Niemand kon zo mager praten met de taal als Jan Arends (1925-1974). Bundels als Keefman en Lunchpauzegedichten staan nog steeds hoog aangeschreven in de Nederlandse literatuur. In 2003 verscheen van deze dichter, schrijver, psychiatrisch patiënt en huisknecht de biografie Angst voor de winter, van neerlandicus Nico Keuning. Elf jaar later zijn er opmerkelijke nieuwe feiten aan het licht gekomen – een onthullende brief, de ontdekking van het complete toneelstuk Smeer of de weldoener des vaderlands, de kennismaking met een mysterieuze vriendin – die een herziene uitgave rechtvaardigen.

‘Een huiveringwekkend boek.’ – Rob Schouten, Trouw

‘De kennis van en liefde voor het werk is de sterkste eigenschap van deze biografie.’ – Aleid Truijens, de Volkskrant

‘Prachtig materiaal voor een biografie die heerlijk is om te lezen.’ – Ingrid Hoogervorst, De Telegraaf

Nico Keuning publiceerde onder andere in NRC Handelsblad, de Volkskrant en Vrij Nederland. Eerder verschenen van zijn hand onder meer de biografie van Max de Jong (Altijd het tinnef om je heen, 2003) en van Bob den Uyl (Een zeker onbehagen, 2008), die in 2010 werd bekroond met de tweejaarlijkse Mr. J. Dutilhprijs.

Nico Keuning

Angst voor de winter

Jan Arends: leven en werk

De Bezige Bij/Lebowski Publishers

Amsterdam 2014

De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden van het illustratiemateriaal te achterhalen. Mochten personen of instanties desondanks menen dat rechten zijn geschonden, dan kunnen zij zich tot de uitgeverij wenden.

Copyright © 2003 / 2014 Nico Keuning

Omslagontwerp Dog and Pony

Omslagfoto anp/Kippa

Verzorging e-book Peter Verwey, Heemstede

ISBN 9789023490838

nur 321

www.debezigebij.nl

www.lebowskipublishers.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede, herziene druk, 2014

Aan mijn broer Piet

We zijn blijkbaar bang dat er allerlei ontdekt wordt van wat er in ons omgaat en we reageren op deze angst voor ons eigen innerlijk met fight or flight, ervandoor gaan of de strijd aanbinden, niets van de psychiater willen weten of schelden op die vage psychiatrie of die gekke psychiaters.

– prof.dr. P.C. Kuiper, Hoofdsom der psychiatrie

Hoe vaak heb ik niet van de vijfde verdieping willen springen, van die woning van me waar elk kamertje me zeer doet, maar altijd redt mijn beschermengel me op het laatste moment, dan trekt die me net terug, net zoals bij mijn doctor Franz Kafka, die van de vijfde verdieping wilde springen.

– Bohumil Hrabal, De toverfluit

De wieg schommelt boven een peilloze diepte en gezond verstand zegt dat ons bestaan niet meer is dan een kortstondig oplichtende kier tussen twee eeuwigheden van duisternis.

– Vladimir Nabokov, Geheugen, spreek

Voorwoord

Voordat je als biograaf de pen op papier zet, moet je alles van je onderwerp weten. Alles, voor zover mogelijk. Alles wat over de hoofdpersoon op basis van onderzoek bekend is: zijn oeuvre, brieven, interviews, radiogesprekken, filmopnamen, nagelaten papieren. Je voert gesprekken met familie, vrienden en bekenden, raadpleegt secundaire literatuur, leest journalistieke bronnen als recensies, artikelen en essays. Al deze bronnen helpen je om de hoofdpersoon goed in beeld te krijgen, het beeld te nuanceren en scherp te stellen.

Na uitgebreid en intensief onderzoek schreef ik Angst voor de winter, de biografie van Jan Arends (1925-1974) die in maart 2003 verscheen. Alles wat ik aan materiaal had verzameld, was ‘voldoende’ voor een ‘boeiende biografie’, aldus Frits Abrahams in NRC Handelsblad van 6 maart van dat jaar. Hij suggereerde in zijn column op de ‘Achterpagina’ dat er over bepaalde schrijvers van wie meer bekend is, nog steeds geen biografie is geschreven. Een overvloed aan feiten kan verstikkend werken. Als je alles weet, betekent dat niet dat het ook allemaal op papier moet komen. Een kwestie van stileren, selecteren en interpreteren. Immers, niet alle feiten zijn van belang voor een genuanceerd psychologisch portret.

Dat neemt niet weg dat ik tijdens het schrijven van de biografie graag had willen weten wie ‘Iefje’ was, de mysterieuze femme fatale in het leven van Arends. De vrouw aan wie hij zich met masochistische wellust onderwierp door letterlijk over zich te laten lopen. Was zij de vrouw die optreedt onder de naam Dudrun, zoals ik in de biografie suggereer, of was Iefje een fantasie, een mythe die door vrienden op basis van een omerta in stand werd gehouden?

Niels Augustin, oud-reclameman en redacteur van tal van obscure tijdschriften als Cahier Eylders, De Lijmkit en De dualist, had na het lezen van Angst voor de winter en een artikel van mijn hand in De Parelduiker over nagekomen berichten, het plan opgevat om voor dit tijdschrift een artikel te schrijven over de vriendin van Arends.1 ‘Eindelijk, na 75 jaar, publiceer ik dan in een tijdschrift dat ik niet zelf heb uitgegeven.’ In 2004, op 21 januari, op de sterfdag van Jan Arends, ontving ik een bericht van Niels Augustin, die van een medewerker van uitgeverij De Bezige Bij mijn e-mailadres had gekregen. Augustin wilde mij iets vertellen. Ik gaf hem per e-mail mijn telefoonnummer en enkele dagen later, op 28 januari, belde hij mij op. Drie maanden voor zijn dood. Mijn suggestie in de biografie dat Gudrun Dövle en Iefje een en dezelfde persoon zijn, kon Augustin bevestigen. Het artikel over Yvju, zoals hij de naam spelde, met foto zou hij ‘morgen’ aan de redactie van De Parelduiker sturen, waarin het na zijn dood op 4 april zou worden gepubliceerd onder de titel ‘Jan Arends en Yvju’.2 Hij beschrijft Yvju als ‘een mooie, blonde Zweedse vrouw’. Mijn bewering in de biografie dat Yvju een voorkeur had voor sm-achtige seks, blijkt ‘in overeenstemming’ met ervaringen van Augustin, ‘mogelijk zelfs bevestigd’.

In recent gevonden brieven van Jan Arends aan Heere Heeresma wordt ‘Ievju’ door Arends genoemd, waarmee hij het sluitende bewijs levert van de liefdesrelatie die zij geruime tijd hebben gehad.

Brief aan Heere Heeresma, waarin Arends zijn vriendin ‘Ievju’ ter sprake brengt. Foto Anton de Goede

Jammer ook dat het bestaan van het toneelstuk Smeer of de weldoener des vaderlands, waarvan slechts het vierde bedrijf als ‘fragment’ in 1962 werd gepubliceerd in het november-decembernummer (nr. 29) van Gard Sivik, een mysterie bleef. Het ‘fragment’ is opgenomen in het verzameld werk Vrijgezel op kamers, dat in 2003 verscheen in combinatie met de biografie.

Tijdens de onthulling van de poëziesteen van Jan Arends op woensdag 21 januari 2009 aan de Oostersingel in Leeuwarden, voor de deur van het theatergebouw van Tryater, deed ik een oproep aan het theatergezelschap om het vierde en tot dan toe enig bekende bedrijf van het toneelstuk als eenakter op te voeren. Korte tijd na de onthulling van het poëzietableau ontmoette ik dramaturg Carel Alphenaar, na een lang uitgestelde afspraak. Eerder vertelde hij mij dat hij een toneelstuk van Jan Arends in zijn bezit had. Bij Alphenaar thuis, aan tafel in het souterrain, haalde hij een grote bruine envelop tevoorschijn. Daarin bleek zich de complete tekst te bevinden van het toneelstuk Smeer of de weldoener des vaderlands. Een literaire vondst! Het nieuws verspreidde zich via de Volkskrant en het anp naar kunstredacties in Nederland en België. ‘Nooit opgevoerd toneelstuk Jan Arends gevonden,’ kopten op 16 april 2009 de kranten. En zo kwam het toneelstuk van dichter, schrijver en copywriter Arends via ‘krantenman’ en ‘journalist’ bij de lezer.

Het gegeven van het toneelstuk verwijst direct naar de dagelijkse werkelijkheid, naar de reclame en het aanprijzen van producten. ‘Smeer’ is een fictieve variant van Planta-margarine, die in augustus 1960 wegens het veroorzaken van jeuk uit de handel moest worden genomen. De Planta-affaire vormt slechts de aanleiding van het stuk. In de personages zijn de ideeën en opvattingen van Arends duidelijk te herkennen. Evenals zijn ervaringen als copywriter bij Bouman Reclame, destijds Reclame Adviesbureau Bouman, in Leeuwarden, waar hij tussen 1956 en 1958 werkzaam was. Deze en andere ervaringen bij uiteenlopende reclamebureaus waar hij voor werkte, hebben hem geïnspireerd bij het schrijven van dit stuk. Daar zag hij hoe het commerciële spel gespeeld werd door zelfverzekerde reclamemannen en even daadkrachtige als meedogenloze directeuren. Met feilloze precisie registreerde hij de gesprekken, die hij verwerkte in dialogen in het stuk, waarin de belangrijkste tegenstellingen naar voren komen die in heel zijn oeuvre zo prominent aanwezig zijn: goed en kwaad, arm en rijk, macht en onmacht.

‘Wat had-ie nou precies?’ vroegen sommige lezers zich na het lezen van de biografie af. Was er geen medisch rapport? Dat was er misschien wel, maar het was niet beschikbaar, onvindbaar, spoorloos verdwenen. Het Arends-dossier van de Valeriuskliniek (in het circuit vk genoemd) in Amsterdam is ‘door een archiefvernietigingsbedrijf vernietigd’, meldde een medewerker van het medisch secretariaat, met wie ik in contact kwam via een verpleegkundige van de vk die ik sprak na afloop van een lezing over de biografie die ik had gegeven in de bibliotheek van Amstelveen. De medewerker stuurde mij de kaart met de verblijfsdata van ‘schrijver’ Arends in de vk. Dat was alles. Maar nu ik in beeld was bij de vk, ontving ik enige tijd later een uitnodiging van hoogleraar psychiatrie Willem van Tilburg om voor psychiaters in opleiding een lezing te geven over Jan Arends. Het viel mij tijdens de lezing op hoe open, onbevangen en onbevooroordeeld deze psychiaters in spe reageerden op het levensverhaal van Arends. Ook zij zouden niet een-twee-drie een etiket met de juiste diagnose op deze wonderlijke dichter en schrijver hebben kunnen of willen plakken. Ik moest denken aan mijn broer, die in de winter van 1972 in de vk werd opgenomen. Hij was veertien en ik negentien toen hij werd opgesloten in P11. Pyjama, een bord met brood. Geen bestek. Dat was te gevaarlijk. Na het afscheid daalde ik de trap af langs het trapgat waarin een gevlochten touwwerk hing als vangnet. Hij vertelde mij later dat hij op uitnodiging van professor Van Tilburg in de Valeriuskliniek op het podium had gestaan. Als patiënt. Mijn broer als casestudy. Dat had hij helemaal niet als vervelend ervaren, zei hij toen ik hem vroeg wat hij daarvan vond. Integendeel. Hij had genoten van de aandacht. ‘Wat was de conclusie?’ wilde ik weten. ‘Werd er een diagnose gesteld?’ ‘Geen idee,’ zei hij. Nooit is hem iets over zijn ziekte verteld. Nooit is hem een medisch rapport met een diagnose onder ogen gekomen. Ook mijn ouders en mij werd in gesprekken met psychiaters nooit antwoord gegeven op de vraag wat hij nu ‘precies’ had.

Het stellen van diagnoses is verhelderend voor de patiënt en de omgeving – huisgenoten, familie, vrienden en kennissen – en biedt zwart op wit duidelijkheid voor artsen, verpleegkundigen en zorgverzekeraars. Maar in het stellen van een diagnose schuilt tevens een gevaar: de patiënt zit er vaak levenslang aan vast. Van essentieel belang is dus of de gestelde diagnose wel juist is. Diagnosticeren impliceert simplificeren en reduceren om de patiënt in een kader te plaatsen en zo verdere behandeling mogelijk te maken. Jim van Os, hoogleraar psychiatrische epidemiologie, zet in zijn recente boek De dsm-5 voorbij! (2014) helder uiteen waarom hij van zijn standpunt ten aanzien van diagnosticeren en het standaardiseren van diagnoses is teruggekomen. Niet te snel labelen, maar aandacht schenken aan elk specifiek geval, wat mogelijk meer kans biedt op een effectieve behandeling.

Na afloop van de lezing in de vk in gesprekken met de psychiaters in opleiding, kwamen wij tot de algemene conclusie dat Jan Arends leed aan een ‘persoonlijkheidsstoornis’. Je kunt de ‘gekte’ een naam geven. Essentieel is echter welke behandeling voor de persoon om wie het gaat het beste is.

Ook in het Willem Arntsz Huis in Utrecht, waar Arends in 1971 onder andere het verhaal ‘Keefman’ schreef, ontbreekt ieder spoor van een medisch dossier. Menno Wigman vertelt in zijn boek Het gesticht (2007) over Den Dolder, het terrein van de Willem Arntsz Hoeve, dat volgens een gemeenteambtenaar het dossier van Gerrit Achterberg ‘zoek’ is. ‘Het dossier van Jan Arends,’ schrijft dezelfde ambtenaar hem, ‘is volgens mij door hoe-heet-die-psychiater-ook-weer meegenomen.’ Misschien doelt de ambtenaar op P.C. Kuiper, hoogleraar Piet Kuiper, bij wie Arends begin jaren zeventig onder behandeling was in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. De hoogleraar psychiatrie over wie Arends een aantal gedichten schreef, waarvan er enkele zijn opgenomen in de postuum verschenen bundel Lunchpauzegedichten (1974). Kuiper leed midden jaren tachtig aan een diepe depressie. Hij kwam in de vk onder behandeling van prof.dr. Willem van Tilburg en schreef over zijn ‘melancholische waan dood te zijn’ het boek Ver heen, dat een internationale bestseller werd.3 Hij meende dood te zijn. Daarom hoefde niemand op bezoek te komen. Maar als niemand belangstelling voor hem toonde, zei hij: ‘Zie je wel dat ik dood ben, niemand neemt immers notitie van me.’ In het hoofdstuk ‘Medemensen’ schrijft Kuiper: ‘Uiteraard is het krenkend te moeten meedelen, dat iemand van wie je veel houdt “gek” is geworden, maar het is nog pijnlijker wanneer je met leed en zorgen alleen gelaten wordt.’ In 2001 belde ik Kuiper op, maar kreeg zijn vrouw aan de telefoon. Kuiper was inmiddels oud en ziek. Hij kon en mocht wegens het beroepsgeheim niets zeggen over Arends en diens behandeling in het Wilhelmina Gasthuis in Amsterdam. Korte tijd later, op 9 februari 2002, is Kuiper overleden. Het in memoriam voor P.C. Kuiper stond op 13 februari 2002, de geboortedag van Arends, in de Volkskrant.

Het is moeilijk, zo niet onmogelijk te zeggen wat Arends nu precies ‘had’. Autisme, schizofrenie, borderline, persoonlijkheidsstoornis. En als we het wisten door een vermelding in een medisch dossier, wat was dan de oorzaak en waarom was hij niet te helpen? Het enige wat je als letterkundig biograaf kunt doen is Arends laten zien in het materiaal dat je ter beschikking staat.

Via mevrouw G. van Wageningen-Abma ontving ik na het verschijnen van de biografie een klassenfoto van de zesde klas van 1937 van de Vrije School aan de Waalsdorperweg in Den Haag, waarop Jan Arends staat, ‘derde van links’ naast haar man Hans van Wageningen. Elke nieuwe foto die opduikt van Arends voegt iets toe aan het beeld dat we op grond van andere foto’s reeds van hem hadden. Er kwam nog een bericht uit Den Haag. Van de vroegere vriend van Arends, de kunstschilder Rudi Polder, die, vertelde hij, begin jaren vijftig met Arends naar Zweden liftte. Polder kende Arends al vanaf eind jaren veertig van café de Posthoorn en kunstenaarssociëteit Pulchri, waar hij ook Gerard Fieret ontmoette, Heere Heeresma, Co Westerik, Rico Bulthuis en Cornets de Groot. Polder stuurde mij een portrettekening die hij in 1946 van Arends maakte. Sombere blik, zwarte ogen, wilde haren. Een ander gezicht. ‘Ik heb ook nog verscheidene herinneringen aan die naoorlogse tijd met Jan,’ liet Polder mij in een bijgevoegde brief weten: ‘Wij vormden met Gerard Fieret, Toon Wegner en nog enige anderen een kleine vriendenkring…’ Ik zocht Polder op in de De Moucheronstraat in Den Haag, waar Arends nog wel eens was blijven slapen.

Jan Arends gefotografeerd begin jaren vijftig in café Reijnders door Peter Verhoeff.

Enige tijd later kreeg ik twee foto’s van Arends van begin jaren vijftig in handen. Peter Verhoeff, die onder het pseudoniem Peter van den Burch in de jaren veertig redacteur was van Podium en die Arends eind jaren veertig in Amsterdam leerde kennen, maakte deze veelzeggende fotoportretten van Arends in café Reijnders. Dunne haarslierten liggen over zijn schedel. Een lange piek is van zijn hoge voorhoofd gegleden, trekt een streep naar zijn wenkbrauw. Verlegen. Een beetje ’n gekke jongen zo van opzij, als hij in zijn koffie roert. Mooi en zelfverzekerd als hij in de lens kijkt. Uit het borstzakje van zijn colbert steekt de kop van een vulpen. Jan Arends kijkt ons aan alsof hij zeggen wil: wacht maar, jullie zullen nog van mij horen… In december 2008 maakte ik een foto van de bibliotheek aan het Roelof Hartplein. Daarboven bevindt zich Het Nieuwe Huis, waarin Arends de laatste jaren van zijn leven een appartement bewoonde. Verdeeld over drie ramen van de bibliotheek, waar tot 1973 een restaurant was gevestigd, stond een tekst van Arends:

Op een dag zal iedereen

weten wie Jan Arends is.

Toen ik destijds bezig was met mijn biografie belde ik Rudy Kousbroek over de afscheidsbrief van Jan Arends die al ter sprake komt in het aan Arends gewijde deeltje van het literaire tijdschrift De Engelbewaarder (nr. 15, 1979). Kousbroek had geen idee waar de brief zich bevond, een gegeven dat ik als noot in de biografie opnam. Ik kon niet bewijzen dat de brief niet bestond, dus hield ik het bij ‘onvindbaar’. Gelukkig maar, want jaren later is de brief toch gevonden. De envelop met brief lag tussen enkele krantenknipsels in de dichtbundel Lunchpauzegedichten (1974), die in een boekenstalletje op het Waterlooplein te koop lag voor één euro! De bundel bleek afkomstig uit de nalatenschap van Ethel Portnoy (1927-2004), de vroegere echtgenote van Kousbroek.

Ik kreeg de brief eind december 2005 onder ogen dankzij verzamelaar Hans van Daalen en Marcel Dikstra van antiquariaat Fenix, die de brief plus het verhaal van de vondst uitgaf in het fraaie bundeltje Schrijversroem. De envelop met poststempel 31-xii-73 vormt het bewijs dat Arends de brief inderdaad enkele weken voor zijn dood schreef. Behalve een antwoord op de nieuwjaarswens van Kousbroek is de brief tevens een afscheid: ‘Je wenste mij veel schrijversroem in het komende nieuwjaar. Dat had ik wel gewild toen ik twintig was maar nu niet meer. Schrijvers worden getrapt altijd en overal.’

De dichtbundel Lunchpauzegedichten heeft Arends nog onder ogen gekregen. Twee dagen voor de presentatie maakte hij een einde aan zijn leven. Hij wist dat deze nieuwe bundel niets aan zijn leven zou veranderen. Precies zoals hij in de eerste regels van de brief aan Kousbroek schrijft. Schrijversroem had hij wel gewild toen hij twintig was, ‘maar nu niet meer’.

De enige reden om te schrijven, zegt Arends in het gedicht dat staat gebeiteld in de poëziesteen van Jan Arends in Leeuwarden, is dat hij wil weten wie hij is.

Een andere reden

om te schrijven

heb

ik niet.

In zekere zin geldt hetzelfde voor de biograaf. Via het oeuvre wilde ik door intensief onderzoek dieper binnendringen in het leven, in het karakter en de geest van Jan Arends. Met het schrijven van Angst voor de winter probeerde ik het antwoord te vinden op de vraag wie Arends was.

Jan Arends was een gecompliceerde en gespleten persoonlijkheid. Verlegen en brutaal, stil en luidruchtig, schuw en agressief. Behalve een getalenteerd copywriter, schrijver en dichter, was hij een charmeur en een uiterst oorspronkelijk en innemend poseur. Een trouwe vriend voor zijn gabbers, maar een tiran en sadistische pestkop voor hen die hij als tegenstander beschouwde. Dat waren diegenen die karakterologisch en maatschappelijk lijnrecht tegenover hem stonden.

Arends was maatschappelijk mislukt. Een geboren loser, zou je zeggen. Maar de welhaast wetmatige omkering die zijn proza kenmerkt, geldt ook voor zijn leven. In wat hij zelf als maatschappelijk nutteloos kwalificeerde, ontkiemde zijn succes: schrijven. Schrijven uit noodzaak. Zoals hij uit een onweerstaanbare seksuele behoefte bij rijke ‘ordinaire wijven’ diende als huisknecht, omdat hij zich van zijn lichamelijke lustgevoelens moest bevrijden.

Wel schreef hij over zijn leven in psychiatrische inrichtingen. Onder andere in het verhaal ‘Keefman’. Hierin komt de essentie van zijn leven als vanzelf aan het licht in de positie die hij en medepatiënten aannemen tegenover psychiaters en doktoren. Een wereld van tegenstellingen. Dat was zijn domein. De psychiater gold in deze context als ideale gesprekspartner op wie de patiënt zijn gespleten gevoelens en tekortkomingen projecteert en de feiten verdraait. De ‘dokter’ heeft nergens verstand van. De patiënt weet het beter. Scheldend laat Keefman zich uit in een woordenstroom van verwijten, waarin vooral zijn eigen ellende naar boven komt.

Voor deze monoloog maakte Arends onder andere gebruik van zijn ervaringen in het Willem Arntsz Huis in Utrecht. Het materiaal lag voor het oprapen. Maar je moet wel goed kunnen kijken en luisteren. En schrijven. Arends verwerkte naast eigen ervaringen ook voorvallen en verhalen van medepatiënten in een meeslepende monoloog. Een bijtende tirade tegen de psychiater, waarin Keefman zelf het slachtoffer is van zijn vlijmscherpe tong. Een dialogue intérieur, waarin Arends zichzelf op de proef stelt. Een meesterproef. Want Arends ként het tastende, ontwijkende en verwijtende woordenspel tussen patiënt en psychiater als geen ander.

Hij is de meester van de dialoog. Doorleefd en natuurlijk, zoals tevens blijkt uit het toneelstuk Smeer of de weldoener des vaderlands en uit de dialogen in het verhaal ‘De castratie’. Zijn vermogen zich in te leven in de gedachtewereld van zijn tegenstander berustte op eigen ervaringen met ‘wijven’ en hospita’s, weldoeners, psychiaters en doktoren, medepatiënten, kroegbazen en cafébezoekers. Jammer dat hij zo godvergeten eigenwijs was en niet met anderen kon samenwerken. Daardoor is er aan hem een begenadigd toneelschrijver verloren gegaan.

Zijn schrijverschap dreef op een bruisende bron van woede die voortdurend gevoed werd door gevoelens van ongelijkheid, oneerlijkheid en onrechtvaardigheid. Bij collega-schrijvers en psychiaters voelde hij zich maatschappelijk achtergesteld, maar geestelijk voelde hij zich ver boven hen, ‘geborneerde klootzakken’, verheven. Ook in algemenere zin vormt deze tegenstelling de essentie van zijn schrijverschap. Vanuit zijn persoonlijk perspectief creëerde hij het waanbeeld van zijn leven tegen een mismoedig en treurig decor. Zo schiep hij een klein oeuvre, waarin hij in eenvoudige taal iets dieps weet te raken.

De essentie van zijn ongeluk resoneert tussen de regels. Dat is wat zijn proza en poëzie bezield en algemeen geldig maakt. Zijn authenticiteit ligt op het breukvlak van gekte en genialiteit. De lezer herkent het onmiddellijk; grijnst en grimlacht, schiet bij het ene fragment in de lach en raakt bij het andere ontroerd.

Het gemankeerde, armoedige en liefdeloze bestaan van Arends loopt als schrikdraad door zijn poëzie en door zijn proza. Dat hij als onwettig kind werd geboren, droeg hij als een onzichtbaar teken van schande. Het is het stigma dat hij zichtbaar wilde maken:

Je moet

immers

het teken

van je leven zien

voor je

een gedicht

kunt schrijven.

Arends’ leven stond in het teken van het tekort, dat hij omtoverde tot de bloem van zijn poëzie. Een zieke bloem. Hij beschouwde zichzelf als een der verschoppelingen der aarde. Een lot dat hij zijn leven lang als een loden bal met zich meesleepte en dat hem angstig en kwetsbaar maakte tegenover de anderen. In de omgang met hen verborg hij zijn angst achter een schild van sadistisch gedrag, woede-uitbarstingen, scheldkanonnades en aanvallen van gekte. Een rol ook, waarmee hij koketteerde. Al was zijn gekte diepe ernst. Hij was eenzaam door eigen toedoen, voelde zich onbegrepen en was doof voor de anderen zoals de anderen doof waren voor hem. Door zijn succes moest hij uit het duister treden, wat hij niet wilde, niet kon uit angst voor het leven. ‘Hij leefde om miskend te zijn,’ schrijft Jeroen Brouwers in het essay dat hij aan Arends wijdde in het zelfmoordboek De laatste deur.

Op de miezerige maandagavond van 21 januari 1974 bevrijdde Arends zich van het leven met een fatale sprong uit het raam van zijn kamer op de vijfde verdieping aan de achterkant van flatgebouw Het Nieuwe Huis aan het Roelof Hartplein in Amsterdam. Hij kwam neer tussen de bomen, kaal en dun als zijn gedichten.

In de elf jaar na het verschijnen van de biografie is er nieuw materiaal boven tafel gekomen dat Jan Arends nog scherper in beeld brengt. Nieuwe foto’s, brieven, het toneelstuk Smeer of de weldoener des vaderlands, verhalen van vrienden over Zweden en Yvju, herinneringen van een oud-hoofdverpleger en een toenmalige arts in opleiding, dat alles maakt het mogelijk dichter bij Arends te komen en nog beter zijn waarheid te doorgronden.

Het naakte

gebeente

van de boom

met weten

doordringen.

Hoofdstuk 1 | Uit het duister

In het huis op nummer 19 van de armoedige Teniersstraat in de Schilderswijk in Den Haag werd op 13 februari 1925 Johannes Cornelis Arends geboren. Dinie, de twintigjarige moeder, sloot het kind in haar armen. Er lag een waas van zwart haar over zijn schedel. Dat zwarte had hij van zijn vader, en ook van haar. Dinie keek naar het nog wat gekreukte en verfomfaaide gezicht. Ook haar moeder, die sinds het overlijden van haar man Jan Michiel Arends op 14 april 1916 weduwe was, haar zusje en haar twee broers bogen zich over de kleine jongen. Hij had grote oren.

‘Bij mijn geboorte schijnt er iets misgegaan te zijn,’ luidt de eerste zin van een getypte tekst van één pagina, die als een verdwaald herfstblad in de nalatenschap van Arends terecht is gekomen. Hij vervolgt: ‘In ieder geval was er geen wieg en er waren geen babykleertjes. Mijn moeder had een laken verscheurd maar dat waren geen goede luiers. Ze huilde veel omdat het niet echt was.’ Arends schrijft verder dat ze de wasbaas niet kon betalen. Er was geen geld om de kachel te laten branden, want vader was werkloos: ‘Mijn moeder liep met mijn vader op straat, maar ze waren nog niet getrouwd. Ze was trouwens geen vrouw, maar een jong meisje. Ze is altijd een jong meisje gebleven. Een kind dat veel verdriet had. Waarom was dat zo?’

Het meisje was moeder geworden. Dinie noemde haar kind naar haar jong overleden vader en haar moeder Johanna. Zo kreeg hij de naam Johannes. Zijn tweede naam, Cornelis, was afgeleid van die van het zusje van de jonge moeder, Cornelia Johanna. Het jongetje had weliswaar een vader en een moeder, maar waar de vader was, wist niemand. Alleen Dinie wist wie hij was en waar hij woonde. Maar over zijn adres en zijn ware identiteit hulde ze zich in een hardnekkig stilzwijgen. De jongen kreeg de achternaam van zijn moeder. In het bevolkingsregister werd hij als kleinzoon (‘kl zn’) bijgeschreven onder aan het lijstje met de namen van het zusje en de twee broers van zijn moeder.

Dinie Arends moest kort na de bevalling weer aan het werk. Poetsen en schrobben. Maar het meest leed ze onder de veroordelende blikken van de mensen zodra ze een voet buiten de deur zette. In de straat waar ze met haar moeder woonde, werd gepraat. Ze voelde zich bekeken. Er bewogen gordijntjes. Er werd gegluurd en geroddeld.