Verkrijgbaar bij dezelfde uitgever:

dr. J.M. van ’t Kruis (red.),

Protestantse bronnen over God

ISBN 978 90 239 2554 5

Spreken over God

Pastorale handreiking

Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Deze uitgave is tot stand gekomen in samenwerking met de Protestantse Kerk in Nederland.

Ontwerp omslag: Anton Sinke

ISBN 978 90 239 0341 3

NUR 700

© 2011 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk met ISBN 978 90 239 2553 8

Vooraf

Spreken over God is een pastorale handreiking. Deze wordt u aangeboden door de generale synode van de Protestantse Kerk. Op 10 november 2010 is een eerdere versie ervan besproken in de vergadering van de generale synode. Deze is, nadat een redactionele bewerking op grond van het gesprek in de synode was toegezegd, unaniem aanvaard. Inmiddels is deze bewerking doorgevoerd en het resultaat daarvan hebt u in handen. Ook treft u gespreksvragen aan die behulpzaam willen zijn bij de bespreking van dit geschrift. Deze gespreksvragen zijn voorzien van enkele persoonlijke getuigenissen, liederen, gedichten en een afbeelding.

Deze handreiking is op verzoek van het moderamen van de synode geschreven door de scriba, dr. Arjan Plaisier. Eerdere versies van de tekst zijn voorgelegd aan diverse leden van onze kerk, waaronder hoogleraren en docenten van de PThU en andere onderwijsinstellingen. Van hun commentaar en opmerkingen is dankbaar gebruik gemaakt. Het moderamen heeft vervolgens na bespreking de nota aanvaard en voorgelegd aan de generale synode. Deze stelt de nota nu beschikbaar als pastorale handreiking.

Naast deze pastorale handreiking verschijnt gelijktijdig een publicatie onder de titel Protestantse bronnen over God. Deze is bedoeld als verbreding en verdieping van wat in de pastorale handreiking staat. De bronnen waar het hier over gaat zijn het Oude Testament, het Nieuwe Testament, het lutherse belijden en het gereformeerde belijden. Ook is een katern toegevoegd waarin het spreken over God en de ontwikkeling in de theologie van de twintigste eeuw wordt beschreven. Deze katernen willen het gesprek in de gemeenten over deze pastorale handleiding verdiepen.

We hopen dat deze handreiking een bijdrage zal leveren aan het kerkelijk gesprek over God en zo tot zegen voor onze kerk zal zijn.

Namens het moderamen,

Ds. P. Verhoeff

preses van de generale synode

Inleiding

Waarom deze handreiking?

Spreken over God is allerminst vanzelfsprekend. Hoe kan het ook anders. We kunnen niet over God beschikken. Wanneer we over God spreken, kunnen we evenmin volstaan om zomaar wat uit de la te trekken of uit een kerkelijk archief te halen. God is God. We zijn afhankelijk van zijn spreken. Alleen door steeds weer te luisteren kunnen we ook wat zeggen.

Spreken over God is dus nooit vanzelfsprekend. Dat geldt in bijzondere mate voor onze tijd. Voor veel mensen, ook binnen de kerk, is het niet (meer) duidelijk wie God is of waar we God tegenkomen. Wat moeten we dan over Hem zeggen? Die verlegenheid komt op omdat Gods aanwezigheid niet wordt ervaren en Hij de grote afwezige lijkt in onze wereld. Bestaat Hij dan wel? Of is God niet meer dan een menselijk denkbeeld? Een mooi en waardevol denkbeeld wellicht, maar toch niet meer dan dat?

Daar komt bij dat er tegenstrijdige visies over God naar voren worden gebracht. Voor de een is God ‘Iets’, voor de ander ‘Iemand’. De een stelt dat God en de menselijke geest elkaar raken of zelfs versmelten, voor de ander is God de hoog verhevene. Wat kun je nu met zekerheid over God zeggen, bij al deze tegenstrijdigheden? Of gaat God zozeer ons begrip te boven dat je er helemaal niets over kunt zeggen en elke uitspraak een slag in de lucht is?

Deze handreiking is geschreven omdat we deze vragen serieus willen nemen. Wat we daarbij vooral doen is ons licht opsteken bij de Bijbel en de christelijke traditie. Die hebben mensen vóór ons licht gegeven. Die kunnen ook ons, met onze vragen, licht geven. Wat we daarvan opgevangen hebben, willen we doorgeven. Om daarmee verder te komen in ons verstaan van God en ons spreken over God.

Deze handreiking is geen afgeronde behandeling van het thema ‘ik geloof in God’. Het is ook geen dogmatiek over de godsleer. Evenmin gaat het in op alle vragen rond ‘geloven in God’. Een beperkt aantal vragen komt aan bod. We beseffen dat dit niet ieders vragen zijn. Toch menen we dat ze breed genoeg in onze kerk leven om deze handreiking zinvol te maken.

Wie de handreiking goed leest, zal wel merken dat er niet een eenduidig recept wordt geboden waar iedereen het dan maar mee moet doen. De handreiking is bedoeld als hulp om vragen, ervaringen en inzichten met elkaar te delen, en vooral om het gesprek in de kerk en de gemeenten te stimuleren.

Tegelijk is het een bijdrage om belijdend over God te spreken. Dat laatste is niet uit de lucht gegrepen. Publicaties en verkondigingen, met name van ds. Hendrikse, Geloven in een God die niet bestaat, hebben het nodige losgemaakt in onze kerk. In zulke gevallen wordt de kerk geprikkeld om vragen die in dergelijke publicaties klinken serieus te nemen. Ze wordt uitgedaagd zich te bezinnen op haar geloof en op de vraag wat het betekent om als kerk belijdend over God te spreken. Dat willen we met deze handreiking doen.

De opzet van de handreiking

De opzet van de handreiking is als volgt. In hoofdstuk 1 zetten we in met hoe we ertoe komen over God te spreken. Hoe weten we eigenlijk van God? Waar halen we dat vandaan? Welke bronnen zijn er van waaruit God ter sprake kan worden gebracht? Kortom: hoe kunnen we eigenlijk over God spreken?

Van daaruit richten we in hoofdstuk 2 de aandacht op de vraag over welke God we het hebben wanneer we over Hem spreken. Hoe spreken we goed over God? We zullen hier vooral letten op de meer persoonlijke en de meer onpersoonlijke wijze om over God te spreken.

Na deze basishoofdstukken wordt in hoofdstuk 3 ingegaan op de belangrijke vraag wat spreken over God met onze ervaring te maken heeft. Het spreken over God waaraan geen ervaring beantwoordt, zal weinig zeggingskracht en weinig betekenis hebben. Ervaring is onmisbaar. Tegelijk is het ook goed om duidelijk te maken dat alles wel met ervaring te maken heeft, maar dat ervaring niet alles is.

In hoofdstuk 4 gaan we met dit thema verder, in het besef dat velen juist weinig van God ervaren. Hoe komt dit? We ondernemen een poging daar enkele oorzaken voor te noemen. Zonder te pretenderen hier een afdoende oplossing voor te hebben, wijzen we wel in bepaalde richtingen. Daarnaast kunnen er ook negatieve ervaringen zijn die een blokkade kunnen vormen om in God te geloven of over Hem te kunnen spreken. Ook daar gaan we kort op in.

In het afsluitende hoofdstuk 5 spitsen we het spreken over God toe op het belijdend spreken over God. Dit belijdend spreken is een antwoord op wat God ons te zeggen heeft. Het gaat erom als kerk zo te spreken dat we daar recht aan doen. Bij dit belijden hoort ja zeggen tegen de God die ons zijn ja-woord heeft gegeven en daarom nee zeggen tegen alles wat dat ja-woord dreigt te ontkrachten.

De doelgroep van de handreiking

Deze handreiking is een zogenaamd binnenkerkelijk stuk. Met binnenkerkelijk bedoelen we: bedoeld voor interne bezinning. Dat is legitiem en op sommige momenten nodig. Je kunt ook op een andere manier over God spreken. Bijvoorbeeld wanneer je in een preek God ter sprake brengt. Of wanneer je met je kinderen over God spreekt. Dat is uiteindelijk waar het om gaat. Deze handreiking wil dat ondersteunen, maar doet dat zelf niet. Ze reikt de hand aan al degenen die het eigenlijke werk doen.

Het onderwerp van deze nota is natuurlijk niet binnenkerkelijk. God gaat immers elk mens aan. En spreken over God richt zich ook tot mensen buiten de kerk. Dat laat onverlet dat we ons als kerk, intern, daarover bezinnen.

De handreiking gaat uit van een redelijke mate van bekendheid met het christelijk geloof. Niet alles wordt uitgelegd. Tegelijk is gepoogd taal te vermijden die alleen voor theologisch geschoolden behapbaar is.

Deze handreiking is in de eerste plaats bedoeld voor leden van de kerk. Mannen en vrouwen die het geloofsgesprek willen aangaan en daar handvatten voor kunnen gebruiken. Hij kan ook gebruikt worden voor het gesprek in de gemeenten, de kerkenraadsvergadering of de classes. Met het oog daarop is aan het slot van elk hoofdstuk een aantal gespreksvragen opgenomen, verrijkt met enkele persoonlijke getuigenissen, liederen en gedichten.

1 Hoe kunnen we iets over God zeggen?

Wat wordt er ooit gezegd wanneer een mens iets over u zegt?

En toch: wee degenen die over u zwijgen, want met al hun praten zijn zij stom!

Augustinus (Belijdenissen I,v,4)

God wordt ter sprake gebracht

Het valt op dat in onze samenleving het thema ‘God’ terug van weggeweest is. Dat is verrassend. Lange tijd leek de trend anders. Volgens de zogenaamde secularisatiethese zou de behoefte aan religie en geloof, naarmate mensen verder het heft in handen nemen en hun leven vorm geven, vanzelf afsterven.

Deze these is inmiddels van een aantal stevige vraagtekens voorzien. Juist steden die voorlopers in de secularisatie zijn geweest, worden gekenmerkt door een bonte markt van kerken, moskeeën en andere godshuizen. Gelovigen van hier en elders spreken vrijmoedig over hun God. Bovendien blijkt in toenemende mate dat veel mensen geen genoegen nemen met een wereld van alleen maar hier en nu. Zij zoeken naar een vorm van spiritueel leven. Dat is natuurlijk niet hetzelfde als geloven in God of spreken over God, maar toch is deze trend opmerkelijk. Er is een breed besef dat er meer is tussen hemel en aarde, hoe dit ‘meer’ dan ook benoemd wordt. Het thema ‘God’ valt dus niet zomaar uit te roeien. Zelfs in een samenleving die sterk geseculariseerd is (en wellicht nog sterker seculariseert), zal het zich blijven melden.

Spreken over God is overigens nooit weg geweest. Op de dag van de opstanding van Christus kwamen en komen mensen ook in ons land samen in zijn naam en spreken vrijmoedig over God.

Hoe kunnen we God ter sprake brengen?

Toch wordt dat spreken over en geloven in God van verschillende kanten van een vraagteken voorzien. In de inleiding werden er enkele genoemd. Die vragen kunnen tot sprakeloosheid leiden. Misschien is het meest radicale vraagteken wel hoe we erbij komen om over God te spreken. Zuig je het niet uit je eigen duim? Kunnen we wel iets over God weten? Is het niet beter te zwijgen? En als je al iets over God zegt, kun je dan ook aantonen dat het waar is?

Op zichzelf is er niets mis met zo’n vraag. ‘Hoe weet je dat?’ is een vraag die we zo vaak stellen. Toch kan deze vraag verlammend werken. Dat gebeurt wanneer van jou als gelovige wordt gevraagd om eerst je geloof tussen haakjes te zetten en net te doen alsof je nog nooit iets over God hebt gehoord. Vervolgens zou je dan met argumenten op de proppen moeten komen die voor iedereen geldig zijn, om zo je geloof te bewijzen.

Door de gemeenschap

Dat is een onmogelijke eis. En zo werkt het ook niet. Niemand begint bij nul. Dat geldt dus ook voor gelovigen. Zij hebben al gehoord over God. Zij zijn opgegroeid in of zijn in aanraking gekomen met een gemeenschap die over God spreekt. Er is een christelijke gemeenschap waar niet alleen gesproken wordt over God, maar ook geleefd met God. Waarom zou je je daar eerst van los moeten maken om dan pas iets van God te kunnen zeggen? Het is een gemeenschap waarin de woorden over God vlees en bloed zijn geworden in de omgang met elkaar. Mensen zetten zich zonder veel pretenties in voor elkaar en voor anderen. Er wordt in deze gemeenschap met overtuiging gezongen en gebeden. Zo komen de woorden van God bij mensen binnen.

Mooi is wat Augustinus schrijft:

Wij kwamen echter ook in aanraking, Heer, met mensen die tot U baden. Van hen leerden wij – terwijl we probeerden daar iets van te begrijpen – dat U een groot en machtig iemand was, in staat om ons te verhoren en te hulp te komen (…) (Belijdenissen)

Het is niet goed voorstelbaar hoe we zonder zulke gemeenschappen ooit iets van God zouden weten. Spreken over God wordt overgedragen door vaak eenvoudige mensen die de woorden hebben gedeeld en er naar hebben geleefd. Zij hebben iets uitgestraald van God. Zo ontstaat een levende traditie die steeds weer op nieuwe mensen wordt overgedragen. Daarom spreken telkens opnieuw mensen over God. Is er een betere reden voorstelbaar?

Door de Bijbel

In de christelijke gemeenschap worden woorden over God gesproken. Het bronbroek daarvan is de Bijbel. Het is het ‘woordenboek van God’. Dit boek vertelt het grote verhaal van een paradijs dat verloren is gegaan en is herwonnen. Het is het verhaal van de pelgrimstocht van de mensheid, op weg naar de stad van God. Dat grote verhaal wordt weerspiegeld in een mozaïek van verhalen, geschiedenissen, gedichten, visioenen, preken, wetten, Evangeliën en spreuken. Uit deze bron is geput en is gedronken, de eeuwen door. Vertaald, vertolkt en toegepast is de Bijbel een boek geweest dat diep heeft doorgewerkt en geschiedenis heeft geschreven.

Dit boek wordt nog steeds gelezen. Het wordt aangereikt aan elke nieuwe generatie met de aanbeveling: neem en lees! Het is een boek dat op verschillende manieren wordt uitgelegd en vertolkt, maar juist zo heeft het veel mensen geraakt en vernieuwd. Het is geen gemakkelijk boek en het heeft weerbarstige kanten. Soms loop je tegen verborgen schrikdraad aan. De woorden over God zijn niet op een presenteerblaadje leverbaar. Er zijn bovendien door kritische lezers allerlei vragen te stellen en vraagtekens te zetten, bijvoorbeeld over de (historische) geloofwaardigheid van bijbelse verhalen. Een groot boek vraagt ook om kritische lezers.

Dat alles neemt niet weg dat dit boek woorden van en over God in deze wereld heeft ingebracht. Woorden die mensen hebben ingewijd in het geheim van het leven. De woorden van dit boek zijn als korreltjes in deze wereld gevallen en hebben vrucht gedragen. In en door deze woorden hebben vrouwen en mannen de stem van God zelf vernomen en zijn er diep door geraakt. Dat alles sluit kritische vragen niet uit. Alsof je die in de kerk niet mag stellen. Een echte kritische houding sluit echter ook de openheid in om je eigen vooronderstellingen ter discussie te stellen. De Bijbel is een boek dat niet alleen bevraagd wordt, maar dat ook ons bevraagt. Alleen zo komt het tot een vruchtbare lezing.

Door Jezus Christus

De Bijbel is een boek vol woorden. We horen over God door woorden die geschreven staan. Waarom zijn deze woorden zo bijzonder? Het unieke van deze woorden is dat ze vertellen over een God die meer heeft gedaan dan alleen maar woorden laten klinken. Ze vertellen over een God die nabij gekomen is. Dat is begonnen met Abraham en Sara, Isaak en Rebekka, Jakob, Lea en Rachel. God heeft voor Israël gekozen en Israël gedragen zoals een moeder haar kind. Deze geschiedenis is uitgelopen op Jezus Christus. Volgens het Nieuwe Testament is dat de climax van de openbaring van God.

Op velerlei wijzen en langs velerlei wegen heeft God in het verleden tot de voorouders gesproken door de profeten, maar nu de tijd ten einde loopt heeft hij tot ons gesproken door zijn Zoon (…). (Heb. 1:1,2a)

Ook Jezus heeft, evenals de profeten voor hem, gesproken over God. Denk aan de bergrede en de gelijkenissen. Het zijn voor velen onvergetelijke woorden. Ze zijn zo diep dat we er niet over uitgedacht raken. Tegelijk zijn ze zo eenvoudig dat gewone mensen ze kunnen begrijpen. De zeggingskracht ervan is des te groter omdat we weten dat Jezus met zijn leven voor deze woorden heeft ingestaan.

We mogen echter nog een stap verder gaan. De woorden van God zijn ‘in het verleden’ tot ons gekomen door profeten, wijzen en wetgeleerden. In Jezus zijn deze woorden vlees en bloed geworden. Het Woord is hier een Mens geworden, zoals in Johannes 1:14 staat. Letterlijk staat er ‘het Woord is vlees geworden’. God is zelf onder ons gekomen en heeft ons leven gedeeld. Hij at zelfs met hoeren en tollenaars. Jezus ging met ons de lange weg, tot in de dood – de dood aan het kruis.

Zo heeft God zichzelf ter sprake gebracht. Als het stemloze lam. Het is het ‘lam van God dat de zonde van de wereld wegneemt’. (Joh. 1:29). Het spreekt de taal van de liefde die uit God is en alles nieuw maakt. Hier spreekt het hart van God. Dat heeft een zeggingskracht die verder gaat dan elk bewijs.

Dit betekent niet dat dit allemaal zo voor de hand ligt en voor iedereen prettig in de oren klinkt. Integendeel, juist Jezus heeft zoveel verzet opgeroepen dat Hij aan het kruis is geslagen. De woorden van God zijn ons allemaal vreemd. Ze storen ons in de waan dat wij zulke fantastische mensen zijn die het natuurlijk veel beter hebben gedaan dan anderen. Ze halen ons uit de droom van onze macht waar we liever niet in gestoord worden. Ze moeten dan ook steeds een weerstand bij ons doorbreken. God zij dank gebeurt dat keer op keer in mensenlevens. Dat wat eerst heeft tegengestaan, wordt voor ons als manna, brood uit de hemel dat leven van God geeft.

Hier in dit stervend bestaan

wordt Hij voor ons geloofwaardig

worden wij mensen van God,

liefde op leven en dood. (Liedboek voor de kerken, gezang 325:7)

Van centrum naar omtrek

Kortom: spreken over God is een weerslag van God die zichzelf ter sprake brengt. God openbaart zich, daarom kunnen we op goede gronden over Hem spreken. Zonder dat is alle spreken over God een slag in de lucht. Dit spreken is het meest indringend te horen in Jezus. In de nederige gestalte van de Mensenzoon heeft het woord van God geklonken als het verlossende woord. Deze Mensenzoon is als de steen die in de vijver van deze wereld is gevallen. Om deze inslag komt het water in beweging. We ontwaren de cirkels van de Schrift en de wijdere cirkel van de gemeenschap. En wijder nog zijn de cirkels die getrokken worden. Ook de culturen en de godsdiensten van de mensen worden bewogen en spreken iets uit van God. Zelfs de hemel en de aarde bewegen mee. ‘De hemel verhaalt van Gods majesteit, het uitspansel roemt het werk van zijn handen.’ (Ps. 19:2) Want God is bij machte zich bekend te maken. Het zoeken en tasten van de mens is niet tevergeefs. Het is niet in den blinde. God komt ons te hulp, Hij zoekt de mens, Hij raakt ons aan in onze taal, in ons hart en in ons leven.

God heeft het eerste woord.

Hij heeft in den beginne

het licht doen overwinnen,

Hij spreekt nog altijd voort. (Liedboek voor de kerken, gezang 1:1)

Spreken over God kan niet zonder spreken met God

In dit hoofdstuk ging het over de vraag hoe we over God kunnen spreken. Dat kan alleen wanneer God zichzelf ter sprake brengt. Behalve dit spreken over God en spreken van God is er echter nog een derde, namelijk ‘spreken tot God’. Daar ging het overigens al eerder over. Door een biddende gemeenschap horen we van God en wordt een indruk van God gevormd. Het is goed om daar nog even bij stil te staan. Spreken over God kan de suggestie oproepen dat het over een afwezige gaat. In de christelijke gemeenschap spreken we niet alleen over God, we spreken vooral met Hem. God is aanspreekbaar. Je kunt in gewone mensenwoorden iets tegen Hem zeggen. Je kunt je hart voor Hem uitstorten. Juist zo wordt er iets van God gehoord.

Hoe vaak gebeurt dat niet: je begint te spreken en je eindigt met luisteren. Je begint te spreken en je komt erachter tweede spreker te zijn. Er is een eerste spreker die jou aanspreekt. Op zulke momenten kan gebed meer vertellen over God dan een dik boek. In gebed en meditatie kunnen er woorden en indrukken van God binnenkomen. Het gebed is als het afstellen van de antenne, om iets op te vangen van God. Omgekeerd, wie ophoudt met bidden, snoert een kanaal af waardoor God tot ons spreekt.

Gespreksvragen

1.       Dit hoofdstuk begint met te zeggen dat het thema ‘God’ terug van weggeweest is in onze samenleving. Wat vindt u van deze uitspraak? Merkt u zelf dat er in de samenleving meer belangstelling is voor God en geloof?

2.       De pastorale handreiking zegt dat gelovigen ‘zijn opgegroeid in of in aanraking zijn gekomen met een gemeenschap die over God spreekt’. Hoe is dat in uw leven gegaan? Wie hebben daarin voor u een rol gespeeld? En hoe kwam God in die gemeenschap ter sprake? Welke invloed heeft dit gehad op uw eigen godsbeeld, op uw eigen spreken over God?

3.       De Bijbel is het ‘woordenboek van God’, zo zegt de tekst van hoofdstuk 1. In de volgende citaten wordt het nog anders verwoord. Wat vindt u van de uitspraak waar de beide citaten mee eindigen? Heeft de Bijbel voor u ook deze betekenis?

       Ik was een jaar of 15, de oudste van zes kinderen. Het kon druk zijn bij ons aan tafel. Soms lukte het niet om aandachtig en stil te zijn tijdens het bijbellezen. Toen ik mijn broer eens onder de tafel een schop verkocht had, stopte mijn vader met bijbellezen. Ik zag dat hij een beetje boos werd. Wat hij toen zei heb ik nooit vergeten: ‘Als wij bidden, dan zijn jullie stil en dat is goed, want dan praten wij tegen God. Als we bijbellezen moet je zeker stil zijn, want dan praat God tegen ons.’ (Ate Klomp)

       In het laatste grote interview vroeg een van de interviewers zich af hoe Barnard een God kon vertrouwen over wie hij zo tobde, een God van wie hij niet wist waar Hij was. ‘Ik weet waar Hij is! Als ik de Schriften lees of hoor voorlezen dan komt Hij mij tegemoet. Dan raakt Hij mij, dan is Hij bij mij. En ook als ik mijn hand uitsteek dan komt Hij mij tegemoet.’ (Uit het in memoriam voor dichter Willem Barnard van Rien van den Berg; Nederlands Dagblad, 23 november 2010)

4.       De pastorale handreiking zegt dat in Jezus God zichzelf ter sprake heeft gebracht als het ‘lam van God dat de zonde van de wereld wegneemt’ (Joh. 1: 29). Welke betekenis heeft deze uitspraak voor u?

5.       Het eerste hoofdstuk eindigt met een paragraaf die gaat over het spreken met God, over het gebed als vindplaats van God. Heeft het gebed voor u die betekenis? Kunt u iets delen van uw ervaringen met bidden?