

geweer.

Hun wapen

is honger.

Ze

zijn hier

als veroveraars

van recht

op leven.

Het

Het

zingt niet

het riet.

Er is

geen god.

De dingen

zijn

zoals

ze zijn.

Het riet

dat ruist

het is

er niet.

Er is alleen

de werkelijkheid.

Dat is

het riet.

Dat

is god.

En dat

En dat

van die zon

en

die maan.

Al

dat rokende

van

het land.

Van

de verbijstering

van

de beesten.

Van

het lichten

van het land

en

de zon

en

de maan.

Van

de angst

van

de beesten.

De

De

voetstappen

die ik achterlaat

zijn bezit

van de grond.

Mijn leven

is van het

verleden.

Mijn woord

is in de monden

van anderen.

Ik

ben niet.

Ik

was.

Zo

is het

met alle dingen.

De zomer

De zomer

kan ik

zijn gezicht

afrukken.

Ik

kan het stomme

praten

van de bladeren

tot zwijgen brengen.

Maar

nu heb ik

het winter gemaakt.

Oud

en koud

met huiverende voeten.

En

ik teken

in de sneeuw

wat er is.

Ra

ra

wat is er?

Ik ben

Ik ben

vijftig jaar

en geen

aardige man.

Ik heb

geen vrouw

geen nageslacht

en

ik heb veel

geonaneerd.

Zo

besmeur

ik het brood.

Het

stinkt

van mij.

Ik breng

waar ik kom

ellende.

Misschien

kom ik morgen

bij u

met een bijl.

Maar

schrikt u niet

want ik

ben god.

Mijn

Mijn

verdriet

is oud geworden.

Ik zeg

dat het

de jas is

van een zwerver

in winterland.

Kaal

geheugengestoord

verdriet.

Ik praat

een tranenmond

langs mijn geneverglas.

Een kraai

die leed krast

in de taal.

Wat

Voor A. Roland Holst

Wat

doet

een man?

Hij

geeft de zee

namen.

Hij

gaat

naar het strand.

Hij

geeft

de zee

een naam.

Hij

geeft

zijn taal

aan de zee.

Hij

geeft

aan de zee

de mond

van de aarde.

Hij

geeft

alle namen

aan de zee.

Het

Het

luchtalarm

gaat.

Ik

kijk

naar de lucht.

Ik

weet

wat ik

moet doen.

Ik

moet

vluchten.

Maar

waarheen

moet ik

vluchten?

De woorden

De woorden

waarmee

je het zeggen wilt

zijn een mantel.

Zij

beschutten

de waarheid.

Ik

zet mijn kraag op.

Ik draag een jas.

Ik lieg

in de winter

van mijn leven.

Op

Op

de kring

komen

nette mensen

niet.

Daar

gaat de taal

als goedkope handel

van

tong

tot

tong.

Daar

komt laster

vandaan

en kwaad.

Daar

komt het geweten

bij

het lichten

van de dag

beschonken

naar buiten.

Weet je

Weet je

waarom die man

in het gekkenhuis

zit?

Hij

heeft kwaad

gedaan.

Hij

heeft 5 miljoen

joden vermoord.

Heeft hij

dat dan gedaan?

Dat

weet je niet.

Hij doet

zo gek.

Je

Je

hebt geld.

Of

je hebt

geen geld.

Je

hebt honger.

Je

hebt eten.

Of

je hebt honger

en

je hebt

geen eten.

Als

je

geen eten hebt

ga je dood.

De grote

De grote

roofvogel

Iks

is neergestreken

op mijn dak.

Is

in mijn hoofd

gekomen.

Heeft

in zijn klauwen

wat ik denk.

Met die vieze ziekte

Met die vieze ziekte

aan

mijn neus

is het weer

goed afgelopen.

Ik dacht

het wordt

een schandvlek.

Een

rood schandaal

en

de politie

over huis.

Je

ziet het

haast niet.

Als

het donker is

zie je

er bijna

niets van.

Als

Voor Remco Campert

Als

iedere niksnut

wordt geprezen

als

een groot dichter

wat

blijft er dan

over

voor

een arme schooier?

Je gaat

Je gaat

de straat op.

Je neemt

een mes mee

in je hand.

Je laat

iedereen zien

wie je bent.

Zelfs niet

Voor J. Bernlef

Zelfs niet

de schaduw

van een hand

over hem.

Niet

het lichten

van maan

en sterren.

Ook niet

de geur

van vrouwen

en bloemen.

Geen

enkel wonder

dat groter is

dan zijn verstand

bevatten kan.

Niets

dan een kleine

kruimeldief

van de taal.

De dief

De dief

doet

zijn bekentenis

om rust.

Om

vrede.

Om

een sigaret.

Om

ontspannen

te zijn

als de bijl

in

zijn nek valt.

Je

Je

laat jezelf

los

in de lucht.

Je

blijft

wie

je bent.

Je

bent je zelf

in de lucht.

Je

blijft

wie

je bent

als

je je zelf

loslaat

in de lucht.

Terwijl

Terwijl

ik schrijf

staat

de hele v.v.l.

achter mij

en

zegt honend

Jan Arends

jij

kan niet schrijven.

Jawel

de v.v.l.

dat is

mijn vakbond.

De tijd

De tijd

ging verder.

De tijd

ging verder.

De dagen

vloden voorbij.

En

ik was jong.

En

ik was oud.

Toch

is er niets

gebeurd.

Een

arme man

met

een lege zak

aan het eind.

Hij is

Hij is

een zieke

man.

Hij

wil weten.

Hij

tast.

Hij komt

aan de wond.

Hij

schreeuwt het uit

van pijn.

Hij

is dokter.

In

In

elkaar.

Uit

elkaar.

Hoe

ik heet.

Wie

ik ben.

Wat

ik weet.

In

elkaar.

Uit

elkaar.

Ik

Ik

ben niet bang

voor wat er

zal gebeuren.

Er zullen

witte dieren

door het veld

gaan lopen

en dat

zal alles zijn.

Nawoord - Menno Wigman

gedichten als dunne bomen

Dus ze gaan Jan Arends weer herdrukken. Alle ellende die die gewonde kraai in de taal kraste gaat nog één keer naar de drukker.

Gelukkig schreef hij niet veel.

Om pijn

te schrijven

heb je

weinig woorden

nodig,

beweerde een van de grootste zelfkwellers uit onze poëzie. Niemand kon dan ook zo mager met de taal praten als Jan Arends.

Als je goed kijkt, zie je dat zijn gedichten vaak de vorm van dunne bomen hebben:

Je gaat

de straat op.

Je neemt

een mes mee

in je hand.

Je laat

iedereen zien

wie je bent.

Hier kotst iemand zijn hart uit met een minimum aan woorden. En toch, met hoe weinig taal dit dreigement ook wordt geuit, de poëtische boorkracht van dit gedicht is aanzienlijk.

Dat geldt voor meer gedichten uit Lunchpauzegedichten. ‘Ik leef zo. Ik ben zo,’ dicht Arends ergens en keer op keer laat hij ons zien wie hij is, wrijft hij ons zijn miserabele bestaan in.

Mijn dag verstrijkt

in regelmaat van schande.

Ik ben een arme man

en alle leven doet mij zeer.

Misschien hebben Arends’ gedichten nog het meest van de telefoontirades waarmee hij diep in de nacht zijn vrienden terroriseerde: meedogenloze monologen zijn het, woedende aantijgingen waartegen al met al bitter weinig valt in te brengen.

Juist die machteloze agressie maakt Lunchpauzegedichten zo’n onverwoestbare bundel.

Tegelijkertijd bleef Arends altijd karig – of in zijn jargon: ‘gierig’ – met zijn woorden en is het misschien vooral zijn ‘beperkte’, allesbehalve barokke taalgebruik dat zijn poëzie zo jong heeft gehouden.

Toen sinoloog Maghiel van Crevel begin deze eeuw een bloemlezing met een stuk of vijftig Nederlandse dichters in het Chinees uitbracht, bleek er eigenlijk maar één dichter te zijn die werkelijk indruk maakte op de Chinezen: Jan Arends. Dat had niet alleen met de directheid van zijn gedichten te maken, het was vooral hun uitgebeende vorm die zo beviel: in het Chinees veranderden Arends’ anorexiastrofen namelijk in uiterst elegante karaktertekens en kregen zijn gedichten bijna iets van bloemsierkunst.

Maar bloemsierkunst of niet, de poëzie van Arends is toch vooral bekentenislyriek – niet voor niets beginnen opmerkelijk veel gedichten in deze bundel met het woord ‘ik’.

Wie was die ik eigenlijk? Een onecht kind dat op 13 februari 1925 in Den Haag werd geboren, een broodmagere jongen die al jong in een katholiek jongensinternaat belandde, een puber in verwaarloosde kleren die ook in zijn jeugd al ‘speldenknopkleine’ gedichten schreef, een man die onaangenaam stonk maar overbeschaafd sprak, een rusteloos zoekende schrijver die als schoenmaker, reclameschrijver en hotelportier had gewerkt en een reddeloos verloren ziel die regelmatig in inrichtingen verbleef.

Vóór alles was Arends een zelfkweller die tijdens zijn laatste jaren bekend kwam te staan als ‘die schrijver’ die het liefst als huisknecht bij vermogende vrouwen in dienst was. In een geruchtmakend vraaggesprek in Vrij Nederland liet hij weten: ‘Ik verwacht de totale slavernij. Zodra ze te aardig voor mij zijn […] is voor mij de aardigheid er alweer af.’

Wat Arends eigenlijk bedoelde is dat er vooral niet van hem gehouden mocht worden. Zo ging het ook met zijn schrijverschap: toen hij tijdens de laatste jaren van zijn leven veel bijval oogstte met zijn bijtende Keefman, had hij daar in zijn ogen amper recht op. Drie weken voor zijn zelfmoord schreef hij aan Rudy Kousbroek: ‘Je wenste mij veel schrijversroem in het komende nieuwjaar. Dat had ik wel gewild toen ik twintig was maar nu niet meer.’

Zoals bekend maakte Arends op 21 januari 1974 een eind aan zijn leven door uit het raam van zijn woning aan het Amsterdamse Roelof Hartplein te springen. Ook wordt vaak, tot treurens toe, herhaald dat op diezelfde dag zijn Lunchpauzegedichten van de drukker waren gekomen. Minder bekend is dat Arends aan de achterkant van het majestueuze huizenblok aan het Roelof Hartplein de dood tegemoet sprong, wat zijn einde toch iets minder ‘bruusk’ maakt.

In ieder geval plaatste Arends een levensgroot uitroepteken achter zijn poëzie en liet hij ons een bundel na die ook veertig jaar later weet te verbijsteren.

Ik heb

nooit

een echt woord gehoord

of het deed pijn.

Vaak heb ik gedacht dat de beste poëzie uit vernedering voortkomt. Deze bundel is daar het breedgeschouderde bewijs van.