Stad op een berg

James C. Kennedy

De publieke rol van protestantse kerken

www.uitgeverijboekencentrum.nl

Ontwerp omslag Geert de Koning

Illustratie omslag Vincent van Gogh, ‘Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen’ (1884/1885, olieverf op doek), Amsterdam, Van Gogh Museum (Vincent van Gogh Stichting)

ISBN 978 90 239 0342 0

NUR 704

© 2010 Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer

Alle rechten voorbehouden

Woord vooraf

Dat een Amerikaan geïnteresseerd is in de rol van religie zal slechts weinigen verbazen. In de beeldvorming wordt ‘religieus Amerika’ vaak gesteld tegenover ‘seculier Europa’. Maar wat mij als Amerikaan nu meer opvalt dan in de jaren negentig, toen ik enige jaren als student in Nederland doorbracht, is de blijvende aanwezigheid van het christendom in het publieke domein. Dat blijkt niet alleen uit de kerktorens die opsteken uit het landschap, uit de zondagsrust die nog in veel plaatsen gehandhaafd wordt en uit de Bijbelquiz op de publieke omroep, maar ook uit het grote aantal christelijke scholen en organisaties. Ook seculiere samenlevingen blijven nog doorspekt met denkbeelden, normen, waarden en rituelen die duidelijk te relateren zijn aan religieuze tradities.

Evenals in Amerika speelt religie in Nederland een rol in de vormgeving van maatschappelijke instellingen en ideeën. Of dat over honderd jaar nog steeds het geval zal zijn weet ik niet. Maar voorlopig hoeven we ons niet af te vragen óf religie invloed heeft in het publieke domein, maar hoe. In de beantwoording van deze vraag ben ik vooral nieuwsgierig naar de rol van de christelijke kerken. Door wetswijzigingen en kerkverlating hebben zij de afgelopen anderhalve eeuw afstand moeten nemen van hun dominante positie in de samenleving en hun pretenties moeten bijstellen. Hoe hebben zij zich opgesteld in de moderne samenleving?

Kerken vormen hun leden en onderwijzen hen hoe zij zich buiten de muren van de kerk in het publieke domein kunnen opstellen. Kerken zijn geen gesloten gemeenschappen; hun samenkomsten staan open voor het publiek. Toch kiezen kerken ook daarin hun eigen wegen. De ene kerk probeert gastvrij te zijn door een pepermuntrol te delen in de kerkbanken tijdens de preek. De andere kerk organiseert vrijwilligerswerk in de wijk. Soms leidt de publieke manifestatie van kerken tot conflict. Zo botste de Tilburgse priester Schilder met buurtbewoners en het gemeentebestuur omdat hij ook in het weekend om kwart over zeven de kerkklokken luidde voor de ochtendmis.

Wat is dus de rol en de positie van de kerk in moderne, seculiere, democratische samenlevingen, zowel in Amerika als in Nederland? Zijn kerken verenigingen en behoren zij zich als zodanig te gedragen? Of hebben zij hogere doelstellingen en moeten zij zich als goddelijke instellingen presenteren?

Over dit vraagstuk heeft de Synode van de Protestantse Kerk in Nederland zich in november 2009 gebogen aan de hand van de notitie De kerk in de democratische rechtsstaat – een positiebepaling. Deze ‘handreiking’ behandelde de rol van de kerk in een samenleving waar godsdienstige kennis gering is en waar het kerkelijk instituut als niet meer dan een ‘vereniging van gelovigen’ geen aanspraak meer mag maken op een hoger geestelijk gezag. De opstellers lijken zich neer te leggen bij deze positie van de kerk in de samenleving, ook al zijn zij van mening dat de kerk zich niet moet onthouden van commentaar op overheid en samenleving en zich ook niet mag terugtrekken uit het publieke domein.

Toch zijn de kansen voor kerken om zich te presenteren in het publieke domein enigszins toegenomen. Overheid en samenleving staan iets positiever tegenover de bijdrage van kerken en gebedshuizen aan de samenleving (in bijvoorbeeld de uitvoering van de WMO) dan voorheen. Maar hoe behoren zij zich te presenteren? Op welke manier kunnen kerken zowel onderdeel zijn van de seculiere samenleving als daar net als de kerktorens boven uitstijgen?

Dit boek is slechts een aanzet tot de behandeling van dit vraagstuk; een boekje van deze omvang kan ook niet meer zijn. Het is een vraagstuk dat mij ook persoonlijk intrigeert, omdat ikzelf ben ingebed in een christelijke gemeenschap en me deel voel van de orthodoxie die door de Amerikaanse predikante Fleming Rutledge omschreven wordt als ‘niet bekrompen, kleinzielig of defensief, maar altijd ruimhartig, avontuurlijk en onbevreesd’. Ik hoop dat mijn eigen overtuigingen geen sta-in-de-weg zijn geweest bij het schrijven van dit boek, waarin ik voor een breed publiek heb gepoogd enige kaders te schetsen om de bezinning over de rol van kerken in de samenleving te verdiepen. Dit boek is niet alleen bestemd voor de miljoenen kerkleden in Nederland, maar ook voor allen die zich opnieuw willen bezinnen op de plaats van georganiseerde religie in het publieke leven.

Veel mensen hebben mij geholpen om dit boek te kunnen schrijven. Ik wil in de eerste plaats Beppie de Rooij van uitgeverij Boekencentrum bedanken, die mij jarenlang heeft aangemoedigd om door te zetten en het geduld heeft opgebracht om te wachten. Ook de meelezers die tijdens hun zomervakantie tijd vrijmaakten om het manuscript van commentaar te voorzien ben ik veel dank verschuldigd: Anton van Harskamp, Gerard Dekker, Jurn de Vries, Herman Paul en mijn vader E.W. Kennedy. Ook Alexander Pleizier heeft vele uren gestoken in de voetnoten, de index en het register en ik wil hem daarvoor danken. Tenslotte had ik dit boek niet kunnen schrijven zonder de hulp van mijn vrouw Simone, die er niet alleen fatsoenlijk Nederlands van heeft gemaakt, maar mij ook in andere opzichten met raad en daad terzijde stond.

James Kennedy

Amersfoort, november 2009

Inleiding:
Kerken als ‘eigenaardige instanties’

Kerken hebben een aparte status binnen de moderne samenleving. Dat werd ook ontdekt door Adam Michnik, de Poolse journalist van joodse komaf die in de jaren tachtig de vakbond Solidariteit adviseerde. In zijn strijd tegen het communistische regime kwam hij erachter dat de Rooms-Katholieke Kerk, die hij als reactionair en antimodern had afgeschreven, de voorwaarden had geschapen voor de democratisering en humanisering van de Poolse staat en samenleving. Het zou nooit tot een volledige verzoening komen; de katholieke kerk was voor Michnik een problematische en zelfs onwaarschijnlijke medestander, gegeven de blijvende autoritaire trekken van de katholieke kerk. Maar Michnik had wel geleerd respect te hebben voor ‘deze eigenaardige instantie’ binnen de civil society. [1]

Hebben kerken [2] een speciale status in de samenleving? Aan de ene kant zijn ze maatschappelijke organisaties par excellence. Ze hebben een belangrijke rol gespeeld in het oprichten en onderhouden van ziekenhuizen en scholen, in het opzetten van liefdadigheidswerk en soms in het organiseren van protest tegen onrechtvaardig beleid. Verder geven actieve kerkgangers meer tijd en geld voor hulp aan anderen, ook voor niet-religieuze goede doelen, dan mensen die geen band hebben met kerk of religie. Aan de andere kant zijn kerken ‘spirituele’ instanties. Tot voor kort werden kerken in Nederland gezien als de belangrijkste bron van normen en waarden, die nodig zijn voor een harmonieuze, ordelijke en rechtvaardige samenleving. Hun geestelijke leiders worden met een zekere achting behandeld en hoewel het gezag van de kerk in democratische samenlevingen is verminderd, is het nooit geheel verdwenen. Kerkgebouwen en kerkdiensten kunnen nog steeds bij heel veel mensen bewondering uitlokken door hun sublieme architectuur, hun inspirerende muziek, hun rituelen en ceremonies of hun historische betekenis. Bezoekers hebben vaak de neiging om in kerkgebouwen (of moskeeën en synagogen) te fluisteren, uit respect voor de mensen die daar hun diepste overtuigingen uiten. Omdat kerken gericht zijn op het sacrale, lijken kerken niet goed te passen in het patroon van maatschappelijke organisaties en verenigingen. Kerken zijn, kortom, zowel maatschappelijke organisaties als ‘bovenmaatschappelijke’ instanties die lijken te vragen om enige eerbied en ontzag.

De kerk als privé-instelling

Juist omdat kerken een speciale geestelijke status voor zichzelf lijken te claimen in de samenleving, is er in democratische samenlevingen altijd een zekere spanning tussen kerken en het publieke domein. Volgens veel mensen betekent de ‘scheiding tussen kerk en staat’ dat de kerk een privé- en de staat een publieke instelling is. Vooral in westerse landen wordt vaak gezegd dat religie een zaak is van het individuele geweten; religieuze gezagsclaims horen niet in het publieke leven, en de overheid mag zich niet bemoeien met persoonlijke levensovertuiging. Religie lijkt dus thuis te horen in het privédomein. James Madison, de belangrijkste opsteller van de Amerikaanse grondwet en dus verantwoordelijk voor de daarin opgenomen scheiding van kerk en staat, was sterk beïnvloed door het Verlichtingsdenken uit zijn tijd. Hij schreef in 1785:

It is the duty of every man to render to the Creator such homage and such only as he believes to be acceptable to him. This duty is precedent, both in order of time and in degree of obligation, to the claims of Civil Society. Before any man can be considered as a member of Civil Society, he must be considered as a subject of the Governour of the Universe: And if a member of Civil Society, do it with a saving of his allegiance to the Universal Sovereign. [3]

Omdat de plicht van elk mens om de Schepper te dienen voorafgaat aan de plichten die je in de civil society hebt, moesten kerken, als tempels van het individuele geweten, volgens Amerikanen als Madison beschermd worden. Tegelijkertijd vonden zij dat de kerk en de clerus zich buiten de politiek en publieke zaken dienden te houden. Deze manier van denken over religie heeft sinds het einde van de achttiende eeuw opgang gemaakt. In 1786 maakte de Duitser J.S. Semler voor het eerst onderscheid tussen de publieke religie van de staatskerk en de privéreligie van het individu. Naarmate de invloed van de staat op het publieke leven toenam, benadrukten kerkleiders en kerkgangers steeds meer het privékarakter van religie. [4] Religie werd volgens hen gepraktiseerd in de binnenkamer en in de kerk, die in toenemende mate werd gezien als een particuliere bijeenkomst van gelijkgezinde gelovigen. En zo kon Thomas Luckmann in de jaren zestig observeren dat religie ‘onzichtbaar’ was geworden. [5] Zelfs evangelische christenen – die met hun actieve getuigenis via de ether en op straat zeker niet de indruk wekten dat geloof een privézaak is – hebben aan de privatisering van het christendom bijgedragen, omdat zij zich niet richtten op ‘de wereld’, maar op persoonlijke bekering en het hiernamaals. De reikwijdte van de godsdienst werd beperkt tot het privéleven van de mensen. [6]

Erediensten hebben daarom onder moderne gelovigen vaak het karakter van besloten bijeenkomsten. Misschien doet niet elke kerk haar deuren op slot zodra de eredienst is begonnen, maar toch lijken veel kerkdiensten vooral bestemd te zijn voor de eigen leden. Gelovigen willen in vrijheid kunnen samenkomen met gelijkgezinde gelovigen, die op dezelfde manier in het leven staan. De eredienst is in wezen bedoeld voor mensen van hetzelfde geloof; niet bestemd voor allen, noch ten dienste van allen.

Etniciteit en taal versterken deze neiging. Toen Nederlandse calvinisten emigreerden naar de Amerikaanse staat Michigan, stichtten ze hun kerken groepsgewijs. Elke kerk had haar eigen dialect; er was een kerk voor de Groningers, één voor de Friezen en één voor de Gelderlanders. Migrantenkerken en moskeeën doen nu vaak precies hetzelfde in Nederland. En zelfs autochtone kerken kunnen opgedeeld zijn in groepjes, die elkaar vinden rond klasse, leeftijd of liturgische voorkeur. Martin Luther King jr. zei eens dat het uur op zondagmorgen wanneer christenen in heel het land samenkomen in hun kerken, het meest gesegregeerde uur was in Amerika. Segregatie is de kerken niet vreemd. Het karakter van kerkgemeenschappen wordt veelal bepaald door families, etnische banden, een gedeeld sociaal-economisch milieu of een taal. Ze lijken zich hierin te onderscheiden van openbare bijeenkomsten, die toegankelijk zijn voor alle mensen.

Deze schets van kerken als besloten organen, alleen gericht op zichzelf en apart van de wereld, geeft geen aantrekkelijk beeld. Maar het privékarakter van kerken heeft ook waardevolle kanten. Mensen hebben plaatsen zoals een eigen huis, vereniging en kerk nodig om het publieke leven te ontvluchten. Ze hebben schuilplaatsen nodig waar ze zichzelf kunnen zijn, waar ze tot rust kunnen komen en zich veilig weten, waar ze zich kunnen onttrekken aan de eisen van de wereld en het oordeel van andersdenkenden. In de beslotenheid voelen christenen zich vrij om hun Vader te aanbidden in geest en in waarheid, zoals Jezus het zei in het evangelie van Johannes. Voor christenen heeft deze gemeenschap met God een verborgen karakter. Tijdens de eerste drie eeuwen moesten christenen hun geloof vaak in het geheim belijden en wilden zij de diepste waarheid van hun geloof alleen aan ingewijden openbaren. Christendom is een geloof dat op het innerlijke leven gericht is, gevoed door de persoonlijke omgang met God. Daar horen momenten van afzondering bij, evenals samenkomsten met kleine groepen gelovigen die zich verbonden weten in hun gedeelde liefde tot God. Naast de formele, publieke erediensten in kerk en kathedraal, voelen christenen zich daarom ook geroepen om bijeen te komen in besloten gemeenschappen in kloosters, conventikels of Bijbelkringen. Het besloten karakter van kerken is hun niet alleen opgedrongen door de moderne, seculiere staat, maar is ook deel van de christelijke traditie om gelovigen uit het publieke leven te roepen in het verborgene.

Je zou nog een stap verder kunnen gaan en beweren dat dit besloten karakter de kerken levendig heeft gehouden. Bezoekers uit Scandinavië zeggen vaak dat Nederlandse kerken ‘van de mensen zijn’ en niet zo formeel als de openbaar toegankelijke lutherse volkskerken in hun thuisland. De Nederlandse kerken steken positief af als hechte gemeenschappen. In geestelijk opzicht is het dus geen slechte zaak geweest dat de kerken zich hebben opgesteld als instellingen die vooral op eigen leden gericht zijn. Wellicht heeft de privatisering van het christelijke geloof het effect gehad dat de gemeenschap hechter werd en haar geloof werd geïntensiveerd. In de privésfeer gedijt de kerk juist als heilsinstituut.

De kerk als publieke instelling

Maar kerken zijn in moderne samenlevingen niet louter privélichamen, zelfs niet nadat de scheiding van kerk en staat in 1796 formeel een einde maakte aan de status van de Gereformeerde Kerk als ‘publieke kerk’. Thorbecke, de sturende kracht achter de grondwet van 1848, die weinig ruimte liet voor een speciale band tussen kerk en staat, zei dat er in het nieuwe stelsel ‘geenerlei grond [is] voor eenig publiek regt van kerkgenootschappen’. Kerken moesten genoegen nemen met een status als ‘bijzondere verenigingen’ en particuliere organisaties. [7] Maar 1848 maakte geen einde aan de ambitie van kerken om in bredere zin een publieke rol te spelen, tot heil van staat en maatschappij. Er kwam zelfs nieuw elan in het debat over de aard van de kerk en haar publieke taken. Ecclesiologie, de leer over de kerk, werd opnieuw belangrijk. Want alle kerken moesten hun verhouding tot de staat, de natie en de samenleving opnieuw definiëren. In de nieuwe, pluriforme context stelden ze zich de vraag: Wat is de kerk? Wat zou de kerk moeten zijn? En is het mogelijk voor de kerk haar unieke publieke gezag te behouden?

De liberale Thorbecke was zelf van mening dat de kerken een belangrijke maatschappelijke rol zouden blijven spelen. Hij zei met klem geen voorstander te zijn van de ‘scheiding van kerk en staat’ en zag voor de kerk een taak weggelegd als ‘een hoofdbestanddeel in onze Staatsmaatschappij’. [8] Na het eerste kabinet-Thorbecke werd in 1853 een speciale wet voor de kerken van kracht en tot 1983 bleven de kerken onder deze wet een sui iurus, een speciale vereniging die niet zomaar op één lijn gesteld kon worden met andere verengingen. [9] Hoewel politici en bevolking vonden dat kerken als bijzondere instanties een speciale rol speelden in de samenleving, was het niet direct duidelijk welke maatschappelijke rol deze kerken mochten en konden spelen in een samenleving waarin zij een genootschap waren geworden. Sophie van Bijsterveld merkte eind jaren tachtig op:

Godsdienst en kerk nemen nog steeds een bijzondere positie in. Dit blijkt onder andere uit de speciale rechtspositie van een kerkgenootschap; de speciale aard van de arbeidsverhouding van personen die arbeid van overwegend geestelijk-godsdienstige aard verrichten [en] de vrijstelling van onroerendgoedbelasting voor kerkgebouwen. [10]

Kerken zijn dus in de ogen van de wet sui iurus, eigensoortige, bijzondere instellingen. Maar hoe kreeg deze speciale status gestalte in de praktijk, en hoe legden de kerken zelf het bijzondere van hun status uit?

Vanaf het midden van de negentiende eeuw ontwikkelde de katholieke kerk een krachtige publieke rol voor zichzelf, die pas na de Tweede Wereldoorlog ingrijpend veranderde doordat Rome rekening moest houden met de democratie en een pluriforme samenleving. [11] Maar in de encyclieken en uitspraken van pausen als Johannes Paulus II en Benedictus XVI is het oude verlangen nog merkbaar: de katholieke kerk behoudt volgens hen het recht om staat en samenleving te toetsen aan de normen van de christelijke traditie. Zo straalt de katholieke kerk nog steeds geestelijk gezag uit, al heeft deze houding door de jaren heen fel verzet opgeroepen en flinke spanningen veroorzaakt tussen leken en katholieke hiërarchie over de aard van de kerk.

Protestantse kerken hadden daarentegen veel meer moeite om dit publieke gezag vorm te geven. Meer dan rooms-katholieke kerken worstelden protestantse kerken met de ecclesiologie en met de betekenis van het kerk-zijn. Voor protestanten was het soms niet helemaal duidelijk: hoe was de kerk als heilsinstituut te onderscheiden van andere christelijke ondernemingen? Het ontwikkelen van een visie op de publieke rol van de kerk in de samenleving werd verder bemoeilijkt door de nauwe historische banden met de door protestanten gedomineerde staat, door de aanwezigheid van veel christelijke en seculiere maatschappelijke organisaties (die uit kerken waren voortgekomen, maar ook hun concurrenten werden), door de nadruk op de persoonlijke band met God (waardoor de rol van de kerk werd ondermijnd) en door de veelheid van kerkgenootschappen (waardoor hun geestelijk gezag werd versplinterd). Op termijn werd ook de verdergaande ontkerkelijking een grote belemmering voor kerken om zich als publieke instelling te handhaven. Pogingen om een publieke rol voor zichzelf te claimen werden telkens gehinderd, onder meer door gebrek aan belangstelling en verdeeldheid in de samenleving, en door gebrek aan animo en middelen in de kerken.

Misschien hebben Nederlandse protestantse kerken het in dit opzicht zwaarder gehad dan de kerken in Duitsland en Scandinavië. In Nederland heeft geen enkele kerk een status die vergelijkbaar is met die van de traditionele lutherse staatskerken in Duitsland en Scandinavië; door de concurrentie onder Nederlandse kerken kon geen van hen een vanzelfsprekende publieke rol krijgen als vertegenwoordiger van alle protestanten. Tegelijkertijd hebben Nederlandse kerken niet de ruimte gehad om zich zo vrij te ontplooien als in de Engelstalige vestigingsgebieden, waar de protestantse kerken een vanzelfsprekend onderdeel waren van een dynamisch netwerk van verenigingen, dat zich in het veld tussen markt, gezin en staat bevindt. Dit veld wordt vaak de civil society genoemd. Kerken in landen als de Verenigde Staten, Canada en Australië hebben vroeg en hard moeten knokken in een open ‘religieuze markt’, waar meer religieuze diversiteit en zwakkere gevestigde instanties waren dan in Nederland. Nederlandse kerken hebben noch het gewicht van een diepgewortelde volkskerk, noch de beweeglijkheid van de kerken van de Engelstalige wereld. Het was moeilijker om een duurzame publieke rol voor zichzelf te vinden, zoals we zullen zien.

Ik wil mij in dit boek concentreren op de vraag hoe Nederlandse kerken een publieke rol hebben vervuld: Hoeveel ruimte hebben zij gekregen om een publieke rol te vervullen? Hoeveel ruimte hebben zij genomen? Is de ruimte die zij zich toe-eigenden genoeg vanuit het perspectief van de samenleving en van de kerken zelf? Deze vragen zijn gekoppeld aan een nog fundamenteler vraag waarmee protestanten hebben geworsteld: Wat kan de publieke positie van de kerk zijn in een samenleving waarin het geestelijk gezag van dit heilsinstituut niet langer duidelijk of vanzelfsprekend is?

Opzet van dit boek

Kerken zijn een beetje verdwenen uit de algemene geschiedschrijving. Dat geldt vooral voor de gefragmenteerde protestantse kerken, die in vergelijking met de machtige rooms-katholieke wereldkerk onzichtbaar zijn gebleven. Dit is geen specifiek Nederlandse kwaal. Ondanks het werk van sociologen en religiewetenschappers [12] hebben Amerikaanse historici pas recent de kerk ontdekt als onderwerp voor hun studies; [13] de geschiedschrijving van Afro-Amerikanen vertoonde grote lacunes omdat de rol van hun kerken nauwelijks voorwerp van historisch onderzoek was geweest. [14] Nederlandse historici hebben de rol van religie niet genegeerd, maar hun aandacht is vaak vlot voorbijgegaan aan de kerken om zich op ‘belangrijker’ zaken te richten, zoals de vorming van de natie. Volgens Peter van Rooden werd de kerk hoogstens onderdeel van ‘het religieuze regime’ van de protestantse natie, die zich niet beriep op de kerk als instelling, maar op de harten van individuele burgers. Ook in het onderzoek van historica Annemarie Houkes naar het publieke profiel van de Nederlandse Hervormde Kerk aan het einde van de negentiende eeuw is de zoektocht binnen deze kerk naar hervorming vooral een poging om onderdeel te worden van de natie. [15] Kerken zijn in deze verhalen slechts middelen tot een nationaal doel, en geen zelfstandig project.

Ook de verzuilingsliteratuur heeft betrekkelijk weinig oog voor de kerken. In sociologisch georiënteerde literatuur over verzuiling geldt de kerk als ‘bron’ van levensbeschouwing waarmee andere delen van de samenleving ingekaderd werden. De aandacht ging uit naar de verzuiling en dus naar religieuze mobiliteit en levensbeschouwelijke organisaties. Kerkpolitiek stond misschien aan de wieg van de verzuiling, maar met de ontwikkeling van omvangrijke ‘zuilen’ verschoof de aandacht naar de niet-kerkelijke organisaties. [16] Kerken waren overal aanwezig en hun bestaan vroeg niet om uitleg; maar verzuilde instanties vormden een ‘afwijkend’ patroon en moesten wél worden verklaard. [17] Terecht merkt Houkes op dat de interesse voor het neo-calvinisme en Abraham Kuyper in de protestantse context buitenproportioneel is geweest, waardoor de rol van de kerken als publieke instellingen niet de aandacht heeft gekregen die zij verdiende. [18] Studies over de christelijk-sociale bewegingen zijn dan ook nauwelijks geïnteresseerd in kerken als instellingen. [19] Kerken lijken dus weg te vallen in studies die zich vooral richten op een vermeend Nederlands unicum, de verzuiling.

Ook in nieuwe studies over de civil society krijgen de kerken vaak geen duidelijke positie. In sommige studies worden ze erbuiten gehouden omdat ze niet zouden behoren tot de vrijwillige associaties die samen de civil society vormen; [20] in andere studies worden ze zonder meer meegenomen als intrinsiek onderdeel van dit maatschappelijk veld dat staat tussen gezin, markt en staat. [21] Kerken worden door historici vaak ‘behandeld als (bijna) gewone verenigingen’, maar ze vergeten dat kerken in de eerste plaats instanties zijn die op het zielenheil gericht zijn, aldus de historicus Piet de Rooy. [22] De mogelijkheid dat kerken – vooral de katholieke kerk – als geestelijk instituut een andere, ‘eigenaardige’ plaats innemen binnen de civil society is wel door enkele buitenlandse wetenschappers onderkend. [23] Maar de plaats van de kerk – naast, boven, of binnen de civil society – is pas recentelijk systematisch onderzocht. Als heilsinstituten gericht op de eer van God, hebben zij vaak gezocht naar een juiste verhouding tot het menselijk bedrijf van de civil society. In het definiëren van hun publieke opdracht kwamen Europese kerken tot uiteenlopende positiebepalingen; van enthousiaste participanten in de civil society tot ‘verheven’ instanties die liever een zekere Distanz behielden tot de civil society. [24]

In Nederland was het vermogen van de protestantse kerken – met name van de Hervormde Kerk – om een verbond te sluiten met de staat na 1848 geringer; zij moesten hun eigen weg zien te vinden. Maar dat gebeurde niet zonder slag of stoot. De volledige loskoppeling van de hervormde, lutherse en joodse ‘kerkgenootschappen’ en het afschaffen van speciale departementen of ministeries voor de eredienst lieten daarom nog even op zich wachten. De hoop van sommige hervormden op het herstel van de band tussen hun kerk en de Nederlandse staat zou nog lang na 1848 voortleven, en zelfs vandaag is deze gedachte te vinden in kleine orthodox-hervormde kringen.

Maar niettemin werd – en daar gaat het mij om in dit boek – de publieke rol van de kerk in Nederland na 1848 steeds minder bepaald door de kerk-staatverhoudingen en steeds meer door hun zoektocht naar een gezaghebbende positie te midden van andere verenigingen binnen de civil society. Wie de publieke rol van de protestantse kerken wil analyseren in de periode na 1848 doet er goed aan zich niet te beperken tot de verhouding tussen kerk en overheid, maar meer aandacht te geven aan hun soms onzekere verhouding tot andere ‘genootschappen’ binnen de civil society. De kerken hebben de laatste anderhalve eeuw veel moeite gedaan om de speciale geestelijke opdracht van de kerk in staat en samenleving te behouden, of er een nieuwe publieke definitie aan te geven. Het ging sommige protestanten niet in eerste instantie om de natie, of het maatschappelijk middenveld, maar om de kerk. [25] De verschillende pogingen om de kerk een eigen, unieke publieke rol te geven – ook in tijden van vergaande verzuiling en later ontkerkelijking – verdienen meer aandacht dan ze tot nog toe hebben gekregen. Het is tijd om deze unieke instanties beter te bestuderen, die zich tegelijkertijd manifesteren als heilsinstituten en als actieve vrijwilligersorganisaties.

Dit boek is dus een korte verkenning van de publieke rol die protestantse kerken hebben gespeeld of probeerden te spelen in de Nederlandse samenleving. Het gaat over het wel en wee van de protestantse kerken als publieke instellingen in Nederland. Het gaat dus niet in de eerste plaats over theologische en interne ontwikkelingen binnen de kerken; daarover staat genoeg geschreven in de standaardwerken over kerkgeschiedenis. En het gaat ook niet voornamelijk over ‘secularisatie’ en het afnemend kerklidmaatschap, een vervalsvertoog dat ervoor heeft gezorgd dat kerken snel genegeerd werden als verschijnselen die voorbij zouden gaan. Ontkerkelijking is zeker relevant voor dit verhaal, maar de publieke betekenis van kerken wordt niet louter bepaald door het aantal mensen dat op zondagmorgen in de kerk zit; het heeft ook te maken met de manier waarop kerken zich profileren in de samenleving. Dit boek concentreert zich op de ruimte die Nederlandse protestantse kerken hebben gekregen en genomen om als bijzondere instanties te participeren in de civil society.

Het is een bewuste keuze om de katholieke kerk niet mee te nemen in dit verhaal, hoewel veranderingen in de katholieke kerk parallel lopen aan de protestantse veranderingen en katholieke denkers wel met regelmaat geciteerd worden. Maar de katholieke kerk met haar bijzondere ecclesiologische structuur en haar centrum in Rome zou een vergelijking moeilijk maken, en bovendien is de verhouding tussen de katholieke kerk en de civil society al voorwerp van studie geweest. Daarnaast zijn protestantse kerken juist interessant omdat ze – meer dan de katholieke kerk – gekarakteriseerd worden door een onzekere ecclesiologie. Enerzijds is de kerk ‘gewoon’ een vrijwilligersorganisatie en onderdeel van de civil society, een civil society die in historische zin sterk door het protestantisme is gevormd. Anderzijds willen protestantse kerken als heilsinstituut een uniek spiritueel gezag behouden dat uitstijgt boven het gezag van menselijke organisaties. Dit spanningsveld vormt een rode draad in mijn boek.

Hoewel ik mij concentreer op protestantse kerken, heb ik dit boek geschreven vanuit een veel bredere vraag: hoe krijgt het geestelijk gezag gestalte in liberaal-democratische en soms sterk ontkerkelijkte samenlevingen? Deze vraag beperkt zich dus niet tot de kerken alleen, maar behelst ook gebedshuizen van andere religies. Hoe moeten we aankijken tegen de publieke rol van de kerk, de moskee of de mandir? Welke rol kunnen gebedshuizen spelen in het publieke leven? Democratische samenlevingen doen vaak een beroep op de vrijwillige inzet van burgers, want de staat kan niet zelf alles bedenken of oplossen. Religieuze instellingen kunnen de staat hierbij van dienst zijn omdat zij een ‘bron van sociale cohesie zouden zijn, of leverancier van sociaal kapitaal of fundering van normen en waarden’, zoals de filosoof Anton van Harskamp zei. [26] Maar de vraag hoe aan die behoefte kan worden voldaan is door de geschiedenis heen verschillend beantwoord, zoals ik in dit boek zal laten zien.

Ten slotte komt dit boek ook voort uit de vraag hoe kerken vandaag en in de toekomt het beste publiekelijk gestalte kunnen geven aan hun unieke opdracht. Deze vraag heeft mijn persoonlijke belangstelling, en in deze zin is dit boek ‘onbeschaamd particularistisch’, [27] uit de kerk gedacht, gericht op kerkenraden en actieve kerkleden die zich graag bezinnen op de positie van de kerk in de eenentwintigste eeuw.

Het boek bevat vijf hoofdstukken, die samen of elk apart kunnen worden gelezen. Hoofdstuk 1 gaat over de wijze waarop kerken – in Nederland en daarbuiten – ‘publieke’ kerken zijn. Het laat zien hoe zij in liberale democratieën nog altijd een publieke rol uitoefenen, hoewel die bescheidener is geworden. Sommige kerken roeren zich in het maatschappelijk debat en hebben zich over allerlei ethische, sociale en politieke onderwerpen publiekelijk uitgesproken. Weer anderen richten zich vooral op hun directe omgeving en stimuleren hun leden om zich als vrijwilligers in te zetten voor de buurt. En sommigen beperken zich tot het luiden van hun klokken en toegankelijk maken van hun kerk en prediking, al dan niet via de ether of de kabel. Deze vraag is nauw verbonden met de meer wetenschappelijke vraag of en in hoeverre kerken behoren tot de civil society, het domein van vrijwillige verenigingsverbanden en organisaties die zich bevinden tussen de overheid, de markt en het gezin. Maakt de kerk daar deel van uit? Willen kerken wel als vereniging bestempeld worden en deel uitmaken van de civil society?

De hoofdstukken 2 en 3 gaan over de wijze waarop de protestantse kerken in Nederland in de laatste anderhalve eeuw hun rol in het publieke domein hebben vormgegeven. Hoe heeft het Nederlandse protestantisme zich ontwikkeld in een land waar de kerk niet door de staat werd bevoordeeld, maar ook niet een vanzelfsprekend onderdeel van het verenigingsleven werd, zoals in Engelssprekende landen? Hoofdstuk 2 laat dit zien aan de hand van de vier voornaamste publieke rollen die de kerk achtereenvolgens heeft gespeeld in de afgelopen anderhalve eeuw. Steeds werd de kerk gedwongen om haar publieke rol te herdefiniëren. Werd de Nederlandse Hervormde Kerk in de negentiende eeuw nog gezien als leidende kerk, na verloop van tijd moesten alle kerken – ook de hervormde – een andere publieke rol trachten te ontwikkelen. Aan het einde van de twintigste eeuw moesten kerken vooral genoegen nemen met een publieke rol als ‘straatkerk’, als bron van maatschappelijk engagement voor de (lokale) samenleving en een nauwelijks te onderscheiden onderdeel van de civil society. Hoofdstuk 3 gaat over de samenleving in de twintigste eeuw en concentreert zich op de vraag op welk niveau van samenleving de kerken zich hebben gericht. Was het publieke werk van de kerk vooral bedoeld voor de nationale, internationale of lokale samenleving? Het antwoord op deze vraag werd bepaald door maatschappelijke veranderingen, waardoor de mogelijkheden voor kerken om een publieke rol te spelen veranderden. Zo verschoof het perspectief binnen de protestantse kerken na 1950 van nationaal naar internationaal, om zich vanaf het einde van de twintigste eeuw te richten op de lokale omgeving, de stad of de buurt.

In de eerste drie hoofdstukken kwamen vooral de kerken aan bod die midden in de samenleving proberen te staan: de kerken die thans de Protestantse Kerk in Nederland vormen (het grootste deel van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Lutherse Kerk) en in mindere mate de kleinere Doopsgezinde en Remonstrantse genootschappen. In hoofdstuk 4 richt ik mijn aandacht op de orthodoxe gereformeerden en hun kerken, op de Gereformeerde Bond binnen de Hervormde Kerk, de Gereformeerde Gemeenten, de Christelijke Gereformeerde kerken, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt en de Nederlands Gereformeerde Kerk. De leden van deze kerken zijn zich waarschijnlijk het meest pijnlijk bewust van de teloorgang van de ‘publieke kerk’ van de Nederlandse Republiek en opereren daarnaast zeer behoedzaam in de moderne Nederlandse samenleving bij het uitwerken van een publieke rol voor hun eigen kerken. De grote Nederlandse protestantse kerken profileerden zich met hun sociale ethiek en de evangelische kerken verkondigden het evangelie op straat. Maar welke rol bedeelden de orthodoxe protestanten zich toe in de samenleving? De twijfel van vroeger verandert geleidelijk in actieve betrokkenheid, nu veel orthodoxe gereformeerde kerken de scherpe kantjes van hun theologie laten verdwijnen en meer kansen krijgen om in de samenleving te participeren door bijvoorbeeld de invoering van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (2007). Orthodoxe protestanten kunnen zeker iets leren van kerken die wel aansluiting kunnen vinden bij de samenleving. Maar orthodox-protestantse kerken kunnen hun ook tot voorbeeld zijn door hun kritische en bedachtzame houding waarbij gelovigen wel in de wereld staan, maar niet van de wereld zijn.

Dat brengt ons bij het vijfde en laatste hoofdstuk. In tegenstelling tot de eerdere hoofdstukken heeft dit een meer normatieve inslag. Ik zet vraagtekens bij de rol van de kerk als bron van burgerdeugden en maatschappelijk engagement, een rol die in de Verenigde Staten zo lang dominant is geweest en nu ook in Nederland doorbreekt. Ik pleit zelf voor de kerk als contrasterende gemeenschap en laat mij daarbij enigszins inspireren door de ‘doperse’ visie op de kerk. De kerk kan slechts in beperkte mate voldoen aan de wens om meer sociale cohesie aan te brengen in de samenleving. Maar de kerk kan wel anderen ten voorbeeld zijn als alternatieve gemeenschap.

Dit boek is een eerste verkenning van dit onderwerp. Er moet nog veel onderzoek gedaan worden naar de plaats van de kerk als ‘eigenaardige’ instantie binnen de civil society. Maar ik hoop dat dit boek een aanzet kan zijn voor reflectie over de plaats van de kerk in de samenleving, speciaal bedoeld voor diegenen die nu aan zet zijn: de kerkgangers.

[1.] José Casanova, ‘Civil Society and Religion: Retrospective reflections on Catholicism and prospective reflections on Islam’, in: Social Research, Vol. 68, No. 4 (2001), 1044; Adam Michnik, The Church and the Left (Chicago, 1993), 201; Civil society gebruik ik hier als aanduiding voor organisaties die zich bewegen tussen gezin, markt en overheid.

[2.] In dit boek definieer ik kerken als worshipping community.

[3.] James Madison, ‘Memorial and Remonstrance’ (1785). Zie daarvoor: http://religiousfreedom.lib.virginia.edu/sacred/madison_m&r_1785.html

[4.] Wolfgang Huber, Kirche und Öffentlichkeit (Stuttgart, 1973), 32-40.

[5.] Thomas Luckmann, Invisible Religion: The problem of religion in modern society (New York, 1967), 78-86.

[6.] Gerard Dekker, Van centrum naar de marge. De ontwikkeling van de christelijke godsdienst in Nederland (Kampen, 2006), 163.

[7.] J.R. Thorbecke, Parlementaire Redevoeringen, febr. 1862-sept. 1863, deel 3 (Deventer, 1867), 157-158.

[8.] J.R. Thorbecke, Parlementaire Redevoeringen, febr. 1862-sept. 1863, deel 3 (Deventer, 1867), 154; J.A. Bornewasser, ‘Relations between Church and State in Britain and the Netherlands: An introductory essay’, in: Britain and the Netherlands, vol. 7, A.C. Duke en C.A. Tamse, church and state since the reformation: papers delivered to the seventh Anglo-Dutch Conference (Den Haag, 1981), 174.

[9.] I.A. Diepenhorst, De verhouding tusschen kerk en staat in Nederland (Utrecht, 1946), 189.

[10.] S.C. den Dekker-van Bijsterveld, ‘Kerk en staat. Grondwettelijke ontwikkeling in Nederland sinds 1814’, in: Kerk en staat: Hun onderlinge samenhang binnen de Nederlandse samenleving [Annalen van het Thijmgenootschap] (Baarn, 1987), 36; Zie ook Van Bijsterveld, Overheid en godsdienst. Herijking van een onderlinge relatie (Oisterwijk, 2009).

[11.] José Casanova, Public Religions in the Modern World (Chicago, 1994), 61.

[12.] De voornaamste en meest productieve wetenschapper op het terrein van Amerikaanse kerkelijke gemeenten is Nancy Tatom Ammerman; zie met name Pillars of faith: American congregations and their partners (London, 2005), en Congregation and community (New Brunswick, 1997). Max Weber onderzocht een eeuw geleden al de relatie tussen de protestanten en de samenleving; hij was van mening dat protestanten hun religie niet in een sacrale kerkelijke sfeer moesten uitoefenen, maar in het profane leven. Zie M. Weber, Die Protestantische Ethik und die Geist des Kapitalismus (Tübingen, 1904).

[13.] Een belangrijk voorbeeld is het werk van John McGreevy, die heeft getracht de verhouding tussen de katholieke kerk en haar Amerikaanse context te begrijpen. Catholicism and American freedom. A history (New York, 2004).

[14.] John J. Dilulio jr., ‘The Urban Church: Faith, outreach, and the inner-city poor’ en Daniel Bell, ‘“American Exceptionalism” Revisited: the Role of Civil Society’, in: Don E. Eberly (ed.), The Essential Civil Society Reader: Classic essays in the American Civil Society debate (Lanham, 2000), 228; Andrew Billingsley, Black Families in White America (Michigan, 1968); David L. Chappell, A Stone of Hope. Prophetic religion and the death of Jim Crow (Chapel Hill, 2004); Jeffrey C. Alexander, The Civil Sphere (New York, 2006), 278.

[15.] Peter van Rooden, Religieuze regimes. Over godsdienst en maatschappij in Nederland. 1570-1990 (Amsterdam, 1996), 40; Annemarie Houkes, Christelijke vaderlanders. Godsdienst, burgerschap en de Nederlandse natie (1850-1900), (Amsterdam, 2009), 27.

[16.] J.C.H. Blom en J. Talsma (red.), De verzuiling voorbij. Godsdienst, stand en natie in de lange negentiende eeuw (Amsterdam, 2000).

[17.] J.P. Kruijt, ‘Sociologische beschouwingen over zuilen en verzuiling’, Socialisme en Democratie, vol. 14 (1957), 16-17.

[18.] Dit is het betoog van Annemarie Houkes in Christelijke vaderlanders, al is haar studie ook gericht op natievorming en niet op ‘kerkvorming’.

[19.] Paul E. Werkman, ‘Laat uw doel hervorming zijn!’ Facetten van de geschiedenis van het Christelijk Nationaal Vakverbond in Nederland (1909-1959), (Hilversum, 2007), 11.

[20.] Stefan-Ludwig Hoffmann, Civil Society. 1750-1914 (New York, 2006), 9; Judith Metz, ‘Anatomisch model voor de civil society voor de WMO’, in: Sociale Interventie, Vol. 17, No. 3 (2008), 35. De verhouding tussen de kerk en de civil society wordt soms niet geproblematiseerd. Zie: Graeme Morton, Boudien de Vries, R.J. Morris, Civil Society, Associations and Urban Places. Class, Nation and Culture in Nineteenth-Century Europe (Burlington, 2006).

[21.] Anton van Harskamp, Van fundi’s, spiritum en moralisten (2003), inaugurele rede over ‘civil society en religie’ aan de Vrije Universiteit; Hester Haarsma, ‘Effecten civil society vallen vaak tegen’, Trouw, 19 september 2003.

[22.] Piet de Rooy, ‘Naschrift’, in: Bijdragen en mededelingen betreffende de geschiedenis der Nederlanden, Vol. 124, No. 1 (2009), 82.

[23.] Jürgen Kocka, ‘Civil Society in Historical Perspective’, in: John Keane (ed.), Civil Society: Berlin Perspectives (Oxford, 2006); Robert D. Putnam, Making Democracy Work: Civic traditions in modem Italy (Princeton, 1993).

[24.] Arnd Bauerkämper en Jürgen Nautz, Zwischen Fürsorge und Seelsorge. Christliche Kirchen in den europäischen Zivillgesellschaften seit dem 18. Jahrhundert (Frankfurt, 2009).

[25.] Voor een meer theologische kijk op de publieke rol van de protestantse kerken, zie Gerben Heitink, Een kerk met karakter. Tijd voor heroriëntatie (Kampen, 2007).

[26.] Anton van Harskamp, ‘Religie, staat, samenleving en nog wat’, in: In de Marge, Vol. 14, No. 2 (2005), 23-30.

[27.] Charles Mathewes, A Theology of Public Life (Cambridge, 2007), 2.