Als je eenmaal hebt liefgehad

In memoriam

Heiko Augustinus Oberman (1930–2001)

In memoriam

Jilles P. Bijl (1968–2003)

Voor Hennie

Voor Geurt Henk, Sebastian, Jaap en Roeland

Bart Jan Spruyt

Als je eenmaal
hebt liefgehad

Over ds. J. T. Doornenbal,
geloof, cultuur en politiek

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Ontwerp omslag: Geert de Koning

Foto omslag: archief Lulof Dalhuisen. Op de foto is ds. Doornenbal tijdens een vakantie in Luxemburg in gesprek met een passerende pastoor.

ISBN 978 90 239 0088 7

NUR 700

© 2009 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden.

Inhoud

Inleiding

I Portret

1. Bethlehems bornput

2. De tragische dominee, en de dichter

3. Natuur, mystiek, geloof

II Essay

Het christelijk conservatisme van
ds. J. T. Doornenbal

Appendices

1. ‘Zwerftochten over de grenzen van dit
leven’: lezing over de poëzie van Gerrit Achterberg

2. Dr. Alexander Comrie

3. Bevindelijke duisternis en het Kerstlicht
van de Veluwe:
preek over Jesaja 11:10, gehouden in de Singelkerk te Ridderkerk, december 1961, voor de Gereformeerde Zendingsbond

Gebruikte afkortingen

DHH Jeannette Donkersteeg, Die heimwee hebben, komen thuis: het leven van ds. J. T. Doornenbal (Utrecht: De Banier, 1996)

G Ds. J. T. Doornenbal, Gedachtenis tot zegening, uitgegeven door Jac. Overeem (Utrecht: De Banier, z.j. [1980])

H Ds. J. T. Doornenbal, Hanenpoten, samengesteld door Lulof Dalhuisen (Utrecht: De Banier, 2005)

HD Ds. J. T. Doornenbal, Hoogten en diepten, samengesteld door Lulof Dalhuisen (Utrecht: De Banier, 1996; tweede druk, Utrecht: De Banier, 1997)

OP Ds. J. T. Doornenbal, Overpeinzingen van een pelgrim, samengesteld door S. van Dijk (Utrecht: De Banier, 1980; derde, herziene druk, Utrecht: De Banier, 1995)

OR Ds. Doornenbal op reis, verzameld door Jac. Overeem (Utrecht: De Banier, z.j. [1980])

PP Ds. J. T. Doornenbal, Pastorale pennevruchten, samengesteld door Lulof Dalhuisen (Utrecht: De Banier, 1994)

WF Ds. J. T. Doornenbal, Leven en werk van Wulfert Floor (Houten: Den Hertog, 1988)

Inleiding

In de twaalfde-eeuwse kerk van Oene, aan de oostrand van de Veluwe, heeft tussen 1946 en 1973 een hervormde predikant gestaan, dominee Jacobus Teunis Doornenbal (1909–1975). Zijn portret stond op de schoorsteenmantel van de dichter Gerrit Achterberg. Deze vrijgezelle dominee preekte en vergaderde, gaf catechisatie en ging op huisbezoek, ging uit spreken en op reis, en is vooral bekend en geliefd geworden door de bijdragen die hij wekelijks aan de Hervormde Kerkbode voor de Nederlandse Hervormde Kerk in de classis Harderwijk leverde. Maar hij was van mening dat hij eigenlijk over slechts ‘één klein talent’ beschikte: ‘het bezit van mijn ogen en het vermogen ermee de schoonheid der dingen te zien en er een klein geluk uit weg te dragen’ (OP 80).

In de late middag van een grijze najaarsdag schreef hij eens: ‘De vrede in mijn tuin is volkomen, het licht op bomen en bloemen bijna niet langer van deze aarde. Grauwe nevels hangen om de peppelbomen, de huizen en de tuinen. Er is een zachtheid over alle dingen en over heel de aarde. Mijn God, wat is Uw schepping schoon! Laat elke dag dan vol zijn van het wonder. Want iedere dag die Gij geeft is er één en brengt dichter bij het einde en het afscheid nemen’ (G 153). En in diezelfde pastorietuin zat hij een hele Hemelvaartsmiddag lang alleen maar te kijken en ‘de belichting te bewonderen en de val van het zonlicht door de wuivende pluimen van het bloeiende gras, waar paardenbloemen en ereprijs tussen prijken in blauw en helgeel. En de korenvelden in de Enk vormden een gamma van groene kleurschakeringen, zo harmonisch en zuiver als op een nieuwe aarde’ (OP 139-140).

Het zien van die ‘aardse schoonheid’ overstelpte regelmatig zijn ziel en ‘voert me weg, onhoudbaar’ (OP 95). Hij zag die schoonheid in de natuur, ervoer die schoonheid in de literatuur (vooral in poëzie) en zag haar bovenal in de eenvoudige en sfeervolle stijl van de kerkelijke (Nederlands Hervormde) traditie waaruit hij was voortgekomen en waaraan hij zijn gehele leven trouw is gebleven. Tegelijkertijd wist hij, en hij leed daar zwaar onder, dat alle schoonheid hier op aarde slechts tekenen zijn, symbolen die cimbalen kunnen worden van een hogere werkelijkheid, van de rust en vrede in God. ‘Ik weet, dat ik al te zeer gehecht ben aan de schoonheid der aarde. Ik weet, dat ik sterven moet aan al de dingen dezer wereld. En misschien ben ik bezig dat te doen. Maar juist in het sterven is vaak de aarde op het allerschoonst’ (OP 93). Of hij schreef (OP 95): ‘Het is zwaar de volmaaktheid der dingen te zien. Het is een bron van veel vreugde en van oneindig veel leed. Want dit hart kan de volmaaktheid niet bevatten en dragen. Ook kunnen wij geen schoonheid vasthouden. “Wij leven voort en nemen altijd afscheid” (R. M. Rilke). En de dingen waar wij het meest aan hechten zijn een oorzaak van ’t meeste leed. Dit leven blijft een sterven om alles van de aarde, aan al wat schoon en dierbaar is, en aan onszelf. En sterven is een moeilijker werk en de pijn ervan wordt dagelijks sterker. Maar het is noodzakelijk en misschien ook de smart wel waard.’

Doornenbal is daarom de dominee van de gebrokenheid geweest, de romanticus, de bevindelijk gelovige die leed onder het zuchten van de gehele schepping maar daarin toch de liefde van God zag doorstralen, de stukjesschrijver van nostalgie en weedom, van het donkere ding dat ons hart en de vreemde reis die ons leven is. Als je eenmaal hebt liefgehad , dreigt een groot verdriet om de dingen die voorbijgaan en niet meer terugkeren (PP 182).

In zijn zeer leesbare bijdragen in de kerkbode, slechts met zijn initialen ondertekend, berichtte hij niet alleen over de wederwaardigheden in zijn gemeente, maar ook over zijn persoonlijke ervaringen, beslommeringen en mijmeringen. De knisperende stijl en inhoud van die artikelen, en de zeldzame combinatie van ernst, zelfrelativering en humor waarin zij zijn gesteld, zorgden voor een verbreiding van de kerkbode die de grenzen van de classis Harderwijk ver overschreed. Het blad werd tot in Amerika, Canada en Australië en zelfs in Uruguay gelezen. Toen er een einde aan zijn bijdragen kwam, halveerde het aantal abonnees. Ze worden nog steeds gelezen, die kerkbodestukjes van ds. Doornenbal, in de zes bundels die er tussen 1980 en 2005 uit zijn samengesteld. Tijdens zijn leven verscheen er slechts één boek met de naam van ds. Doornenbal op de titelpagina: een boek over de veertien apostelen, geschreven door zijn een jaar eerder overleden vriend ds. J. W. Kersten, en door ds. Doornenbal ‘voltooid’. Preken en meditaties van ds. Doornenbal begonnen na zijn dood in druk te verschijnen, en doen dat tot op de dag van vandaag. [1]

Het is dit jaar honderd jaar geleden dat ds. Doornenbal werd geboren. Hij is altijd in de belangstelling blijven staan: vanwege zijn vriendschap met Gerrit Achterberg, [2] en vanwege zijn stichtelijke (en minder stichtelijke) bespiegelingen in de Veluwse kerkbode. Dit boekje is vanuit een andere belangstelling geschreven, namelijk vanuit de overtuiging dat iemand als Doornenbal, met zijn specifieke spiritualiteit en typische visie op cultuur en politiek, niet in vergetelheid mag geraken. Die specifieke spiritualiteit bestond in een zeldzame combinatie van bevindelijke diepte en katholieke breedte. Met zijn ‘intelligente nostalgie’, zijn zorg om het verdwijnen van ideeën en instituties, representeert Doornenbal een traditie, een geloof en een levenshouding, die we grotendeels kwijt en vergeten zijn. Het leek me daarom een goed idee hem via een portret in de herinnering terug te roepen, en in een daarop volgend opstel uit te leggen waarin het belang is gelegen van dat geloof en die visie die hij vertegenwoordigde. En waarom we daar nu, meer dan ooit, behoefte aan hebben.

Zelf ben ik in deze traditie opgegroeid. Mijn grootmoeder zat in de Ridderkerkse Singelkerk toen ds. Doornenbal daar de zendingspreek uitsprak die ik in appendix 3 heb uitgegeven. Onlangs kreeg ik een foto onder ogen van een oudere, stemmig geklede vrouw, die in diezelfde Singelkerk kort na de brand van 1920 de avondmaalstafel had geschikt. Haar naam was Martha van der Linden, de echtgenote van mijn overgrootvader Arie van Beek, de koster van de Singelkerk. Het is een traditie die ik later heb moeten herwinnen, en dankzij de boeken van Doornenbal (maar ook van H. F. Kohlbrugge, Paul Scholten en W. Aalders) herwonnen heb. Het is deze traditie die mij heeft geïnspireerd en gesteund toen ik als een van de oprichters en als directeur van de Edmund Burke Stichting betrokken raakte bij de conservatieve beweging in Nederland. Het christelijke conservatisme in Nederland, van Groen van Prinsterer tot W. Aalders en Doornenbal, staat ieder jaar op het programma van de zomerscholen die de Edmund Burke Stichting voor studenten organiseert – mede om te laten zien dat conservatisme niet alleen iets is van lang geleden (Plato, de klassieke oudheid) of van ver weg (de Verenigde Staten) maar ook in Nederland een significante stroming is geweest (en weer kan worden).

Vanaf de zomer van 2001 loop ik met het plan rond een boek over ds. Doornenbal te schrijven. Het kwam er niet van, ook niet van een hoofdstuk over Doornenbal dat ik in mijn boek Lof van het conservatisme (2003) had willen opnemen. In februari van dit jaar maakte ik een lange wandeling, van Doorn naar Driebergen over de Gooijerdijk, van Driebergen naar Langbroek en weer terug naar Doorn: langs de plaatsen, de kerken en boerderijen, die aan ds. Doornenbal en aan zijn voorbeeld en voorganger Wulfert Floor herinneren. In het stille geluk van deze eenzame dag zag ik ineens hoe ik dit boek moest schrijven, en wat de strekking ervan moest zijn. In het zachte, benevelde licht van die regenachtige dag liep ik als het ware buiten mijzelf in een grote vreugde en zag ik in de schoonheid en heerlijkheid van de natuur de tekenen en sporen van de vrede en rust van een nieuwe schepping en een nieuw leven. Het is alsof je iets ziet van de heerlijke soevereiniteit van God, en dat gezicht heeft gevolgen voor je denken en spreken over leven, cultuur en zelfs politiek. Ik heb het oeuvre van Doornenbal toen nog eens herlezen, aantekeningen gemaakt, en ben deze zomer gaan schrijven.

De traditie waarvan ds. Doornenbal deel uitmaakte, die hervormde spiritualiteit van bevindelijke diepte en katholieke breedte, van relatieve openheid naar de cultuur, en van zorg om de bewaring van de wetten van het Koninkrijk (‘die ons breken als wij ze breken’) is in Nederland de meest volkomen en mooiste weerspiegeling geweest van de Kerk en de westerse beschaving. Die traditie bestaat niet meer, op wat resten hier en daar na. Maar wat niet meer bestaat, is er natuurlijk nog wel. Sommige dingen zijn immers te goed om ooit volledig te kunnen verdwijnen.

Een tekst moet controleerbaar zijn maar het verdient geen aanbeveling haar met een zwaar notenapparaat te belasten. Daarom heb ik ervoor gekozen in de tekst via afkortingen naar de bundels en de Doornenbal-biografie van Jeannette Donkersteeg te verwijzen, gevolgd door het paginanummer waarop een gegeven citaat te vinden is. [3]

Met deze gedrukte bronnen en een paar handschriften (van de teksten die in het appendix zijn opgenomen) heb ik gewerkt. Doornenbal heeft altijd heel veel geschreven, maar ook veel verbrand (zie het begin van hoofdstuk I.2). Het archief van Doornenbals tweede huishoudster, juffrouw Stijntje van Dijk, is gedeeltelijk in handen gekomen van de heer Lulof Dalhuisen te Oene. Een kistje vol preekschriften is in het bezit van twee zoons van Doornenbals broer Dirk (de heren Henk en Bart Doornenbal te Doorn), die deze handschriften tijdelijk hebben uitgeleend aan uitgeverij Den Hertog te Houten.

Ik heb dit boekje opgedragen aan mijn vrouw en onze vier kinderen, en ter nagedachtenis aan Heiko Augustinus Oberman en Jilles Bijl. Oberman (afkomstig uit een Kohlbruggiaanse familie en zoon van de Utrechtse predikant G. W. Oberman, aan wie Gerrit Achterberg zijn bundel En Jezus schreef in ’t zand opdroeg) was degene die mij destijds niet alleen heeft gestimuleerd een proefschrift te gaan schrijven, maar mij ook het geheim van de leeskunst heeft bijgebracht. [4] Mijn goede vriend Jilles Bijl citeerde Doornenbal in het boekje dat hij tijdens zijn ernstige ziekte samenstelde voor hen die ‘met de dood voor ogen, niet sterven kunnen’. In de laatste zomer van zijn leven hebben we in de tuin in Beekbergen nog een lang gesprek over het werk van Doornenbal gehad. Doornenbal had hem ook geïnspireerd tot een artikel over Margje Brouwer-Groothuis, die uit zijn woonplaats Genemuiden kwam en over wie ds. Doornenbal bij haar overlijden een uitvoerig in memoriam had geschreven (OP 83-87). [5] Dit boek over Doornenbal is daarmee in zekere zin ook een eretaak ten opzichte van een vriendschap.

Mijn dank gaat uit naar de heer Lulof Dalhuizen te Oene. Toen de schrijver Maarten Biesheuvel tentamen moest doen bij zijn bewonderde hoogleraar Huib Drion en zijn fiets tegen het Leidse flatgebouw parkeerde waar Drion in woonde, verbaasde het hem dat dat gebouw dat toestond en gewoon bleef staan. Toen ik al wat gevorderd was met mijn onderzoek naar ds. Doornenbal en Oene al enigszins mythische proporties had gekregen, verbaasde het mij dat je gewoon naar Oene kon bellen en dat iemand daar dan gewoon opnam. Die iemand was in mijn geval gelukkig Lulof Dalhuisen, die zich al decennia lang met de uitgave van Doornenbals werk bezighoudt, die mij graag en allervriendelijkst wilde ontvangen en met mij door Oene heeft gefietst en mij ook het verschil tussen de oorspronkelijke kleine ramen in de boerderijen en de volgens Doornenbal vermaledijde ‘etalageruiten’ heeft uitgelegd. Zonder het werk van Dalhuisen had dit boek niet geschreven kunnen worden. Dat geldt ook voor de mooie Doornenbal-biografie van Jeannette Donkersteeg.

Mijn dank gaat ook uit naar Beppie de Rooy van uitgeverij Boekencentrum, voor haar enthousiasme en begeleiding en het inschakelen van Arend Smilde voor de eerste correctieronde. Wie Beppie kent, twijfelt aan de uitspraak van ds. Doornenbal over letterzetters, drukkers en uitgevers, van wie er volgens hem geen een in de hemel kon komen (HD 16, 51, 53). Ik wil ook Arend Smilde vriendelijk bedanken voor de acribie waarmee hij de eerste versie van dit boek heeft geredigeerd.

Prof. dr. W. Balke te Den Haag was met zijn grote kennis van de kerkgeschiedenis – en van Baarn en de kring rond ds. Kievit in het bijzonder – en door zijn oude vriendschap met ds. Doornenbal een bron van onwaardeerlijke kennis, die hij genereus met mij heeft willen delen.

De heren dr. ir. J. van der Graaf (Huizen) en A. H. van
’t Zelfde (Ridderkerk) wezen mij de weg naar de Ridderkerkse preek van ds. Doornenbal en hielpen mij aan de band, later zelfs aan de MP3, waar de preek op stond. Met het horen van het krakende deurtje van de Ridderkerkse preekstoel en van de krakend-gedistingeerde stem van ds. Doornenbal op een MP3-speler leek een of ander kringetje rond te zijn gekomen.

Gouda, 17 augustus 2009

Bart Jan Spruyt

[ 1 ] J. W. Kersten / J. T. Doornenbal, De veertien apostelen (Utrecht: De Banier, 1961); Nabij te wezen bij mijn God: acht predikaties (Utrecht: De Banier, 1983); Dingen die haast geschieden moeten: Bijbellezingen over de Openbaring van Johannes (Utrecht: De Banier, 1984); Ziende op Hem: zeven preken , samengesteld door Lulof Dalhuisen (Utrecht: De Banier, 2000); Van Hem is mijn heil: overdenkingen over Psalmen (Houten: Den Hertog, 2004); Stromen van levend water: overdenkingen uit de Evangeliën (Houten: Den Hertog, 2006); In goede en kwade dagen (Utrecht: De Banier, 2006).

[ 2 ] A. Middeldorp, De wereld van Gerrit Achterberg (Amsterdam, 1985), vooral pp. 66-121; Wim Hazeu, Gerrit Achterberg: een biografie (4e dr., Amsterdam, 2001); Hans Werkman, ‘Gerrit Achterberg tussen de protestanten: een aantal bouwstenen voor een nieuwe Achterberg-biografie’, in: Hans Werkman, Bijeen met man en muis (Amstelveen, 2009), 22-45.

[ 3 ] De afkortingen die ik voor de verschillende bundels heb gebruikt, staan op p. 7. De heer Lulof Dalhuisen te Oene, bezorger van enkele bundels en een prekenboek, heeft zelf geconstateerd dat het erg jammer is dat we niet beschikken over een uitgave waarin alle stukken in chronologische volgorde zijn opgenomen (interview met Terdege , 19 oktober 2005). Een bloemlezing uit de kerkbode-artikelen verscheen onder de titel: ‘Pennevruchten van ds. J. T. Doornenbal uit het Veluwse Oene’ in De Hoeksteen: tijdschrift voor vaderlandse kerkgeschiedenis XII-5/6 (december 1983).

[ 4 ] Zie Heiko Oberman, ‘Luther’s reformatorische ontdekkingen’, in: Maarten Luther. Feestelijke herdenking van zijn vijfhonderdste geboortedag (Amsterdam, 1983), 11-34, aldaar pp. 11-13; zie ook Leo Strauss, Persecution and the Art of Writing (Chicago, 1952).

[ 5 ] J. P. Bijl, ‘“Een vorstin onder de mensen…”: uit het leven van Margje Brouwer-Groothuis’, in: Oude paden IX-2 (juni 2004), 3-15. Het artikel verscheen postuum, bezorgd door de vader van Jilles Bijl, de heer A. P. Bijl te Goudswaard.

I

PORTRET

1. Bethlehems bornput

Jacobus Teunis (Co) Doornenbal werd geboren in Doorn, op 29 november 1909. Zijn gehele leven lang heeft hij terug verlangd naar zijn geboortestreek, naar ‘de volmaakte schoonheid van mijn geboorteland’ met zijn weiden en bossen (HD 79, 212), de kastelen en boerderijen, de oude kerken van Doorn en Langbroek, zijn familie en de andere mensen die hij er kende – ‘graven en baronnen, doktoren en predikanten, boeren en arbeiders’ (HD 218). De herinnering aan het land en de mensen van Doorn en Langbroek was voor hem een levenslange bron van nostalgie, en hij verlangde ernaar zoals de oude koning David naar het water uit Bethlehems bornput (II Samuël 23:15). ‘Dit is het land van mijn oorsprong en het land van mijn jeugd, en soms mag ik er iets van de vrede vinden die ik hier had in mijn jonge jaren, al zijn de ogenblikken zo zelden en de gevoelige vrede zo vlug verdwenen. Het is het land dat ik liefheb en altijd zal blijven liefhebben evenals dit volk’ (OR 235, 244).

Als hij later thuis kwam – en hij greep elke gelegenheid dankbaar aan om zijn familie en oude vrienden in Doorn te bezoeken en te logeren in zijn geboortehuis – koos hij altijd voor een eenzame wandeling door de bossen, die, zo stelde hij tevreden vast, nog precies hetzelfde waren gebleven ‘als in mijn jonge jaren’. ‘Hier liggen mijn oorsprong en leven zelf, en steeds sterker wordt mijn verlangen dat hier mijn einde mag zijn’ (OP 296). Zijn ouderlijk huis was en bleef zijn thuis (HD 329). Iedere keer weer, als hij er had overnacht en had liggen luisteren ‘naar de stormwind onder het hoge rieten dak’, voelde hij ‘de verbondenheid met datgene waaruit ik ben voortgekomen en dat mij bijgebracht is in mijn jonge jaren, en dat onveranderlijk de liefde van mijn hart gehad en gehouden heeft’. Hoe oud en verlaten en hoe stil kon het in de bossen en weiden rond Doorn zijn, ‘zó stil dat enkel het neervallen van de druppels van de natte bomen op de dode bladeren hoorbaar was. Slechts éénmaal ging een zacht suizen door de dennentoppen’ (HD 78). En telkens als hij er terug kwam, in deze streek, wist hij weer dat daar eigenlijk zijn leven lag, en vroeg hij zich af hoe hij dit ‘zeldzaam schoon, enigszins zwaarmoedig landschap, van afwisselend hoge loof- en dennenbossen en weide- en bouwgrond’ (WF 14) ooit had kunnen verlaten. ‘Hier en hier alleen had ik kunnen leven en sterven. Altijd heb ik ernaar terugverlangd. Maar er is geen weg terug. Wij kiezen ons lot en hebben het te dragen, ook waar we zien dat het één vergissing was.’

Groot was de weemoed wanneer hij er later kwam en vast moest stellen dat zij ‘die mij lief waren in mijn jonge jaren’ waren heengegaan: zijn vader en moeder, zijn broer Dirk, en wanneer de herinneringen naar boven kwamen ‘aan een tijd die lang voorbij is’ (HD 374-375). Hij moest dan ook constateren dat het oude er voor altijd voorbij was. ‘Veel nieuws is er niet voor in de plaats gekomen. Ik moet het van de herinneringen hebben, en van het oude dat gebleven is, en mij, nu ik zelf ouder word, weer dierbaarder is dan ooit tevoren’ (OP, 144).

In zijn ‘jonge jaren’ maakte hij ‘bijna iedere avond’ dezelfde wandeling: door de bossen van Moersbergen en Leeuwenburg, langs de hofsteden waar de negentiende-eeuwse lekenprediker Wulfert Floor zijn ‘oefeningen’ hield, ‘door de gouden korenvelden met de rode klaprozen, de blauwe korenbloemen, de schittergele herik, feest van kleuren onder de wijde hemel’. Het ‘alleen zijn met de natuur’ heeft hem in zijn jeugd veel ‘vreugde en vrede’ gegeven (G 148). Al had dat alleen-zijn ook een keerzijde. Later herinnerde hij zich hoe hij tijdens zijn wandelingen met een hart rondliep dat boordevol emoties zat, ‘totdat het soms te zwaar was om te dragen. De natuur was dan open, de schepping vol vrede, ik kon het zien en gevoelen. Maar ik kon het niet kwijt, en daarom was ’t zo zwaar. Er was niemand met wie ik de indrukken kon delen en God weet hoe zwaar dat is. In vreugde en verdriet alleen te zijn en geen mens te hebben en geen uitweg voor alles wat het hart vervult’ (OP 167-168).

Doornenbal prees zijn geboorteland niet alleen om de schoonheid van de natuur, maar ook om zijn bevolking – die merkwaardige mengeling van land- en kasteelheren en boeren, van aristocraten en het gewone, eenvoudige volk. Van Zeist (slot Zeist) af strekt zich in zuidoostelijke richting, tot in Wijk bij Duurstede, Leersum en Amerongen, een lint van kastelen uit: van het Huis te Doorn in zijn geboorteplaats, waar de verbannen Duitse keizer woonde, tot kastelen met namen als Moersbergen en Leeuwenburg, Sandenburg en Weerdesteyn, en Beverweerd bij Werkhoven. Na de afdamming van de Kromme Rijn bij Wijk bij Duurstede, in 1122, was de waterstand in het gehele Overkwartier aan weerszijden van de Langbroeker Wetering beter te regelen geweest en waren de moerassen er gedempt. De woeste gronden werden door de bisschop van Utrecht ter ontginning aan dienstlieden gegeven, en zij bouwden er de versterkte huizen, de woontorens (donjons), die door de aanbouw van woonvleugels later uitgroeiden tot de ridderhofsteden, die in de achttiende en negentiende eeuw tot buitenhuizen met prachtige parktuinen werden omgebouwd. Koetsier van Sandenburg was Hendrik Achterberg, de vader van de dichter Gerrit Achterberg, die in mei 1905 in de orangerie van Sandenburg werd geboren. [1]

De families die deze kastelen bewoonden, liggen begraven bij de Hervormde Kerk van Neerlangbroek. Doornenbal kon niet in de buurt zijn of hij maakte een wandeling over het kerkhof, met ‘de grafkelders van de oude adellijke families, door grote zerken gedekt, naast de eenvoudige graven der boeren’. ‘Altijd aangrijpend is de wandeling over deze dodenakker, langs de vele graven en kelders, ’s zomers, als de wind ruist door de eikenbomen en de insecten zoemen op de egelantieren die de grafkelders begroeien; of in het najaar, als de herfststorm er klagend over vaart. Ons treffen de vele opschriften op de zerken der adellijke families. Zeker zijn grafstenen geduldig, maar toch spreken ze van het geloof dier oude geslachten die hier hun laatste rustplaats vonden’ (HD 213, 215; WF 14-19). Het gaat om geslachten met namen als De Beaufort en Van Lynden, ‘doorluchtige namen en schone teksten’ en imposante graven – ‘en daarnaast de graven van de eenvoudigen, meestal alleen met een enkele naam en een enkel jaartal. Van velen die ik gekend heb in mijn jeugd, en van anderen wier levensgeschiedenis ik heb horen vertellen’ (HD 216-217).

Doornenbal heeft zich zijn leven lang eigenlijk alleen maar thuis gevoeld in deze wereld van heren en boeren. Aan die wereld ontleenden de boeren een zeker standsbewustzijn, blijkend uit hun zelfvertrouwen, drang naar onafhankelijkheid en ook uit de wijze waarop zij zich kleedden. Doornenbal had een scherp zintuig voor alles wat in deze constellatie verandering dreigde te brengen. Een boer moest bijvoorbeeld niet zijn oude dracht opgeven. Daarmee voltrok hij niet alleen een breuk met het verleden, maar door zich te kleden in een ‘goedkoop confectiekostuum’ zou hij ook veel van zijn standsbewustzijn verliezen en uitkomen op ‘het niveau van een slecht geklede burger en minder nog’. Hij hoopte daarom dat het nog heel lang zou duren voor de tijd zou aanbreken van ‘miserabele’ confectiepakken en goedkope jurken (HD 28-29). ‘Ik voel me beter thuis bij het oude en het zal daarom wel het beste zijn dat ik maar een gewone boerendominee blijf. Soort bij soort! De Veluwse boeren met hun dichte vesten liggen me beter dan meneren in fantasiecolbert, al geloof ik wel, dat dit een romantische neiging is, die ik zo langzamerhand te boven moest raken’ (H 94).

De kastelen in de omgeving waren even zovele bronnen van romantische fantasieën. Toen hij, jaren later, een jaarwisseling doorbracht bij zijn oude vader, en lange, eenzame wandelingen maakte (door een doodstille natuur die ‘zelf bezield’ leek en ‘zwijgend het wonder van deze avond onderging’), voerde zijn weg hem ook ‘voorbij het kasteel dicht bij mijn ouderlijke huis’ (Moersbergen). ‘Het ligt zo prachtig tussen het hoge loofgeboomte, zo volkomen gaaf en middeleeuws, omgeven door een brede slotgracht; een laat overblijfsel uit lang vervlogen tijden. In mijn jeugd ben ik er talloze malen omheen gewandeld, op stille zomerzondagmiddagen vooral, en dan dronken mijn ogen de zuivere schoonheid ervan in, zoals het daar zwijgend lag te spiegelen in het water met zijn muren, torens en kantelen, een juweel gevat in het smaragd der bossen, terwijl de bomen zacht ruisten, de seringen en azalea’s geurden en de zwanen stil dreven op de gracht. Dan zag ik in de geest de ridders uit de oudheid uitrijden met vliegende vaandels over de ophaalbrug, en achter de ramen de edelvrouwen, of de dames met witgepoederde pruiken uit later tijd en zoveel meer wat de kinderlijke fantasie zich kan verbeelden in zo’n omgeving’ (PP 159-160).

En hij ziet het dan weer, zoveel jaren later, ‘zo mogelijk nog wonderlijker dan in de dagen van mijn jeugd’. De zon was al ondergegaan, maar op de bevroren gracht waren nog enkele late schaatsenrijders. Een ‘bijna ziekelijk verlangen’ kon hij hebben naar het ijs (H 126-128), ‘dag en nacht spookten er visioenen door mijn hoofd van ijsbanen, vooral uit mijn jonge jaren, en helderder dan ooit rezen ze me voor de geest, de prachtige vijvers uit mijn geboortestreek, rond de oude kastelen en tussen de donkere bossen, met sneeuw aan de kanten en op de dennenbomen, Moersbergen, Aardenburg, Schoonoord, Broekhuizen… En ik zag ze weer voor mij, al die oude, vertrouwde gezichten uit mijn jonge jaren, en die gestalten, glijdend langs de gladde banen, onder de rustieke bruggen en om de begroeide eilandjes, in het heldere middaglicht en bij de maan en de lantaarns in de avond. En dan de herinnering aan de terugkeer naar huis, geradbraakt en hongerig, maar onvermoeid en vol blijdschap en verlangen naar de nieuwe dag. Maar dat is alles al vele jaren geleden en zo menig bemind en vertrouwd gelaat uit die tijd zullen wij niet meer zien: het leven dreef ze uit elkaar en de dood nam ze weg. En de wegen terug naar het jeugdland zijn toegesloten. Alleen de herinnering blijft en slechts af en toe een kortstondig en onvervulbaar verlangen:

Ach, wer bringt mir eine Stunde

Jener holde Zeit zurück?

(Goethe)’

Niet alleen de aanblik van de kastelen uit de omgeving kon zijn verbeelding doen ontbranden. Weemoed en verlangen hebben zijn hart altijd bezet. De boeken van Karl May over de Amerikaanse prairies en de avonturen van Winnetou en Old Shatterhand, zat hij als kind ‘stilletjes te lezen, terwijl ik verondersteld werd te studeren, met kloppend hart en gloeiende wangen en een mateloos verlangen om dit alles te zien van nabij’. De dromen van zijn jeugd maakten hem ‘ziek van verlangen en heimwee’ (OR 43). Die uitwerking hadden ook de boeken van L. Penning over de vrijheidsstrijd van de Zuid-Afrikaanse boeren (OR 277, 292). In zijn ouderlijk huis hing bovendien een plaat met een huis aan een beek bij een brug, en over die brug liep ‘in het stille middaguur’ een kudde schapen. Als jongen zat Doornenbal vaak naar die plaat te staren, ‘met een mateloze bewondering, en zelfs met verlangen en heimwee’. ‘The hour of rest’ stond er onder die plaat en Doornenbal, die toen nog geen Engels kende, dacht dat het betekende: te huur of te koop. En hij hoopte het huis te kunnen kopen of huren want het leek hem de volmaakte plek om te wonen. Tijdens een reis door het Schotse landschap dacht hij bijna het te hebben gevonden, maar ook daar bleek ‘het droomland van mijn jeugd’ niet te vinden. In de pastorie van Oene had hij ook zo’n plaat hangen, en als hij daar dan naar keek, verlangde hij terug naar zijn jeugd en ouderlijk huis, ‘en dan weer naar Indië en dan weer naar wat anders. Wanneer zal de stem van het verlangen zwijgen?’ (OR 180-181, H 25-26)

Zijn ouderlijk huis, het boerenhuis ‘Kerkegoed’ uit 1779, stond (en staat nog steeds) aan de Molenweg, op de grens van weide- en bosland, vlakbij het Huis te Doorn waar de Duitse keizer Wilhelm II vanaf 1919 woonde. [2] ‘Ik ben zelf aan de rand van het bos geboren en getogen, en dat verloochent zich niet’, schreef Doornenbal later. Wie het bos kent, hoort er in het najaar, als de duisternis valt, de stemmen die herinneringen en gevoelens wakker roepen en die fluisteren uit ‘lang vervlogen tijden en een jeugd die voorgoed voorbij is’ (G 174). ‘Oneindig lief is ons dit leven’, schreef hij toen hij de maan zag stralen over het ‘ouderlijk dak’ (OP 170).

Zijn vader was boer. Hendrik Doornenbal was zijn naam. Hij was in 1884 in Doorn geboren en zou er in 1965 overlijden. Hij was getrouwd met Tonia de Greef (1874-1937), die op ‘Kerkegoed’ was geboren. Haar twee broers, Jan en Job, woonden ook op de boerderij. Doornenbal kreeg een zusje en een broer: Johanna (geboren in 1911) en Dirk (geboren in 1914, overleden in 1963).

‘Ik heb een groot boerenhart’, zei Doornenbal van zichzelf (PP 161). De geur van hooi en koeien en de warmte van de stallen lieten niet na ‘zijn hart te verkwikken’ (PP 138). Als hij in later jaren in Vorchten kwam, waar de hofsteden ‘als vorstendommen’ langs de IJsseldijk lagen – ‘oeroud en degelijk, groot en sterk onder de schuine, beschermende daken, veilige vestingen voor mensen en dieren’ – kon hij nooit nalaten door de deuren van de deel te gluren om een blik te werpen op de rijen koeien (OP 300). Toen hij in 1961 zijn vakantie in Doorn doorbracht, in een poging het verleden dat hem maar bleef achtervolgen eindelijk eens te overwinnen, liep hij op een stille avond langs een boerderij die hij nog eenmaal wilde zien. ‘De deeldeuren van de hofstee stonden open. Licht straalde naar buiten, maar er was geen mens. Ik ben naar binnen gegaan en alles was ook daar hetzelfde als dertig jaar geleden. Lang heb ik er gestaan terwijl de herinneringen aanstroomden aan alles wat ik hier heb meegemaakt in de dagen van mijn jeugd en wat ik nooit in woorden zal vertolken. Toen ik stemmen hoorde ben ik haastig weg gegaan in de duisternis want ik wilde niemand zien en liever alleen verwerken wat in een ogenblik weer levend was geworden en wat er eenmaal in mijn leven is geweest en altijd is gebleven’ (OP 168).

Ondanks dat grote boerenhart, was Doornenbal niet erg geschikt voor het boerenleven. Aan enthousiasme ontbrak het hem niet. Graag ging hij naar zijn familie en vrienden in Doorn om hen te helpen, het liefst bij de hooibouw. Hij meende zelfs dat het niets zou worden als hij ontbrak. Maar hij was er niet sterk genoeg voor en eigenlijk ook niet zo handig in. Het kostte hem tranen en zweet en putte hem volledig uit, en het succes van al zijn prestaties was over het algemeen ‘omgekeerd evenredig met de krachtinspanning die ik eraan ten koste leg’. Zijn familie was niet erg onder de indruk en was vooral bang dat hij materiaal kapot of weg zou maken. Hij wist dus wel dat een echte boer hem nooit zijn hooiland in zou sturen: hij maaide immers zo gedreven dat de anderen hem soms toevoegden: ‘De bómen kunt wè blieven staon’ (OP 28). Bij het snoeien van de vruchtbomen werd het zelfs de tuinman – ‘die nooit aanmerkingen maakte op mijn knoeiwerk’ – wat al te gek. ‘Mien va zékt, de dominee kan beter preken dan bomen snoeien!’ Omdat Doornenbal van mening was dat hij eigenlijk ook helemaal niet goed kon preken, luidde zijn commentaar: ‘Vernietigender kritiek kan ik me niet voorstellen!’ (OP 70, zie ook OP 150-151).

En het plezier ging een beetje van het boerenwerk af omdat het moderne leven in de vorm van mechanisering het boerenbedrijf binnendrong. De hooibouw vond Doornenbal het ‘heerlijkste werk ter wereld’. Als jongen hielp hij er dagen en weken lang in mee, en hij had er ‘verknoeide rapporten en examens’ voor over. De vreugde van de lange dagen ‘onder de hoge lucht in de zonneschijn, de blijdschap om het werk, het praten en lachen van de hooibouwers onder de bedrijven door’ – het was de beste tijd van zijn leven. Later moest hij ervaren dat zijn tijd voorbij was. Fysiek kon hij het niet meer opbrengen, en dat was een vernederende ervaring (OP 144-145). Zijn oude vader zette een volle fles citroenbrandewijn op tafel – ‘maar al de citroenbrandewijn ter wereld is niet meer in staat mij over mijn uitputting heen te helpen’ (PP 99). Ook moest hij vaststellen – ‘voor de zoveelste maal’ – dat ‘ik een eeuw te laat geboren ben’ (OP 145). ‘Bijna alles is veranderd, zowel wat betreft het tempo als de methode. Toen ik jong was, was het alleen maar een vreugde. Het was natuurlijk wel druk, maar het was kinderspel bij wat het vandaag is. En toen gebeurde praktisch nog alles met de hand. Met een rustige gang, vier, vijf man naast elkaar, werden de zwaden gekeerd en doorgeschud. Al de tijd was je met elkaar aan de praat, je dronk je kommetje koffie en thee en karnemelk en van moe worden was geen sprake. Het waren feestelijke dagen, vol van enkel blijdschap. Nu ratelt achter de maaimachine direct de schudder. De harkmachine haalt in de kortst mogelijke tijd alles bij elkaar, een werk dat we in mijn tijd ook nog met de hand deden. Van hopen opzetten is nauwelijks sprake meer, terwijl we vroeger eerst ’s avonds kleine oppertjes maakten, die de volgende morgen weer doorgeschud werden, soms dagen na elkaar, tot het eindelijk kwam tot de grote oppers, die dan op z’n tijd werden opgeladen, en wie vergeet ooit de vreugde van z’n kinderjaren om het meerijden bovenop een voer hooi? En nu! Als de hele zaak niet aan balen geperst wordt, dan gaat het toch wel op een heel andere manier in een adembenemend tempo, dat een mens op mijn jaren met geen mogelijkheid meer bij kan houden. En nog erger is het bij het lossen. Vroeger ging dat ook kalm en gezellig. Het voer vlak voor de berg, een man die het hooi afstak, een of twee die het doorgaven, een die het netjes op zijn plek lei. Nu staat er tussen de wagen en de berg een enorme zuiger, die veel weg heeft van een of ander voorwereldlijk monster en ook net zo’n geluid maakt. Het hooi wordt er in een razend tempo ingekiept en er even razend doorheen geblazen. In de berg ontketent zich een orkaan, horen en zien vergaat je, ogen, oren, neus en mond worden vol geblazen met zand en hooizaad, je kunt met geen woord mekaar aanschreeuwen en alleen met bepaalde signalen mekaar iets aan het verstand brengen, en je weet tenslotte niet meer wat voor of achter is door alle herrie en vuil. En dat terwijl je vroeger lange gesprekken kon houden, mekaar eindeloze verhalen kon vertellen, en duizend anekdotes en geestigheden, mooi en minder mooi, heen en weer gingen’ (HD 288-291; OP 193-194).

Hij was, vermoedelijk, een ‘moederskind’. Aan het einde van een koude tocht naar Oostendorp, waar hij half bevroren aankwam, mocht hij in de kerk bij de kachel gaan zitten – ‘vlak naast de vrouwen op de voorste rij met hun wijde schorten en rokken en jakken met kanten kraagjes en kralen kettingen met gouden of zilveren sloten, echt een plekje voor mij, onder zoveel moederlijke bescherming in de hulpeloosheid van mijn bestaan en nog bibberend van de kou’ (PP 114-115). Zijn moeder was ‘een vrome en statige vrouw’. Een gezang van Paul Gerhardt, ‘Beveel gerust uw wegen …’, was haar lievelingsvers, al excuseerde zij zich omdat het geen psalm was. ‘Het is wel een gezang, maar ik heb er altijd zoveel aan gehad’, zei ze (H 224). Ze had haar leven lang een zwakke gezondheid en was aangewezen op de huishoudelijke hulp van Dien van Os, die op dertienjarige leeftijd in dienst kwam (DHH 12-13). Bij het overlijden, in april 1962, van de oudste broer van zijn vader realiseerde hij zich, staande bij de doodskist, dat het geslacht van zijn vaders kant ‘beter, sterker, meer uit één stuk dan wij’ was. Met die ‘wij’ bedoelt hij dan zijn moeder en haar familie en zichzelf (HD 279-280; HD 211). Ook als auteur van lange stukken in de kerkbode leek hij op zijn moeder, want zij kon uitvoerig vertellen. ‘Als mijn moeder vroeger met de tram van Doorn naar Driebergen reisde, een tocht die precies tien minuten duurde, kon ze achteraf uren vertellen over wat ze onderweg beleefd had en de ontmoetingen die ze gehad had’ (G 134). Zij was het die hem als kind meenam naar kerkdiensten, ook naar diensten in schuurtjes en schoollokalen, zoals hij zich later nog herinnerde (HD 116-117). Zij was het die begreep dat hij ongeschikt was voor het boerenleven en er daarom voor zorgde dat hij na de School met de Bijbel in Doorn naar het Christelijk Lyceum in Zeist ging. Zij was het ‘die mijn levensloop bepaald heeft’ (PP 154). Toen hij kandidaat was en uit preken ging, reisde zijn moeder vaak mee en ‘ze dacht vast, dat geen dominee beter kon preken dan ik’. Ze heeft nog meegemaakt dat haar oudste zoon in Woubrugge tot predikant werd bevestigd, ze ging vaak bij hem logeren en vond natuurlijk dat hij niet genoeg thuis kwam (H 233; PP 148-149).

Toen ze hoorde dat ze sterven moest, ging ze alleen de bossen in, en jaren later begreep de zoon waarom dat was (G 149-150). Ze kwam in een katholiek ziekenhuis terecht, en vond de kappen van de zusters eerst wel griezelig, ‘maar toen ze er onder gekeken had, werd het anders’ (OR 259). Ze overleed in de zomer van 1937, drieënzestig jaar oud, in ‘vollen vrede’. ‘Wij waren op zoo biezondere wijze aan elkander verbonden’, schreef hij in het kerkblaadje van Woubrugge. ‘De band was zoo sterk en teeder’ (DHH 52-53). Toen hij jaren later op een zendingsdag naast zijn zuster Johanna stond, en haar grijze haar zag, zag hij dat het ‘bijna even wit [was] als dat van mijn moeder, toen ze hier stond, op deze zelfde plaatsen, toen ze even oud was als wij nu’ (OP 270; PP 62).

Met eenzelfde liefde was hij ook verbonden aan zijn broer Dirk en zijn zuster Anna. Anna was met een veehouder getrouwd, Arie Grootveld, en woonde met hem op boerderij Champaubert in ‘de Woerd’ achter Driebergen (OR 326). Maar Grootveld was gereformeerd, en de gesprekken met hem verliepen altijd kibbelend (PP 163). Zijn broer Dirk was hem ‘het liefst op aarde, en ik heb niemand zo onvoorwaardelijk liefgehad als hem’. Zij waren goede vrienden geweest, en in de oorlog, toen Dirk op een boerderij in Vaassen gemobiliseerd was, had hij hem daar opgezocht. En tijdens een wandeling op ‘zo’n onvergetelijke herfstavond met de geur van knollen en koeienlijven en vallend blad en de zwaarmoedige en prikkelende sfeer van het late najaar’, was het verlangen in zijn hart gekomen om ooit in die omgeving te mogen wonen. (PP 135-136; PP 222-224; G 137-138). Dirk ging op de boerderij van zijn vader wonen en werken, nadat hij eerst elders (bij Bilthoven, op een bezit van een Baron van Boetzelaar) boerenknecht was geweest, trouwde (met Maatje Blauwendraad) en kreeg op Kerkegoed vijf kinderen. (Zijn twee oudste zoons, Henk en Bart, wonen er nog steeds, en het is pas sinds een jaar of vijf dat de koeien niet meer op de deel maar in een ligboxenstal staan.) Dirk werd echter al jong ziek en overleed op 24 mei 1963, 48 jaar oud. ‘Zijn liefde was te groot voor deze aarde, en mensen als hij kunnen in de wereld niet lang leven’ (OP 226-227). Doornenbal was in de laatste weken voortdurend aan zijn ziekbed, waarboven de tekst hing van het gezang ‘Neem Heer, mijn beide handen, en leid uw kind, tot ik aan d’ eeuw’ge stranden, de ruste vind’ (G 123; PP 231; H 224). Hij hoorde hem in een van zijn laatste nachten het gezang zingen over de ‘Vaste Rots van mijn behoud’ (PP 231), en samen luisterden zij ’s nachts naar het ruisen van de wind en de regen. ‘Op een vroege morgen zette ik het raam voor hem open, zodat hij de regen kon horen. “Hoor je het”, zei hij opeens, “God roept me!” Ik vroeg: “In het suizen van een zachte stilte?” “Ja”, zei hij, “in het suizen van een zachte stilte!”’ (DHH 156-157). Na de dood van Dirk, die altijd een toonbeeld van zorgzaamheid was geweest, werd Doornenbal voogd van zijn kinderen. Hij ging ze ieder jaar helpen bij het werk op de boerderij, en was erbij toen ze belijdenis deden en een kleinzoon werd gedoopt (OP 226; PP 151; PP 230; H 250-251; HD 315).

Het ontroerendst zijn echter de passages die hij aan zijn vader heeft gewijd. Er zijn opmerkingen die bijna doen vermoeden dat de relatie tussen Doornenbal en zijn vader niet zo goed is geweest. Toen zijn vader tegen het einde van zijn leven ziek was en Doornenbal thuis kwam om hem te verzorgen, schreef hij dat hij ‘nog nooit veel goeds’ had kunnen doen in de ogen van zijn vader, ‘en nu, in zijn ziekte, al evenmin’ (PP 162). Vader Doornenbal maakte cynische grapjes over het predikantschap van zijn zoon. Toen hij hoorde over de merkwaardige dominees en domineesvrouwen die de pastorie van Oene, op dat moment het huis van zijn zoon, hadden bevolkt, merkte hij op: ‘Ze hebben er in Oene wel slag van om de allerraarsten uit te zoeken!’ (OP 58) Hij vond ook dat Doornenbal veel te lang preekte, en zei dat ‘hij sterven zal voor zijn tijd, als hij eens of tweemaal per jaar twee keer op een zondag onder mijn gehoor moet zitten’. En dat was ook nog eens het enige ‘wat ik hem ooit in 25 jaar over mijn bediening heb horen zeggen’ (HD 239). Of is dit gewoon wat goedmoedige spot? Doornenbal herinnerde zich later met trots hoe hij in 1946 samen met zijn vader in Oene was aangekomen om daar het predikantschap op zich te nemen (OP 291). Hij riep ook met instemming bepaalde gezegdes van zijn vader in herinnering (OP 294, 311; HD 120). Hij verlangde er voortdurend naar om bij zijn vader op Kerkegoed te zijn, zeker tegen het einde van diens leven (OP 167; PP 79, 159; H 233). En als hij bij hem was, en zijn vader de luiken van de boerderij had gesloten, zaten ze samen nog wat in de tuin, of lazen ze samen een preek, ‘zoals hij dat zelf altijd deed toen wij nog kleine kinderen waren en moeder naar de avondkerk was’. Geliefd waren de preken van de dominees Detmar en Du Cloux, rechtzinnige predikanten die in de negentiende eeuw de Hervormde Kerk trouw waren gebleven (HD 46-47). Maar de preken die hij met zijn vader las, waren altijd van Wulfert Floor (1818-1876), de landbouwer die in Driebergen had gewoond, aan de Gooijerdijk, vlakbij Doornenbals ouderlijk huis, en die als lekenprediker op de deel van zijn eigen boerderij voor mensen uit de omgeving was voorgegaan, en wiens preken in acht delen ‘eenvoudige oefeningen’ waren uitgegeven. Zijn ‘eigen jeugdland’, dat was voor ds. Doornenbal ‘het oude land van Wulfert Floor’. Doornenbal las één zo’n oefening van Floor voor en zat dan stil bij zijn vader, en ze lieten de gelezen woorden ‘tot ons in gaan’, en ze verwonderden zich ‘over de wijze waarop die ongeleerde prediker de dingen heeft mogen zeggen, zo eenvoudig en toch zo diep en geestelijk en rechtstreeks tot het hart […]. In mijn jonge jaren werden zijn oefeningen veel onder ons gelezen. Hij leefde in onze omgeving, hij sprak een taal die ook de eenvoudigsten verstaan konden’ (HD 338-339; OP 169-170). ‘Wij weten niet veel van het geestelijke leven, en bij het ouder worden weet je steeds minder’, schreef Doornenbal na zo’n samenzijn met zijn vader. ‘Dan kun je alleen maar het goede hopen, dat je mekaar toch niet geven kunt’ (HD 340). Een foliant met handschriften van Floor was later in zijn bezit. Hij gebruikte het voor de serie artikelen die hij aan Wulfert Floor wijdde en die later als boekje zijn gebundeld. [3]

Bij Doornenbal thuis hoorden ze bij de vaderlandse, de Nederlandse Hervormde Kerk. Die kerk stond in Doorn: de oude St. Maartenskerk, gelegen in het centrum van het dorp, op het kruispunt van de wegen van Utrecht naar Rhenen en van Wijk bij Duurstede naar Amersfoort. Op die plaats moet al in de negende eeuw een kerk gestaan hebben; de eerste stenen kerk verrees in 1180. Het is een van de oudste kerken in de provincie Utrecht. Voor Doornenbal was de kerk van Doorn de mooiste die er was, een ‘echte hervormde kerk’, met ‘hoge luifelbanken langs de muren, donker hout, witte gewelven, koperen kronen’. Graag kwam hij er later terug: ‘te gaan langs de oude wegen en weer te zitten in de kerkbank waar ik vroeger altijd heb gezeten’, ‘helemaal achterin op de torengalerij’, vanwaar hij ‘als kleine jongen altijd tochten zat te maken langs de stangen waaraan de luchters hingen en de dwarsstangen hoog onder het plafond, duizelingwekkend en adembenemend, in plaats van naar de dominee te luisteren’. Vooral in de avond, ‘als het licht van de koperen kronen straalt onder de witte gewelven en over de donkere betimmeringen en banken en de schilderijen aan de muren’, was de kerk van een onvergelijkelijke schoonheid. In die kerk in Doorn zat ook ‘de enige vriend van mijn jeugd, wiens vroegtijdige dood ik altijd ben blijven betreuren, nu nog, na bijna dertig jaren. En daar beneden zat het oudere geslacht, waarvan bijna niemand meer in leven is, de vrome, vroeg gestorven vrienden, die ik nooit kan vergeten. Ik moest denken aan mijn oud-tante Duifje, die helemaal geen Duifje heette, maar die wij als kinderen zo noemden omdat ze een koerduif in een kooi had, maar waarschijnlijk meer nog omdat de naam zo goed bij haar paste, omdat ze zo was, “gelijk een duif in het zilverwit” [Psalm 68:7, ber.], haar teer gezicht in de omlijsting van de smetteloze muts, haar ziel zo gaaf en zuiver en doorlouterd, vervuld van liefde, en zó vol zachtheid en mildheid dat ik niemand met haar vergelijken kan […] In de geest zag ik haar nog zitten in haar bank en ook aan het Avondmaal, naast haar vriendin, de meest beproefde vrouw en moeder in Israël die ik ooit heb gekend, ook voor mij een vriendin en een moeder, vooral na de dood van haar zoon. Hoe zal ik ook haar ooit vergeten kunnen? Ik heb haar brieven, die zij mij wekelijks schreef na mijn vertrek uit Doorn, nog alle bewaard, ternauwernood gered uit de oorlog […]. Doorn is maar een middenorthodoxe gemeente, maar voor mij blijft ze en zal ze altijd blijven de gemeente van mijn jeugd, waarmee de beste en teerste herinneringen van mijn leven verbonden zijn. Ik zou er boekdelen van vol kunnen schrijven, van al de vreugde en al het leed, de talloze tranen die er geschreid zijn, de weeën die er doorworsteld zijn en de vruchten des levens die er uit geboren zijn. Zij zullen nooit geschreven worden en ook hier kan ik er het minste niet van zeggen. De eeuwigheid zal het openbaren en dan zal ook ik misschien verstaan wat ik nooit heb kunnen begrijpen en ook nu nog niet zie.’ Tegen het einde van zijn leven was hij er weer, voor de belijdenisdienst van de twee oudste zoons van zijn broer Dirk. Er bleek veel veranderd te zijn: er waren vrouwelijke ambtsdragers gekomen, een nieuwe Bijbelvertaling en een nieuwe psalmberijming. ‘Maar de kerk is dezelfde gebleven. Mijn overleden broer heeft er altijd gezeten, mijn ouders en grootouders tot in onheuglijke geslachten. Ze zijn allen heengegaan, maar op zo’n dag voel je weer de verbondenheid met levenden en doden samen. Dan zijn ze niet weg, die zijn voorgegaan in Hem, Die een Toevlucht is van geslacht tot geslacht en Zijn gemeente blijft bouwen tot het eind van alle eeuwen’ (G 106, 152; HD 43-45, 158, 367-368; PP 77-78; H 94-95, 250-251).

Bijna net zo ver van zijn ouderlijk huis verwijderd als de kerk van Doorn was de kerk van Langbroek (Neerlangbroek), waar ook Gerrit Achterberg opgroeide. ‘Ook daar ligt een deel van mijn leven […] het leven van mijn leven zelf’ (PP 79). Zijn moeder nam hem mee naar deze kerk, ‘onder de prediking van de oude dominee Zijlstra [4] , en ik weet nog waar hij over preekte en wat er gezongen werd’. Later liep hij er zelf heen, soms met ouderling De Bie, die hem verhalen over vroeger vertelde, vaak via een omweg om in eenzaamheid de stilte en de rust van de bossen en weilanden en bloeiende wijngaarden te ervaren. Als kind keek hij gefascineerd en diep onder de indruk toe hoe de broeders kerkenraad tijdens de voorzang van de gemeente uit de geheimzinnige hoge donkere deuren achter de preekstoel getreden kwamen, ‘en hun banken inschoven en eerbiedig baden’ – ‘die oude getrouwen, die nu allen dood zijn’ (OP 197-198, 349-352, 356-358; HD 210-218). Hij hield van het interieur van de kerk: de witte muren en de hoge ramen waardoor je de hemel en de bomen kon zien, de hoge preekstoel, het eenvoudige kerkvolk, de luifelbanken met daarboven de wapenschilden van de heerlijkheden uit de omtrek. En hij hield van het stemmige zingen. ‘Voor mijn besef kunnen de oude psalmen maar op één manier gezongen worden, zoals in Neerlangbroek in mijn kinderjaren, en zó zingen ze nog na in mijn hart, heel statig en plechtig, met langzame draaiingen van de ene lettergreep naar de andere. Ik ben niet de enige die het zo aanvoelt. Mijn vriend de dichter Achterberg, die Neerlangbroeker is van oorsprong, denkt er net zo over. Hij zat erbij, toen ik zaterdagavond mijn verzenbriefjes klaarmaakte voor de volgende dag, en hij wou me bijna dwingen Psalm 42 en Psalm 116 te laten zingen, al pasten ze helemaal niet bij mijn preek. Het waren natuurlijk de psalmen die hem het meest hebben toegesproken in zijn jeugd…’ (OP 214-215).

Maar het geestelijke leven speelde zich niet alleen af in de oude hervormde kerken van Doorn en Langbroek. Er was ook het Oud-Gereformeerde kerkje, dat, wat schuchter, een meter of wat van de weg van Langbroek naar Cothen af stond. Doordeweeks ging Doornenbal graag naar dergelijke ‘kleine kerkjes’, zeker als er ‘predikanten en oefenaars van die oude afgescheiden kerkjes en kruisgemeenten’ voorgingen. Tot die ‘predikanten en oefenaars’ behoorden ds. G. J. Zwoferink en ds. W. H. Blaak. Blaak ging gekleed in de ‘gewone boerendracht’ en kwam geregeld in het kerkje van Langbroek zijn ‘eerlijk en eenvoudig’ woord spreken. Blaak was een ernstige man, maar ook altijd opgewekt en ‘alle gewichtigdoenerij was hem vreemd’. De diensten duurden eindeloos en de oude psalmen van Datheen werden langzaam en slepend gezongen, zodat het gevoel van bevrijding groot was als Doornenbal weer buiten stond, de frisse lucht en de vrije natuur in. Maar toch bleef hij er altijd naar toe gaan, want het eenvoudige kerkvolk en ‘de zware en gevoelige ernst der prediking’ bleven hem onweerstaanbaar trekken. ‘Dit volk was ’t volk van mijn jeugd en helemaal los ben ik er niet van gekomen’, schreef Doornenbal bij de begrafenis van Blaak in december 1957 (G 192-194; HD 326-329). [5]

En er waren ook de ‘gezelschappen’ van de vromen. Hij koesterde herinneringen aan hofstede ‘De Rust’ bij Werkhoven, waar Maria Elisabeth Lagerwey-Achterberg woonde – ‘een moederlijke vrouw, het mild gelaat met de mystieke ogen tussen de witte muts boven het zwart gewaad, een moeder in Israël’. In haar jonge jaren was zij een vriendin van Wulfert Floor geweest, en later waren hoogleraren als M. van Rhijn (de Utrechtse kerkhistoricus) en G. Wisse (Driebergen/Apeldoorn) vaak bij haar aan huis geweest. Zelf kwam hij er vaak in zijn studententijd (G 27-30; H 251-252). Ook kwam hij iedere zaterdagavond om de veertien dagen bij de weduwe van Johannes van Vulpen in Doorn, op de hoeve Groot Blankenstein aan de Sandenburgerlaan. ‘Er was daar een klein gezelschap van enkele vrouwen die samenkwamen om met elkaar te spreken over de dingen van Gods Koninkrijk en van het geestelijke leven. Geen van die allen leeft thans meer. Feitelijk hoorde ik er niet bij. Het waren alleen bejaarde en geoefende christenen, en ik kwam pas kijken. Maar mijn hart trok er heen en ik was er altijd welkom, al zei ik de hele avond geen drie woorden.’ Alles in huis glom en blonk, over alles lag ‘een zuivere glans’. ‘Ik heb eenmaal mijn goede vriend, de dichter Achterberg, horen zeggen van het boek Koningskinderen van Rijnsdorp: “Je proeft er de godsvrucht zelfs in de koffie die er gedronken wordt.” Zó was ’t daar!’ (G 9-11)

Een heer spreekt nooit over zijn innerlijk, en een Stichtse boer al helemaal niet. ‘Zij sprak niet over haar innerlijk leven’, schreef Doornenbal ergens over een vrouw. ‘Het Utrechtse boerengeslacht doet dat niet.’ Doornenbal zag zichzelf als een Utrechtenaar, en hij was alles behalve open over zichzelf. Hij heeft in zijn leven slechts één man in vertrouwen genomen over zijn eigen innerlijk leven (zoals we nog zullen zien). ‘Dit is van aanleg een volk’, schreef hij over Houtenaren (‘en Houten ligt vlak bij mijn ouderlijk huis’), ‘dat het niet gemakkelijk opneemt, in overeenstemming met het Utrechtse karakter, dat, vooral wat het platteland betreft, een zwaarmoedige inslag heeft. Ook op het geestelijke leven drukt deze gemoedsgesteldheid zijn eigen stempel. Dit volk gelooft het niet zo licht, en kan slechts aannemen wat van boven geschonken wordt. Veel en langdurige strijd is daarvan menigmaal het gevolg, en het is doorgaans een verborgen strijd, want niemand komt er graag mee voor de dag. Voor de zielzorg is dit misschien niet altijd eenvoudig en vaak ligt er een zware domper op het geloofsleven. Mijzelf hindert dit niet, want ik ben in dit land geboren en getogen en ik heb dit volk altijd liefgehad zoals het is’ (G 28, 50, 105-106; WF 14-19).

Doornenbal heeft niet alleen geschreven over de ernst, de eenvoud en de diepe bewogenheid die de bijeenkomsten uit zijn jeugd domineerden, maar ook benadrukt dat de sfeer er vaak een was van blijdschap en vrolijkheid. ‘Ik heb in mijn hele leven nooit zó gelachen als op de gezelschappen der vromen in mijn jeugd’ (G 11). Wie nooit eens over zichzelf en zijn getob kan lachen, en alles van zichzelf even gewichtig en ernstig neemt, en niet van zijn eigen vromigheid bevrijd is, is ‘toch wel een naargeestig en hopeloos geval’. ‘Ik herinner mij de “gezelschappen” der vromen uit mijn jonge jaren. Het was er vaak zo echt goed en geestelijk, vol van waarachtig en Godverheerlijkend leven. Maar er waren toch ook ogenblikken dat die oude godvruchtige mensen zo heerlijk konden doorslaan over allerlei in het leven, dat ik er tranen heb zitten lachen en … ik heb er de mooiste herinneringen van mijn leven aan overgehouden’ (HD 22, 115-116, 369; PP 66, 89, 227; OP 26, 27, 232; G 51). Welk een zegen humor kon zijn, illustreerde Doornenbal eens met een anekdote over een preek over het zevende gebod (gij zult niet echtbreken), ‘de enige dienst waarin niemand slaapt’. Doornenbal betoogde in alle ernst dat Adam zijn huisvrouw in de slaap had gekregen en dat het heden ten dage nog zo toegaat, volgens het huwelijksformulier althans, en dat een man zich daarom niet al te veel zorgen moet maken over de vraag hoe hij aan een vrouw moet komen. ‘Op dat moment fluisterde de ene jonge broeder in de kerk de ander toe, in ’t onvervalste Oener dialect: “Dan muj’ margevrog maor es um oe hên vuul’n.” Hoe die ander nog één woord van de preek heeft kunnen horen, is mij een raadsel’ (OP 60-61).

Een van de belangrijkste ontmoetingen uit Doornenbals jeugd was met ene Jan Bieshaar, ‘een echte, eerlijke, gulle en gunnende christen’ met een ‘rond, vrolijk gezicht’, die op een boerderij in Stoutenburg (bij Amersfoort) woonde. Doornenbal noemde hem later ‘de vaderlijke vriend van mijn jeugd’ en zei dat weinigen zoveel voor hem betekend hadden als hij. Als jongeman was Doornenbal met zijn vader aan het werk in de bloementuin, toen Bieshaar langs kwam en honderduit praatte, ‘opgewekt en uit de volheid van het gemoed, onmiddellijk over het geestelijke leven, ook uit eigen innerlijke ervaring’. Bieshaar deed dat op een manier die Doornenbal nog nooit eerder had gehoord. ‘Ik had altijd wel geweten dat er bekeerde mensen in de wereld waren, maar ik had er maar een vage voorstelling van wat ze eigenlijk waren. Vanaf dat ogenblik heb ik het geweten en het is door middel van hem dat ik dit volk heb leren kennen en lief gekregen en verlangd heb ermee te leven. Tegelijk ging mij een nieuw licht op over de waarheden van het geloof waaruit zij leefden en dat heeft van toen voortaan mijn innerlijke ontwikkeling, ook als toekomstige dominee, mee helpen bepalen. Ik zat toen in een periode van twijfel en onzekerheid, […] maar hoe verward en onzeker alles tot hier toe gebleven is en hoeveel er ook nadien veranderd is, één ding is onveranderd gebleven: mijn hoogachting voor het eenvoudige Godsvolk en voor de waarheid die naar de godzaligheid is. Dit is middellijkerwijs aan de kennismaking met Jan Bieshaar te danken geweest.’ De herinnering aan de goede en wellevende Jan Bieshaar, die zo anders had gesproken dan ‘het kille, hoogmoedige godsvolk van heden’, deed Doornenbal jaren later nog de uitroep van Elisa bij de hemelvaart van Elia herhalen (II Koningen 2:12): ‘Mijn vader, mijn vader, wagen Israëls en zijn ruiteren’ (PP 112-114; G 60, 75-77; OP 68).

Over zijn besluit theologie te gaan studeren en predikant te worden, heeft ds. Doornenbal zich één keer uitvoeriger uitgelaten, in de preek die hij op 8 maart 1961 in Oene hield bij gelegenheid van zijn 25-jarig ambtsjubileum. Hij zei toen dat hij ‘vanuit de velden’ geroepen was om een herder te zijn van Gods kudde.

‘Heel veel bijzonders heb ik daar nooit van kunnen vertellen en ik kan het nog niet. Ik heb de indruk dat het eigenlijk anders gegaan is dan het in zekere zin oorspronkelijk leek dat het zou moeten gaan. Krachtens mijn afkomst zou ik altijd in de velden gebleven zijn, was ik toch eigenlijk bestemd om boer te worden en misschien ben ik het ook altijd gebleven in het diepst van mijn hart. Daar is in elk geval in al de jaren – vooral de eerste jaren van mijn bediening – het vaak ondraaglijke heimwee geweest dat mij verteerde: terug naar de ouderlijke hofstee. Het was er jaar op jaar en dag op dag en uur na uur. En toch ben ik dominee geworden en ik ben het gebleven. En waarom? Ik heb het niet altijd kunnen bekijken en het volle licht is er nog niet over opgegaan. Ik weet tot vandaag de dag niet of dit werkelijk goed geweest is. Zover ik het kan bekijken zijn het mijn ouders geweest, die de eerste stoot in deze richting gegeven hebben. Als kind hebben zij altijd tegen mij gezegd dat ik niet sterk was en dus niet geschikt was om boer te worden en dat het ’t beste was dat ik maar ging leren. Nu geloof ik wel dat ik niet sterk ben, al is het toch maar zo dat ik deze vijfentwintig jaar – voor zover ik mij herinner – precies één dag goed ziek geweest ben omdat ik te hard gewerkt had en heb ik één keer een operatie ondergaan, waarvan ik tot vandaag de dag niet heb kunnen bekijken of hij nu werkelijk nodig was. Maar goed, ik was niet sterk en ik moest leren. En zo is het gegaan: gymnasium, universiteit, de theologie. Ik weet dat mijn aanleg een andere richting uitging en toch is het onafwendbaar in al deze jonge jaren gegaan in de richting van het ambt. Alle wegen in dit leven wezen heen naar het predikantschap. De wens van mijn ouders was zeker de drijfveer en ik weet zeker van mijn vroeg gestorven moeder, dat het haar hartewens en haar bede is geweest om mij dominee te zien worden. Zij heeft voordat zij stierf haar wens verkregen. Ze heeft ook geweten dat ik er niet gelukkig in was. Toch, aan de andere kant kan ik niet ontkennen dat ook de drang van mijn eigen hart in mijn jonge jaren wel degelijk soms uitging in de richting van het predikambt.

Ik was in mijn jonge jaren op mijn manier buitengewoon vroom en gevoelig en ik had vaak diepgaande godsdienstige indrukken. Daar was vreze des doods en daar was verlangen naar de eeuwige dingen. En dit is ook zeker: de Kerk des Heeren is mij – zolang ik mij herinner – lief geweest en dierbaar geweest. Ik heb mij daarmee verbonden gevoeld en Gods heilige dag en Gods huis en Woord waren de grootste vreugde van mijn leven. Met blijdschap mocht ik altijd opgaan. Dit alles is in de studententijd nog veel krachtiger doorgewerkt dan in mijn vroege jeugd. Ik kan niet zeggen dat ik aan mijn leermeesters bijzonder veel te danken heb gehad. Ik gedenk ze met bijzondere eerbied in deze dagen, maar werkelijke liefde en belangstelling voor de heilige godgeleerdheid hebben ze mij toch eigenlijk niet kunnen bijbrengen. Zij die de meeste invloed gehad hebben op mijn innerlijke vorming in mijn jonge jaren en op de keus voor het ambt waren de eenvoudige vromen, het ware Godsvolk zoals ik dat heb leren kennen in mijn geboorteplaats en in de omgeving […] Doorlopend was ik eigenlijk in mijn jonge jaren in hun gezelschappen en het is met heel veel ontroering dat ik daar in de afgelopen dagen aan teruggedacht heb’ (H 7-10).

Het gymnasium dat Doornenbal bezocht was het Christelijk Lyceum in Zeist: een voorname school, met een sfeer die ‘gematigd conservatief’ was, ‘burgerlijk, ethisch-irenisch; wel christelijk, maar weinig uitgesproken’. [6] Doornenbal heeft er geen onverdeeld gelukkige jaren gehad, schreef hij later; hij vond weinig aansluiting bij andere leerlingen en voelde zich er niet thuis, schreef later zijn huishoudster, Stijntje van Dijk. Maar bij gelegenheid van reünies vertelde hij toch ook over de goede herinneringen die hij aan een bepaalde klas had – in tegenstelling tot de klas waarin hij in Zeist begonnen was ‘en die ik alleen maar verschrikkelijk vond’. Het geheim van de goede geest die in die klas heerste, had volgens Doornenbal bestaan in de achting, ‘de werkelijke eerbied’ die de mannelijke klasgenoten voor de meisjes hadden gehad. De meisjes waren afkomstig uit de beste kringen, hadden een zorgvuldige opvoeding gehad en ‘wisten onopzettelijk afstand te bewaren’. De jongens maakten deze meisjes wel het hof, natuurlijk, ‘maar enkel in het bewijzen van allerlei diensten, en verder was er geen enkele toenadering’. De sfeer was vriendschappelijk en gezellig geweest, maar nooit ‘los’ (OP 154, 417; HD 152-153; PP 152-154).

Doornenbal was slecht in wiskunde. Voor een examen kreeg hij twee nullen voor dit vak ‘waar ik nooit één sikkepit van begrijpen kon. De leraar zei: “Ik kan er geen 1 voor geven want het is niets en je krijgt een 0”’ (H 14). Zijn liefde ging uit naar de klassieke oudheid en de letteren. Toen Doornenbal jaren later, in oktober 1967, een reis naar Rome maakte, beschouwde hij die tocht als een pelgrimage: ‘voor de cultuurmens blijft Rome de stad van het oude keizerrijk, voor de geestelijke mens de stad van het oude christendom en het symbool van de strijdende en triomferende gemeente’. Opvallend is dat ‘de resten van de antieke cultuur’ de diepste indruk op hem maakten. ‘Ik heb vanaf mijn jonge jaren de grootst mogelijke waardering gehad voor de Griekse en de Romeinse beschaving uit de oudheid. En ook nu heb ik vol bewondering de beeldhouwwerken gezien die ons gespaard zijn gebleven, gestaard op zoveel schoonheid die de begenadigde kunstenaars hebben voortgebracht, bijzonder de razend knappe uitbeeldingen van het menselijk lichaam, en de bovenmenselijke heerlijkheid van goden- en heldengestalten.’ Doornenbal kwam er ogen en oren te kort, maar zag ook dat het een wrede cultuur was geweest, van een volk en keizers die brood en spelen wilden en christenen verbrandden. ‘Voor het eerst ben ik blij geweest dat ik niet in de tweede eeuw geleefd heb, maar in de twintigste, al mankeert ook daar genoeg aan…’ (OR 257, 267-268).

De docent die in Zeist het belangrijkst voor hem was geweest, was P. Minderaa (1893-1968), de classicus die later, in 1942, op Karel van de Woestijne promoveerde en in Leiden hoogleraar werd. Nog jaren na het examen, dat Doornenbal overigens in juni 1929, negentien jaar oud, aflegde, kwam een groepje ex-leerlingen bij Minderaa thuis, op avonden die gewijd waren aan de letterkunde. Doornenbal schreef dat hij zijn liefde voor de letteren grotendeels aan Minderaa te danken had. ‘Nooit zal ik die avonden in zijn studeerkamer vergeten en nog steeds ondervind ik er voordeel van’ (PP 153). Toen Doornenbal zei, in de preek bij zijn 25-jarig jubileum als predikant, dat zijn aanleg een andere richting uitging dan naar de theologie, dan bedoelde hij hoogst waarschijnlijk de letterkunde. Als jonge man heeft hij talloze verzen, wereldlijke en geestelijke, uit zijn hoofd geleerd. Hij bleef daar altijd blij om, want daardoor hoefde hij zich nooit te vervelen en kreeg alles wat hij zag dubbele waarde (PP 103; OR 200-201, 218). Aan het begin van zijn lezing over ‘mijn vriend de dichter Achterberg’ zei hij dat de schone letteren in zijn jeugd zijn grote liefde waren. ‘De tachtigers in mijn vroege jeugd, met hun heerlijke levensblijdschap en romantiek, Gorter, Perk, Kloos, van Eeden – en in later jaren de na-tachtigers, Boutens en bovenal A. Roland Holst, met zijn Elysisch verlangen naar het eiland achter wind en golven. En enkele moderneren: Marsman, Nijhoff. Daarnaast ook de grote Duitse dichters, Goethe, Trakl, Rilke en veel Engelse en Franse.’[7]

Na zijn keuze voor de theologie, is die ‘grote liefde’ voor dichters en schrijvers nooit verdwenen. Hij citeerde ze met grote regelmaat en veel liefde, vanaf de preekstoel en in zijn stukjes voor de Veluwse kerkbode. Er zijn regels die met grote regelmaat terugkeren, zoals de regel: ‘Het leven is een vreemde reis,/ Ons hart een donker ding’, uit ‘Het schip’ van Martinus Nijhoff (uit de bundel Vormen , 1924), of de bekende regel van Rainer Maria Rilke: ‘Zo leven wij en nemen altijd afscheid’ (HD 153; OP 95, 158, 254). Het ‘mooiste vers dat ik ken uit mijn jeugd’ was een gedicht van Goethe over de zaligheid van het hebben van een vriend om samen van de dingen te genieten – een vriend die Doornenbal niet had (OP 123-124). Vaak citeerde hij ‘de verzen van Joseph von Eichendorff uit mijn schooljaren’, het gedicht (‘Nachruf’) over de man die een lied zingt in de nacht, waar niemand meer naar luistert omdat de oude vrienden er niet meer zijn, maar misschien dringt zijn lied wel door tot boven de sterren en tot hen die zijn voorgegaan. Doornenbal noemde hem de dichter wiens liederen hij in zijn jeugd als de gedichten van nauwelijks een andere dichter heeft kunnen ‘navoelen’, en hij bracht later nog een bezoek aan het herinneringsteken dat in Heidelberg voor Eichendorff is opgericht (OP 104, 227-228, 369-370; HD 309-310; OR 252-253). De ‘goede dood’ van P. C. Boutens (‘die ik in mijn jeugd zo mateloos vereerde’) keerde regelmatig terug, over dit land van most en koren dat mij immer schoon en vreemd is (PP 40; OP 22; HD 146, 360; H 73; G 188). Tot de dichters van zijn jonge jaren rekende hij ook Alfred de Musset (G 149) en Lamartine (PP 217), Rupert Brooke (H 197), Dèr Mouw (OP 132), Heinrich Heine, Clemens Brentano en Ludwig Uhland (OP 103, 369; OR 249), Willem Kloos (‘Ik ween om bloemen in de knop gebroken’; OP 106) en Jacques Perk (‘Mij is gemeenzaam wie even eenzaam/Het leven verlangende slijt’; OP 252-253).

Kortom, Doornenbal was, zoals we al hebben gezien, een aartsromanticus, in vrijwel alle betekenissen van het woord, behalve de zieke en decadente. C. S. Lewis heeft eens betoogd dat hij het woord ‘romantiek’ of ‘romantisch’ nooit meer zou gebruiken omdat het zoveel verschillende betekenissen kan hebben. ‘Romantisch’ kan zeker zeven verschillende dingen betekenen: (1) spannende verhalen, (2) het wonderbaarlijke, (3) ‘titanisch’ en bovennormaal, (4) de overgave aan abnormale en anti-natuurlijke stemmingen, (5) egoïstisch en subjectivistisch, (6) opstandig tegen de bestaande orde, en (7) gevoeligheid voor dingen in de natuur. [8] Doornenbal valt in ieder geval binnen de categorieën 1 en 2, en zeker 7, en als gelovige en aanhanger van het geloof in een eeuwige en onveranderlijke morele orde niet in de categorieën 4 en 5. Als jongeman zou Doornenbal zich wel eens herkend kunnen hebben in de wandelaar uit het gedicht ‘De boulevardier’ van Geerten Gossaert: over de dichter die ‘in de onzichtbre kooi van wellust en van smart’ en ‘van weemoed vermand’ de stad uitvlucht, het ‘lenteland’ in, en zich verschuilt in een kerkportaal aan het brinkje waar de dorpsjeugd onschuldig ronddanst, en daar in een voorbijkomende zwaluw de ‘snelle vleugelslag van het gedroomd geluk’ herkent. [9]

Doornenbal was zich zijn romantische inborst natuurlijk volledig bewust (G 137). Aan het einde van zijn gymnasiumtijd maakte hij in de zomer een lange fietstocht langs de Rijn in Duitsland, een gebied dat met zijn ‘verrukkelijke schoonheid in natuur en cultuur’ een land van ‘wondere romantiek’ was. Hij sliep er een nacht op de grond en onder de blote hemel. ‘Ik herinner me hoe ik wakker werd midden in de nacht. De sterren straalden, blauw schemerden de bergen aan de overkant, door de Rijn voer een witte boot, die zich spiegelde met duizend lichten in het donkere water, van het dek klonk muziek en zang. Het was als een sprookje, van een onwerkelijke schoonheid. Zo uit de slaap ontwaakt, leek ’t mij of ik was in een andere vreemde wereld. Ik zal die nacht nooit vergeten.’

En daaraan voegde hij toe: ‘Mijn reisgenoot van die dagen is al heen’, en dan volgen (weer) de regels uit het gedicht ‘Nachruf’ van Eichendorff:

Und die sonst mit uns wachten

Die liegen lange tot… [10]

Toen hij er later terug kwam en de herinneringen aan de reis zich onweerstaanbaar aan hem opdrongen, voltrok zich een zware strijd in zijn ziel tussen ‘romantiek’ en ‘stichtelijkheid’. De fantasie kreeg alle kans, in de zomer van 1929 zowel als in het vroege najaar van 1957, bij het zien van de berggevaarten langs de oevers en de ruïnes van roofridderburchten op de bergen, en die fantasie kon gemakkelijk ridderromans ‘toveren’ van geweld en heldenmoed en liefde. Maar in 1957 moest hij bij het zien van die ontoegankelijke bergen vooral ook denken aan een regel uit psalm 76: ‘Gij zijt doorluchtiger dan de roofbergen.’ En verrast stelde hij vast, zonder dat hij daar erg ‘verrukt’ over kon zijn, dat de romantiek in zijn hart dan toch werkelijk plaats leek te gaan maken voor de stichtelijkheid. Maar weldra won de romantiek het weer van de stichtelijkheid, ‘voorbij Koblenz, waar het landschap wilder, de bergen hoger worden’. Geen wonder ook, ‘lang vergeten verzen uit de jeugd hervinden hier vorm en metrum en muziek’.

In de herfst van 1957 reisde Doornenbal onder andere met twee predikanten ‘van een gereformeerde kerkformatie van de zoveelste graad’. Bij Worms dachten zij natuurlijk aan Luther en de Rijksdag, en bij Heidelberg aan Ursinus en Olevianus en de catechismus. Maar Doornenbals gedachten gingen ‘naar een grijzer verleden nog, naar Siegfried en de draak die hij versloeg, Günther, Gernacht, Giselher, naar de wraak van hun zuster Kriemhilde op Hagen van Tronje die Siegfried doodde, naar al de taferelen uit de Nibelungen sage’, en naar Goethe en de tijd van de Duitse romantiek. ‘Maar ik ben ook maar een gewone dominee uit de grote kerk. Het wordt tijd dat ik er uitschei!’ (OP 102-105; OR 247-253, 273; HD 294-299; voor de vriend, ‘de enige vriend van mijn jeugd, wiens vroegtijdige dood ik altijd ben blijven betreuren’, zie ook PP 77, HD 330, 374).

Ds. Bartold van Ginkel, een medestudent van Doornenbal in Utrecht, heeft in zijn herinneringen aan Doornenbal geschreven over een bezoek aan de boerderij in Doorn. Doornenbal woonde niet op kamers, maar gewoon thuis. In de gang zong een vrouwenstem een psalm: Doornenbals moeder met haar ‘edel gelaat, die een voorbeeld was van de oude Stichtse vroomheid en in de verborgen omgang met haar God leefde’. In Doornenbals studeerkamer op de begane grond, met de ramen open naar het groen en de klimop over het venster, lagen de gedichten van Schiller en Goethe en de verzen van Rilke opengeslagen. [11]

Utrecht, de oude universiteit aan de voet van de machtige Domkerk waar hij van 1929 tot 1935 studeerde, heeft hem naar eigen zeggen weinig gegeven. In 1960 was hij er terug om de promotie van een bevriende arts bij te wonen. Alles was in Utrecht hetzelfde gebleven. ‘Het standbeeld van graaf Jan van Nassau waakt er nog voor de ingang [van het Academiegebouw]. Het gebouw is onveranderd, nog altijd dezelfde brede stoep, die ik zo vaak ben op- en afgegaan, dezelfde donkere gangen en portalen met de zware deuren naar de collegezalen, en nog altijd die sfeer van rust en waardigheid. De plechtigheid vond plaats in de Senaatskamer, voor mij altijd het hart van de hele universiteit. De portretten van oude en dode hoogleraren zien er neer vanaf de muren. Er zijn de grote Godgeleerden uit vroeger eeuw, mannen van naam in de Vaderlandse kerk: Voetius, Hoornbeek, Witsius, Burmannus, Lampe en zoveel anderen. Ook de professoren uit mijn eigen tijd, die voor het merendeel allang gestorven zijn en waarvan slechts een enkeling nog is overgebleven, maar die ik allen met eerbied gedenk.’

Doornenbal had het er die dag niet naar zijn zin. ‘Ik voelde mij beklemd tussen de muren van het oude gebouw en de portretten van dode hoogleraren. Het was ook of de herinnering aan mijn studentenjaren mij neerdrukte en heel duidelijk besefte ik, dat ik hier nooit gelukkig was geweest of zou kunnen zijn. En toen ik, na de receptie in het vroegere auditorium, waar ik zoveel jaren college heb gelopen, weer buiten op de stoep stond, en opkeek naar de Domtoren die scherp afstak tegen de heldere avondlucht, was er alleen maar een groot verlangen naar ruimte en vrijheid, en was ik blij de oude bisschopsstad en de oude en dode herinneringen aan het verleden te kunnen ontvluchten. Neen, de wetenschap heeft mij, net zo min als Faust, gelukkig kunnen maken, ook de heilige Godgeleerdheid niet’ (OP 136-137, 418).

Hij was lid van Voetius, de vereniging voor gereformeerde studenten in de theologie. Zijn eerste preek, een proefpreek voor een vergadering van Voetius op 2 november 1932 (DHH 22-24), ging over het onderscheid dat Paulus in de tweede brief aan de Korintiërs maakt tussen de droefheid naar de wereld en de droefheid naar God – en die tekstkeuze kan ook bijna niet anders bij een jonge student die gelooft maar ook te kampen heeft met een romantisch hart. Weltschmerz is immers niet hetzelfde als zondebesef. [12]

Doornenbal noemde later de colleges van Hugo Visscher, J. Severijn en M. van Rhijn. Hij zei ze met eerbied te gedenken, maar toen professor Severijn (hoogleraar filosofie, en van 1940 tot 1966 voorzitter van de Gereformeerde Bond) in 1963 bij hem in de kerk zat, moest de professor wel gedacht hebben ‘dat zijn colleges niet bijzonder vruchtbaar zijn geweest. Ik heb er ook, eerlijk gezegd, nooit een woord van kunnen begrijpen, want ik heb voor nog geen twee centen wijsgerig benul, en het was zijn taak ons daar iets van bij te brengen. Ik moet toch wel tentamen en misschien zelfs wel examen bij hem gedaan hebben, maar ook daar heb ik geen enkele herinnering meer van over. Het is ook zo oneindig lang geleden, minstens dertig jaar, en wat ik nu nog van wijsbegeerte weet is nog voor geen halve cent’. Van Hugo Visscher (een van de oprichters van de Gereformeerde Bond, en behalve hoogleraar ethiek en godsdienstwijsbegeerte in Utrecht ook Tweede-Kamerlid voor de ARP) wist Doornenbal zich later alleen te herinneren dat hij vrouwelijke studenten negeerde en grapjes maakte over de gereformeerden (OP 225; G 18-19; HD 40, 287). Misschien dat hij zich meer aangetrokken heeft gevoeld tot Maarten van Rhijn, die, zoals reeds vermeld, in Werkhoven tot de huisvrienden had behoord van de weduwe Lagerwey (H 251; G 28). Onder het voorzitterschap van Van Rhijn gaf Doornenbal op 25 oktober 1933 zijn ‘voorstel’ (proefpreek) in de Pieterskerk. De preek ging over het gekrookte riet dat niet verbroken en de rokende vlaswiek die niet uitgeblust zal worden (Jesaja 42:3), een beroemde tekst sinds ds. Bernardus Smytegelt er in de achttiende eeuw honderdvijfenveertig preken over had gehouden (in 1744 in twee delen verschenen). Later haalde hij wel eens herinneringen aan deze gebeurtenis op, waar zijn ‘eigen lieve moeder’ nog bij was geweest en ‘zovele onvergetelijke vrienden’ die inmiddels de weg van alle vlees waren gegaan (H 133; HD 124-128; OP 333-335; G 186-187; PP 107-108). Zijn paranimfen waren ds. T. H. Oostenbrug en ds. J. J. Poot. Doornenbal noemde later wel eens de namen van medestudenten, maar geen van hen noemde hij zo vaak als Poot, ‘een van mijn beste studievrienden’. [13] ‘Wij zijn in hetzelfde jaar in Utrecht aangekomen, hebben bijna gelijk intree gedaan in onze eerste gemeente, in onze tweede en onze derde’. Het leven dreef hen uiteen, maar als ze elkaar ontmoetten, duurden de gesprekken tot in de nacht. Hij was lichamelijk zwak, had lange perioden van innerlijke strijd gekend, en had geleden onder de kerkelijke strijd en verdeeldheid, die hem uiteindelijk hebben verbroken (HD 105, 125, 197; H 132-133; OP 273, 327, 353-354; PP 187).

Als kandidaat moest Doornenbal uit preken gaan. En er was ter wereld ‘geen bevender mens dan een kandidaat van zaterdag op zondag als hij preken moet’ (HD 100). Bijzondere herinneringen koesterde hij aan een dienst in de oude kerk van Rijssen, en in Woudenberg herinnerde hij de gelovigen – ‘op echte kandidatenmanier’ – aan het glorierijke verleden en voegde hij daaraan toe dat het tegenwoordig in vergelijking met dat verleden wel heel treurig was gesteld. De gemeente was woedend (HD 68-69, 100, 341-342, 356; PP 104-106).

Zijn proponentsexamen legde hij in 1935 af in het Zeeuwse Middelburg. Ze hebben het hem daar niet al te moeilijk gemaakt. Dr. G. J. Weyland, voorzitter van de synode en de eerste examinator, vroeg hem hoeveel evangeliën er in het Nieuwe Testament staan, en daarna of de kandidaat ook wist wie het vierde evangelie had geschreven. ‘Ik dacht eerst dat hij mij een beetje voor de gek hield, maar hij was in alle ernst. En zo ging het door, het hele examen, want ook de andere heren vroegen op dezelfde manier. Nooit in mijn leven heb ik een beter examen gedaan! Alleen mijn kerkrecht was bar slecht. En mijn preek nog slechter’ (HD 146; PP 40-41).

Er is slechts één theoloog van belang geweest voor Doornenbal en dat was de uitzonderlijk begaafde hervormde predikant ds. Izaak Kievit (1887-1954), die van 1923 tot 1953 in Baarn stond, waar zich juist toen een opleving en bloei in het kerkelijke en geestelijke leven voltrok. [14] Kievit was ‘een leidsman van mijn jeugd’ geweest, ‘evenals van zoveel andere jonge predikanten’, ‘meer dan ik ooit onder woorden zou kunnen brengen’. Als hij met de trein reisde en voorbij Baarn kwam, moest hij altijd even kijken naar het kerkhof vlak langs de spoorlijn waar ds. Kievit begraven lag (H 10-11; OP 75). Rondom ds. Kievit ontstond in de periode tussen 1939 en 1950 een groep van predikanten die maandelijks in Baarn bijeenkwam voor zogeheten contio’s, theologische samenkomsten in de grote achterkamer van de pastorie van ds. Kievit, met mevrouw Kievit als gulle gastvrouw op de achtergrond. Aanvankelijk lazen zij met elkaar de Synopsis purioris theologiae , een zeventiende-eeuwse collectie van tweeënvijftig universitaire disputaties over de gereformeerde geloofsleer; later gaf Kievit een lezing over een bepaald theologisch onderwerp, waarna de predikanten daarover met elkaar in discussie gingen. Van deze ‘Kievitgroep’ heeft ook Doornenbal deel uitgemaakt (G 85-86), samen met bevriende predikanten als J. J. Poot, G. Boer, J. van Sliedregt, J. H. Cirkel, H. Goedhart en C. Balke.

Eén zo’n lezing ging over ‘het krijgen van teksten’, en is naderhand als brochure uitgegeven. [15] Het is misschien wel een van de merkwaardigste theologische pamfletjes ooit, omdat Kievit ervoor samenwerkte met een begaafde student uit zijn gemeente, de latere psychiater en hoogleraar P. C. Kuiper (1919-2002). Piet Kuiper was een vriend van zijn zoon Leendert, huwde met Noortje Miskotte (een dochter van de beroemde theoloog K. H. Miskotte) en schreef later Ver heen (1988), het autobiografische verslag van een lange en zware depressie. [16] Samen met deze Piet Kuiper en zijn zoon Leendert las Kievit het werk van de filosoof Immanuel Kant, en samen met Kuiper schreef hij de compacte slotpagina’s van de brochure, over de verhouding tussen theologie en de (andere) wetenschappen. Het ‘krijgen van teksten’ is het verschijnsel dat gelovigen soms bepaalde teksten uit de Heilige Schrift direct in hun bewustzijn (menen te) horen. Dat kan, erkende Kievit, een onderdeel van het geloofsleven zijn, maar met een beroep op de psycholoog Sigmund Freud en diens opvattingen over ‘de onderwereld van het subliminale’, maande hij vooral tot grote voorzichtigheid. Kuiper schreef in zijn deel van de brochure o.a. over lugubere dwangverschijnselen. Desondanks zag hij het geloof niet als projectie maar concludeerde hij dat het christelijk geloof erin bestaat dat mensen het vertrouwen in zichzelf, in hun doen en voelen (en godsbeelden) verliezen, en vertrouwen op wat God is en doet. [17] Kievit zelf wilde eveneens voorkomen dat het subjectieve in het geestelijk leven zou gaan domineren. Ook Doornenbal zou zich later tegen de subjectivering van het geloof keren, en tegen een theologische ontwikkeling waarin het geloof ‘een verschrikkelijk ingewikkeld ding’ was geworden (HD 219).

Met de beide zoons van Kievit – Gerard, de musicus (over wie later), en Leendert, die ook predikant werd (o.a. in het naoorlogse Putten) – is Doornenbal altijd bevriend geweest. De jonge ds. L. Kievit deed hem denken aan ‘een jonge Samuël, of beter nog een jonge Timotheüs, en zeker een jonge Nazireër’: hij kon preken als geen ander, ‘zo fris en levendig en tegelijk zo zuiver’ dat Doornenbals ‘oude hart’ er altijd door verkwikt werd, en hij was altijd blij hem weer te zien (PP 38-39, 130; OP 97; HD 41; H 226). [18]

Dankzij de contacten met ds. I. Kievit en de contio’s in Baarn was Doornenbal, ondanks zijn ervaringen in Utrecht, toch nog een fatsoenlijk geschoold theoloog geworden. Alhoewel zijn bibliotheek – naast de psalmboeken met de zilveren sloten van zijn grootouders – vooral boeken over letterkunde en psychologie, gedichtenbundels en romans bevatte, kon je over ieder theologisch onderwerp diepgaand met hem van gedachten wisselen. [19] Maar met haast Britse zelfdepreciatie heeft Doornenbal altijd betoogd dat hij niets van theologie wist en dat ook zo wenste te houden. Theologische stof had nooit zijn belangstelling gehad en van dogmatiek had hij nooit iets begrepen (H 74; HD 204-205; PP 142; G 107). Toen hij er eens van beschuldigd werd dat hij zich tamelijk nonchalant van een kwestie had afgemaakt (het betrof een discussie over een synodaal stuk over de hervormde eredienst) en dat dat van een ellendige hooghartigheid getuigde, was zijn verweer dat er geen sprake was van hooghartigheid, maar van een ‘noodlottig gebrek aan theologische belangstelling’ (HD 113-114). Theologische boeken las hij niet: ‘de theologie is voor mij een gesloten boek, letterlijk en figuurlijk’ (PP 139). ‘Het is wel treurig voor een dominee, maar helaas al te waar, dat ik na mijn proponentsexamen nooit meer een boek over theologie of kerk gelezen heb. Ik kan er met de beste wil van de wereld mijn aandacht niet bijhouden: na twee of drie bladzijden weet ik absoluut niet meer waar ’t over gaat en ik schei ermee uit of val in slaap.’ Toen hij het boek Het eiland, de stad en het Koninkrijk van ds. J. J. Buskes toegestuurd kreeg, een boek met herinneringen aan Buskes’ tijd op Texel, vermoedde Doornenbal dat het eerste deel ‘zeker de moeite waard zal zijn’ (G 84; HD 129).

Net zo overdreven (want in zijn stukjes noemde hij met regelmaat theologen, en vaak ook hun boeken), maar minstens zo charmant, waren zijn opmerkingen over zijn eigen onhandigheid en volstrekte ongeschiktheid voor de praktijk van het dagelijkse leven. Toen hij predikant was, kwam het geregeld voor dat hij met een mooie preek op pad wilde gaan, maar die preek (min of meer uitgeschreven in een preekschriftje) niet kon vinden, en bij thuiskomt lag die preek dan gewoon op zijn schrijftafel. En als hij de preek al had kunnen vinden en bij zich had, dan bleek op de preekstoel dat hij zijn bril vergeten had. Soms ook kwam hij ergens aan in de veronderstelling een kerkdienst te moeten leiden, en dan bleek het om een lezing voor een of andere kerkelijke vereniging te gaan (PP 110; PP 211; HD 322).

Geregeld werd hij aan zijn ‘kerkelijke, pastorale, sociale en culturele tekortkomingen’ herinnerd (PP 175). Toen hij eens bij een brand op een boerderij manhaftig optrad, voor het eerst in zijn leven, en een aantal kippen uit hun hok wist te redden, bleek de volgende ochtend dat het kippenhok als het enige van heel de boerderij niet was afgebrand (PP 31). In zijn tuin wilde het werk maar zelden vlotten, en mislukte alles wat hij deed. De strijd tegen de hanenpoten en ander onkruid ging altijd verloren – wat hem een passend beeld leek van de altijd verloren strijd tegen de zonde in het eigen hart. ‘Mijn piramidestruiken heb ik zo vakkundig gesnoeid dat er niets dan kale stompen zijn overgeschoten. En zo is het met alles wat ik aanpak in huis en tuin en gemeente en daarbuiten’ (PP 92). Hij wist niet zeker of hij ooit wel iets deed wat nut had (HD 282). Soms krijgen zijn beschrijvingen iets Kafkaësks: op huisbezoek zag hij eens een oorwurm met een overduidelijke ‘organische afwijking’ eindeloos rondlopen in de kleinst mogelijke cirkels, het beest was niet meer in staat ‘zijn ban te breken’ en was daarmee ‘een griezelig beeld van mijn aards bestaan’ (HD 297). Hij was er ten volle van overtuigd dat hij behoorde tot ‘de underdogs en de aardwurmen. De zonnigen en gelukkigen, de sterken en geslaagden, de goeden en evenwichtigen, de kerkelijken en rechtzinnigen kunnen zichzelf wel redden. Maar de armen en gekneusden, de kreupelen en verminkten, die wegschuilen in de heggen en steggen, aller uitvaagsel en aller afschrapsel, al wat geestelijk en maatschappelijk en kerkelijk underdog is, dat heeft onze deernis nodig en daarvoor zou ik ook het liefst wat mij nog rest aan kracht en leven, willen inzetten’ (G 126-127). Hij moest een keer of tien rijexamen doen, en toen hij eindelijk zijn rijbewijs had, zaten mensen nog met het zweet in hun handen naast hem – niet alleen als ze naast het Apeldoorns kanaal reden, [20] maar ook al omdat hij, in de familieherinnering, de weg van Leusden naar Doorn vol gas in de tweede versnelling aflegde. Hij was vergeetachtig, en werd het meer en meer, kon niets vinden en liet overal van alles liggen, kwam altijd te laat en liep altijd achter de dingen aan, miste alle kansen, deed onherstelbare dingen die niet meer goed te maken waren (zodat de woorden: ‘Te laat!’ wel op zijn grafsteen zouden komen te staan), liep altijd maar ‘verder te tobben tussen hangen en wurgen’, was wereldvreemd, was zorgelijk en een hypochonder, dacht op reis vast en zeker dat hij door een vliegtuigongeluk om het leven zou komen (‘en zolang ik er in zit, zit ik aan één stuk te kijken of het nog niet gebeurt’), werd voor de ober aangezien toen hij zich van zijn beste kant wilde laten zien en bij een tafeltje met wat mensen ging staan praten, was altijd zenuwachtig en gespannen, eeuwig onzeker, kon zonder hulp zijn radio niet inschakelen, wist helemaal niets van financiële zaken, en van techniek nog minder, en eigenlijk van alles helemaal niets. ‘Ik zou boekdelen vol kunnen schrijven van al de dingen waar ik geen verstand van heb!’ (PP 184; PP 151, 155, 175, 183; OP 40, 42-43, 72-73, 150; HD 41, 315; G 147; OR 108, 158, 199, 201, 214-215, 216, 279, 322).

En dan was er nog die eeuwige twijfel, die krankheid ten dode, en waren er perioden van zwaarmoedigheid en depressies zelfs, van ongeloof en onvervulde beloften, en van wat hij zelf noemde: psychologiseren, ‘verborgen perversiteiten’, ‘verdrongen erotiek’, ‘een verwrongen gemoedsleven’. (PP 63, 118, 136, 218; HD 247, 300, 334; OP 150, 226; G 111, 116-117). Toen het hooien niet meer lukte en er een einde aan zijn gelukkige jaren scheen te zijn gekomen, concludeerde hij dat wat achterbleef een hart was ‘dat bloedt, gewond, gekneusd en bijna gebroken om verloren liefde en teleurgestelde verwachtingen’ (H 197). Hij las over het belang van dagelijkse handenarbeid, en dacht dat dat in een tijd van ‘intellectuele overspanning en neurotische verslapping’ zeker goed zou zijn voor ‘dominees en al dat soort van dooie dienders en zenuwpatiënten’ [21] . Vaak citeerde hij dan ook deze regels uit het gedicht ‘Smart’ van Gerrit Achterberg:

Smart! Ik ontzeg de zon het licht,

Den ziende het gezicht. [22]

Kortom: ‘ik schijn voorbestemd om alleen maar stomme dingen in de wereld te doen en mezelf iedere keer weer de zoveelste schrik van mijn leven te bezorgen’ (PP 211). Maar zo iemand kon altijd nog dominee worden: ‘Ik hoorde vorige week een man van een adviesbureau voor beroepskeuze zeggen dat als iemand heel erg onhandig en stom was, hem de raad gegeven werd theologie te gaan studeren. Zodat ik op mijn ouwe dag toch nog tot de ontdekking kom, dat ik het juiste vak heb uitgezocht. Ik heb er lang genoeg aan getwijfeld!’ (HD 256).

Ter correctie van het soms bijna hilarische beeld dat hij in uiterste zelfrelativering van zichzelf schetste, zij hier opgemerkt dat Doornenbal ook een andere kant had, die in zijn reisverslagen (OR) naar voren komt. Hij reisde driemaal naar de Verenigde Staten (in 1954 drie maanden lang, in 1959 en 1966), naar Schotland (1965), naar Duitsland (1967), Rome (1967), Zuid-Afrika (1969) en Israël, en kampeerde drie weken in Marokko (1958). Op reis was hij een onafhankelijk man, die er trots op was wanneer hij als enige van het hele schip niet zeeziek werd (OR 26), die weg uit de sleur van zijn ambt zich geestelijk en fysiek verkwikt voelde en dan nog meer oog kreeg voor de schoonheid van de natuur en de grootheid van God, nieuwe krachten ontving (OR 29, 34), genoot van het reizen (OR 74), doortastend en ondernemend optrad, en vooral: open en nieuwsgierig was, en overal op afstapte.

Hoe openhartig Doornenbal ook was over zijn eigen twijfels en mislukkingen, de tragiek die zich laat vermoeden wordt nergens onthuld. Voor ons blijft zijn leven in Christus verborgen bij God. Hij was uiteindelijk gesloten over zichzelf. Hij was immers een Stichtse boer, en wie zijn ganse hart openbaart is een zot (OP 224). Het ware beter geweest, schreef Doornenbal, wanneer de biecht niet was afgeschaft en niet door het surrogaat van het huisbezoek was vervangen. ‘Welk een zegen kan het wezen op regelmatige tijden geheel het hart met alle zonden en noden te kunnen uitstorten voor één aan wie de zorg der zielen is toebetrouwd, die alle noden kan verstaan, er de weg in wijzen kan en wiens roeping het is het Evangelie van genade en schuldvergeving te verkondigen’ (OP 25).

Doornenbal vond zo iemand in de oefenaar Dirk Rustige, die in de jaren vijftig en begin jaren zestig voorganger was in een eigen, zelfstandige, vrije gemeente, eerst in Leerdam en daarna in Hierden (bij Harderwijk). Rustige overleed in de zomer van 1963 en Doornenbal en hij hebben elkaar slechts anderhalf jaar gekend. Maar zij bleken ‘zeer eensgeestes’. Doornenbal noemde Rustige de ‘meest wonderbaarlijke’ predikant die hij ooit had ontmoet (en hij had, voegde hij eraan toe, heel wat wonderbaarlijke dominees gekend), en hij wist dat Rustige geen al te beste naam had, dat hij een antinomiaan zou zijn en eigenlijk helemaal geen echte dominee, maar hij reageerde daar tamelijk laconiek op met een: ‘Afin, soort bij soort.’ Meteen al bij de eerste ontmoeting, in de pastorie van Oene, ‘heeft hij mij doorzien en alles van mij begrepen. Hij heeft er mij niet om verworpen, maar er is een band tussen ons gelegd, hij heeft mij in zijn hart besloten, in zijn voorbidding betrokken. Hij zei, dat hij mij allang “gekend” had, en vele malen met mij “gepraat” had, al hadden we elkaar nooit gezien.’ Veel spraken zij met elkaar over de gemeenschap der heiligen, ook met de heiligen die reeds ontslapen zijn. In de laatste weken van Rustiges leven ging Doornenbal dagelijks naar hem toe. ‘De meest persoonlijke dingen, die hij […] omtrent mijzelf gezegd heeft, over mijn leven, mijn taak en mijn toekomst, kan en mag ik niet meedelen, nu niet en nooit. Maar hij kende al mijn noden en de achtergronden ervan, zonder dat er ooit met een woord over gesproken was. Het laatste wat ik van hem hoorde, was: “Je zult nog veel moeten meemaken!”’ (OP 228-234, 239; H 239; G 33-34, 125, 197-200; PP 140-141, 145; OR 152).

Wat daar dan nog bovenuit ging – boven alle twijfel, ongeloof en tragiek uit, boven de perioden van energie en daadkracht op zijn reizen, boven het hebben van een biechtvader – boven dat alles uit ging het getuigenis aangaande de lof van Christus. ‘In de hopeloosheid van ons bestaan is het dat Lam [het Lam Gods uit Openbaring] dat in staat is de zegels te verbreken en de raadsels van ons leven op te lossen en het welbehagen des Heeren door Zijn hand gelukkig te doen voortgaan. Dan kan het toch – ook en juist dan als het niet meer kan!’ (HD 301) Doornenbal heeft eens in een preek in Oene gezegd dat hij de tijd waarin hij toen leefde ‘benauwder’ vond dan de tijd van de Tweede Wereldoorlog. ‘De vervlakking en vermaterialisering van het leven, de ontwijding van de dienst des Heeren en met name de ontheiliging van de rustdag zijn zo verschrikkelijk dat er reden is tot droefheid en vrees. Maar,’ zo voegde hij daaraan toe, ‘ook in de donkerste tijden mogen wij toch weten dat Jezus leeft en Overwinnaar is over al de machten van dood en hel, en dat Hij Zijn gemeente bewaart en veilig leidt in lijden en strijd, en voert tot heerlijkheid’ (G 129-130).

Maar dit perspectief is niet dominant aanwezig in de stukjes van Doornenbal. Centraal staat telkens weer de gebrokenheid, de leegte en het tekort van het menselijke leven, het zuchten van de schepping, en de weemoed daarover. Zoals hierboven duidelijk is geworden, neemt die gebrokenheid verschillende vormen aan: in allerlei tegenstellingen, paradoxen en antagonismen. Er is de tegenstelling tussen romantiek en stichtelijkheid, ‘romantiek en geestelijk leven’ (PP 42): enerzijds is er de romantiek van het verdriet om wat verloren ging, van de vreugde om de schoonheid van de natuur, van het verlangen in ons hart en de onvervuldheid en onvervulbaarheid van dat verlangen, en anderzijds de stichtelijkheid van die oude bekeerde mensen, de laagkerkelijke bevindelijken (ondanks hun soms rare opvattingen en hoogmoed), de hoogkerkelijke liefde voor de vaderlandse kerk als een planting van God en voor de stijl van het hervormde leven, het verlangen naar de onzichtbare kerk achter de kerk, naar een katholieke eenwording van alle gelovigen, liefst zonder de gereformeerden. Er is de ernst en de humor, de melancholie en de vrolijkheid; er is de pijn en het geloof dat de wereld zoals die nooit heeft bestaan er eenmaal zal zijn.

Al deze polen zijn al in het vroege leven van Doornenbal aanwezig, en hij zal ze de rest van zijn leven met zich meedragen.