Intern, tekst en administratie. Deze tekst wordt niet in het ebook gepubliceerd.

Dit ebook is gemaakt door Ferdinand Rusch van bureau Formaat te Haarzuilens.

Copyright van structuur, vormgeving en CSS ligt bij Ferdinand Rusch

Hieronder volgt metadata en het colofon van de papieren versie van dit boek.

splitsen. deel kop kopx

Het werk aan dit boek werd mede mogelijk gemaakt door een verblijf aan het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (nias) en een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Copyright © 2017 Marcel Möring

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Vormgeving binnenwerk Peter Verwey, Heemstede, en Marcel Möring

Druk Bariet, Steenwijk

isbn 978 90 234 9614 4

nur 301

debezigebij.nl

marcelmoring.com

‘Mörings proza is meeslepend en erudiet, en met groot gemak bespeelt hij de verschillende registers.’ – PUBLISHERS WEEKLY

Een jongen wordt geboren in een woud zonder grenzen, woest als de schepping zelf, waar de bizon zwerft en de bomen ouder zijn dan alles wat leeft. Hij heeft geen naam. Het dorp waar hij opgroeit heeft ook geen naam. Op een dag vlucht hij, voor een daad die hij niet heeft begaan.

De wereld buiten het bos ligt voor hem. Hij is alleen. Hij moet leven en overleven. Hij moet de plek vinden die hij ‘thuis’ kan noemen.

‘Marcel Möring is zonder twijfel een van de meest scherpzinnige auteurs van deze tijd en heeft de meeste verbeeldingskracht.’ – THE TIMES LITERARY SUPPLEMENT

Marcel Möring schreef onder meer de romans Het grote verlangen, In Babylon, Dis en Louteringsberg. Daarnaast publiceerde hij essays, korte verhalen en novellen, waarvan Modelvliegen werd genomineerd voor de IMPAC Dublin Literary Award. Zijn werk is in vele talen vertaald.

Over In Babylon:

‘Een duizelingwekkende leeservaring. Mörings boek flirt met alle genres.’ – DE STANDAARD

‘Een poëtisch en sfeervol, en veelzijdig en (niet te vergeten) ook erg geestig boek.’ – JURYRAPPORT GOUDEN UIL

‘Meesterlijk.’ – NRC HANDELSBLAD

BOEKEN VAN MARCEL MÖRING

Mendel (voorheen Mendels erfenis, roman, 1990)

Het grote verlangen (roman, 1992)

Bederf is de weg van alle vlees (novelle, 1995)

In Babylon (roman, 1997)

Modelvliegen (novelle, 2000)

Lijdenslust (essay, 2006)

Dis (roman, 2006)

Een vrouw (novelle, 2007)

Reinigingsadvies (gedichten, 2008)

In Ithaca (essay, 2009)

Louteringsberg (roman, 2011)

East Bergholt (novelle, met tekeningen van Sam Drukker, 2013)

Marcel Möring

EDEN

2017

DE BEZIGE BIJ

AMSTERDAM | ANTWERPEN

Het werk aan dit boek werd mede mogelijk gemaakt door een verblijf aan het Netherlands Institute for Advanced Study in the Humanities and Social Sciences (NIAS) en een werkbeurs van het Nederlands Letterenfonds.

Copyright © 2017 Marcel Möring

All rights reserved

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Verzorging e-book Ferdinand Rusch (naar een ontwerp van Marcel Möring)

ISBN 978 90 234 9604 5

NUR 301

debezigebij.nl

marcelmoring.com

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2017.

Voor Harry Cock

‘History,’ Stephen said, ‘is a nightmare from which I am trying to awake.’

– James Joyce, Ulysses

In dat bos, in een dorp zonder naam, kwam ik ter wereld. Het had geen naam omdat het er niet hoorde te zijn. Het was een plek waar houthakkers, kolenbranders en pelsjagers waren neergestreken. Als een van ons werd gevraagd waar we woonden dan zei hij ‘daar’ en wees in de richting van het dorp dat niet bestond, en als we hier waren, te midden van onze huisjes en hutten, dan noemden we het ‘hier’ en keken om ons heen, alsof we onszelf ervan moesten overtuigen dat het dorp er wel degelijk was.

Ik had zelf ook geen naam en om dezelfde reden. Voor mijn geboorte waren vier andere kinderen gestorven. Geen van hen was ouder dan een maand geworden. Er waren een meisje, twee jongens en nog een meisje geweest. Toen ik werd geboren was het vertrouwen van mijn ouders in de levensvatbaarheid van hun nageslacht zo geslonken dat ze hoopten dat de Engel des Doods mij zou overslaan als ik naamloos bleef. Het was hetzelfde bijgeloof waarmee moeders hun zieke kinderen een andere naam gaven.

Mijn moeder was na de bevalling koortsig en verzwakt. Haar borsten waren leeg en ze moest het bed houden. Omdat er in het hele dorp, dat uit niet meer dan acht huisjes en een paar hutten bestond, geen zogende vrouw was, wikkelde mijn vader mij in doeken, sloeg een stuk vacht om het bundeltje en liep naar het dichtstbijzijnde dorp. Daar vond hij een Litouwse boerin die haar kind nog aan de borst had. Maar hoe hij ook vleide, jammerde en sjacherde, ze wilde haar melk niet ter beschikking stellen aan het gebroed van een godsmoordenaar. Ze schikte haar lekkende borsten in haar lijfje, spuwde op de grond en riep de boer, die mijn vader met een dorsvlegel het erf afjoeg. En zo ging het door, deur na deur, erf na erf. Aan het einde van de dag, toen mijn vader zich met zijn hongerige kind op de terugweg begaf, kwam aan de rand van het dorp een vrouw op hem toe lopen. Het was een vrouw met een slechte naam, die kinderen had van verschillende mannen en zichzelf en haar kroost in leven hield door de was te doen voor de boerinnen van het dorp. Er waren er ook die zeiden dat ze haar lichaam verkocht.

‘Jij daar,’ riep ze mijn vader toe, ‘waar ga jij met dat kind heen?’

Mijn vader, een sterke houthakker maar mak als een lam en schichtig als het om het wereldse ging, boog zijn hoofd en mompelde het verhaal, de vier dode zuigelingen, zijn zieke vrouw, haar lege borsten en de vruchteloze zoektocht naar een voedster. De wasvrouw bekeek hem vanonder haar wanordelijke krullen en glimlachte.

‘Jij ziet er niet uit als een man die geen gezonde kinderen kan maken,’ zei ze. Ze greep hem bij zijn arm, legde zijn hand op haar volle boezem en zei: ‘Ik heb genoeg voor twee. Ik heb zelfs te veel.’ Ze liet zijn verstijfde hand los en lachte. ‘Ik heb zoveel dat ik zelfs jou kan zogen.’ Daarbij schaterde ze zo hard dat mijn vader omkeek om te zien of niemand hen gadesloeg. De wasvrouw wenkte hem en liep haar huisje in zonder te kijken of mijn vader haar volgde.

Zo werd mijn leven gered, door de achteloze weldoenster die mijn voedster werd. Mijn vader legde mij in haar armen en gaf mij over aan het lot. Zijn kind zou zeker sterven als hij het terugbracht naar het dorp zonder naam. Beter het achter te laten waar het misschien zou bederven dan het te bewaren voor de vuigheid van de wereld met de kans dat het zou sterven, want wie het leven redt van één mens, redt de mensheid.

Die nacht, toen hij terugkeerde bij zijn ijlende vrouw, waar een van de andere vrouwen de koorts probeerde te stillen met een kompres van zuringblad, haalde hij zijn schouders op en zei dat het allemaal te laat was geweest en tevergeefs. Zo weinig hoop had hij, dat hij zijn kind overgaf aan de Engel des Doods voor die het opeiste.

De wasvrouw heette Ana. Toen mijn vader haar met mij alleen had gelaten, ontknoopte ze de veter van haar jak, tilde er haar linkerborst uit en legde mij aan. Ik dronk als een dorstige die lang heeft gedwaald en eindelijk een bron heeft gevonden en toen de linkerborst was geledigd, legde ze mij aan haar rechterborst en ook daarvan dronk ik. Die nacht vreesde ze voor mijn leven, omdat ik mij kromde onder krampen en desondanks niet schreeuwde. De volgende ochtend, toen ze mijn buik had gewreven en mijn lippen had bevochtigd met een aftreksel van venkel, legde ze mij weer aan en dronk ik voor de tweede keer en hoewel de melk mij opnieuw krampen bezorgde, was zelfs na een dag al te zien dat ik sterker en gezonder werd en zes maanden later, toen mijn vader weer naar het dorp kwam, nu om huiden te verkopen en zout en stof mee te nemen, zag hij een kind met blozende wangen, een weerbarstige bos gitzwart haar en een lijf als een vette big. Mijn moeder was toen al gestorven.

Toen ik geen zuigeling meer was, haalde mijn vader mij op en keerde ik terug in het dorp dat niet bestond. Omdat niemand ooit had gehoord van een kind zonder naam en er geen was om uitsluitsel te geven, liet mijn vader het erbij. Men noemde mij ‘die weg was’, of Niekas, wat ‘niemand ’ betekent.

De jaren gingen voorbij, hete zomers kwamen, witte winters gingen, en ik groeide uit tot een jongen die hielp bij het vellen van de eik en het stropen van de bever. Als ik aan het vliedende water stond waarin de boomstammen stroomafwaarts dreven, was het alsof het bos de hele wereld was en alles daartoe behoorde. Bomen groeiden en vielen en als de stammen van de pasgevelde bomen nog maar net op de grond lagen, schoten jonge eikjes al weer op. Blad dwarrelde naar beneden, werd nog voor het kon verdorren en rotten bedolven onder een dik pak sneeuw en vormde in de lente, als de sneeuw gesmolten was, een geurende laag humus waarin wormen en torren en muizen en salamanders rondkropen en uit die rottende laag schoten varens en grassen en kruiden omhoog en kleine, bleke orchideeën en geurige anemonen en kleine bosaardbeien die als verse druppels bloed tussen de groene bladeren fonkelden. De leeuwerik klom boven open plekken naar de zon, reusachtige mieren klauterden over vermolmde stronken die soms maar half zichtbaar waren onder de mossen, de bizon stond stil en triest te staren, alsof hij al wist welk lot hem beschoren was en uit de traag voorbijstromende rivier schoten vissen omhoog die een beekjuffer of een vlieg uit de lucht plukten. Er werden bomen gekapt, er werd gevist. Er werden huiden gelooid en bessen geplukt. De jaren vergleden en de tijd herhaalde zich. Wat er was, was geweest en zou er weer zijn. Alles was leven, alles verging en werd nieuw en oud en ik was er onderdeel van.

Toen ik oud genoeg was, werd ik naar de rivier gestuurd. Daar waren we met zijn vijven: de tweeling, die Mozes en Aaron werden genoemd omdat de een stotterde en de ander zijn gebroken woorden aanvulde; Jaakov, de jongste; Adam en ik. In een bocht van de rivier lagen de boomstammen die de mannen stroomopwaarts hadden geveld en in het water gerold. We bonden ze bijeen tot vlotten die we aan elkaar vastmaakten en naar het midden boomden, waarna we ze lieten afzakken naar het verderop gelegen dorp waar het hout in een balkengat werd getrokken. Als we klaar waren, zetten we visnetten uit en streken neer op de grazige oever en keken naar de hommels die loom boven de veldbloemen hingen en stuifmeelstofjes die door de lucht zweefden. Uit het bos klonk het hameren van de spechten. We kauwden op lange sprieten en lagen achterover in het geurige, kruidige gras.

Op een dag, de lucht bijna wit en de zon zo fel dat het groen aan de bomen dof en slap was en de hitte onze huid schroeide, zagen we Malka, de ganzenhoedster, een meisje van onze leeftijd dat even koppig was als in zichzelf gekeerd en liefst alleen door het bos dwaalde. Iedereen herinnerde zich hoe ze eens het dorp binnen was komen rijden op een tarpan. Het paardje had haar gevraagd of ze niet op zijn rug wilde klimmen, zei ze. Uit de groep die zich om haar heen had verzameld was hoongelach opgestegen en een jongen had geroepen dat paarden niet konden praten en weer een ander of ze morgen met een steen zou aankomen als die haar vroeg of hij mee mocht. Malka was onbewogen blijven zitten, de vuisten in de borstelige manen, haar dunne bruine benen stevig tegen de flanken geklemd. Aan haar eenzame zwerftochten door het bos was een einde gekomen toen ze ganzenhoedster werd en haar vogels langs de rivier weidde.

Die hete zomerdag, toen wij uit de bosrand naar de rivier waren gekomen om vlotten te maken, stond ze een stuk stroomopwaarts over de grazende ganzen te waken. Het gras reikte tot haar knieën, ze droeg een verschoten bruine jurk en haar rode haar vlamde in het zonlicht. Stofjes en pluizen zweefden om haar heen. Hoog boven ons schoten zwaluwen door de lucht. Adam riep en zwaaide en Malka keek om. Ik beende stijf en ongemakkelijk door het hoge gras en keek niet op toen Malka Adams groet beantwoordde.

Er lag veel hout en we waren lang bezig om het aan elkaar te binden. Toen het eerste vlot af was, boomde Jaakov het naar de paal die een eindje van de oever in de bodem was geslagen en meerde het af. Adam volgde en maakte het zijne vast aan dat van Jaakov. Mozes en Aaron kibbelden over wie zou volgen en ik stond ondertussen op mijn vlot en keek in het rond. Om ons heen niets dan riet, sappig grasland, vloeiweiden en de rand van het bos. Malka was uit het zicht verdwenen, maar mijn ogen zochten haar nog en het beeld van haar, in het kniehoge gras met haar verschoten jurk en het vlammende haar, wilde niet uit mijn gedachten verdwijnen.

Toen we de stammen hadden verzameld en weg zagen drijven op de trage stroom en de netten waren uitgezet, streken we neer in het gras. Ik sloot mijn ogen, luisterde naar de anderen en voelde hoe mijn lichaam zich naar de aarde voegde. De stem van Jaakov klonk. Het gras veerde met een zucht op en ik hoorde het sjwiksjwik sjwiksjwik van voeten die door de lange stengels gingen. Iemand riep, een plons, het proesten na het opduiken. Ik zag Mozes en Aaron hand in hand van de oever springen, Jaakov die al in het water dobberde, zijn hoofd net boven het oppervlak, haren nat om zijn slapen, Adam die met zijn rechtervoet voelde hoe koud het was. Het duurde een tijdje voor ik besefte dat mijn ogen nog steeds gesloten waren. Zag ik wat ik niet kon zien?

Mijn blik dwaalde weg van het water en steeg op als een leeuwerik. De hoofden van de jongens waren nu kleine donkere bollen op het glinsterende wateroppervlak, een dun pluimpje hing in de verte boven de open plek van ons dorp. Kinderen speelden daar rond het vuur, een paar vrouwen kneedden deeg in de houten trog voor het kookhuis, twee honden lagen met hun kop op elkanders buik te slapen in het zand. Een paar meisjes zaten voor een huis en vlochten kransen van veldbloemen.

‘Lange! Kom in het water!’

Ik stond op de grazige oever en keek naar de dobberende hoofden van mijn vrienden. Ik kon me niet herinneren dat ik overeind was gekomen.

‘Spring erin, Niekas. Spring!’

De ogen van de jongens waren tot spleetjes geknepen tegen de schittering van het water. Ik vroeg mij af wat er aan de hand was, en waarom het pijn deed wat ik had gezien. Toen schudde ik mijn hoofd, ik zette mij af en sprong als iemand die in het niets duikt.

B

Op een dag was het dorp dat niet bestond verdwenen. We kwamen met de vangst terug van de rivier en Jaakov, die voorop had gelopen, bleef plotseling stilstaan. Toen we naast hem stonden, zagen we de vrouwen en de kinderen bijeenzitten tussen huisraad en potten en pannen en de smeulende hopen die onze huizen waren geweest. De mannen van de heer waren gekomen en hadden alles met de grond gelijkgemaakt.

Die avond zaten we rond een groot vuur, de gezichten oranjerood in de weerschijn van de vlammen, en er was niemand die niet dacht aan de tocht van onze voorouders. Jakub, de oudste, vertelde de geschiedenis aan de kinderen, en de mannen en de vrouwen hieven hun bekers en zeiden ‘volgend jaar, volgend jaar thuis ’, maar ondertussen werden er plannen gemaakt voor een nieuw dorp, niet ver hiervandaan, vlak bij de rivier. De vrouwen doopten hun pink in de wijn en bevochtigden daarmee de lippen van de kleinsten. Ik vroeg mijn vader waarom we elke keer als ons dorp werd verwoest wegtrokken en opnieuw begonnen, waarom we elk jaar hoopten dat we volgend jaar thuis zouden zijn, waarom we niet opbraken en vertrokken. Waarom namen we ons lot niet in eigen hand?

‘Het is maar een verhaal,’ zei mijn vader.

‘Is er dan geen wet die ons beschermt?’ vroeg ik. ‘De wereld is toch van iedereen?’

Een van de mannen keek op: ‘Welke wet? De wet is van de sterkste. Wie maakt de wet? De wolf of het hert? En als het hert de wet maakt, trekt de wolf zich er dan iets van aan?’

In de flakkering van het vuur staarden de melkwitte ogen van de oude Jakub in mijn richting. Ik volgde de vonkjes die opstegen uit het vuur en verdwenen tussen de boomtoppen die blauw in de zwarte lucht spietsten en ik vroeg mij af of mijn leven zou zijn als de geschiedenis van ons dorp: opbreken en opnieuw beginnen, vertrekken en aankomen, en ik dacht aan het verhaal dat Jakub had verteld over een voorvader die was komen lopen uit een land waar de mensen in houten torens woonden, hoog als een eik, onderling verbonden met loopbruggen. Het vee graasde er op weiden die tussen de torens hingen en er waren akkers in de lucht waarop rogge en tarwe werden verbouwd en boomgaarden die appels, pruimen en dadels opbrachten. Ik merkte dat ik niet meer geloofde dat het bos de hele wereld was.

De volgende morgen, iedereen was aan het pakken voor vertrek, zei ik dat ik niet mee wilde.

Mijn vader keek niet op en ging door met het leegschudden van strozakken.

‘Ik wil de wereld in.’

Hij stond op, een lege strozak in zijn eeltige handen, en keek mij zonder begrip aan. Hij schudde zijn hoofd en duwde mij de zak in handen. Terwijl ik hem begon op te rollen, zei ik dat ik meer van de wereld wilde weten, dat ik dingen wilde leren, dat ik andere mensen en andere landen wilde zien en niet van de ene open plek in het bos naar de andere gejaagd wilde worden, dat ik een plaats wilde vinden om te blijven, een thuis.

‘Dit is thuis,’ zei mijn vader.

‘Waarom zeggen we dan steeds “volgend jaar thuis”?’

‘Het is een verhaal. Niets dan een vertelsel. Van vertelsels kun je niet leven.’

‘Maar Jakub… ’ zei ik.

‘Jakub… ’ grauwde mijn vader. Hij staarde over mij heen en kneep zijn ogen toe, ook al was het niet zonnig, en kruiste zijn armen.

‘Het was de melk van de voedster.’

Ik keek hem aan.

‘Sterf of bederf,’ zei hij. ‘Dat dacht ik. En kijk wat ervan gekomen is…’

Hij knikte alsof ik een bevestiging was van wat hij had vermoed, het lot dat hij had gevreesd en voorzien. Hij draaide zich om en liep naar de plek waar onze huisraad bijeenlag.

Om ons heen werden bundels om schouders geslagen en riemen aangetrokken, ergens laadde men een kar. De tijd stroomde en ik stond stil. Mijn vader stond bepakt en bezakt bij de andere mannen. Zelfs zo, van mij afgewend, een kist op zijn rug, sprak zijn lichaam. Het zei: ik neem geen afscheid van wat ik nooit heb verwelkomd.

Maar die dag, toen de lucht zwaar was van wat niet werd uitgesproken, toen het dorp dat geen naam had geen plek meer was en mijn verlangen om weg te gaan door was gebroken als de eerste scheuten in de lente, die dag kon ik desondanks geen beslissing nemen en zo nam ook ik mijn spullen en trok mee naar de volgende plek. Ik begreep toen nog niet dat grote wendingen in het leven zelden het gevolg zijn van besluiten, maar gebeuren.

Op de plek van het nieuwe dorp hadden mijn vader en ik zwijgend een hut gebouwd en daarna was hij zonder vaarwel het woud in getrokken. Hij bleef in het houthakkerskamp in het bos en keerde niet terug. Er waren momenten geweest, voor hij vertrok, dat ik hem wilde zeggen dat ik hem niet in de steek wilde laten, dat ik weliswaar gezoogd was door wat hij een slechte vrouw noemde maar dat ik zijn zoon was en wilde zijn, maar elke keer als we in elkaars buurt kwamen, draaide hij mij zijn rug toe en werd het stil en koud tussen ons en kon mijn mond de woorden niet spreken die mijn hoofd dacht.

Ik timmerde een tafel en een bank en ’s avonds, als de gezinnen naar binnen gingen voor de maaltijd en de plek tussen de huisjes leegliep, zat ik aan die tafel en at zwartbrood met gezouten vis en ingelegde bieten en als ik dan mijn ogen sloot, zag ik de andere vaders, de moeders en de kinderen aan de maaltijd.

B

Ik was nog geen man maar ook niet meer een jongen, toen Jakub mij op een dag bij zich riep. Hij zat voor zijn hut, op een bankje dat niet meer was dan een ontschorste plank die op twee ruw gekapte blokken hout rustte. De zitting had hij met zijn mes bewerkt tot eindeloos krullende wingerdranken. De grond rond zijn voeten was altijd bedekt met snippers en zijn kleren waren bespikkeld met flintertjes hout. Het was mij een raadsel hoe iemand die niet kon zien zulk fijn houtsnijwerk maakte, zoals ik ook niet begreep hoe hij wist wie voorbijliep.

Toen hij jong was moest hij langer zijn geweest dan de meeste mannen uit ons dorp, maar nu was alles aan hem gekrompen. Zijn gezicht was gelooid en gerimpeld en omlijst door wit baard- en hoofdhaar. Het deed mij denken aan de vrucht die Etrog heet en die elk jaar werd gebracht door een reiziger die hem in een kistje op een bed van stro bij zich droeg. Jakubs rug boog waar zijn schouderbladen begonnen en zijn hoofd stak naar voren, alsof hij ondanks zijn blindheid in de verte tuurde. Hij droeg een mouwloze jas van geitenleer die tot net over zijn heupen reikte, de pijpen van zijn gewatteerde broek waren in laarzen gestoken die vaak waren versteld maar waaraan nog steeds was te zien dat ze eens mooi en kostbaar waren geweest.

‘Jongen,’ zei hij. ‘Je kent de letters van het alfabet. Je kunt lezen. Maar als je de wereld in trekt moet je de taal kunnen spreken van de mensen onder wie je je begeeft en je moet kennis hebben die je nergens anders vindt dan in boeken. De taal is je schild en je wapen, zij is je huis en je bed, zij is eten en drinken.’

‘Misschien blijf ik.’

‘En bovendien moet iemand de verhalen bewaren.’

‘Welke verhalen?’ zei ik.

‘Alle,’ zei Jakub. ‘Die van de een en de ander en jouw eigen verhaal. Ik zal je leren wat ik weet en in ruil daarvoor luister je naar mijn geschiedenis. Misschien komt ze je ooit van pas. Misschien vertel je haar verder en wordt mijn verhaal deel van het jouwe en dat van jou weer het begin van dat van iemand anders. Binnen ligt mijn boek. Haal het.’

Mijn ogen moesten lang wennen aan de schemering. Na een tijdje ontwaarde ik op een scheve tafel een stapel van aan elkaar genaaide vellen van verschillende afmetingen, sommige nauwelijks groter dan een hand, andere zo groot dat ze dubbelgevouwen in het boek staken. Toen ik erheen liep, zag ik iets bewegen. Ik keek om. Er was niets. Ik boog me voorover om het boek te pakken. Opnieuw bewoog iets. Ik rechtte mij en inspecteerde de omgeving. Nu pas zag ik dat de wanden van het huisje bedekt waren met houtsnijwerk, zo dicht dat het leek of mieren in lange kringelende slierten over de planken kropen. Mijn ogen dwaalden over het drukke snijwerk en mijn blik viel op het tafelblad, dat ook bestond uit dicht opeengepakte kronkelende guirlandes. In het schaarse licht doemden letters op. Ze waren nauwelijks te lezen en de meeste leken niet op die ik kende, vreemd rond waren ze of juist hoog en hoekig. Het was alsof ik in een boek was beland. Een onbekende gejaagdheid nam bezit van mij. Ik ging voor een van de wanden staan en liet mijn vingers over de welvingen en inkervingen gaan. Vlak bij de deur, ter hoogte van de lus die als klink diende, herkende ik een woord. Terwijl Jakub vroeg waar ik bleef, las ik gehaast, mijn vingers op de woorden van hout, een zin die langs de deurpost omhoogklom en als klimop verder kroop en voortwoekerde over de achterwand. Er waren niet alleen woorden en zinnen maar ook flarden tekst, brokstukken in onbekende talen, afbeeldingen die leken op wat men met een stok in het zand tekent om een vreemdeling de weg te wijzen naar een volgend dorp, woorden die de vorm hadden aangenomen van een boom of een huis, bossen en meren, zinnen die slingerden als bospaden.

Toen ik buitenkwam was ik ademloos van verbazing.

Die dag liet Jakub mij het boek zien waarin hij had leren schrijven en dat hij daarna altijd bij zich had gedragen, steeds aangevuld met wederwaardigheden en wetenswaardigheden, kaarten van zijn omzwervingen en zaken die hij had geleerd. De letters op de eerste pagina waren in een kinderhand en zeiden in drie talen: ‘Ik ben Jakub ben Adam, geboren in de stad Kaffa ’.

Zo, met de jeugdige schrijfoefeningen van Jakub als mijn voorbeeld, leerde ik het Latijnse en het Griekse schrift en terwijl de woorden en de zinnen in het boek vloeiender werden en de schrijver behendiger, nam ook mijn vaardigheid toe en leerde ik woorden te gebruiken waar zij passend waren en zinnen te maken die niet meer alleen het allereenvoudigste zeiden, maar schoon en mooi waren in zichzelf.

Het boek van Jakub was het eerste dat ik ooit in handen hield en als het niet het merkwaardigste was dat ik in mijn leven onder ogen zou krijgen, dan op zijn minst het op een na merkwaardigste. Er waren tekeningen van schepsels die ik alleen kende van horen zeggen: de centaur, de cycloop, de griffioen, de vuurvogel. Er waren vreemde en angstaanjagende creaturen: canocefalen, die een hondenkop dragen op het lichaam van een mens; de driekoppige kerberos, harpijen die zo ijselijk schreeuwen dat zij het bloed van een mens doen stollen in zijn aderen. Het boek bevatte geschiedenissen die Jakub op zijn weg had gehoord en deed verslag van mensen die hij had ontmoet: de kabbalistische alchemist Abramelin, die beweerde dat hij het geheime boek van de schepping had ingezien; de laatste der Chazaren die rondtrok op zoek naar de laatste Chazaarse vrouw; de occulte dokter Agrippa die zei dat man en vrouw zeker gelijk waren, maar dat het vrouwelijk geslacht waarschijnlijk beter was dan het mannelijke. Er waren plaatsen afgebeeld in het boek die zo groot waren dat ik pas kon geloven dat het werkelijk mogelijk was dat zoveel mensen bijeenwoonden toen Jakub vertelde over zijn geboortestad, die bestond uit honderden straten en duizenden huizen.

Ze waren regen in de woestijn van mijn geest, die verhalen en afbeeldingen in Jakubs boek. Zaden die jaren in het zand hadden liggen wachten, ontkiemden, schoten op en werden een dek van bloemen en bladeren, dicht en veelkleurig als de tapijten van de Perzen. Nieuwe ideeën, wat mogelijk was en onmogelijk, vochten om aandacht. Dat mensen in steden woonden zo groot als een bos… Dat sommigen scheep gaan, zonder de zekerheid van een andere kust, om te ontdekken wat ze niet kennen, of op de vlucht voor wat al te bekend is… Dat er dwergen, reuzen, eenvoeters, gele en bruine mensen zijn, mensen die in het water wonen of daarop en anderen die in de kruinen van hoge bomen vertoeven en nooit voet zetten op vaste grond… Een woestijn na een regenbui was ik, een bos waarin het lente werd. Alles in mij bloeide en zocht het licht.

Later, toen mijn dagelijkse lessen al wat gevorderd waren, vertelde Jakub van zijn jeugd, dat hij als jonge man een gretig lezer was geweest die tot laat in de avond bij de flakkering van een kaars woorden en zinnen spelde en dat hij ’s ochtends vroeg opstond om nog voor het ontbijt te kunnen lezen en hoe hij, toen de jaren vorderden en hij bijna alles had gelezen wat voorhanden was in het huis van zijn vader, merkte dat zijn ogen zwakker werden, dat hij zich steeds dieper over de letters moest buigen om ze te kunnen zien. Hij had toen geweten dat zijn afnemende zicht hem de toegang zou ontzeggen tot wat hij boven alles liefhad.

‘Het zicht werd mij ontnomen, opdat ik zou zien,’ zei hij.

De geschiedenis van Jakub ben Adam en zijn ouders, Adam van Cyprus en Bella d’ Ancona, hun vestiging in Kaffa, aan de Zwarte Zee, hun voorspoed en ongeluk, en de pestilentie die van Kaffa over de wereld ging

. . .

De vader van Jakub, Adam, werd geboren in Cyprus. Niet lang na zijn geboorte vestigde diens vader, Abraham, handelaar in specerijen, zich in Kaffa, een handelspost van Genua. De stad was een paar jaar daarvoor belegerd door Toqtai, de khan van de Gouden Horde. De Genovezen waren gevlucht, maar weer teruggekomen toen Toqtais opvolger, Özbeg, hun vrede aanbood en zelfs de stad Tana schonk. Om de handel weer op gang te brengen vroegen de Genovezen handelaars uit steden rond de Middellandse Zee zich in Kaffa te vestigen. Jakubs grootvader was een van hen. De stad, gelegen aan de door de Genovezen beheerste kust van de Zwarte Zee, domineerde met Jalta en Balaklava de handel per karavaan uit het Verre Oosten en de scheepvaartroutes vanuit Constantinopel, de Lage Landen, de Duitse vorstendommen, Haïfa en Jaffa, Damascus, de Libanon, Riga, Dantzig en Genua zelf. Voor de specerijenhandel was er geen betere plek denkbaar en de verhuizing was dan ook een gelukkige. De welvaart van de familie nam toe en Adam kreeg het onderwijs en de opvoeding die pasten bij de zoon van een welgesteld koopman.

De kinderen van het lot heten Geluk en Ongeluk en als de een op bezoek is geweest laat de ander meestal niet lang op zich wachten.

Op een dag werden Adams ouders op straat aangevallen door een dronken Griek die hen voor een Turks paar aanzag. Het was een ongelukkig toeval, een misverstand, een wrede gril van het lot die Adam, nog maar net volwassen, wees maakte. Tot dan had hij zich over oude boeken gebogen en overal in de stad geluisterd naar wijsgeren en godgeleerden, want hij was dorstig naar kennis en wilde, ondanks de bedenkingen van zijn vader, drinken uit elke bron die zijn dorst kon lessen. Nu moest hij plotseling het bewind voeren over de specerijennegotie. In plaats van commentaren op oude teksten, schreef hij brieven aan handelaren in India en China, Turkije en Egypte. Hij zat gebogen over kasboeken en lijsten met voorraden en meer dan eens dwaalden zijn gedachten af naar toen hij nog studeerde en voorbestemd leek de eerste geleerde uit de familie te worden. Hij legde zich echter neer bij zijn lot en werkte hard om de geheimen van de specerijenhandel te doorgronden. Maar hoewel zijn trouwe toewijding ervoor zorgde dat de zaken net zo goed gingen als onder het bewind van zijn vader, bleef zijn geest hongerig en hij wist dat niets hem kon voeden dan de boeken die hij had bestudeerd.

Op een dag werd een baal mirtetakken afgeleverd en terwijl hij toekeek hoe die werd binnengebracht in het pakhuis, zag hij letters op de repen perkament die de geurige takken omwikkelden. Hij liet het pak op de vloer zetten en sneed het bindtouw los. Wat hij in handen hield, toen hij de stroken had verzameld, herkende hij onmiddellijk als een deel van een zeldzame oude tekst, Het Boek van de Oprechten. Het was een boek dat niemand ooit had gezien, maar het bestaan ervan was bekend vanwege twee obscure verwijzingen in het Oude Testament, een in Samuel: ‘…het is geschreven in het Boek des Oprechten ’, en de andere in Jozua: ‘Is dit niet geschreven in het Boek des Oprechten?’ Die avond schreef hij de Armeniër die de mirte had geleverd en vroeg hem naar de oorsprong van het pakmateriaal. Het antwoord kwam na drie lange maanden en toen Adam de brief van zijn handelscontact las, kende zijn teleurstelling geen grenzen. Het perkament was geleverd door een koopman uit Isfahan die zelf een partij uit Soesa had gehaald en het was niet meer te achterhalen hoe de resten perkament, blijkbaar uit een versneden schriftrol, daar terecht waren gekomen.

De vondst liet hem niet los en hij gebruikte zijn netwerk van handelscontacten om te informeren naar schriftrollen, manuscripten en boeken. Hij kwam in contact met geleerden die net als hij zochten naar bijzondere, geheime of schijnbaar zoekgeraakte teksten en wanneer het maar mogelijk was, liet hij boeken meesturen met zakken peper, kisten kaneel en kruiken met olie. Hij verzamelde alles in een aparte kamer in het huis, waar de planken voller en voller raakten. Hij zat er ’s avonds te lezen, maakte aantekeningen en lijsten van boeken en rollen en zelfs kleitabletten die in zijn bibliotheek ontbraken en hem mogelijk op het spoor konden zetten van het verdwenen Boek van de Oprechten.

Naarmate de jaren vorderden, verspreidde zich het gerucht van zijn kennis en eerst een paar, maar langzaamaan meer mensen kwamen bij hem om raad. Zijn wijsheid werd geroemd en zijn echte naam, Adam van Cyprus, raakte vergeten. In plaats daarvan noemden mensen hem Adam de Wonderdoener. Hij bracht steeds meer tijd door in zijn bibliotheek, die inmiddels zo groot was dat hij had laten doorbreken naar een andere kamer.

Niet lang na de tragische dood van zijn ouders was hem de hand aangeboden van Bella, de oudste dochter van een van zijn leraren, en nadat hij zich ervan had vergewist dat zij iemand was die zichzelf kon redden en niet gesteld was op uiterlijke schijn had hij haar tot vrouw genomen. Ze trouwden en een jaar later werd Jakub geboren. Hij groeide op onder de hoede van zijn moeder, die zorg droeg voor zijn scholing, hem leerde lezen en schrijven in de drie belangrijkste talen van de stad en hem onderwees in de abacus en de meetkunde, spraakkunst, muziek en astronomie.

Hoewel de boekenkamer van zijn vader voor iedereen verboden terrein was, mocht Jakub elke avond voor het slapengaan binnenkomen.

‘Dan zette hij mij op zijn tafel,’ zei Jakub, ‘en terwijl ik daar zat, onze gezichten op gelijke hoogte, vertelde hij verhalen. Pas vele jaren later zou ik begrijpen dat elke geschiedenis een les bevatte en dat mijn vader mij schoolde door verhalen. Er zijn in mijn latere leven meerdere momenten geweest waarop ik in een penibele situatie verkeerde of voor een groot probleem stond en dan ineens dacht aan een van zijn geschiedenissen en een oplossing vond.’

Omdat zijn vader meer en meer tijd doorbracht in zijn bibliotheek en steeds vaker werd geraadpleegd door kooplieden, over landen en gebruiken, en bestuurders, in kwesties van wet en recht, en ook door burgers en boeren, kwam het reilen en zeilen van de specerijenhandel op de schouders van Bella te rusten. Zij was een dochter uit een geslacht van schriftgeleerden en niet gewend aan de listen en valkuilen van de handel, maar ze leerde snel en het duurde niet lang voor zij bekendstond als een gewiekste maar betrouwbare handelaar. Christenen, joden en moslims respecteerden haar en behandelden haar als een gelijke.

Zo groeide Jakub op, met de verhalen die zijn vader hem vertelde als hij op de tafel zat in diens bibliotheek, en in het specerijenpakhuis waar zijn moeder aan een lessenaar stond en brieven schreef en staten opmaakte en waar het rook naar zwarte peper en gedroogde gember uit India, kaneel uit Ceylon, nootmuskaat en kruidnagelen van de Molukse Eilanden, Griekse saffraan en geelwortel uit Indië, paradijskoren uit Afrika, suiker in kegelvormige broden, sumak uit Napels en sandelhout van Timor. In een aparte kamer lagen kisten, met lood gevoerd en voorzien van zware sloten, waarin wierook en mirre werden bewaard. In een grote, met ijzeren banden beslagen kast lagen vellen bladgoud tussen zijdepapier en stonden glazen en houten potten met zeldzame en gevaarlijke ingrediënten voor geneesmiddelen als teriakel, opium, Borneo-kamfer, een goedje dat drakenbloed heette, aftreksel van ranonkel, Chinese alruin, sulphur vivum, stierengal, ezelinnenmelk en beverswijn, koperbloem, groenspaan en aluin.

Zoals de vertrekken van zijn vader een schatkamer waren waarin de voortbrengselen van de menselijke geest werden verzameld, zo bevatte het pakhuis van zijn moeder het fijnste wat de aarde had voortgebracht.

Jakubs jeugd was er een van geuren en kleuren en boeken en verhalen. Hij was een jongen die nooit hongerleed en elke dag de wonderen van de wereld zag als hij met zijn vrienden door de stad zwierf en op de kade stond en keek naar het laden en lossen van schepen, als hij zijn vader zag achter een tafel die overdekt was met schriftrollen en banden, als hij in het pakhuis hielp en zakken met hevig geurende specerijen op wagens laadde, als hij door de straten onder de grote citadel liep, tussen Genovezen, Mongolen, Grieken, Venetianen, Arabieren en Armeniërs. Kaffa was een eindeloze veelheid en het scheen de jonge Jakub dat dit alles nooit voorbij zou gaan.

‘Ik wist dat de echte wereld groter was,’ zei Jakub, ‘groter zelfs nog dan die waar de routes eindigden van karavanen en schepen die specerijen naar onze pakhuizen brachten, maar ik dacht ook dat je alles wat bestond in onze stad kon zien, alsof Kaffa in het klein was hoe het grote eruitzag, een afbeelding, zoals een landkaart op een enkel vel laat zien wat in werkelijkheid onafzienbaar is.’

Op een middag in het vroege voorjaar verscheen een grijsbruine streep aan de horizon die met het verstrijken van de uren veranderde in een hoge voortrollende stofwolk. De wachters op de muren van de citadel hielden het voor zand dat door een verre storm van de steppes was geblazen. Maar de volgende ochtend, toen de schemering brak en het eerste lage zonlicht over het land streek, was de stad aan drie zijden ingesloten door een immens tentenkamp en kon niemand meer twijfelen aan de oorzaak van de wolk van stof. Beneden de stadsmuren gloeide het geel van de tenten waaraan de Gouden Horde haar naam ontleende. De consul besloot onmiddellijk tot een bijeenkomst met invloedrijke burgers en wijzen om het beleg van de Janibeg, de nieuwe khan, te bespreken. Jakubs vader was een van hen.

Het vertrouwen in de onneembaarheid van de citadel, waarvan de muren in de afgelopen jaren waren versterkt, was zo groot dat Thorello Adorno, neef van de heerser van Genua en commandant van de troepen, haast blij leek te zijn met de situatie.

‘Onze muren zijn onneembaar,’ riep hij. ‘Ze beschermen niet alleen de stad, maar ook de haven, waardoor we ons kunnen blijven bevoorraden. Het enige slachtoffer van dit beleg zal die verraderlijke hond van een Janibeg zijn. Hij zal zijn paarden moeten slachten om het leger te voeden.’

‘U spreekt met vertrouwen over de onfeilbaarheid van onze verdediging,’ zei Adam. ‘En het is waar wat u zegt: onze muren zijn hoog en dik en als hij ladders maakt die lang genoeg zijn om ze te beklimmen, zullen zijn krijgers makkelijke doelwitten zijn voor onze verdediging.’

Het gezelschap zat om een lange tafel in de raadskamer van de consul. Twaalf mannen waren aanwezig: zeven Genuezen – bestuurders, handelaren en de commandant van de troepen –, twee Grieken, een Armeniër, twee moslims en Adam van Cyprus. Iedereen knikte: ondenkbaar dat de aanvallers de stad door een beleg op de knieën zouden dwingen. Dat was veertig jaar geleden niet gelukt en nu, de muren versterkt en de ervaring van het eerdere beleg rijker, zou dat alleen maar nog moeilijker zijn.

‘Het lot,’ zei Jakubs vader, ‘gaat echter gehuld in de mantel van het onwaarschijnlijke.’

Het gezicht van Thorello betrok.

‘De zoon die door zijn vader te vondeling wordt gelegd om te ontsnappen aan de voorspelling dat hij hem zal vermoorden, doodt jaren later in een gevecht een onbekende die zijn vader blijkt te zijn. Wat weg werd geworpen, kwam terug. Een man wordt door zijn jaloerse broers aan vreemdelingen verkocht en ziet hen jaren later weer, als hij de grootvizier is van een machtig rijk en zijn hongerige broers graan komen kopen van de man in wie zij hun broer niet herkennen. Wat in diepten werd geworpen, staat nu boven hen.’

‘Wie heeft de vreemdeling gevraagd om verhaaltjes te vertellen?’ riep Thorello. ‘Laat hij op de markt gaan staan met zijn sprookjes. Hier spreken mannen over oorlog.’

De consul hief zijn hand en keek naar Jakubs vader.

‘Heer Adorno,’ zei Adam, ‘ik heb uw gramschap gewekt. Ik bied u mijn excuses aan. Net als de andere aanwezigen kan ik niet anders dan vertrouwen op u, uw mannen en onze formidabele citadel. Wat ik duidelijk wilde maken is dat het aan u, de manschappen en de muren niet zal liggen. Maar vaak zijn de dingen niet wat ze lijken. De dood kan komen in de gedaante van een vriend, een geschenk kan een vloek zijn, kracht een zwakte en een duidelijk doel een luchtspiegeling.’

‘En verraad,’ zei Thorello, ‘kan de gedaante van mooie verhalen aannemen.’

Adam boog zijn hoofd.

‘Genoeg,’ zei de consul. ‘Onze muren zijn sterk en onze verdedigers paraat. We zullen de voorraden rantsoeneren en een boodschapper per schip naar Genua sturen. We zullen ons niet laten uitlokken tot een gevecht. Janibeg en zijn mannen kunnen genieten van het uitzicht op onze torens tot ze zelfs in hun dromen niets anders zien. We komen morgen weer bijeen.’

Bij het verlaten van de raadskamer hield de consul Adam tegen. Hij voerde hem mee naar het venster en daar, met het zicht op de stadsmuren en de met tenten bezaaide vlakte in diepte, zei hij: ‘Thorello is een heethoofd, maar een goed soldaat. Waar maakt u zich zorgen om, Adam van Cyprus?’

‘Om wat wij over het hoofd zien. Of, nee, niet wat wij over het hoofd zien, maar om wat in ons zicht is en wat wij desondanks niet zien. De Grieken belegerden Troje tien jaar en…’

‘Jajaja,’ zei de consul ongeduldig, ‘maar u denkt toch niet dat wij een houten paard naar binnen slepen?’

‘Nee,’ zei Adam. ‘Maar ik vrees onze zekerheid. Niets is heel en niets volmaakt. Ik ben bang dat we onze feilbaarheid vergeten. Ik ben mij ervan bewust, consul, dat mijn opmerkingen onduidelijk zijn en dat ik geen zwakheid in onze verdediging kan aanwijzen. Maar laten wij die liever zelf zoeken voor de aanvaller haar vindt.’

De consul staarde naar buiten.

‘Goed,’ zei hij. ‘We zullen de werken inspecteren, de poorten, de watertunnels en de putten. Meer kan ik niet doen.’

Het beleg duurde een week, twee weken, een maand, twee maanden. De zomerhitte kondigde zich aan met de zilte geur van zeelucht, in de stad begonnen wijnranken te klimmen en fruitbomen raakten in de knop. De tenten van de belegeraars lichtten goudkleurig op in de stralende zon en iedereen wist dat de hitte in het kamp van Janibeg, nauwelijks beschut door geboomte, met de dag ondraaglijker werd. De belegeringstorens waarmee de vijand in de eerste weken de muren van de citadel had getracht te naderen waren gesloopt en van het materiaal waren blijden gemaakt. Een tijdlang hadden de belegeraars de stad beschoten met puin en stenen, maar de aanvallen waren weinig effectief geweest. Als de projectielen al over de hoge muren kwamen, duurde het niet lang voor Thorello’s boogschutters de mannen rond de blijden uitschakelden. Er was een impasse ontstaan die alleen werd onderbroken door sporadisch vertoon van ruitergroepen die heen en weer galoppeerden over de vlakte voor de stad en met speren zwaaiden en pijlen afschoten met hun korte bogen, terwijl vanaf de muren beledigingen klonken en honend gelach.

Toen de zomer was verstreken en de herfst gekomen, was het beleg een ritueel geworden. Af en toe zeilde er een projectiel over de muren, waarna het wapen werd uitgeschakeld, en dan gebeurde er weer dagen niets. De stad leefde op rantsoen, maar honger was er niet, want er konden nog steeds schepen aanmeren in de haven. Janibegs mannen daarentegen moesten steeds verder gaan om voedsel te zoeken.

‘Het zijn sprinkhanen,’ had Thorello gezegd tijdens een van de wekelijkse bijeenkomsten. ‘Ze vreten het land kaal en als er niets meer is, zullen ze verder trekken.’

De enige die niet instemmend had geknikt, was Jakubs vader geweest.

Het werd winter en hoewel het niet erg koud was konden zowel de belegeraars als de belegerden zich nauwelijks verwarmen. In de stad was brandbaar materiaal schaars en in en rond het kamp van de Gouden Horde waren de meeste bomen gekapt en kon alleen nog paardenmest worden gebruikt. Maar er waren steeds minder paarden en er was niet genoeg tijd om de mest te drogen.

Toen, op een ochtend in februari, klonk er een kreet vanaf een van de zesentwintig torens en niet lang daarna verschenen witte zeilen met rode Sint-Joriskruizen aan de horizon. De Genuese vloot landde in de beschutte haven en ontscheepte een eindeloze stroom van soldaten. Ze werden onthaald als helden. Twee dagen later deden ze een uitval en vaagden de troepen van de Gouden Horde weg. Aan het einde van de dag lag de vlakte bezaaid met doden.

De consul riep zijn adviseurs weer bijeen. Thorello verscheen in gevechtskleding en was bijzonder goedgehumeurd.

‘Je had gelijk, Adam van Cyprus. Het lot gaat gehuld in de mantel van het onwaarschijnlijke. Janibeg had niet kunnen vermoeden dat zijn leger zou worden weggevaagd door onze versterking.’

Er werd gelachen, want Thorello was nu de man die de stad had gered, hoewel zijn troepen maar een onbetekenend onderdeel waren geweest van de bevrijdingsmacht die de poort uit was gestormd om de door ziekte, kou en uitputting verzwakte belegeraars aan te vallen.

Het was vrede. Wat was vernield werd hersteld, bomen werden geplant waar ze waren omgehakt, verbrande akkers werden geploegd en ingezaaid, de Tartaren die het leven hadden gelaten tijdens de uitval werden begraven. Het werd herfst en winter en lente en toen verschenen de ruiters weer voor de poorten en wat was gebeurd gebeurde opnieuw. Zoals de Prediker zegt: Hetgeen er geweest is, hetzelve zal er zijn, en hetgeen er gedaan is, hetzelve zal er gedaan worden; zodat er niets nieuws is onder de zon.

De Tartaren sloegen hun kamp op en bouwden belegeringswapens en in de stad werden de muren weer bezet door boogschutters die iedereen onder vuur namen die zich te dichtbij waagde. De vreugde over de triomfantelijke bevrijding was van korte duur geweest en de burgers van Kaffa begonnen zich af te vragen hoeveel belegeringen ze konden doorstaan. In de haven was het druk met schepen die handelaren en hun gezinnen met hun hele hebben en houen wegbrachten naar veiliger oorden.

Het tweede beleg sleepte zich voort en voort en er veranderde niet veel in de situatie, tot het na negen maanden stil begon te worden in het kamp van Janibeg. Tijdens een bijeenkomst met de consul probeerden de leden van de raad een antwoord te vinden op de vraag wat er aan de hand was.

Thorello twijfelde niet.

‘Hun weerstand is gebroken,’ zei hij. ‘Ze zien in dat de citadel onneembaar is en dat Kaffa niet zal vallen. Maar ze zijn te trots om het toe te geven en daarom zitten ze als oude wijven in hun tenten en mokken en twisten. Er is zoveel ongenoegen dat er meer doden vallen door onderlinge ruzies dan door krijg.’

‘Doden?’ vroeg Adam.

Thorello negeerde hem en zei tegen de consul: ‘Elke keer als er een lijk uit een van de tenten wordt gedragen, verzamelen mijn mannen zich op de borstwering en juichen en roepen. Het vervult hen met machteloze woede en die woede koelen ze op elkaar.’

‘Hoeveel doden?’ vroeg Adam.

‘Hoeveel doden?’ zei Thorello. ‘Denkt u dat ik een grafdelver ben en dat ik hun lijken tel?’

De consul sprak hem scherp toe.

‘Dit is een raadsbijeenkomst, Thorello. Beantwoord de vraag.’

Het gezicht van de garnizoenscommandant verstrakte.

‘Een paar,’ zei hij.

‘Wat is een paar?’ vroeg Adam.

‘Spreekt u onze taal na al die jaren in ons midden nog steeds niet goed genoeg?’

De consul sloeg met vlakke hand op de tafel.

‘Enkelen,’ zei Thorello, met weerzin.

‘Vijf per dag?’

Thorello haalde zijn schouders op.

Adam van Cyprus haalde diep adem. Toen zei hij: ‘Heer consul, het verbaast mij dat de verliezen van de vijand niet worden geteld. Hoe zullen wij nu weten wat hun sterkte is?’

Hij wendde zich tot Thorello en keek hem lang aan.

‘Onze heilige boeken, die ook de uwe zijn, zeggen: Verheugt u niet in de val van uw vijanden. In plaats van te juichen hadden uw mannen beter kunnen tellen.’

Thorello sneerde. De consul richtte zich tot Adam en vroeg hem wat hij dacht van de doden in het kamp van Janibeg.

‘Heer,’ zei die. ‘Het kan zijn wat onze commandant denkt, dat wanhoop en ergernis leiden tot onderlinge strijd en dat trots hen ervan weerhoudt om het beleg op te breken.’

Thorello maakte een gebaar dat zelfgenoegzaamheid uitdrukte.

‘Maar er kan ook iets anders aan de hand zijn. Daarom zou ik willen verzoeken iemand aan te wijzen die de sterfte in het kamp bijhoudt. Strijd is niet alleen wapengekletter. Het is ook informatie. Hoe meer informatie wij hebben, hoe beter wij onze vijand en zijn situatie kennen.’

‘Wij zijn soldaten, geen klerken.’

‘Thorello,’ zei de consul, ‘zoek een man die kan lezen en schrijven, laat hem de doden tellen en dagelijks verslag uitbrengen aan mij.’

‘Heer…’ zei Thorello.

‘Dit besluit de bijeenkomst,’ zei de consul. ‘Morgen om dezelfde tijd spreken wij elkaar weer.’

Een donkere wolk trok over het gezicht van de commandant van de citadel. Hij staarde naar het tafelblad en ademde zwaar. Toen stond hij, met de anderen, op en beende het vertrek uit. De consul hield Adam staande.

‘Iets kwelt u.’

Adam knikte.

‘Waarom zouden onze belegeraars elkaar uitmoorden?’

‘Ze zitten al bijna een jaar in het kamp, zonder resultaat, de omstandigheden moeten daar slecht zijn. Denkt u niet dat…’

‘Heer,’ zei Adam, ‘tijdens het vorige beleg was er geen sprake van onderlinge strijd. Waarom nu wel?’

De consul bekeek hem peinzend.

‘U bent een wijs man, maar u heeft meer vragen dan antwoorden.’

‘Een probleem,’ zei Adam, ‘is meer gediend met vragen dan met antwoorden.’

Een paar dagen later kwamen de eerste verslagen: er werden zo’n tien doden per dag uit het kamp gedragen, de belegeringsmachines stonden onaangeroerd en er vertoonden zich geen ruiters meer op de vlakte tussen de stadsmuren en het kamp.

De raad was bijeen en boog zich over de situatie. De zon scheen naar binnen en deed het kersenhout van de grote tafel rozerood gloeien. De consul liet zijn blik over de aanwezigen gaan.

Hij zei: ‘Ik geloof niet dat deze sterfte alleen een gevolg is van ruzies.’ Hij richtte zich tot de Armeense archimandriet Ioannes. ‘Wat denkt u, vader?’

De priester zag eruit als een basalten monoliet. Hij keek onbeweeglijk voor zich uit.

‘Anders dan de straf die God heeft toegemeten aan Janibeg Khan?’ zei hij.

Hij streek door zijn baard. Voor hij antwoord kon geven, klonk geroep van buiten, er werd op de deur gebonsd en een gehaaste bediende kwam binnen.

‘Heer,’ zei hij, hijgend, ‘de Tartaren…’

‘Wat is er met hen?’

‘Ze…’

De consul verliet het vertrek, de anderen in zijn kielzog.

Toen ze buiten stonden, in de warmte van de zomerzon die op de fortificaties scheen, vloog er een man door de lucht. Hij tolde door het blauw, zijn armen en benen slingerden alle kanten op en hij buitelde als een aangeschoten fazant naar beneden.

Later die dag zou Jakub ze zelf ook zien. ‘Vliegende mannen,’ zei hij, ‘die in een boog over de muren van de citadel zeilden, de stad in. Het was wonderbaarlijk en verschrikkelijk.’

De Tartaren waren getroffen door een onbekende ziekte. Dat was de reden voor de sterfte in hun kamp en de afname van de aanvallen. Nu hadden ze hun blijden weer in stelling gebracht en slingerden hun doden de stad in om de ziekte onder de inwoners van Kaffa te verspreiden. De lijken sloegen neer op daken en pleinen en spatten uiteen tegen de muren. Een gruwelijke stank steeg op uit hun verminkte lichamen. De consul gaf opdracht ze te verwijderen, maar na een paar dagen brak de plaag ook uit onder degenen die de lijken hadden weggesleept en niet lang daarna verspreidde de ziekte zich onder de andere burgers. Buiten de wallen staken de soldaten van de vijand hun belegeringsmachines in brand, tenten werden opgebroken en paarden werden haastig bijeengedreven. Uren later was het kamp verlaten. Her en der lagen lichamen tussen hopen smeulend hout en as, een paar ingezakte tenten waren achtergebleven en de vlakte lag bezaaid met de resten van een leger dat haastig was vertrokken.

De consul gaf opdracht schepen in gereedheid te brengen nu de ziekte als een strovuur door de stad joeg. De vrees die de Tartaren had verjaagd, heerste ook in Kaffa en duizenden dromden samen op de kades, sommigen met hun bezittingen in kisten en zakken, anderen droegen niets dan de kleren aan hun lijf. Er werd gevochten om een plaats aan boord, mensen vielen neer en stierven, paniek golfde door de drommen. Al gauw werd iedereen die ziek was of er alleen maar slecht uitzag weggejaagd. Er werden doden in het water geworpen.

Vrede, zorg voor de naaste, begrip, goede manieren, ze zijn een dun vlies. Als de nood hoog is en angst regeert, breekt het vlies en komt de pus naar buiten, dan ettert het lichaam van de familie, het dorp, de stad en er zijn maar weinigen die niet besmet raken en nog steeds waardigheid en medemenselijkheid opbrengen.

‘Mijn ouders vonden een plek voor mij op een van de eerste schepen die de stad verlieten,’ zei Jakub. ‘Aan het kleine stukje dek waarop ik de reis maakte waren ze een kapitaal kwijt. Zelf bleven ze achter om de zieken te verzorgen die niet konden reizen. Ik vond onderdak bij een oom van mijn moeder in Genua, maar toen we daar aankwamen bleek de ziekte met ons mee gereisd. Binnen een week woei de pestilentie door de straten en mijn oom zond mij naar familie in Lucca en toen ook daar de sterfte begon, trok ik weer verder, alleen nu, met niet veel meer dan een ransel en een stok. Wij van Kaffa hadden de dood naar Genua gebracht en vandaar sloop hij het omliggende land in, en verder, nog verder, veel verder. Later bereikten ons berichten van verschrikkelijke sterfte in andere landen, van dorpen waar niemand overleefde en steden waar mensen zichzelf inmetselden om aan de dood te ontkomen, verre landen waar dodenschepen aan de grond liepen. Iedereen wantrouwde elkaar, want de ziekte was onzichtbaar en elke man, vrouw en kind kon haar meedragen. Het meest werden vreemdelingen en reizigers gewantrouwd. Ik besloot mij te verkleden als een bedelmonnik en trok zo voort, vijf lange jaren. Toen was de ergste sterfte voorbij en lagen grote delen van de wereld die wij kenden braak en waren dorpen uitgestorven.’

B

Elke dag als ik naar de rivier liep, mijn voeten op het verende mos en mijn handen die door het blad van een hazelaar gingen, fluisterde ik: laat alles nieuw en bijzonder zijn, laat mij de wereld altijd voelen. Het zonlicht brak in stuivende banen door het bladerdak, pluisjes zweefden door de lucht, takjes kraakten en bomen kreunden. Elke boom, elke struik, elk konijnenhol, wildpaadje, elke steen wilde zien. De stem in mijn hoofd zei: er zijn tienduizend dingen in de wereld en jij bent een van hen, je bent als de bomen, de struiken, de konijnen en de vossen en de libellen en de bijen, je bent een met alles. En ik voelde dan dat mijn hart zich opende en ik wist dat ik niet alleen de wereld voelde en alles wat daarin was, maar ook wat er niet was, het niets tussen mijn vader en mij en het niets van mijn moeder die ik nooit had gekend maar naar wie ik toch verlangde, het onbekende dat buiten ons bos lag en waar ik hongerig naar was. Ik leefde in de tuin van Eden, maar was als Adam hongerig naar de vrucht die kennis heet en zou erin bijten als mij die werd aangeboden. Ik was hier, maar op weg naar daar, ook al had ik nog geen stap gezet.

‘Waarom,’ vroeg ik op een dag aan Jakub, ‘verbouwen wij geen gewassen? Nu moeten we naar boeren die ons te veel laten betalen voor het slechtste van hun oogst.’

‘Omdat wij leven in afwachting,’ zei Jakub.

‘Hoe lang moet je wachten?’ zei ik. ‘Het bos is van iedereen. Niemand heeft het gemaakt en wat je niet hebt gemaakt is niet van jou.’

Jakub knikte. Zijn vingers gleden over de kom die hij aan het snijden was, op zoek naar een oneffenheid.

‘Zelfs wat je hebt gemaakt is niet van jou,’ zei hij.

Hij zette het mes op de kom en sneed een flinter hout weg.

‘Er zijn tienduizend dingen in de wereld,’ zei hij, ‘en zij zijn alle één. Niets is afzonderlijk en van iemand.’

De kom balanceerde in zijn hand en hij legde zijn hoofd in zijn nek alsof hij in zijn geest wilde zien wat hij had gemaakt.

‘Ga,’ zei hij. ‘Word boer. Ontdek dat de boer niet anders is dan de visser, of de houtvester, dat het een het ander is en het ander het een.’

Die dag sneed ik een spade uit hout en brak de grond achter onze hut en maakte een akkertje waarin ik knollen en bonen uit de voorraad plantte. Ik omzoomde de rechthoek van zwarte aarde met plaggen en stenen om kruipend gedierte buiten te houden. Een van de vrouwen kwam voorbij en vroeg wat ik deed en ik zei dat ik gewassen verbouwde, zodat we niet naar afgelegen dorpen hoefden te gaan om ze te kopen. De volgende dag vroeg ze mijn spade te leen en de dag daarna kwam nog een vrouw met dezelfde vraag. Overal in het dorp verschenen kleine akkertjes en waren vrouwen en kinderen bezig knollen en bonen en zaden te planten. De opgewonden stemmen van de kleinsten rinkelden in de lucht en af en toe hoorde ik de vrouwen lachen. Maar een paar dagen later kwamen een paar mannen terug uit het bos, ze schopten de wallen om de akkertjes weg, woelden de grond om en braken de spade. Ik vond hem in drie stukken terug voor mijn deur.

‘Wij zijn geen Kaïnsvolk,’ zei een van hen. ‘En onze vrouwen hoeven niet op het land te werken om voor voedsel te zorgen.’

Ik stond op mijn omgewoelde akkertje en dacht aan de spade en hoe die door het gras had gesneden, de plaggen die ik had gestapeld, de donkere geur die was opgestegen uit de aarde, de wormen die tussen de vochtige kluiten kropen en de zon die de aarde ten slotte droogde en grijs maakte. Een van de mannen had gezegd dat het ons niet paste om te leven als boeren, want de boer werkt in de verwachting van het volgende jaar en het jaar daarop. Hij leeft in de tijd, wij daarbuiten. Ik dacht: wij zijn tussenmensen.

Die avond zat ik aan de tafel die ik had gemaakt en keek naar de stille open plek tussen de huisjes. De schemering zakte over het dorp, een diepe groene schemering zoals die alleen in het bos heerst, vogels riepen tegen het naderende donker, uit de andere huizen kwam het geluid van stemmen. Ik voelde woede en nederigheid, woede om de koppige behoudzucht van de mannen en nederigheid omdat ik had geloofd dat gelijk hebben genoeg was voor verandering. Ik was trots geweest op wat ik had bewerkstelligd, maar alles was ijdel gebleken. Toen ik mij bij hem had beklaagd, had Jakub gezegd dat het mooi is als een eikel op de bosbodem valt maar dat er meer nodig is dan alleen een vrucht om tot een boom te geraken.

‘De mensen,’ zei hij, ‘vrezen het onbekende, verandering. Wie hen door de woestijn naar de oase wil leiden, moet niet alleen wijzen. Hij moet hun geloof winnen, hun geloof in hem.’

Ik had hem gevraagd hoe ik dat moest doen, als de kracht van de waarheid niet volstond.

‘Een soldaat,’ zei Jakub, ‘trekt met het leger bergopwaarts, om in de vallei aan de andere kant slag te voeren. Tienduizend mannen strompelen omhoog, door de sneeuw, over ijsvlakten, langs hoge rotsblokken die scherp als bijlsnedes zijn. Vooraan, onder de banier, gaat hij voor wie zij zullen vechten en sterven. De wind raast, sneeuw jaagt en ontneemt hun het zicht. Er is bij geen van die tienduizend twijfel, ook al weet bijna niemand waarom het leger aan de andere kant van de berg bevochten moet worden. Zij zullen doden en gedood worden.’

Ik keek hem vanonder gefronste wenkbrauwen aan. Toen ik aanstalten maakte om iets te zeggen, had Jakub zijn hand op mijn knie gelegd.

‘In die enorme troep vastberaden strijders is er een die vrees voelt en twijfel. En in de witte blindheid op die bergflank, terwijl hij voortzwoegt, raakt de twijfel zijn hart en uiteindelijk zelfs zijn voet. Hij struikelt en blijft achter in de sneeuw, terwijl het leger verder trekt. Het geluid van voetstappen op ijs en sneeuw sterft weg en de oorlogskreten en het gezang worden vager. Een enorme vermoeidheid neemt bezit van de soldaat en terwijl hij daar ligt en de sneeuw hem langzaam bedekt, sluit hij zijn ogen en geeft zich over aan de slaap.’

Jakub had om water gevraagd en ik was naar binnen gegaan, had een kroes gevuld uit de aardewerken kruik en bracht het hem.

‘Hij werd wakker,’ zei Jakub, toen hij had gedronken, ‘en zijn geest was leeg en onherbergzaam als de berghelling. Hij wist niet wie hij was en waar hij was. Hij stommelde naar beneden, richtingloos en wanhopig, en terwijl hij voortging merkte hij dat zijn haar gegroeid was en dat zijn kaken bedekt waren met een dichte baard. Hij was al bijna beneden, toen hij mensen in gescheurde kleren zag die hem aanstaarden en riepen en het duurde even voor hij verstond wat ze zeiden. De zon kwam net over de bergtop en hulde hem in haar eerste stralen. “Heer!” klonk het. “U bent uit het licht gekomen om ons te bevrijden uit onze ellende! Leid ons en wij volgen u!” Hij herkende geen van hen en zelfs hun taal was hem vreemd, maar zijn protesten mochten niet baten. Hij werd gevoed en gekleed en voor hij het wist stond hij voor een troep van tienduizend strijders wier ogen hem verwachtingsvol aanstaarden. Hij riep: “Ik ben uw leider niet!” Maar zij antwoordden dat hij hem uit de voorzegging was, hij die uit het niets van de berg was gekomen, zonder naam en zonder land. En ze riepen: “Voer ons naar de overwinning!” En hij boog zijn hoofd, wat gezien werd als een teken van de nederigheid die een leider siert, en hij ging hun voor, aan het hoofd van een leger dat in zijn naam zou doden en gedood zou worden.’

Ik had Jakub bekeken en niet begrepen wat hij met zijn verhaal duidelijk wilde maken. Hij dronk weer uit zijn kroes en zuchtte daarna diep.

‘Bergop ging het, door sneeuw en over ijs, en hoewel geen van de tienduizend precies wist waarvoor en waarom zij zouden strijden, was er geen twijfel. Behalve bij één, die voortploeterde tussen de velen, één in wie vragen rezen die geen antwoord vonden, één in wiens hoofd twijfel groeide die zijn hart vulde en uiteindelijk zijn voeten greep en hem deed struikelen. En terwijl het leger verder trok en in de voortjagende sneeuw verdween, bleef hij liggen en hij voelde hoe een enorme vermoeidheid bezit van hem nam.’

Jakubs blinde blik ving mij.

‘Ik begrijp het niet,’ had ik gezegd.