Wim Dekker

Marginaal en missionair

Kleine theologie voor een krimpende kerk

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Ontwerp omslag en binnenwerk: Mulder van Meurs, Amsterdam Foto auteur: Jaco Klamer

Deze uitgave is gemaakt in samenwerking met de IZB.

De bijbeltekst in deze uitgave is ontleend aan de NBG-vertaling van 1951.

ISBN eBook 978 90 239 0317 8

NUR 700

© 2011 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de rechthebbenden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 2563 7

WOORD VOORAF

De titel van dit boek luidt: Marginaal en missionair.

Met het woord ‘missionair’ heb ik altijd iets gehad. Zolang geloven iets voor mij betekent – en dat was reeds heel vroeg het geval – heb ik de drive gevoeld anderen daarin te betrekken. Zo deed ik bijvoorbeeld al op zeventienjarige leeftijd vol overtuiging campingevangelisatiewerk en ben ik predikant geworden mede vanuit een verlangen het evangelie te delen met mensen die nog niet of niet meer tot de kern van de gemeente behoorden.

Met het woord ‘marginaal’ had ik minder. Ik ben opgegroeid in een tijd waarin alles alleen maar méér werd, een tijd van vooruitgang. Mijn beeld over de toekomst van de kerk werd daar mede door beïnvloed. Ik was niet voorbereid op het feit dat de kerk gemarginaliseerd zou worden en nog minder op de vraag wat dat betekent voor ons geloof in de God en Vader van Jezus Christus, van wie wij belijden dat Hij alle mensen met zijn heil op het oog heeft.

Intussen leef en geloof ik binnen een kerk, de Protestantse Kerk in Nederland, die uitdrukkelijk heeft uitgesproken missionair te willen zijn, terwijl ze ook nog steeds verder marginaliseert. In 2011, het jaar waarin dit boek verschijnt, zal ook een handboek voor kerksluitingen verschijnen onder redactie van prof. dr. Henk de Roest, die eerder mede verantwoordelijk was voor de verschijning van een handboek voor missionaire gemeenschapsvorming (Als de kerk opnieuw begint, Zoetermeer, 2008). Hoe gaan we met deze grote tegenstrijdigheid om? Hoe aanvaarden we de situatie van de marginalisering en oefenen we ons tegelijk in missionair-zijn? Hier ligt een ingewikkelde geestelijke en praktische uitdaging.

Dit boek is geschreven om allen die deze thematiek herkennen behulpzaam te zijn met theologische en geestelijke bezinning.

Zelf werk ik als predikant voor vorming en educatie in dienst van de IZB, vereniging voor zending in Nederland, binnen de PKN. Veel van wat ik in dit boek verwoord, deelde ik eerder met gemeenten en collega’s in talloze bijeenkomsten. Het was echter voor mijzelf vruchtbaar alles nog eens opnieuw te doordenken en op een geordende manier op te schrijven. Het gaat in dit boek niet om gemakkelijke oplossingen. Het gaat om een dieper peilen van de vraag: hoe zullen wij het in de eenentwintigste eeuw volhouden als kerk en als gelovige in de dubbele positie van marginaal- en missionairzijn? Speciﬁeker: hoe zullen we dit als protestantse christenen volhouden? Biedt het protestantisme voldoende geestelijke bagage voor onze nieuwe tijd?

Leeswijzer

In dit boek komt een veelheid van onderwerpen aan de orde. De rode draad is echter als volgt:

In de eerste hoofdstukken peilen we de crisis van de kerk, die in feite een crisis van het christelijk geloof is. De crisis kan ﬁlosoﬁsch verwoord worden, zoals Charles Taylor doet. De crisis kan ook geestelijk ervaren worden door gelovigen, die daarbij de neiging hebben tot ontkennen, marchanderen en berusten, de bekende reacties bij elke crisis. Wat ik in deze hoofdstukken beoog, is een weg te vinden die verder brengt: het aanvaarden van de crisis in een nieuwe concentratie op het kruis van Christus. Gelovigen vandaag hebben een nieuwe spiritualiteit nodig, die opgewassen is tegen het gemarginaliseerd-zijn en die zo ook in staat is missionair te zijn zonder de laatste restanten van het christelijk geloof in de uitverkoop te doen. Op verschillende manieren wordt aangetoond dat dit laatste geen denkbeeldig gevaar is.

In het tweede deel van het boek gaat het over de vraag hoe het protestantisme en in het bijzonder de Protestantse Kerk in Nederland met de nadruk op het Woord als bemiddeling van God richting de wereld een vitale beweging kan zijn in een belevingscultuur. Ik heb me daartoe vooral laten uitdagen door Alister McGrath met zijn stelling dat het einde van het protestantisme nabij is. Ook komt de vraag aan de orde of de Protestantse Kerk in Nederland niet meer op zoek moet naar een kernboodschap waarmee ze het missionaire veld in kan gaan. Ik meen namelijk dat we het met de huidige pluraliteit niet gaan redden.

Het laatste deel van het boek behandelt missionaire thema’s, zoals de vraag of en hoe nieuwe gemeenten moeten worden gesticht, waarom we eigenlijk mensen zouden lastigvallen met het evangelie en of het mogelijk is de waarheid van het christelijk geloof te claimen zonder dat daarvoor een hard bewijs is.

Dit boek verschijnt mede ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van de IZB. Koos van Noppen, medewerker communicatie en innovatie bij de IZB, heeft mij zeer geholpen de uitgave van dit boek te realiseren. Daarvoor ben ik hem veel dank verschuldigd. Gesprekken die ik met hem had over de thema’s van dit boek, werkte hij uit, op grond waarvan ik de uiteindelijke tekst schreef. Daardoor zult u hier en daar ook nog spreektaal aantreffen. U mag dat opvatten als een aanwijzing voor het feit dat de schrijver niets liever wil dan in gesprek zijn. U mag zich, nu het boek is verschenen, vrijmoedig in het gesprek mengen.

Ik ben ook een woord van dank verschuldigd aan de collegae D.Ph.C. Looijen, voormalig directeur van de IZB, en E.K. Foppen, lid van de visiegroep Areopagus, centrum voor contextuele en missionaire verkondiging van de IZB. Zij waren de eerste lezers, enthousiast, vragen stellend, tegensprekend. Ik heb geprobeerd ervan te leren.

Wim Dekker

www.izb.nl

DEEL I

1 Terugblik: crisis, verlegenheid, aanvechting

Voordat we in dit boek op zoek gaan naar antwoorden op de vraag hoe een marginale kerk tegelijk missionair kan zijn, willen we eerst stilstaan bij de vraag of de kerk dat marginaal-zijn wel verwerkt heeft.

Dit hoofdstuk is persoonlijk gekleurd. Ik vertel niet alleen hoe ik de afgelopen veertig jaar in dit opzicht heb ervaren rondom het Samen-op-Wegproces, maar ook hoe ik met een totaal andere verwachting van de toekomst mijn predikantschap begon. Ik probeer thans zelf met vallen en opstaan mede gestalte te geven aan missionair kerk-zijn. Dat is bij mij wel door een diepe crisis heen gegaan, en ik heb het gevoel dat ik die nog steeds niet achter me heb gelaten.

Tegelijk ben ik zo vrijmoedig om te denken dat dit niet alleen mijn probleem is of het probleem van mijn leeftijdgenoten. Het is van het grootste belang dat ook jongere ambtsdragers of anderszins actieve en verantwoordelijke gemeenteleden besef hebben van de geschiedenis waarin zij staan. Wat is het momentum van de tijd? Wat is eraan voorafgegaan? In hoeverre is dat verwerkt? Met welke niet-verwerkte erfenis zitten we nog? Welke lessen zijn te trekken uit het verleden? Alleen zo kan er een begaanbare weg zijn naar de toekomst.

Twee nota’s

‘Crisis, verlegenheid en aanvechting kunnen voor de kerk nooit het laatste woord hebben,’ schreven de opstellers van de nota Leren leven van de verwondering, die de synode van de Protestantse Kerk in Nederland in 2005 besprak. Kort na de afronding van het fusieproces vroeg het bestuur van de landelijke kerk in dit document nadrukkelijk hernieuwde aandacht voor de missionaire roeping van de kerk. In het citaat lijkt de crisis in een paar zinnen te worden bezworen. In elk geval reﬂecteert de nota niet uitgebreid over

de lessen die zijn geleerd van de diepe crisis waarin zowel de kerk als het christelijk geloof zelf in de afgelopen eeuwen, maar met name vanaf de jaren ’60 van de vorige eeuw, terecht is gekomen.

Nog maar goed twintig jaar geleden, om precies te zijn in 1988, presenteerde de synode van de Nederlandse Hervormde Kerk de nota Kerk-zijn in een tijd van Godsverduistering. Die nota getuigt wel van een diep en breed besef van crisis. Hoe langer ik erover nadenk, des te meer rijst bij mij de vraag: is de actualiteit van de Godsverduistering dan na twintig jaar zo anders geworden dat we daar verder niet veel meer mee hoeven? Is er in de afgelopen jaren zo veel veranderd dat er in het geheel niet meer aan deze nota gerefereerd hoeft te worden? Neemt de kerk dan haar eigen verleden wel serieus? Is het niet vreemd dat we het gesprek, waar dr. H. Berkhof zo’n belangrijke bijdrage aan leverde, als afgerond beschouwen en doen alsof we nu zomaar aan een nieuw hoofdstuk kunnen beginnen?

Bedrijfsmatige visie?

In de Bijbel hebben crises altijd te maken met oordeel van God, met verzoeking, omkeer, loutering. In de loop van het Samen-op-Wegproces, dat bijna de gehele tweede helft van de twintigste eeuw in beslag heeft genomen, is regelmatig de vraag gesteld: zouden we geen schuld moeten belijden over de breuken die in de negentiende eeuw geslagen zijn? Ons samenop-weg-gaan is niet alleen maar een zaak van vreugde. We worden ook door de crisis van de tijd naar elkaar toe gedreven. Eens dachten we allemaal het gelijk aan onze kant te hebben. Achteraf zien we dat we ons in veel opzichten vergist hebben.

Onze kerken worden intussen gemarginaliseerd. Hoe verwerken we dit alles op een geestelijke manier voor Gods aangezicht? Hoe leren we van het verleden? Wat heeft de afval ons te zeggen? Hoe kan de crisis ons louteren en verdiepen? Wat ik me er nu van herinner, is vooral dat deze gedachtegangen met name aan de rechterzijde van de Nederlandse Hervormde Kerk te vinden waren en misschien daardoor meteen een soort kerkpolitieke in-kleuring kregen, waardoor de leiders van de kerken die met een fusie bezig waren niet zagen dat het hier om grote geestelijke vragen ging. Althans, zo probeer ik het achteraf maar te duiden. Er kan ook sprake geweest zijn van verblinding, een te bedrijfsmatige visie op de kerk, alsof het in de kerk niet om zoiets kostbaars en unieks gaat als het lichaam van Christus. Het ging de vraagstellers er in ieder geval om dat de breuken niet op het lichtst geheeld werden.

De tweede helft van de twintigste eeuw was de periode waarin het Samen-op-Wegproces maar niet wilde vlotten. Tegelijk was het de periode waarin de drie kerken die nu de Protestantse Kerk in Nederland vormen, werden gedecimeerd. Wanneer de kerk afkalft, moet toch wel de vraag opkomen of hier ook sprake is van schuld en een oordeel van God. Daar kun je alleen tot je schade zomaar aan voorbijgaan. Kritische vragen dienen serieus genomen te worden en een oproep tot schuldbelijdenis mag niet worden afgedaan als typisch voor deze of gene modaliteit, zoals vaak is gebeurd.

Ten diepste gaat het erom dat de kerk niet te vergelijken is met een willekeurige organisatie waar weleens wat misgaat. Een breuk in de kerk is niet maar een bedrijfsongeval waar we, als eenmaal de brokken zijn opgeruimd, liever niet te vaak aan terugdenken. De oproepen om ons vooral op de toekomst te richten, kúnnen voortkomen uit een diep geloof, maar dan is dat altijd geloof dat weet van genade ondanks schuld en oordeel, geloof in het ‘nochtans’ van de genade. Er is ook een oppervlakkige manier van je richten op de toekomst. Die is de kerk onwaardig en zal ook onvruchtbaar blijken. De kerk is geen bedrijf dat na fusieperikelen en beschadiging van een aantal mensen zegt: en nu niet meer getreurd, nu de blik op de toekomst. Dat onderscheid tussen kerk en bedrijf moeten we wel heel goed in het oog houden.

Psychologisch gezien is het overigens goed te begrijpen wanneer mensen zeggen dat we niet te veel in het verleden moeten blijven hangen. Het zou alleen maar leiden tot vertraging en angst om de toekomst open in te gaan. Je kunt dat ook nog theologisch inkleuren: we hóeven niet in het verleden te blijven hangen, we mogen altijd een nieuw begin maken, omdat we God uit de Bijbel kennen als de God van het nieuwe begin (Jes. 43:18, 19).

Wanneer we daarbij echter voorbijgaan aan de schuldbelijdenis, dan ontnemen we onszelf de kans iets te leren van de crises uit het verleden. Het belijden van schuld is een noodzakelijke spirituele oefening om op een andere manier op de toekomst gericht te worden. Het maakt nogal verschil of we beseffen dat het een groot geschenk zou zijn wanneer God ons de kans zou geven om weer verder te gaan, of dat we besluiten zelf – natuurlijk met Gods hulp – iets nieuws op poten te zetten. In dat laatste geval is er in de letterlijke zin van het woord geen heil te verwachten.

Kanaän

In een beschouwing over de huidige situatie van de kerk in Nederland kan het grondwoord ‘oordeel’ niet ontbreken. Wanneer ik de Bijbel lees, kan ik me niet onttrekken aan de gedachte dat God, zoals Hij met Israël handelde, dat nu nog doet, zowel met het Joodse volk vandaag als met zijn kerk. Bij Israël ingelijfd zijn betekent: met de God van Israël te maken hebben, niet alleen in zijn genade, maar ook in zijn oordeel. Er vindt bij mij een hermeneutische horizonversmelting plaats als ik de ervaringen van vandaag probeer te duiden: de terugloop van ledentallen, het dienen van afgoden, de verzaking van onze roeping om God en onze naaste lief te hebben, de verdeeldheid en verwarring in de kerk en in de samenleving. Met die ervaringen in mijn achterhoofd lees ik de Bijbel en dan herken ik veel.

Het is geen populair thema: oordeel. Daar willen we het liefst zo snel mogelijk weer van af. In dit verband is te denken aan het verhaal van de verspieders bij de intocht in het land Kanaän. Tien van hen keren terug met verhalen over de angstwekkende reuzen die ze hebben gezien. De Israëlieten laten zich daardoor imponeren. Als straf voor zijn ongeloof moet het volk veertig jaar door de woestijn rondzwerven. Dat is een oordeel. Zodra de Israëlieten die straf te horen krijgen, willen ze op hun schreden terugkeren en het land alsnog veroveren. Maar hun poging mislukt jammerlijk. Ze worden verslagen (Num. 14:40-45). Ze willen niet buigen onder het oordeel. Ten diepste zit daarachter dat ze God niet God willen laten zijn en zijn kairoi, zijn ‘tijden en gelegenheden’, niet willen respecteren. Ze willen zelf de regie in handen houden.

Spiritualiteit

Dergelijke geschiedenissen sterken mij in de overtuiging dat we de notie van het oordeel nadrukkelijk in onze overwegingen aangaande kerk-zijn in de eenentwintigste eeuw moeten betrekken. Laten we niet te gauw denken dat God wel blij zal zijn met ónze plannen. Laten we biddend en tastend proberen te ontdekken wat Gods plannen vandaag zijn met kerk en geloof in Nederland. Hij is een God van genade, maar ook van oordeel; van verkiezing, maar ook van verharding. Aangrijpende zaken, maar voor wie de Bijbel serieus neemt, zijn het geen vreemde zaken, waar we het vandaag maar niet meer over moeten hebben.

Volgens Numeri 14 stuurt God de Israëlieten veertig jaar de woestijn in, in plaats van dat Hij hen Kanaän binnenleidt. Dit is geen verhaal dat fatalistisch verstaan moet worden. Integendeel, God heeft er uiteindelijk een bedoeling mee. Het getal veertig heeft in de Bijbel altijd behalve met beproeving en oordeel, ook te maken met voorbereiding op iets nieuws. Dat nieuwe komt echter van Gods kant, door het proces van loutering en crisis heen.

Vandaag wordt veel gesproken over spiritualiteit. Mijn spiritualiteit is gestempeld door het leven in een tijd van secularisatie, van Godsverduistering, woestijnervaringen, ballingschap. Ik heb het altijd erg gemist dat we in de afgelopen jaren in de kerk geen gezamenlijke spiritualiteit konden ontwikkelen, waarin deze accenten werden gelegd. Als ze al werden benoemd, dan was het altijd in deze of gene hoek van de kerk, zonder dat er een gemeenschappelijk draagvlak ontstond. Misschien kwam het door het denken in modaliteiten, dat het kerk-zijn in het verleden zozeer heeft geschaad. Toch lukte het zelfs H. Berkhof niet in de jaren ’80 met zijn spreken over Godsverduistering een accolade te slaan. Waarom niet? Misschien kwam het omdat het ook nooit lukte gezamenlijk schuld te belijden.

Langzamerhand drong wel het besef door dat we als kerk een grote schuld op ons hadden geladen ten opzichte van het Joodse volk. Voor het overige kon je in de verschillende afdelingen van de kerk(en) heel verschillende onderwerpen horen noemen wanneer het zou moeten gaan om de vraag: wat hebben we verkeerd gedaan? Waar wordt onze schuld concreet, waar moeten we ons concreet van bekeren? Het is de vraag of we het nu weten. Wanneer we hier echter samen geen zicht op hebben, hoe zullen we ons dan bekeren en hoe zal God dan naar ons terugkeren?

Zelf behoor ik tot een modaliteit die het in het verleden heel veel had over de schuld van de kerk, die ook ons aller schuld is. Dat accent heeft me altijd geraakt, maar moeilijk vond ik en vind ik nog dat het binnen een bepaalde modaliteit eigenlijk niet concreet gemaakt kan worden, wanneer het gaat om het geheel van de kerk en de kerken. Daarvoor is het blikveld te beperkt. Juist door zoiets als een modaliteitenorganisatie ontbreekt ook het geestelijk gezag dat nodig is om te vertolken wat voor het geheel van de kerk geldt – en zeker geldt dat voor de gezamenlijke kerken. Zo komen we misschien als vanzelf wel bij de grootste schuld terecht, die van de verdeeldheid, het gedeeld-zijn van het lichaam van Christus.

Crisis?

Het besef dat kerk en theologie in een diepe crisis verkeren, is niet vanzelfsprekend; daar ben ik me zeer van bewust. Zelf heb ik jarenlang aan deze werkelijkheid voorbij gewerkt en geleefd. Dat kan dus blijkbaar.

Ik groeide op na de Tweede Wereldoorlog, in de tijd van de wederopbouw, waarin kerk en theologie werden gestempeld door een zonnig optimisme. ‘We gaan het anders doen,’ was het adagium, ‘de crisis en de oorlog liggen achter ons, nu gaat een nieuwe toekomst open.’ De stichting van de staat Israël speelde daar ook een grote rol in. Het was alsof je daarin ineens de hand van God in de geschiedenis kon zien. Het duizendjarig rijk van Hitler was ten onder gegaan. De Führer had aan het hoofd van een demonisch rijk gestaan en God had de strijd met de demonen beslecht. ‘Gods vijanden vergaan,’ zei Miskotte in zijn preek ter gelegenheid van de bevrijding van ons land.

Het kerkelijk leven bloeide weer op. Het nam zelfs zo’n hoge vlucht dat in Nederland in de jaren ’60 een grote kerkbouwactie noodzakelijk was (Antwoord ’64), waar het hele Nederlandse volk aan bijdroeg. Het aantal predikantsplaatsen groeide, de kerk breidde uit. We beseften dat we langs de rand van de afgrond waren gegaan. ‘W’ ontkwamen haast des vogelvangers net’ (Ps. 124), en nu zouden we, zowel maatschappelijk als kerkelijk, een andere koers gaan varen.

Wederopbouw

Van kindsbeen af was ik vertrouwd met het bevindelijke milieu van de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk. Evenals de rest van de kerk stond de bond in de naoorlogse jaren onder invloed van de tijdgeest. Ook hier zag je de wederopbouwmentaliteit, die tot uiting kwam in meer aandacht voor de organisatie. Ook hier waren de verwachtingen hoog gespannen. De Nederlandse Hervormde Kerk, de aloude volkskerk, mocht dan in diep verval zijn, als gereformeerde beweging binnen die kerk hadden we de hoop dat heel deze kerk eens werkelijk gereformeerd zou worden zeker niet verloren. Daar werd voor gebeden, maar daar werd ook aan gewerkt: de organisatie van de Gereformeerde Bond werd uitgebouwd en er werd voortdurend krachtig stelling genomen. De bond werd een kerkpolitieke factor van belang.

In dat klimaat, in de jaren ’60, ging ik theologie studeren, met grote verwachtingen. Samen met anderen stond ik op de lijn dat de gereformeerde prediking en theologie heel veel voor de kerk zouden kunnen betekenen en daaraan was ook de gedachte verbonden dat dit de bloei en de groei van de kerk zou bevorderen. Alleen was het mijn overtuiging dat de Gereformeerde Bond dan minder behoudend zou moeten zijn. In mijn studententijd stelden we met een groep kritische bonders een brief samen om het bestuur van de bond op te roepen op een meer dynamische wijze met de gereformeerde belijdenis om te gaan. Het was daarbij zeker niet de bedoeling de bond af te breken, maar we stonden deze lijn voor vanuit de gedachte dat conservatisme groei en bloei van het gereformeerde belijden zou tegenwerken. Daarom pleitten wij voor actualisering en dynamiek. Ons pleidooi stond in het kader van de verwachting dat gereformeerden hun plek zouden innemen in de beweging voorwaarts, die we samen aan het maken waren.

Hadden we dan niet door dat de kerk al bezig was leeg te lopen? Nee, in mijn beleving niet. Dat besefte ik pas later, toen ik de analyses van sociologen las en vooral toen ik een preek las van K.H. Miskotte, uit de jaren ’30, over het woord van Jezus tot Petrus: ‘Simon, Simon, zie, de satan heeft verlangd ulieden te ziften als de tarwe’ (Luc. 22:31). De titel van die preek luidt: ‘Geloof bij de gratie Gods’ (Miskotte, p. 16-49). Daarin schildert hij hoe de een na de ander zijn geloof kwijtraakt en hoe hijzelf niets anders overhoudt dan het gebed dat Christus ons vasthoudt, anders zou er niets van onze kerk overblijven. Dat waren de jaren ’30! Hoe bestaat het!? Dat heb ik in mijn jeugd en studententijd niet meegekregen, ik heb het althans niet meegevóeld. Dat lag niet aan de bevindelijk-gereformeerde kring waarin ik opgroeide, want ook bij de middengroepen in de kerk was deze spiritualiteit van Miskotte uit de jaren ’30 volstrekt vergeten.

De gedachte dat de crisis van het Godsgeloof al voor de Tweede Wereldoorlog had ingezet, was in mijn studententijd niet wijdverbreid doorgedrongen. Het bepaalde niet onze agenda. Ik las er wel over, maar het kwam veel meer cognitief dan existentieel binnen. Ik las bijvoorbeeld met veel interesse, maar zonder te voelen dat het voor ons uiterst actueel was, de gevangenisbrieven van Bonhoeffer, waarin hij schrijft dat religie heeft afgedaan en dat het voor hem de vraag is of er na de oorlog nog wel iets als een kerk zal zijn. Die brieven speelden in de jaren ’50 en begin jaren ’60 geen rol van betekenis in de gesprekken over de kerk. Pas in de loop van de jaren zestig kwamen de eerste voortrekkers ermee voor de dag. J. Sper-na Weiland schreef in zijn boek Het einde van de religie over Bonhoeffer en de secularisatie tegen de achtergrond van de afbraak die hij in het vrijzinnige deel van de kerk beleefde. Het zou nog zeker twintig jaar duren voordat in orthodoxe kring publicaties verschenen over de gevangenisbrieven van Bonhoeffer.

Eigentijdse gereformeerde vernieuwing

Met mijn geestverwante generatiegenoten begon ik mijn werk in de gemeente vanuit de gedachte dat de kerk weliswaar hier en daar ingezonken was, maar daar zou je veel aan kunnen doen, mits je maar op een goede manier aan de slag ging. We hadden er veel vertrouwen in dat de kerk kon groeien, in de breedte en de diepte. Als gereformeerden zouden we daar een grote rol in kunnen spelen, wanneer we tenminste het stof van het goud van de gereformeerde traditie zouden afblazen. Ging het niet goed in een gemeente, dan wisten wij wat de diepste oorzaak was: er werd dan niet goed (lees: niet actueel, eigentijds gereformeerd) gepreekt. Want zolang je dat deed, kwam het wel goed. We kenden er ook voorbeelden van: J.J. Buskes, H. Jonker, T. Poot, L. Kievit, C. Graaﬂand en in de Gereformeerde Kerken bijvoorbeeld Okke Jager en G.Th. Rothuizen.

Doordat ik me niet echt verdiept had in de kerkelijke en theologische situatie voor de oorlog, was de recente kerkgeschiedenis me vrijwel onbekend. Natuurlijk had ik wel van Barth, Bonhoeffer en Miskotte gehoord, maar dat hun crisisgevoel te maken had met mijn twintigste eeuw en mijn kerk, die link legde ik niet. Ik leefde in de veronderstelling dat hun ervaringen toch vooral betrekking hadden op de vooroorlogse situatie en op een volkskerk die zo liberaal was geworden dat het geen wonder was dat ze op haar laatste benen liep. Ik had ook niet in de gaten dat de oorlog niet meer was geweest dan een korte onderbreking van het proces van secularisatie, de doorwerking van het achttiende-eeuwse Verlichtingsdenken. Het is trouwens opvallend dat dit denken pas bijna twee eeuwen later, in de jaren ’60 van de twintigste eeuw, in gepopulariseerde vorm zijn tienduizenden zou verslaan. Dat constateer ik nu, weer veertig jaar later. Maar destijds was dat nog niet tot me doorgedrongen. Ik beleefde de jaren zestig als een ‘voortgaan in de vaart der volkeren’. Dat het sluipende secularisatiedenken alsmaar verder door zou gaan en ook onze eigen orthodoxe gemeenten geheel zou gaan doortrekken, daar had ik op dat moment geen enkel oog voor.

In mijn eerste gemeente – Sebaldeburen, in Groningen – zat ik dus nog helemaal op de lijn dat met een eigentijdse gereformeerde vernieuwing veel kon worden bereikt. De feiten leken mijn gelijk te ondersteunen. De gemeente, die zich bij mijn komst in vervallen staat bevond, bloeide op, er kwamen jeugddiensten, de catechisatie werd weer ingevoerd en het aantal kerkgangers nam aanzienlijk toe. Ik keek niet veel verder dan het werk in de plaats en de streek waartoe ik me geroepen wist.

Confrontatie met zelfbewust ongeloof

In Loenen aan de Vecht, mijn tweede gemeente, leek de lijn zich voort te zetten: het kerkbezoek nam toe, er werden nieuwe initiatieven voor gemeenteopbouw ontplooid. Ik had bewust gekozen voor een gemeente op de grens van kerk en wereld.

In Loenen echter kwam ook de eerste confrontatie met het zelfbewuste ongeloof. De mensen in Groningen waren als het erop aankwam nog wel religieus, al waren velen door de armoede en uitbuiting socialistisch en onkerkelijk geworden. Maar de Vechtstreek had een ander klimaat. Dat gebied is al vroeg geseculariseerd door de vele Amsterdammers die zich er in de loop der eeuwen vestigden. In het pastoraat en met name bij het nieuw-ingekomenenbezoek, dat ik zeer regelmatig deed, ontmoette ik mensen die scherp onder woorden brachten dat God en geloof voor hen volstrekt overbodig waren. Het waren uitgesproken agnosten, die hun standpunt goed wisten te verwoorden. Opeens was me duidelijk dat Bonhoeffer kennelijk deze ervaring op het oog had toen hij sprak over een religieloze tijd. Wat je ook zei over het hogere, het deed bij hen geen enkele snaar trillen. Het betrof een functioneel, modern, autonoom denken, vanuit de kracht van het ‘zelf’. Alle woorden die ik daar in de loop van de tijd weleens over gelezen had, kregen opeens vlees en bloed.

Ik ontliep de confrontatie niet; ik bezocht alle mensen uit de kaartenbak, ook degenen die al jaren niet meer naar de kerk kwamen. Maar niet alleen in gesprek met hén ervoer ik de confrontatie. Ook de kinderen van betrokken kerkleden bleken veel vatbaarder voor het virus van het ongeloof dan ik tot dan toe had meegemaakt. ‘Het geloof is als zand tussen mijn vingers weggegleden,’ zeiden ze. De eerste gesprekken in die trant raakten me diep. Het virus verspreidde zich sluipenderwijs en velen bleken er vatbaar voor. Tragisch was dat degenen die mij het meest na aan het hart lagen, er het minst tegen bestand bleken. Het waren juist de creatieve jonge mensen, de open, invoelende mensen, die de brug tussen kerk en wereld hadden kunnen slaan… Je zag hen echter voor je ogen uit de grote christelijke traditie wegglijden.

Die ervaringen riepen heel veel vragen op. Wat is dit ongeloof, dat zo breed om zich heen grijpt? Waarom heeft het veel meer vat op de een dan op de ander?

In die tijd raakte ik ook zelf in de eerste echte geloofscrisis. Is het wel waar? Klopt mijn vanzelfsprekende referentiekader wel? Alle geloofsvragen die ik tot dan toe had gekend, bleven binnen een bepaald kader: God is de Schepper, Hij zond zijn Zoon als Verlosser, die aan het eind der tijden zal wederkomen. De twijfel die me nu in de greep kreeg, knaagde ook aan het fundament: waar halen we eigenlijk de pretentie vandaan dat dit het ware geloof is? Het is toch ook maar een keer opgeschreven? Bevat het niet ook veel primitief, mythologisch denken?

De regelmaat van de prediking, waardoor ik werd ‘meegenomen’ door een verhaal of een tekst, hield me op de been. Ik leerde de kracht van teksten kennen, waar ik me aan kon optrekken, nog afgezien van de waarheid die er achter schuilgaat. Ook de bevestiging van een gelovige gemeente hield me gaande. Kennelijk kun je in je hart twijfelen en het Woord toch zo brengen dat het mensen existentieel raakt. Ik had veel steun aan mensen met een way of life die was gestempeld door het evangelie.

Karl Barth

De crisiservaring in de pastorie stimuleerde de studie, om te ontdekken hoe anderen in soortgelijke situaties met deze vragen zijn omgegaan. Vergelijkingen gaan altijd mank, maar antropologisch en cultuurhistorisch gesproken constateer ik een analogie met de ervaringen van Karl Barth na de Eerste Wereldoorlog. De negentiende-eeuwse wereld en levensbeschouwing waren door deze oorlog volledig ineengestort. Het zou logisch zijn geweest wanneer Barth zijn toga aan de kapstok had gehangen. Maar in plaats daarvan kwam hij tot nieuw inzicht. In zijn Römerbrief beschrijft hij een totaal andere God dan die waarmee hij was opgegroeid. Zo’n sterke religieuze ervaring, waarbij zich op het dieptepunt een nieuwe weg opent – dat moet toch wel bijna iets van God zelf zijn, dacht ik, en denk ik nog.

Voor Barth werd dit de grond voor zijn nieuwe ontwerp van het christelijk geloof. Daarbij zet hij niet in bij de waarschijnlijkheden en de noodzakelijkheden om te geloven, maar bij de trinitarische God: niet een abstract Opperwezen, maar de God die zich in Christus heeft geopenbaard, waaruit de kerk geboren is. De belijdenis die daaraan ontspringt, is het innerlijke geheim van een geloofsgemeenschap die op een niet te herleiden manier is geraakt. Het dogma is de lofprijzing van hen die geraakt zijn door iets wat hen te boven gaat.

Wanneer geloven mogelijk is, leerde Barth, dan alleen op de wijze van dat je daartoe bent verkoren. Er zijn weinig noodzakelijke gronden om te geloven. Misschien zijn er noodzakelijke gronden voor religie in het algemeen, maar niet voor het christelijk geloof, dat belijdt dat Jezus Christus is gekruisigd, gestorven en opgestaan, en dat hier het geheim van de wereldgeschiedenis onthuld zou zijn. Het evangelie is een merkwaardig verhaal. Maar het blijkt te kunnen overtuigen en het blijkt dan ook veel kracht te hebben.

Ik leerde, misschien pas toen voor het eerst, dat geloven het waagstuk is om in deze beweging te durven gaan staan. Soms met veel overtuiging, soms gewoon uit gehoorzaamheid, in de hoop dat de ervaring van de waarheid van tijd tot tijd opkomt.

Vastgelopen

Net als Barth indertijd ben ik vastgelopen in de christelijke wereldbeschouwing die een sluitend verhaal leek te hebben, ben ik vastgelopen in de rationaliteit en de algemene inzichtelijkheid van het geloof. Want dat de schepping er is, dat er een heilsgeschiedenis is, waarin God mensen bij name op het oog heeft, dat is niet minder dan een zeer wonderlijk verhaal! Dat heeft niets met algemene inzichtelijkheid van doen. Die ontdekking brengt je in de crisis. Op het dieptepunt blijkt het allemaal onzin óf er opent zich een nieuwe weg. Dan houd je niet veel meer over dan de verkiezing, de verbazing, dat je mág geloven.

Dat onherleidbare biedt een nieuwe hermeneutische sleutel: wat een Godswonder dat mensen geraakt worden door het evangelie van Jezus Christus, want het is minstens zo vanzelfsprekend om níet te geloven. ‘De Heer heeft mij gezien en onverwacht ben ik opnieuw geboren en getogen’ (Liedboek voor de Kerken, gezang 487). Verkiezing is een woord van geliefden.

Niet op christelijke wijze geloven is een zeer reële optie, zowel in de gestalte van het atheïsme als van het (nieuwe) heidendom. Geraakt worden door iets uit de werkelijkheid en daar een transcendente gloed aan verlenen, dát is heidendom. Ik neig daar ook altijd toe. Het atheïsme is kaal, het heidendom is aantrekkelijker. Na de teloorgang van het christelijk geloof blijven heidendom en atheïsme over, of de zachtere variant van atheïsme: agnosticisme.

Later ontdekte ik dat het ook weer niet zo bijzonder is wat ik heb meegemaakt. Veel tijdgenoten hebben soortgelijke ervaringen opgedaan. Ben ik niet ook gewoon exponent van een periode in de geschiedenis? Misschien heeft God me deze dingen laten ervaren om anderen van dienst te kunnen zijn.

Geciteerde literatuur:

Berkhof, H. e.a., Voorbij domineesland. De gevolgen van de secularisatie, 1988.

Bonhoeffer, Dietrich, Verzet en overgave, Ten Have, Baarn 1956.

Miskotte, K.H., Kennis en Bevinding, Haarlem, 1969.

Sperna Weiland, J., Het einde van de religie, Wageningen, 1970.